يا نبيَّ اللهِ، أو إن من الإنسِ شياطينَ؟ فقال النبيُّ ﷺ: "نعم" .
“Ey Allah'ın Peygamberi, insanlardan da şeytanlar var mıdır?” dedi. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Evet” buyurdu .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ} الآية. ذُكِر لنا أن أبا ذرٍّ قام ذاتَ يومٍ يُصَلِّي، فقال له نبيُّ اللهِ: "تَعَوَّذْ باللهِ مِن شياطينِ الجنِّ والإنسِ". فقال: يا نبيَّ اللهِ، أوَ للإنسِ شياطينُ كشياطينِ الجنَّ؟ قال:"نعم، أوَ كذَبْتُ عليه؟! ".
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ} “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık” ayeti hakkında nakletti. Bize zikredildiğine göre Ebû Zer bir gün kalkıp namaz kılıyordu; Allah'ın Peygamberi ona: “Cin ve insan şeytanlarından Allah'a sığın” buyurdu. Bunun üzerine o: “Ey Allah'ın Peygamberi, cinlerin şeytanları olduğu gibi insanların da şeytanları var mıdır?” dedi. [Peygamber]: “Evet, yoksa ona yalan mı söyledim?!” buyurdu.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ}. فقال: كفارُ الجنِّ شياطينُ، يُوحُون إلى شياطينِ الإنسِ؛ كفارِ الإِنسِ، زُخْرفَ القولِ غُرورًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, o dedi ki: Mücâhid: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ} “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Cinlerin kâfirleri şeytanlardır; aldatmak için insan şeytanlarına yani insanların kâfirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar .”
وأَما قولُه: {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا}، فإنه المُزَيَّنُ بالباطلِ كما وصَفْتُ قبلُ، يُقالُ منه: زَخْرَف كلامَه وشهادتَه، إذا حسَّن ذلك بالباطلِ ووشَّاه.
O'nun: {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Aldatmak için yaldızlı sözler” kavline gelince; bu, daha önce nitelediğim gibi bâtılla süslenmiş olandır. Bir kimse sözünü ve şahitliğini bâtılla güzelleştirip süslediğinde bu kökten hareketle: 'Sözünü ve şahitliğini zehrafe etti (زَخْرَف)' denir.
كما حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، عن شَريكٍ، عن سعيدِ بنِ مسروقٍ، عن عكرمةَ قولَه: {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا}. قال: تَزْيينُ الباطلِ بالألسنةِ .
Nitekim bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym, Şerîk'ten, o Saîd b. Mesrûk'tan, o da İkrime'den O'nun: {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Aldatmak için yaldızlı sözler” kavli hakkında nakletti, o dedi ki: “Bâtılın dillerle süslenmesidir .”
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: أما الزخرفُ، فزخْرَفوه: زيَّنوه.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] rivayet etti: “Zuhruf (الزخرف)'a gelince; onu süslediler (zehrafe ettiler): [yani] bezediler.”
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا}. قال: تَزْيينُ الباطلِ بالألسنةِ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Aldatmak için yaldızlı sözler” [kavli hakkında] rivayet etti, o dedi ki: “Bâtılın dillerle süslenmesidir .”
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا}. يقولُ: حسَّن بعضُهم لبعضٍ القولَ، ليَتَّبِعوهم في فتنتِهم .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Aldatmak için yaldızlı sözler” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle der: “Fitnelerinde kendilerine uysunlar diye birbirlerine sözü güzelleştirdiler .”
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا}. قال: الزخرفُ المُزَيَّنُ، حيث زيَّن لهم هذا الغُرورَ، كما زيَّن إبليسُ لآدمَ ما جاءه به، وقاسَمه إنه لمِن الناصِحين، وقرَأ: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ} [فصلت: ٢٥]. قال: ذلك الزخرفُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Aldatmak için yaldızlı sözler” kavli hakkında dedi ki: “Zuhruf; İblis'in Âdem'e getirdiği şeyi süsleyip kendisinin nasihat edenlerden olduğuna dair ona yemin ettiği gibi, onlara bu aldanışı süslediği süslü sözdür.” Ve {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ} “Biz onlara birtakım arkadaşlar sardık da onlar kendilerine [yaptıklarını] süslediler” [Fussilet: 25] ayetini okudu ve: “İşte o zuhruftur ” dedi.
وأما الغرورُ: فإنه ما غرَّ الإنسانَ فخدَعه، فصدَّه عن الصوابِ إلى الخطأِ، ومِن الحقِّ إلى الباطلِ، وهو مصدرٌ مِن قوِل القائلِ: غرَرْتُ فلاناً بكذا وكذا، فأنا أَغُرُّه غُرُورًا وغَرًّا.
Gurur (الغرور) kelimesine gelince; insanı aldatıp kandıran, böylece onu doğrudan yanlışa, haktan bâtıla saptıran şeydir. Bu, bir kimsenin söylediği: 'Falanı şöyle şöyle şeylerle aldattım (غرَرْتُ فلاناً بكذا وكذا), dolayısıyla ben onu aldatıyorum (فأنا أَغُرُّه غُرُورًا وغَرًّا)' ifadesinden gelen bir mastardır.
كالذي حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {غُرُورًا}. قال: يَغُرُّون به الناسَ والجنَّ.
Nitekim bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {غُرُورًا} “Aldatmak için” [kavli hakkında] şöyle dedi: “Onunla insanları ve cinleri aldatırlar.”
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١١٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١١٢)} “Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. O halde onları ve uydurdukları iftiraları bırak!” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولو شئتَ يا محمدُ أن يُؤْمِنَ الذين كانوا لأنبيائي أعداءً مِن شياطينِ الإنسِ والجنِّ فلا يَنالُهم مكروهُهم ، ويَأْمَنوا غَوائلَهم وأذاهم - فعلتُ ذلك، ولكني لم أَشَأْ ذلك؛ لأَبْتلِيَ بعضَهم ببعضٍ، فيَسْتَحِقَّ كلُّ فريقٍ منهم ما سبَق له في الكتابِ السابقِ، {فَذَرْهُمْ}. يقولُ: فَدَعُهم، يعني الشياطينَ، الذين يُجادِلونك بالباطلِ مِن مشركي قومِك، ويُخاصمونك بما يُوحِي إليهم أولياؤُهم مِن شياطينِ الإنسِ والجنِّ، {وَمَا يَفْتَرُونَ}. يعني: وما يَخْتَلِقون مِن إفْكٍ وزُورٍ.
Zikri yüce olan Allah buyurur ki: Ey Muhammed! Peygamberlerime düşman olan insan ve cin şeytanlarının iman etmesini, böylece peygamberlere onların eziyetinin ulaşmamasını ve onların kötülüklerinden ve zararlarından emin olmalarını dileseydim bunu yapardım. Fakat birbirlerini sınamak ve her bir fırkanın Levh-i Mahfuz'da kendisi için takdir edilmiş olanı hak etmesi için bunu dilemedim. {فَذَرْهُمْ} “Onları bırak”. Şöyle der: Bırak onları; yani seninle bâtılla mücadele eden kavminin müşriklerinden olan şeytanları ve insan ve cin şeytanlarından dostlarının kendilerine fısıldadığı şeylerle seninle çekişenleri bırak! {وَمَا يَفْتَرُونَ} “Ve uydurdukları şeyleri de”. Yani uydurdukları iftira ve yalanları da [bırak].
يقولُ له ﷺ: اصْبِرْ عليهم؛ فإني مِن وراءِ عقابِهم على افترائِهم على اللهِ، واخْتلاقِهم عليه الكذبَ والزُّورَ.
O'na [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle der: Onlara sabret; zira Allah'a iftiralarından ve O'na karşı yalan ve düzmece uydurmalarından dolayı onların cezasını verecek olan Benim.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ} “Bir de ahirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin ve ondan hoşnut olsunlar diye” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} - {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: يُوحِي بعضُ هؤلاء الشياطينِ إلى بعضٍ المُزَيَّنَ مِن القولِ بالباطلِ، ليَغُرُّوا به المؤمنين مِن أتباعِ الأنبياءِ، فيَفتِنُوهم عن دينِهم، {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ}. يقولُ: ولِتَميلَ إليه قلوبُ الذين لا يُؤمِنون بالآخرةِ.
Zikri yüce olan Allah buyurur ki: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” - {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ} “ve ona meyletsin diye”. Övgüsü yüce olan Allah şöyle der: Bu şeytanların bir kısmı diğerine peygamberlerin tabilerinden olan müminleri aldatmak ve onları dinlerinden saptırmak için bâtılla süslenmiş sözleri fısıldar; {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “ve ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin diye”. Şöyle der: Ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin diye.
وهو مِن صَغَوْتَ تَصْغَى وتَصْغُو - والتنزيلُ جاء بـ "تَصْغَى" - صَغْوًا وصُغُوًّا، وبعضُ العربِ يقولُ: صَغَيْتُ بالياءِ. حُكِي عن بعضِ بني أَسَدٍ: صَغِيتُ إلى حديثِه، فأنا أَصْغَى صُغِيًّا بالياءِ، وذلك إذا مِلْتَ، يقالُ: صَغْوِي معك. إذا كان هَواك معه ومَيْلُك، مثلُ قولِهم: ضِلَعِي معك. ويقالُ: أَصْغَيْتُ الإناءَ، إذا أَمَلْتَه؛
Bu [kelime], sağavte tasğâ ve tasğû (صَغَوْتَ تَصْغَى وتَصْغُو) -Kur’an’da tasğâ (تَصْغَى) şeklinde gelmiştir- sağven ve suğuvven (صَغْوًا وصُغُوًّا) kökündendir. Bazı Araplar [ise bu fiili] yâ harfiyle sağaytü (صَغَيْتُ) şeklinde söyler. Benî Esed’den bazılarından şöyle nakledilmiştir: 'Onun sözüne kulak verdim/meylettim (sağîtü ilâ hadîsihî / صَغِيتُ إلى حديثِه), bundan dolayı ben yâ harfiyle meylederim (fe-ene asğâ suğıyyen / فأنا أَصْغَى صُغِيًّا).' Bu da meylettiğin zaman [kullanılır]. Arzu ve meylin onunla birlikte olduğunda: 'Meylim seninledir (sağvî meake / صَغْوِي معك)' denir ki bu, onların: 'Meylim seninledir (dıl‘î meake / ضِلَعِي معك)' sözü gibidir. [İçindekiler bir araya toplansın diye] kabı eğdiğin zaman da: 'Kabı eğdim (asğaytü’l-inâe / أَصْغَيْتُ الإناءَ)' denir;
ليَجْتَمِعَ ما فيه، ومنه قولُ الشاعرِ :
bir araya toplansın diye eğdiğin zaman: 'Kabı eğdim (أَصْغَيْتُ الإناءَ)' denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
تَرَى السَّفيهَ به عن كلِّ مُحْكَمةٍ … زَيْغٌ وفيه إلى التَّشْبِيهِ إصْغَاءُ
Görürsün beyinsiz kimseyi her muhkem sözden sapmış, … onda vardır müteşâbihe bir kulak veriş / meyil.
ويقالُ للقمرِ إذا مال للغُيوبِ: صغا وأصْغَى.
Ay batmaya yüz tuttuğunda da: 'Sağâ ve asğâ' (صغا وأصْغَى / eğildi, meyletti) denir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ}. يقولُ: تَزِيغَ إليه أفئدةٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ} kavli hakkında nakletti; o: “Kalpler ona meyletsin / sapsın ” der.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ في قولِه: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ}. قال: لِتَمِيلَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, o dedi ki: İbn Abbâs: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “Bir de ahirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin diye” kavli hakkında: “Meyletsin diye ” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدِّي: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ}. يقولُ: تَمِيلَ إليه قلوبُ الكفارِ ويُحِبُّونه، ويَرْضَوْن به.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “Bir de ahirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin diye”. O şöyle der: Kâfirlerin kalpleri ona meyletsin, onu sevsinler ve ondan hoşnut olsunlar diye.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ}. قال: {وَلِتَصْغَى}: ولِيَهْوَوْا ذلك وليَرْضَوْه. قال: يقولُ الرجلُ للمرأةِ: صَغَيْتُ إليها: هَوِيتُها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “Bir de ahirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin diye” kavli hakkında şöyle dedi: “{وَلِتَصْغَى}: Onu arzu etsinler ve ondan razı olsunlar diye.” Dedi ki: Erkek kadına: 'Ona meylettim (صَغَيْتُ إليها)', yani 'onu arzuladım' der .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)} “ve işleyecekleri günahı işlesinler diye” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولِيَكْتَسِبُوا مِن الأعمالِ ما هم مُكْتَسِبون.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kazanacakları amellerden kazanacaklarını kazansınlar diye.
حُكِي عن العربِ سَماعًا منها: خرَج يَقْتَرِفُ لأهلِه . بمعنى: يَكْسِبُ لهم. ومنه قيل: قارَف فلانٌ هذا الأمرَ، إذا واقَعه وعمِله.
Araplardan işitilerek şöyle rivayet edilmiştir: 'Ailesi için kazanmaya çıktı (خرَج يَقْتَرِفُ لأهلِه)' , yani 'onlar için rızık/kazanç elde ediyor' demektir. 'Falan kişi bu işe bulaştı/yaptı (قارَف فلانٌ هذا الأمرَ)' sözü de buradan gelir; yani onu fiilen işlediğinde ve yaptığında bu ifade kullanılır.
وكان بعضُهم يقولُ: هو التُّهْمةُ والادِّعاءُ، يقالُ للرجلِ: أنت قرَفْتَني. أي: اتَّهَمْتَني. ويقالُ: بئْسما اقْتَرَفْتَ لنفسِك. وقال رُؤْبةُ :
Onlardan bazıları da şöyle diyordu: Bu, itham ve iddiadır. Kişiye: 'Beni itham ettin (أنت قرَفْتَني)' denir; yani 'Beni suçladın (اتَّهَمْتَني)' demektir. Yine: 'Kendin için ne kötü bir şey işledin/kazandın (بئْسما اقْتَرَفْتَ لنفسِك)!' denir. Ru'be de şöyle demiştir :
أعْيَا اقْترافُ الكذبِ المَقْروفِ … تَقْوَى التَّقِيِّ وعِفَّةَ العَفيفِ
İftira edilen yalanı uydurmak/kazanmak, takva sahibinin takvasını ve iffetlinin iffetini aciz bıraktı/yorup bitirdi.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ قولِه: {وَلِيَقْتَرِفُوا}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {وَلِيَقْتَرِفُوا} “işlesinler diye” kavlinin tevili hakkında söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ}: ولِيَكْتَسِبوا ما هم مُكْتَسِبون .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan: {وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} “ve işleyecekleri günahı işlesinler diye” hakkında: “Kazanacaklarını kazansınlar diye ” [dediğini nakletti].
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [...] nakletti:
السديِّ: {وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ}. قال: ليَعْمَلُوا ما هم عامِلون .
es-Süddî'den {وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} “ve işleyecekleri günahı işlesinler diye” kavli hakkında: “Yapacakları işi yapsınlar diye ” dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ}. قال: ليَعْمَلُوا ما هم عامِلون .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} “ve işleyecekleri günahı işlesinler diye” kavli hakkında: “Yapacakları işi yapsınlar diye ” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا}.
Allah Teâlâ'nın: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا} “O, size Kitab'ı açıklanmış olarak indirmişken, Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاء العادِلين باللهِ الأوثانَ والأصنامَ، القائلين لك: كُفَّ عن آلهتِنا ونَكُفَّ عن إلهِك: إن اللهَ قد حكَم عليَّ بذكرِ آلهتِكم بما يكونُ صدًّا عن عبادتِها، {أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا}، أيْ: قلْ: فليس لي أن أَتَعَدَّى حكمَه وأتجاوَزَه؛ لأنه لا حَكَمَ أعدلُ منه، ولا قائلَ أصدقُ منه، {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا}. يعني: القرآنَ {مُفَصَّلًا}، مُبَيَّنًا فيه الحكمُ فيما تَخْتَصِمون فيه مِن أمري وأمرِكم. وقد بيَّنا معنى "التفصيلِ" فيما مضَى قبلُ.
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Putları ve heykelleri Allah'a denk tutan ve sana: 'Sen bizim ilahlarımıza ilişme, biz de senin ilahına ilişmeyelim' diyen şu kimselere de ki: 'Şüphesiz Allah, ilahlarınıza tapmaktan alıkoyacak şeyleri zikretmemi bana hükmetti. {أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا} “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?” Yani de ki: Benim O'nun hükmünü çiğnemem ve aşmam mümkün değildir; zira O'ndan daha adil bir hakem ve O'ndan daha doğru sözlü bir söyleyen yoktur. {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا} “Oysa O, size Kitab'ı tafsilatlı / açıklanmış olarak indirmiştir”; yani Kur'an'ı {مُفَصَّلًا} 'açıklanmış' olarak; sizinle benim aramdaki ihtilaf ettiğiniz hususlardaki hüküm onda açıklanmış olarak [indirmiştir]. Biz daha önce "tafsil" (تَفْصِيل) kelimesinin anlamını açıklamıştık.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤)} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından indirilmiş olduğunu bilirler. Sakın şüpheye düşenlerden olma!” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: إن أنْكَر هؤلاء العادِلون باللهِ الأوثانَ مِن قومِك توحيدَ اللهِ، وأشْرَكوا معه الأندادَ، وجحَدوا ما أنْزَلْتُه إليك، وأنْكَروا أن يَكونَ حقًّا، وكذَّبوا به، فـ {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ}، وهو التوارةُ والإنجيلُ، مِن بني إسرائيلَ، {يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ}. يعني: القرآنَ وما فيه، {بِالْحَقِّ}.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kavminden putları Allah'a denk tutan şu kimseler Allah'ın birliğini inkâr eder, O'na ortaklar koşar, sana indirdiğimi reddeder, onun hak olduğunu inkâr edip onu yalanlarlarsa [bilesin ki] {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz” -ki bunlar İsrâiloğullarından olup kendilerine Tevrat ve İncil verilenlerdir- {يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ} “onun gerçekten Rabbin tarafından indirilmiş olduğunu bilirler.” Yani Kur'an'ın ve içerdiği şeylerin {بِالْحَقِّ} “hak ile [indirilmiş olduğunu bilirler].”
يقولُ: فصْلًا بينَ أهلِ الحقِّ والباطلِ، يَدُلُّ على صدقِ الصادقِ على اللهِ، وكذبِ الكاذبِ المُفْتَرِي عليه. {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ}. يقولُ: فلا تَكُونَنَّ يا محمدُ مِن الشاكِّين في حقيقةِ الأنباءِ التي جاءَتك مِن اللهِ في هذا الكتابِ وغيرِ ذلك مما تضَمَّنه؛ لأن الذين آتَيْناهم الكتابَ يَعْلَمون أنه مُنَزَّلٌ مِن رَبِّكَ بالحقِّ.
Şöyle buyurmaktadır: Hak ile batıl ehlini birbirinden ayıran, Allah adına doğru söyleyenin doğruluğuna ve O'na iftira eden yalancının yalanına delalet eden [bir kitap olarak]. {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu Kitap'ta ve onun içerdiği diğer hususlarda Allah'tan sana gelen haberlerin hakikati konusunda sakın şüphe edenlerden olma; zira kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun Rabbin tarafından hak olarak indirilmiş olduğunu bilmektedirler.
وقد بيَّنا فيما مضَى ما وجْهُ قولِه: {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ}. بما أغْنَى عن إعادتِه، مع الروايةِ المرويةِ فيه .
Daha önce O'nun: {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” kavlinin hangi vecihte olduğunu, bu hususta rivayet edilen nakille birlikte tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وقد حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ}. يقولُ: لا تَكُونَنَّ فِي شَكٍّ مما قصَصْنا عليك .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” kavli hakkında nakletti; o: “Sana anlattığımız şeylerden yana şüphe içinde olma ” der.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥)} “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وكمُلَت {كَلِمَتُ رَبِّكَ}، يعني: القرآنَ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {كَلِمَتُ رَبِّكَ} “Rabbinin kelimesi” tamamlandı; yani Kur'an [tamamlandı].
سمَّاه كلمةً، كما تقولُ العربُ للقَصيدةِ مِن الشعرِ يقولُها الشاعرُ: هذه كلمةُ فلانٍ.
Arapların, şairin söylediği bir şiir kasidesi için: 'Bu, falanın kelimesidir/sözüdür (هذه كلمةُ فلانٍ)' demesi gibi, O da onu 'kelime' olarak isimlendirmiştir.
{صِدْقًا وَعَدْلًا}. يقولُ: كمُلَت كلمةُ ربِّك مِن الصدقِ والعدلِ.
{صِدْقًا وَعَدْلًا} “doğruluk ve adalet bakımından”; şöyle buyurmaktadır: Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet yönünden kemale ermiştir.
و "الصدقُ" و"العدلُ" نُصِبا على التفسيرِ للكلمةِ، كما يقالُ: عندي عشرون درهمًا.
"es-Sıdk" (صِدْقًا) ve "el-Adl" (عَدْلًا) kelimeleri, tıpkı: "Yanımda yirmi dirhem var (عندي عشرون درهمًا)" denilmesinde olduğu gibi "kelime" [lafzı] için tefsir (temyiz) olarak nasbedilmiştir.
{لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ}. يقولُ: لا مُغَيَّرَ لما أَخْبَر في كتبِه أنه كائنٌ مِن وقوعِه في حينِه وأجلِه الذي أخْبَر اللهُ أنه واقعٌ فيه، وذلك نظيرُ قولِه جلَّ ثناؤُه: {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ} [الفتح: ١٥]. فكانت إرادتُهم تبديلَ كلامِ اللهِ مسألتَهم نبيَّ اللهِ أن يَتْرُكَهم يَحْضُرون الحربَ معه، وقولَهم له ولمن معه مِن المؤمنين: {ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ}. بعدَ الخبرِ الذي كان اللهُ أخْبَرهم تعالى ذكرُه في كتابِه بقولِه: {فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا} الآية [التوبة: ٨٣]، فحاوَلوا تبديلَ كلامِ اللهِ وخبرَه بأنهم لن يَخْرُجوا مع نبيِّ اللهِ في غَزاةٍ، ولن يُقاتلوا معه عدوًّا، بقولِهم لهم: {ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ}. فقال اللهُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا} بمسألتِهم إياهم ذلك كلام اللهِ وخبرَه، {قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ}. فكذلك معنى قولِه: {لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ}. إنما هو: لا مغيِّرَ لمِا أخْبَر عنه مِن خبرِ أنه كائنٌ، فيَبْطُلُ مجيئُه وكونُه ووُقُوعُه على ما أخبرَ جلَّ ثناؤُه؛ لأنه لا يَزيدُ المُفْتَرون في كتبِ اللهِ، ولا يَنْقُصون منها، وذلك أن اليهودَ والنصارى لاشكَّ أنهم أهلُ كتبِ اللهِ التي أنْزَلها على أنبيائِه، وقد أخْبَر جلَّ ثناؤُه أنهم يُحَرِّفون غيرَ الذي أخْبَر أنه لا مُبَدِّل له. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
{لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur”; şöyle buyurmaktadır: Kitaplarında vuku bulacağını haber verdiği şeyin, vuku bulacağını bildirdiği vakitte ve ecelde gerçekleşmesini hiçbir değiştiren değiştiremez. Bu durum, O'nun şu kavlinin benzeridir: {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ} [el-Feth: 15] “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: Asla bizim ardımıza düşmeyeceksiniz! Allah daha önce de böyle buyurmuştu”. Onların Allah'ın kelamını değiştirmeyi istemeleri; peygamberden kendilerini savaşa katılmasına izin vermesini talep etmeleri ve ona ve beraberindeki müminlere: {ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ} “Bizi bırakın da size uyalım” demeleri idi. Bu da Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda: {فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا} [et-Tevbe: 83] “Eğer Allah seni onlardan bir grubun yanına döndürür de onlar [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse, de ki: Benimle asla ebediyen çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız!” ayetiyle haber vermesinden sonra idi. Böylece onlar kendilerine: {ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ} “Bizi bırakın da size uyalım” diyerek, Allah'ın Peygamberi ile birlikte bir gazveye çıkamayacaklarına ve onunla birlikte bir düşmanla savaşamayacaklarına dair Allah'ın kelamını ve haberini değiştirmeye yeltendiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا} “Değiştirmek isterler” -yani bunu istemek suretiyle Allah'ın kelamını ve haberini değiştirmek isterler-, {قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ} “De ki: Asla bizim ardımıza düşmeyeceksiniz! Allah daha önce de böyle buyurmuştu” buyurdu. İşte O'nun: {لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur” kavlinin anlamı da böyledir: Yani O'nun vuku bulacağını haber verdiği şeyin haberini, Allah Teâlâ'nın haber verdiği üzere gerçekleşmesini, olmasını ve gelmesini boşa çıkaracak hiçbir değiştiren yoktur. Çünkü iftiracılar Allah'ın kitaplarına ne bir şey ekleyebilir ne de ondan bir şey eksiltebilirler. Zira Yahudiler ve Hristiyanlar şüphesiz Allah'ın peygamberlerine indirdiği kitapların ehlidirler; nitekim Allah Teâlâ, onların değiştirilemeyeceğini bildirdiği şeyin dışındakileri tahrif ettiklerini haber vermiştir. Bu hususta söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ}. يقولُ: صدقًا وعدلًا فيما حكَم.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözü hakkında rivayet etti: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamdır. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur”. [Katâde] şöyle demektedir: Hükmettiği şeyde doğruluk ve adalet üzere [tamamlanmıştır].
وأما قولَه: {وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}. فإن معناه: واللهُ السميعُ لمَا يقولُ هؤلاء العادِلون باللهِ، المُقْسِمون باللهِ جَهْدَ أيمانِهم: لَئن جاءتهم آيةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بها، وغيرِ ذلك مِن كلامِ خلقِه، العليمُ بما تَئُولُ إليه أيمانُهم مِن برٍّ وصدقٍ، وكذبٍ وحِنْثٍ، وغيرِ ذلك مِن أمورِ عبادِه.
O'nun: {وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavline gelince, şüphesiz bunun anlamı şudur: Allah, O'na ortak koşanların ve var güçleriyle: 'Kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına' dair Allah adına yemin edenlerin söylediklerini ve kullarının diğer sözlerini hakkıyla işitendir; yeminlerinin varacağı iyilik ve doğruluğu, yalan ve yemin bozmayı ve kullarının diğer bütün işlerini hakkıyla bilendir.
القولُ في تأويل قوله: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (١١٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (١١٦)} “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar ancak zanna uyarlar ve onlar sadece yalan söylerler/tahminde bulunurlar” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لا تُطِعْ هؤلاء العادِلين باللهِ الأندادَ يا محمدُ فيما دعَوْك إليه مِن أكْلِ ما ذبَحوا لآلهتِهم وأهَلُّوا به لغيرِ ربِّهم، وأشكالَهم مِن أهلِ الزَّيْعِ والضَّلالِ، فإنك إن تُطِعْ أكثر مِن في الأَرضِ يُضِلُّوكَ عن دينِ اللهِ وَمَحَجَّةِ الحقِّ والصوابِ، فيَصُدُّوك عن ذلك.
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Putları Allah'a denk tutan şu kimselere ve sapkınlık ve eğrilik ehlinden olan benzerlerine, ilahları için kestikleri ve Rablerinden başkası adına kestikleri şeyleri yemek hususunda seni davet ettikleri şeyde itaat etme! Çünkü sen yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah'ın dininden ve hak ve doğruluk caddesinden saptırırlar ve seni bundan alıkoyarlar.
وإنما قال اللهُ لنبيِّه: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ} مِن بني آدمَ؛ لأنهم كانوا حينَئذٍ كفارًا ضُلَّالًا، فقال له جلَّ ثناؤُه: لا تُطِعْهم فيما دَعَوْك إليه، فإنك إن تُطِعْهم ضلَلْتَ ضلالَهم، وكنتَ مثلَهم؛ لأنهم لا يَدْعُونك إلى الهُدَى وقد أخْطَئوه. ثم أخْبَر جلَّ ثناؤُه عن حالِ الذين نهَى نبيَّه عن طاعتِهم فيما دَعَوْه إليه في أنفسِهم فقال: {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ}. فأَخْبَر جلَّ ثناؤُه أنهم مِن أمرِهم على ظنٍّ عندَ أنفسِهم، وحِسْبانِ على صحةِ عزمٍ عليه، وإن كان خطأً في الحقيقةِ: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ}. يقولُ: ما هم إلا مُتَخَرِّصون يَظُنُّون ويُوقِعون حَزْرًا لا يقينَ علمٍ.
Allah Peygamberine: Âdemoğullarından {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ} “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan” buyurdu; çünkü onlar o vakit sapkın kâfirlerdi. Allah Teâlâ ona şöyle buyurdu: Seni davet ettikleri hususta onlara uyma; zira onlara uyarsan sen de onların saptığı gibi saparsın ve onlar gibi olursun. Çünkü onlar kendileri doğru yolu kaybetmişken seni doğru yola çağırmazlar. Sonra Allah Teâlâ, Peygamberini kendilerine uymaktan nehyettiği kimselerin kendi içlerindeki durumunu haber vererek şöyle buyurdu: {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} “Onlar ancak zanna uyarlar”. Allah Teâlâ, onların kendi durumlarında kendi zanlarına ve hakikatte yanlış olsa bile kesin bir kararlılık içinde oldukları varsayımlarına dayandıklarını haber vermiştir. {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} “Ve onlar sadece tahminde bulunurlar/yalan söylerler”; şöyle buyurmaktadır: Onlar ancak kesin bir bilgi olmaksızın tahmin yürüten ve tahmine dayalı hüküm veren kimselerdir.
يقالُ منه: خرَص يَخْرُصُ خَرْصًا وخُروصًا، أي: كذَب، وتَخرَّص بظنٍّ، وتخَرَّص بكذبٍ، وخرَصْتُ النخلَ أَخْرُصُه، وخرِصَتْ إبلُك: أصابها البردُ والجوعُ.
Bu kökten olmak üzere: 'Harasâ yahrisu harsan ve hurûsan' (خرَص يَخْرُصُ خَرْصًا وخُروصًا) denir; yani 'yalan söyledi', 'zanna dayalı tahminde bulundu' ve 'yalan uydurdu' demektir. Yine hurma ağacının meyvesini tahmin ettiğinde 'Hurmayı tahmin ettim (خرَصْتُ النخلَ أَخْرُصُه)' denir. 'Hariset ibiluke' (خرِصَتْ إبلُك) ise: 'Develerine soğuk ve açlık isabet etti' demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün teviline dair açıklama: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧)} “Şüphesiz senin Rabbin, kendi yolundan sapanı en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا محمدُ، إن ربَّك الذي نهاك أن تُطِيعَ هؤلاء العادلين باللهِ الأوثانَ؛ لئلا يُضِلوك عن سبيلِه، هو أعلمُ منك ومِن جميعِ خلقِه، أيَّ خلقِه يَضِلُّ عن سبيلِه بزُخْرفِ القولِ الذي يُوحِي الشياطينُ بعضُهم إلى بعضٍ، فيَصْدِفُ عن طاعتِه واتباعِ ما أمر به، {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ}. يقولُ: وهو أعلمُ أيضًا منك ومنهم بمَن كان على استقامةٍ وسَدادٍ، لا يَخْفَى عليه منهم أحدٌ. يقولُ: واتَّبِعْ يا محمدُ ما أمَرْتُك به، وانْتَهِ عما نهَيْتُك عنه مِن طاعةِ مَن نهَيْتُك عن طاعتِه، فإني أعلمُ بالهادي والمُضِلِّ مِن خلْقي منك.
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seni yolundan saptırmasınlar diye putları Allah'a denk tutan şu kimselere uymaktan seni nehyeden Rabbin, şeytanların birbirlerine fısıldadıkları yaldızlı sözlerle yarattıklarından hangisinin O'nun yolundan sapacağını, böylece O'na itaatten ve emrettiğine uymaktan yüz çevireceğini senden de bütün yaratılmışlardan da en iyi bilendir. {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir”; şöyle buyurmaktadır: O, dosdoğru ve hak üzere olanları da senden ve onlardan daha iyi bilendir; onlardan hiçbiri O'na gizli kalmaz. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, sana emrettiğim şeye uy; sana itaat etmeni yasakladığım kimselere uymaktan da kaçın. Zira ben kullarımdan doğru yolda olanı da saptıranı da senden daha iyi bilirim.
واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في موضعِ "مَن" في قولِه: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ}؛ فقال بعضُ نحويي البصرةِ : موضعُه خفضٌ بنيةِ الباءِ. قال: ومعنى الكلامِ: إن ربَّك هو أعلمُ بمَن يَضِلُّ.
Arap dili âlimleri, {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ} kavlindeki "men" (مَنْ) kelimesinin [i'rabtaki] yeri konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir : 'Bâ' (ب) harf-i cerri takdiriyle irab mevkii cerdir (hafzdır). Dedi ki: Sözün anlamı: 'Şüphesiz Rabbin, sapan kimseyi en iyi bilendir (إن ربَّك هو أعلمُ بمَن يَضِلُّ)' şeklindedir.
وقال بعضُ نحويي الكوفةِ : موضعُه رفعٌ؛ لأنه بمعنى "أيٍّ"، والرافعُ له "يَضِلُّ".
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir : Onun [i'rabtaki] yeri ref'dir; çünkü o 'eyyün' (أيّ / hangisi) anlamındadır ve onu merfu kılan da 'yadıllu' (يَضِلُّ) fiilidir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك: أنه رُفِع بـ "يَضِلُّ"، وهو في معنى "أيٍّ"، وغيرُ معلومٍ في كلامِ العربِ اسمٌ مخفوضٌ بغيرِ خافضٍ، فيَكونَ هذا له نظيرًا.
Bu husustaki görüşlerin en doğrusu şudur: O, 'yadıllu' (يَضِلُّ) fiili ile merfu kılınmıştır ve 'eyyün' (أيّ) anlamındadır. Arap kelamında harf-i cer (hâfıd) olmaksızın mecrur (mahfuz) olan bir isim bilinmemektedir ki bu da ona bir benzer teşkil etsin.
وقد زعَم بعضُهم أن قولَه: {أَعْلَمُ} في هذا الموضعِ بمعنى: يَعْلَمُ، واستشهد لقيله ببيتِ حاتمٍ الطائيِّ .
Bazıları ise bu yerdeki {أَعْلَمُ} kelimesinin 'ya'lemu' (يَعْلَمُ / bilir) anlamında olduğunu ileri sürmüş ve bu görüşüne Hâtim et-Tâî'nin şu beytini delil getirmiştir :
فحالَفَت طَيِّئَ مِن دُونِنا حِلِفًا … واللهُ أعلمُ ما كُنّا لهم خُذُلَا
Bizi bırakıp Tayy [kabilesi] ile bir antlaşma yaptı, … Allah bilir ki biz onları asla yüzüstü bırakmış değildik.
وبقولِ خَنْساءَ :
Ve Hansâ'nın şu sözünü [delil getirmiştir] :
القومُ أعلمُ أَن جَفْنَتَهُ … تَغْدُو غَداةَ الريحِ أو تَسْرِي
Kavim bilir ki onun büyük çanağı, … rüzgarlı günün sabahında da akşamında da [yemekle dolu olarak] gider gelir .
وهذا الذي قاله قائلُ هذا التأويلِ، وإن كان جائزًا في كلامِ العربِ، فليس قولُ اللهِ تعالى: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} منه، وذلك أنه عطَف عليه بقولِه: {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ}. فأبان بدخولِ الباءِ في "المهتدين"، أن أعلم ليس بمعنى "يَعْلَمُ"؛ لأن ذلك إذا كان بمعنى"يَفْعَلُ"، لم يُوصَلْ بالباءِ، كما لا يُقالُ: هو يَعْلَمُ بزيدٍ. بمعنى: يَعْلَمُ زيدًا.
Bu tevili söyleyen kimsenin dediği şey Arap kelamında caiz olsa bile, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanları en iyi bilendir” kavli bundan değildir. Çünkü O, hemen peşinden: {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir” kavlini atfetmiştir. 'el-Mühtedîn' kelimesine 'bâ' (ب) harf-i cerrinin dahil olmasıyla 'a'lem' (أَعْلَمُ) kelimesinin 'ya'lemu' (يَعْلَمُ) anlamında olmadığını açıkça ortaya koymuştur; zira o 'yef'alu' (يَفْعَلُ) anlamında olduğunda 'bâ' ile sıla yapılmaz; nitekim 'Zeyd'i bilir (يَعْلَمُ زيدًا)' anlamında 'Hüve ya'lemu bi-Zeydin (هو يَعْلَمُ بزيدٍ)' denmez.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨)} “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan yiyin” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ، وعبادِه المؤمنين به وبآياِته: فكُلُوا أيُّها المؤمنون مما ذكَّيْتُم مِن ذبائِحِكم، وذبَحْتُموه الذبحَ الذي بيَّنْتُ لكم أنه تَحِلُّ به الذَّبيحةُ لكم، وذلك ماذبَحه المؤمنون بي مِن أهلِ دينِكم، دينِ الحقِّ، أو ذبَحه مَن دان بتوحيدي مِن أهل الكتابِ، دونَ ما ذبحه أهلُ الأوثانِ ومَن لا كتابَ له مِن المَجُوسِ، {إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ}. يقولُ: إن كنتم بحُججِ اللهِ التي أتَتْكم وأعلامِه، بإحلالِ ما أحْلَلْتُ لكم، وتحريمِ ما حرَّمْتُ عليكم مِن المَطاعمِ والمآكلِ - مُصَدِّقين، ودَعُوا عنكم زُخْرُفَ ما تُوحِيه الشياطينُ بعضُها إلى بعضٍ مِن زُخرفِ القولِ لكم، وتَلْبيسِ دينِكم عليكم غُرورًا.
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Kendisine ve ayetlerine inanan mümin kullarına şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Kestiğiniz kurbanlardan usulüne uygun kestiğiniz ve kurbanın size helal olacağını açıkladığım şekilde boğazladığınız hayvanlardan yiyin. Bu da dininiz olan hak din ehlinden Bana inanan müminlerin kestiği veya Kitap ehlinden Benim birliğimi kabul edenlerin kestiğidir; putperestlerin ve Mecûsîler gibi kitabı olmayanların kestikleri hariçtir. {إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ} “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız”; yani yiyecek ve içeceklerden size helal kıldığım şeyleri helal, haram kıldığım şeyleri de haram kabul etme hususunda size gelen Allah'ın delillerini ve alametlerini tasdik ediyorsanız [böyle yapın]. Şeytanların sizi aldatmak için birbirlerine fısıldadıkları yaldızlı sözleri ve dininizi size karıştırma çabalarını bir kenara bırakın.
وكان عطاءٌ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا به محمدُ بنُ بشارٍ ومحمدُ بنُ المثنى، قالا: ثنا أبو عاصمٍ، قال: أخْبَرنا ابنُ جُريجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: قولَه: {فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ}. قال: يَأْمُرُ بذكرِ اسمِه على الشرابِ والطعامِ والذبحِ، وكلُّ شيءٍ يَدُلُّ على ذكرِه يَأْمُرُ به.
Atâ da bu hususta, Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsennâ'nın bize rivayet ettiği şu görüşü söylerdi: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Atâ'ya O'nun: {فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ} “Üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan yiyin” kavlini [sordum]. Şöyle dedi: İçecek, yiyecek ve hayvan kesimi esnasında O'nun adının anılmasını emretmektedir; O'nun anılmasına delalet eden her şeyi emretmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩)} “Çaresiz kalıp sığınmak zorunda olduğunuz durumlar müstesna, size haram kıldığı şeyleri ayrıntılı olarak açıklamışken, üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan ne diye yemeyesiniz? Şüphesiz birçokları bilgisizce hevalarına uyarak insanları saptırıyorlar. Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir” kavlinin tevili hakkındaki söz:
اخْتَلَف أهلُ العلمِ بكلامِ العربِ في تأويلِ قولِه: {وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا}؛ فقال بعضُ نحويِّي البصريين: معنى ذلك: وأيُّ شيءٍ لكم في ألّا تَأْكُلوا؟ قال: وذلك نظيرُ قولِه: {وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ} [البقرة: ٢٤٦]. يقولُ: أيُّ شيءٍ لنا في تركِ القتالِ؟ قال: ولو كانت "أَنْ" زائدةً لارْتَفَع الفعلُ، ولو كانت في معنى: وما لنا وكذا. لكانت وما لنا وأن لا تُقاتِلَ.
Arap dili ilmine sahip âlimler O'nun: {وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا} “ne diye yemeyesiniz?” kavlinin tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Yememenizde sizin için ne [özür/engel] var?' demektir. Dedi ki: Bu, O'nun şu kavlinin benzeridir: {وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ} [el-Bakara: 246] “Biz ne diye savaşmayalım?”, yani: 'Savaşı terk etmemizde bizim için ne var?' demektedir. Dedi ki: Şayet "en" (أَنْ) zâid olsaydı fiil merfu olurdu ; eğer 'bize ne oluyor ve şöyle...' anlamında olsaydı 'Ve mâ lenâ ve en lâ tukâtile' şeklinde olurdu.
وقال غيرُه: إنما دخَلَت "لا" للمنعِ؛ لأن تأويلَ "ما لك"، و "ما مَنعك" واحدٌ: ما منَعك لا تَفْعَلُ ذلك، وما لك لا تفعلُ. واحدٌ، فلذلك دخَلَت "لا".
Bir başkası ise şöyle demiştir: "Lâ" (لا) edatı ancak men / engelleme bildirmek için dahil olmuştur; zira 'Sana ne oluyor (ما لك)' ile 'Seni ne engelledi (ما مَنعك)' ifadelerinin tevili birdir: 'Bunu yapmaktan seni ne engelledi (ما منَعك لا تَفْعَلُ ذلك)' ile 'Sana ne oluyor da yapmıyorsun (ما لك لا تفعل)' aynı anlamdadır; işte bundan ötürü "lâ" dahil olmuştur.
قال: وهذا الموضعُ تَكونُ فيه "لا"، وتَكونُ فيه "أن" مثلَ قولِه: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [النساء: ١٧٦] و "أن لا تَضِلُّوا": يَمْنَعُكم مِن الضلالِ بالبيانِ .
Dedi ki: Bu gibi yerlerde O'nun: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [en-Nisâ: 176] kavlinde olduğu gibi "lâ" da gelebilir, "en" de bulunabilir; ve 'en lâ tedıllû', 'açıklamasıyla sizi sapmaktan menediyor / alıkoyuyor' demektir.
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ عندي قولُ مَن قال: معنى قولِه: {وَمَا لَكُمْ} في هذا الموضعِ: وأيُّ شيءٍ يَمْنَعُكم أن تَأْكُلوا مما ذُكِر اسمُ اللهِ عليه. وذلك أن اللهَ تعالى ذكرُه تقدَّم إلى المؤمنين بتَحْليلِ ما ذُكِر اسمُ اللهِ عليه، وإباحةِ أكلِ ما
Bu hususta iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı, O'nun: {وَمَا لَكُمْ} “Size ne oluyor da...” buyruğunun bu yerdeki manasının: 'Üzerine Allah'ın ismi anılan şeylerden yemenize engel olan şey nedir?' olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira zikri yüce olan Allah, müminlere daha önce üzerine Allah'ın ismi anılan şeylerin helal kılındığını ve...
ذُبِح بدينِه أو دينِ مِن كان يَدِينُ ببعضِ شَرائعِ كتبِه المعروفةِ، وتحريمِ ما أُهِلَّ به لغيرِه مِن الحيوانِ، وزَجْرِهم عن الإصغاء لما يُوحِي الشياطينُ بعضُهم إلى بعضٍ مِن زُخرفِ القولِ في الميتةِ والمُنْخَنِقةِ والمُتَرَدِّيةِ وسائرِ ما حرَّم اللهُ مِن المَطاعمِ، ثم قال: وما يَمْنَعُكم مِن أكلِ ما ذُبِح بديني الذي ارْتَضَيتُه وقد فصَّلْتُ لكم الحلالَ مِن الحرامِ فيما تَطْعَمون، وبيَّنْتُه لكم بقولي : {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} إلى قوله: {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ} [المائدة: ٣]. فلا لَبْسَ عليكم في حَرامِ ذلك مِن حلالِه، فتَمْتَنعوا مِن أكلٍ حَلالِه، حَذَرًا مِن مُواقعةٍ حَرامِه.
kendi dini üzere veya bilinen kitaplarının bazı şeriatlarına inanan kimselerin dini üzere kesilenlerin [yenilmesini mubah kıldığını], hayvanlardan başkası adına kesilenlerin haram kılındığını ve leş, boğulmuş, yuvarlanarak ölmüş ve Allah'ın haram kıldığı diğer yiyecekler hakkında şeytanların birbirlerine fısıldadıkları yaldızlı sözlere kulak asmaktan onları menettiğini [bildirmiştir]. Sonra da şöyle buyurmuştur: 'Sizin için razı olduğum dinim üzere kesilen şeyleri yemenize ne engel var ki? Oysa yiyeceğiniz şeyler hususunda neyin helal neyin haram olduğunu size tafsilatlıca açıklamış ve şu sözümle size beyan etmiştim: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ} “Leş, kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına kesilenler... size haram kılındı” [kavlinden] {فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ} [el-Mâide: 3] “Kim açlıktan bunalır da günaha meyletmeksizin [bunlardan yemek zorunda kalırsa]...” kavline kadar.' Dolayısıyla bunların haram olanı ile helal olanı hususunda size bir kapalılık yoktur ki haramına düşme korkusuyla helalini yemekten kaçınasınız.
فإذ كان ذلك معناه، فلا وجهَ لقولِ مُتأوِّلي ذلك: وأيُّ شيءٍ لكم في أن لا تَأْكُلوا؟ لأن ذلك إنما يقالُ كذلك لمن كان كفَّ عن أكلِه رجاءَ ثوابٍ بالكفِّ عن أكلِه، وذلك يَكونُ ممَّن آمَن بالكفِّ، فكفَّ اتِّباعًا لأمرِ اللهِ، وتسليمًا لحكمِه، ولا نَعْلَمُ أحدًا مِن سلفِ هذه الأمةِ كفَّ عن أكلِ ما أَحَلَّ اللهُ مِن الذبائحِ رجاءَ ثوابِ اللهِ على تركِه ذلك، واعْتقادًا منه أن اللهَ حرَّمه عليه، فبيِّنٌ بذلك إذ كان الأمرُ كما وصَفْنا أن أولى التأويلين في ذلك بالصوابِ ما قلنا.
Bunun anlamı bu olduğuna göre, bu ayeti: 'Yememenizde sizin için ne [özür/engel] var?' şeklinde tevil edenlerin sözünün bir tutar tarafı yoktur. Çünkü bu söz ancak yememek suretiyle sevap umarak yemekten geri duran kimseye söylenir; bu da ancak sakınmaya inanıp Allah'ın emrine tabi olarak ve hükmüne boyun eğerek sakınan kimseden sadır olur. Biz bu ümmetin selefinden hiçbir kimsenin, Allah'ın helal kıldığı kurbanlıkları/boğazlanan hayvanları yemeyi terk etmesi karşılığında Allah'ın sevabını umarak ve Allah'ın bunu kendisine haram kıldığına inanarak yemekten geri durduğunu bilmiyoruz. Durum vasfettiğimiz gibi olduğuna göre, bu hususta iki tevilden doğruya en yakın olanının bizim söylediğimiz olduğu gayet açıktır.
وقد بيَّنا فيما مضى قبلُ أن معنى قولِه: فصَّل، وفصَّلْنا، وفُصِّل: بيَّن، وبُيِّن، بما يُغْنِي عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Daha önce geçmiş kısımlarda O'nun: 'fassale' (فصَّل), 'fassalnâ' (فصَّلْنا) ve 'fussile' (فُصِّل) kavillerinin 'beyan etti (بيَّن)' ve 'beyan olundu (بُيِّن)' anlamına geldiğini, bu yerde tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
كما حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ}. يقولُ: قد بَيَّن لكم ما حرَّم عليكم .
Nitekim bana Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den aktardı: {وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ} “size haram kıldığı şeyleri ayrıntılı olarak açıklamışken” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Size haram kıldığı şeyleri açıklamıştır' demektir.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابنُ وهبٍ، عن ابنُ زيدٍ مثلَه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb, İbn Zeyd'den [naklen] benzerini haber verdi.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قولِ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ}؛ [فقرَأه بعضُهم] بفتحِ أولِ الحرفين مِن {فَصَّلَ} [و {حَرَّمَ} أيْ: فصَّل ما حرَّمه] (١) مِن مطاعمِكم فبيَّنه لكم.
Kıraat imamları Allah Teâlâ'nın: {وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ} kavlinde ihtilaf etmişlerdir; [onlardan bazıları bunu] {فَصَّلَ} ve [{حَرَّمَ} kelimelerinin ilk harflerini fetha ile okumuşlardır. Yani: Yiyeceklerinizden haram kıldığı şeyleri tafsilatlıca açıkladı] (١) ve onu size beyan etti [anlamındadır].
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين: {وَقَدْ فَصَّلَ} بفتحِ فاءِ "فصَّل"، وتشديدِ صادِه، "ما حُرِّم" بضمِّ حائِه وتشديدِ رائِه ، بمعنى: وقد فصَّل اللهُ لكم المحرَّمَ عليكم مِن مَطاعمِكم.
Kûfeli kıraat imamlarının geneli ise bunu {وَقَدْ فَصَّلَ} kelimesini 'fe'nin fethası ve 'sâd'ın şeddesiyle, 'mâ hurrime'yi ise 'hâ'nın zammesi ve 'râ'nın şeddesiyle okumuşlardır ; bu da: 'Allah yiyeceklerinizden size haram kılınanları tafsilatlıca açıklamıştır' anlamındadır.
وقرَأ ذلك بعضُ المكيين وبعضُ البصريين: (وقد فُصِّل لكم) بضمِّ فائِه وتشديدِ صادِه، (ما حُرِّم عليكم) بضمِّ حائِه وتشديِد رائِه، على وجهِ ما لم يُسَمَّ فاعلُه في الحرفين كليهما .
Mekkelilerin ve Basralıların bazıları ise her iki kelimede de fâili zikredilmemiş fiil (edilgen) kalıbında olmak üzere 'fe'nin zammesi ve 'sâd'ın şeddesiyle (وقد فُصِّل لكم), 'hâ'nın zammesi ve 'râ'nın şeddesiyle de (ما حُرِّم عليكم) şeklinde okumuşlardır .
ورُوِي عن عطيةَ العَوْفيِّ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (وقد فَصَل) بتخفيفِ الصادِ وفتحِ الفاءِ ، بمعنى: وقد أتاكم حكمُ اللهِ فيما حَرَّم عليكم.
Atıyye el-Avfî'den ise bunu, 'sâd'ın şeddesiz hali ve 'fe'nin fethasıyla (وقد فَصَل) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ; bu da: 'Size haram kıldığı hususlarda Allah'ın hükmü size gelmiştir' anlamındadır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أن يقالُ: إن كلَّ هذه القراءاتِ الثلاثِ التي ذكَرْناها، سوى القراءةِ التي ذكرنا عن عطيةَ، قراءاتٌ معروفاتٌ، مستفيضةٌ القراءةُ بها في قرأةِ الأمصارِ، وهن متَّفقاتُ المعاني، غيرُ مختلفاتٍ، فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فمُصيبٌ فيه الصوابَ.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş şudur: Atıyye'den zikrettiğimiz kıraat müstesna, zikrettiğimiz bu üç kıraatin her biri bilinen ve şehirlerin kurrâsı arasında şöhret bulup yayılmış kıraatlerdir. Bunların anlamları da birbiriyle uyumlu olup farklı değildir; dolayısıyla okuyan kimse bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur.
وأما قولُه: {إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ}. فإنه يعني تعالى ذكرُه أن ما اضطُرِرْنا
Yüce Allah'ın: {إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ} “Çaresiz kalıp mecbur olduklarınız müstesna” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] bununla, bizim darda kalıp mecbur olduğumuz...
إليه مِن المطاعمِ المحرَّمةِ التي بيَّن تحريمَها لنا في غيِر حالِ الضرورةِ، لنا حلالٌ ما كنا إليه مُضْطَرِّين حتى تَزولَ الضرورةُ.
şeyler, o zaruret hâli ortadan kalkıncaya kadar mecbur kaldığımız müddetçe bize helaldir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ عن قتادةَ: {إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ}: مِن الميتةِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ} “Çaresiz kalıp sığınmak zorunda olduğunuz durumlar müstesna” ayeti: 'Leşten [mecbur kaldıklarınız]' demektir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz birçokları bilgisizce hevalarına uyarak insanları saptırıyorlar. Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإن كثيرًا مِن الناسِ يُجادِلُونكم في أكلِ ما حرَّم اللهُ عليكم أيُّها المؤمنون باللهِ، مِن الميتةِ، لَيُضِلُّون أتباعهم بأهوائهم مِن غيرِ علمٍ منهم بصحةِ ما يقولون، ولا بُرهانٍ عندهم بما فيه يُجادِلون، إلا ركوبًا منهم لأهوائِهم، واتباعًا منهم لدواعي نفوسهم، اعتداءً وخلافًا لأمرِ اللهِ ونهيِه، وطاعةً للشياطينِ. {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ}. يقولُ: إن ربَّك يا محمدُ الذي أحَلَّ لك ما أَحَلَّ، وحرَّم عليك ما حرَّم، هو أعلمُ بمَن اعْتَدَى حُدودَه، فتَجاوَزها إلى خلافِها، وهو لهم بالمِرْصادِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a iman edenler! İnsanlardan birçoğu, leşten ibaret olan ve Allah'ın size haram kıldığı şeylerin yenilmesi hususunda sizinle tartışır; söylediklerinin doğruluğuna dair kendilerinde bir bilgi ve tartıştıkları konuda bir delil olmaksızın, sırf hevalarına kapılarak, nefislerinin arzularına uyarak, Allah'ın emrine ve nehyine karşı haddi aşıp muhalefet ederek ve şeytanlara itaat ederek kendilerine uyanları saptırırlar. {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ} “Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir” kavli ise şöyle demektir: Ey Muhammed! Sana helal kıldığını helal, haram kıldığını da haram kılan Rabbin, O'nun sınırlarını çiğneyip aşarak bunların aksine sapanları en iyi bilendir ve O, onları gözetlemektedir.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءة قوله: {لَيُضِلُّونَ}؛ فقرأَته عامةُ أهلِ الكوفةِ: {لَيُضِلُّونَ} بمعنى: أنهم يُضِلُّون غيرَهم.
Kıraat imamları O'nun: {لَيُضِلُّونَ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfe ehlinin geneli bunu, başkalarını saptırdıkları anlamında {لَيُضِلُّونَ} (ye'nin zammesiyle) okumuştur.
وقرَأ ذلك بعضُ البصريين والحجازيين: (لَيَضِلُّون) بمعنى: أنهم هم الذين يَضِلُّون عن الحقِّ فيَجُورُون عنه .
Basralıların ve Hicazlıların bazıları ise bunu, haktan sapan ve haktan ayrılanların bizzat kendileri olduğu anlamında (لَيَضِلُّون) (ye'nin fethasıyla) okumuşlardır .
وأولى القراءتين بالصوابِ في ذلك قراءةُ مِن قرَأ: {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ} بمعنى: أنهم يُضِلُّون غيرَهم. وذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخْبَر نبيَّه ﷺ
Bu hususta iki kıraatten doğruya en uygun olanı; başkalarını saptırdıkları anlamında {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ} “Şüphesiz ki birçokları heva ve hevesleriyle [başkalarını] saptırıyorlar” şeklinde okuyanın kıraatidir. Zira senâsı yüce olan Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e
عن إضلالهِم مَن تبِعهم، ونهاه عن طاعتِهم واتِّباعِهم إلى ما يَدْعُونَه إليه، فقال: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [الأنعام: ١١٦]. ثم أخْبَر أصحابه عنهم بمثلِ الذي أخْبَره عنهم، ونهاهم مِن قَبولِ قولِهم عن مثلِ الذي نهاه عنه، فقال لهم: وإن كثيرًا منهم ليُضلُّونكم بأهوائِهم بغيرِ علمٍ. نظيرَ الذي قال لنبيِّه ﷺ: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [الأنعام: ١١٦].
onların kendilerine uyan kimseleri saptırdıklarını haber vermiş ve onları çağırdıkları şeylerde onlara itaat etmekten ve onlara uymaktan nehyederek şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [el-En'âm: 116] “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar”. Sonra Peygamberi'ne haber verdiği şeyin benzerini ashabına da haber vermiş ve Peygamberi'ni nehyettiği şeyin benzerinden onları da menederek sözlerini kabul etmekten onları alıkoymuş ve onlara şöyle demiştir: Onlardan birçoğu bilgisizce hevalarına uyarak sizi saptırırlar. Nitekim bu, Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylediği şu sözün benzeridir: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [el-En'âm: 116] “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar”.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ} “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” kavlinin tevili hakkındaki söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: ودَعُوا أَيُّها الناسُ عَلانيةَ الإثمِ، وذلك ظاهرُه، وسرَّه، وذلك باطنُه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Günahın açığını -ki bu onun zâhiridir- ve gizlisini -ki bu da onun bâtınıdır- terk edin.
كذلك حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ} أي: قليلَه وكثيرَه، وسرَّه وعلانيتَه.
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ} “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” yani: azını ve çoğunu, gizlisini ve açığını [bırakın] demektir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ}. قال: سرَّه وعلانيتَه .
Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den aktardı: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ} “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” ayeti hakkında: 'Gizlisini ve açığını' dedi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ في قولِه: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ}. يقولُ: سرَّه وعلانيتَه. وقولهِ: {مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} [الأنعام: ١٥١، الأعراف: ٣٣]. قال: سرَّه وعلانيتَه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten O'nun: {وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ} “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” kavli hakkında rivayet etti; şöyle demiştir: Gizlisini ve açığını [demektir]. O'nun: {مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} [el-En'âm: 151, el-A'râf: 33] “onun açığını da gizlisini de” kavli hakkında da: Gizlisini ve açığını dedi .