ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: أخْبرَنا سليمانُ بنُ أَبي هَوْذَةَ، عن شُعيبٍ السَّرَّاجِ، عن أبي سِنانٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ}. قال: عمرُ بنُ الخطابِ ﵁، {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ}. قال: أبو جهلِ بنُ هشامٍ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Ebî Hevze, Şuayb es-Serrâc'dan, o Ebû Sinân'dan, o da ed-Dahhâk'tan Allah Teâlâ'nın: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyeceği bir nûr verdiğimiz kimse...” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: [Bu kişi] Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tır. {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ} “...karanlıklar içinde kalan kimse gibi midir?” kavli hakkında ise: [Bu da] Ebû Cehl b. Hişâm'dır, dedi.
وقال آخرون: بل الميتُ الذي أحْياه اللهُ عمارُ بنُ ياسرٍ ﵁، وأما الذي مثَلُه في الظلماتِ ليس بخارجٍ منها، فأبو جهلِ بنُ هشامٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Allah'ın dirilttiği ölü Ammâr b. Yâsir radıyallâhu anh'tır; karanlıklar içinde olup ondan hiç çıkamayacak durumda olan kimse ise Ebû Cehl b. Hişâm'dır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن بشرِ بنِ تَيْمٍ، عن رجلٍ، عن عكرمةَ: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ}. قال: نزَلَت في عمارِ بنِ ياسرٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Bişr b. Teym'den, o bir adamdan, o İkrime'den aktardı: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse...”. Dedi ki: Ammâr b. Yâsir hakkında inmiştir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، عن ابنِ عُيَينةَ، عن بشرِ بنِ تيمٍ، عن عكرمةَ: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ}: عمارُ بنُ ياسرٍ، {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ}: أبو جهلِ بنُ هشامٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den, o Bişr b. Teym'den, o İkrime'den aktardı: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse...”: Ammâr b. Yâsir'dir; {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ} “karanlıklar içinde olan kimse gibi midir?”: Ebû Cehl b. Hişâm'dır .
وبنحوِ الذي قلنا في الآيةِ قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de ayet hakkında bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ}. قال: ضالًّا فهدَيْناه {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ}. قال: هُدًى. {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا}. قال: في الضلالةِ أبدًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ} “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” kavli hakkında aktardı; dedi ki: Sapmış iken hidayet ettiğimiz. {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz...”. Dedi ki: Hidayettir. {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} “karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayacak durumdaki kimse gibi olur mu?”. Dedi ki: Ebediyen sapıklık içindedir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da...
مجاهدٍ: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ}: هَدَيْناه. {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ}: في الضلالةِ أبدًا.
Mücâhid'den anlattı: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ} “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...”: Ona hidayet ettik. {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ} “ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde olan kimse gibi midir?”: Ebediyen sapıklık içindedir.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ}. قال: ضالًّا فهدَيْناه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den aktardı: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ} “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...”. Dedi ki: Sapmış iken hidayet ettiğimiz.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ}. يعني: مَن كان كافرًا فهدَيْناه {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ}. يعني بالنورِ القرآنَ، مَن صدَّق به وعمِل به، {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ}. يعني بالظلماتِ الكفرَ والضلالةَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ} “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...”; yani: Kâfir iken hidayet ettiğimiz kimse. {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz...”; nur ile Kur'an'ı kastetmektedir, yani onu tasdik edip onunla amel eden kimseyi. {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ} “karanlıklar içinde olan kimse gibi midir?”; karanlıklar ile küfrü ve sapıklığı kastetmektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قوله: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} يقولُ: الهدى. {يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ}. يقولُ: فهو الكافرُ يَهْدِيه اللهُ للإسلامِ. يقولُ: كان مُشْركًا فهدَيْناه. {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse...” kavli hakkında aktardı; o şöyle demektedir: [Nur] hidayettir. {يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “onunla insanlar arasında yürür”. Şöyle demektedir: O, Allah'ın İslâm'a hidayet ettiği kâfirdir; yani müşrik idi de onu hidayete erdirdik. {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} “karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayacak durumdaki kimse gibi midir?”.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ}: هذا المؤمنُ معه مِن اللهِ نورٌ وبيِّنةٌ، يَعْمَلُ بها ويَأْخُذُ، وإليها يَنْتَهِي؛ كتابُ اللهِ {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا}: وهذا مثلُ الكافرِ في الضلالةِ، مُتَحَيِّرٌ فيها مُتَسَكِّعٌ، لا يَجِدُ مخرجًا ولا مَنْفَذًا.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ} “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...”; bu, mümin kimsedir; beraberinde Allah'tan bir nur ve apaçık bir delil vardır; onunla amel eder, onu esas alır ve ona başvurur; [bu da] Allah'ın Kitabı'dır. {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} “karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayacak kimse gibi midir?”; bu da dalâlet içindeki kâfirin meselidir; onun içinde şaşkındır, bocalayıp durur; ne bir çıkış yolu ne de bir geçit bulabilir.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ}.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse...”.
يقولُ: مَن كان كافرًا فجعَلْناه مسلمًا، وجعَلْنا له نورًا يَمْشِي به في الناسِ، وهو الإسلامُ. يقولُ: هذا كمَن هو في الظلماتِ. يعني الشركَ .
Şöyle demektedir: Kâfir iken Müslüman kıldığımız ve kendisine insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse; bu [nur] İslâm'dır. Şöyle demektedir: Bu kimse, karanlıklar içinde olan kimse gibi midir? [Karanlıklar ile] şirki kastetmektedir .
حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ}. قال: الإسلامُ الذي هداه اللهُ إليه، {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ}: ليس مِن أهلِ الإسلامِ. وقرَأ: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} [البقرة: ٢٥٧]. قال: والنورُ يَسْتَضِيءُ به ما في بيتِه ويُبْصِرُه، وكذلك الذي آتاه اللهُ هذا النورَ يَسْتَضِيءُ به في دينِه، ويَعْمَلُ به في نورِه ، كما يستَضِيءُ صاحبُ هذا السِّراجِ. قال: {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ}: لا يَدْرِي ما يَأْتِي ولا ما يَقَعُ عليه .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz...” kavli hakkında şöyle dedi: O, Allah'ın kendisini hidayet ettiği İslâm'dır. {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ} “karanlıklar içinde olan kimse gibi midir?”: İslâm ehlinden değildir. Ve şu ayeti okudu: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} [البقرة: ٢٥٧] “Allah iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan nura çıkarır”. Dedi ki: Nur, insanın evindekileri aydınlatıp görmesini sağlayan şeydir; tıpkı bunun gibi, Allah'ın kendisine bu nuru verdiği kimse de dini konusunda onunla aydınlanır ve onun nuru içinde amel eder , nitekim bu kandilin sahibi de onunla aydınlanır. Dedi ki: {كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ} “karanlıklar içinde olan kimse gibi midir?”: Ne getireceğini ve neye çarpacağını bilmez .
القولُ في تأويلِ قولِه: {كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)}.
O'nun: {كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)} “İşte böylece kâfirlere yapmakta oldukları ameller süslü gösterildi” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: كما خذَلْتُ هذا الكافرَ الذي يُجادِلُكم أيُّها المؤمنون باللهِ ورسولِه في أكلِ ما حرَّمْتُ عليكم مِن المطاعمِ عن الحقِّ، فزيَّنْتُ له سُوءَ عملِه فرآه حسنًا؛ ليَسْتَحِقَّ به ما أَعْدَدْتُ له من أليمِ العقابِ، كذلك زيَّنتُ لغيرِه ممَّن كان على مثلِ ما هو عليه مِن الكفرِ باللهِ وآياتِه ما كانوا يَعْمَلُون مِن مَعاصي اللهِ؛ ليَسْتَوْجِبوا بذلك مِن فعلِهم ما لهم عندَ ربِّهم مِن النَّكالِ.
Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Ey Allah'a ve Resûlü'ne iman edenler! Size haram kıldığım yiyeceklerin yenilmesi hususunda sizinle hakka karşı mücadele eden bu kâfiri yapayalnız bırakıp kendisine kötü amelini süslü gösterdiğim ve böylece o bunu güzel görüp kendisi için hazırladığım elem verici azabı hak ettiği gibi; aynı şekilde, Allah'ı ve O'nun ayetlerini inkâr etme hususunda onun gibi olan diğer kimselere de Allah'a isyan teşkil eden yapmakta oldukları amelleri süslü gösterdim ki, bu yaptıkları sebebiyle Rableri katında kendileri için [hazırlanmış] olan cezayı hak etsinler.
وفي هذا أوضحُ البيانِ على تكذيبِ اللهِ الزاعِمِين أن اللهَ فوَّض الأمورَ إلى خلقِه في أعمالِهم، فلا صُنعَ له في أفعالِهم، وأنه قد سوَّى بينَ جميعِهم في الأسبابِ التي بها يَصِلون إلى الطاعةِ والمعصيةِ؛ لأن ذلك لو كان كما قالوا، لكان قد زيَّن لأنبيائِه وأوليائِه مِن الضلالةِ والكفرِ نظيرَ ما زيَّن مِن ذلك لأعدائِه وأهلِ الكفرِ به، وزيَّن لأهلِ الكفرِ به مِن الإيمانِ به نظيرَ الذي زيَّن منه لأنبيائِه وأوليائه. وفي إخبارِه جلَّ ثناؤُه أنه زيَّن لكلِّ عاملٍ منهم عملَه، ما يُنْبِئُ عن تَزْيينِ الكفرِ والفسوقِ والعصيانِ، وخصَّ أعداءَه وأهلَ الكفرِ بتَزْيينِ الكفرِ لهم والفسوقِ والعصيانِ، وكرَّه إليهم الإيمانَ به والطاعةَ.
Bunda, Allah'ın işleri amelleri hususunda kullarına devrettiğini, kulların fiillerinde O'nun hiçbir tesirinin olmadığını ve kulların itaat ve masiyete ulaştıkları sebepleri herkes arasında eşit kıldığını iddia edenleri Allah'ın yalanladığına dair en açık beyan bulunmaktadır. Çünkü eğer durum onların dediği gibi olsaydı, Allah düşmanlarına ve Kendisini inkâr edenlere süslediği sapıklık ve küfrün benzerini peygamberlerine ve dostlarına da süslemiş olurdu; peygamberlerine ve dostlarına süslediği imanın bir benzerini de Kendisini inkâr edenlere süslemiş olurdu. Yüce Allah'ın onlardan her amel edene kendi amelini süslediğini haber vermesi; küfrü, fıskı ve isyanı süslemeyi bildirmektedir . Düşmanlarına ve inkâr ehline küfrü, fıskı ve isyanı süslemeyi tahsis etmiş, Kendisine imanı ve itaati ise onlara çirkin göstermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (١٢٣)}.
O'nun: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (١٢٣)} “Böylece her şehirde, orada hileler çevirsinler diye günahkârlarının büyüklerini koyduk. Oysa onlar hileyi ancak kendilerine yaparlar da farkına varmazlar” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ جلَّ ثناؤُه: وكما زيَّنا للكافرين ما كانوا يَعْمَلون، كذلك جعَلْنا بكلِّ قريةٍ عُظماءَها مُجرميها، يعني أهلَ الشركِ باللهِ والمعصيةِ له، {لِيَمْكُرُوا فِيهَا} بغُرورٍ من القولِ، أو بباطلٍ مِن الفعلِ، بدينِ اللهِ وأنبيائِه، {وَمَا يَمْكُرُونَ}. أيْ: ما يَحِيقُ مكرُهم ذلك إلا بأنفسِهم؛ لأن اللهَ تعالى ذكرُه مِن وراءِ عقوبتِهم على صدِّهم عن سبيلِه، وهم لا {يَشْعُرُونَ}. يقولُ: لا يَدْرُون ما قد أعَدَّ اللهُ لهم مِن أليمِ عذابهِ، فهم في غَيِّهم وعُتُوِّهم على اللهِ يَتَمادَوْن. وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kâfirlere yapmakta oldukları şeyleri süslü gösterdiğimiz gibi, her beldede de oranın ileri gelenlerini günahkârlar kıldık; yani Allah'a ortak koşan ve O'na isyan eden kimseler yaptık {لِيَمْكُرُوا فِيهَا} “orada hile yapsınlar diye”; Allah'ın dini ve O'nun peygamberleri hakkında aldatıcı sözlerle veya bâtıl fiillerle [tuzak kursunlar diye]. {وَمَا يَمْكُرُونَ} “Oysa onlar hile yapmazlar”; yani onların bu hilesi ancak kendilerine döner. Çünkü Allah Teâlâ, O'nun yolundan alıkoymalarına karşılık onları cezalandıracaktır; oysa onlar {يَشْعُرُونَ} “farkına varmazlar”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendileri için hazırladığı elem verici azabı bilmezler; bu yüzden sapıklıklarında ve Allah'a karşı azgınlıklarında ileri gitmeye devam ederler. Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...
نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا}. قال: عُظماؤُها .
...Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا} “günahkârlarının büyüklerini” hakkında: “Onların ileri gelenleridir” dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا محمدُ بن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا}. قال: عظماؤُها .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا} “günahkârlarının büyüklerini” hakkında: “Onların ileri gelenleridir” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن عكرمةَ: نزَلَت في المُسْتَهْزِئين. قال ابنُ جُريجٍ: عن [عمرَ بنِ] عطاءٍ، عن عكرمةَ: {أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا} إلى قولِه: {بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ}: بدينِ اللهِ وبنبيِّه ﵇ وعبادِه المؤمنين .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den nakletti: [Bu ayet] alay edenler hakkında indi. İbn Cüreyc, [Ömer b.] Atâ'dan, o da İkrime'den: {أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا} “günahkârlarının büyüklerini” kavlinden {بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} “yapmakta oldukları hileler sebebiyle” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: “Allah'ın dinine, Nebîsi [aleyhisselâm]'a ve O'nun mümin kullarına [hile kurarlar]” .
والأكابرُ جمع أكبرَ، كما الأفاضلُ جمعُ أفضلَ. ولو قيل: هو جمعُ كبيرٍ، فجُمع أكابرَ؛ لأنه قد يُقالُ: أكبرُ. كما قيل: {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا} [الكهف: ١٠٣]. واحدُهم الخاسرُ. لكان صوابًا. وحُكِي عن العربِ سَماعًا: الأكابرةُ والأصاغرةُ، والأكابرُ والأصاغرُ، بغيرِ الهاءِ، على نيةِ النعتِ، كما يُقالُ: هو أفضلُ منك. وكذلك تَفْعَلُ العربُ بما جاء مِن النعوتِ على "أَفْعَلَ"، إذا أخْرَجوها إلى الأسماءِ؛ مثلَ جمعِهم الأحمرَ والأسودَ: الأحامرَ والأَحامِرةَ، والأساوِدَ والأَساوِدةَ. ومنه قولُ الشاعرِ:
el-Ekâbir (الأكابر), efâdıl (الأفاضل) kelimesinin efdal (أفضل) kelimesinin çoğulu olması gibi, ekber (أكبر) kelimesinin çoğuludur. Şayet: “O, kebîr (كبير) kelimesinin çoğuludur; ancak bazen ekber (أكبر) de denilebildiği için ekâbir (أكابر) şeklinde çoğul yapılmıştır. Tıpkı {قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا} “De ki: Size işleri bakımından en çok ziyana uğrayanları haber verelim mi?” [el-Kehf: 103] ayetinde denildiği gibi; zira onların tekili el-hâsir (الخاسر) kelimesidir” denseydi, bu da doğru olurdu. Araplardan işitme yoluyla (semâen); sıfat kastıyla, tıpkı “O, senden daha faziletlidir (هو أفضلُ منك)” denildiği gibi [sonunda] he harfi olmaksızın el-ekâbir (الأكابر) ve el-asâğir (الأصاغر) şeklinde kullanıldığı gibi, el-ekâbire (الأكابرة) ve el-asâğire (الأصاغرة) şeklinde de rivayet edilmiştir. Araplar, “ef'al” (أَفْعَل) vezninde gelen sıfatları isimleştirdikleri zaman da böyle yaparlar; nitekim ahmer (kırmızı) ve esved (siyah) kelimelerini çoğul yaparken el-ehâmir (الأحامر) ve el-ehâmire (الأَحامِرة), el-esâvid (الأساوِد) ve el-esâvide (الأَساوِدة) demeleri gibi. Şairin şu sözü de bundandır:
إن الأَحامِرةَ الثلاثةَ أَهْلَكَت … مالي وكنتُ بهن قِدْمًا مُولَعًا
Şüphesiz o üç kırmızı yok etti malımı … Oysa eskiden beri tutkunuydum onların:
الخمرَ واللحمَ السَّمِينَ إِدَامُهُ … والزَّعْفَرانَ فلن أَرُوحَ مُبَقَّعَا
Şarabı, katığı yağlı eti … ve safranı; artık [onunla] boyanmış olarak gezmeyeceğim .
وأما المكرُ، فإنه الخَديعةُ والاحْتِيالُ للمَمْكورِ به بالغدرِ؛ ليُوَرِّطَه الماكرُ به مَكروهًا مِن الأمرِ.
Mekr (مكر) ise tuzak kurulan kimseye, tuzak kuranın onu hoşlanmadığı bir duruma düşürmesi için hainlikle hile yapması ve aldatmasıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ }.
O'nun: {وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ } “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' derler. Allah, peygamberliğini kime vereceğini daha iyi bilir” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا جاءَت هؤلاء المشركين الذين يُجادِلون المؤمنين بزُخْرفِ القولِ فيما حرَّم اللهُ عليهم ليَصُدُّوا عن سبيلِ اللهِ {آيَةٌ}. يعني: حُجَّةٌ مِن اللهِ على صحةِ ما جاءهم به محمدٌ ﷺ مِن عندِ اللهِ وحقيقتِه، قالوا لنبيِّ اللهِ وأصحابِه: {لَنْ نُؤْمِنَ}. يقولُ: يقولون: لن نُصَدِّقَ بما دعانا إليه محمدٌ ﷺ مِن الإيمانِ به، وبما جاء به مِن تحريمِ ما ذَكَر أن اللهَ حرَّمه علينا {حَتَّى نُؤْتَى}. يَعْنُونَ: حتى يُعْطِيَهم اللهُ من المُعْجِزاتِ مثلَ الذي أعْطَى موسى مِن فَلْقِ البحرِ، وعيسى مِن إحياءِ الموتى وإبراءِ الأكْمَهِ والأبْرصِ، يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: (اللهُ أَعلَمُ حَيثُ يَجْعَلُ رِسالَاتِه). يعني بذلك جلَّ ثناؤُه: إن آياتِ الأنبياءِ والرسلِ [لن يُعْطَاها] مِن البشرِ إلا رسولٌ مُرْسَلٌ، وليس العادلون بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ منهم فيُعْطَوْها.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın yolundan alıkoymak için Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyler hususunda yaldızlı sözlerle müminlerle tartışan bu müşriklere bir {آيَةٌ} “ayet”, yani Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Allah katından getirdiği şeyin doğruluğuna ve hakikatine dair Allah'tan bir delil geldiğinde, Allah'ın Nebîsine ve ashabına şöyle dediler: {لَنْ نُؤْمِنَ} “Asla inanmayız”. Şöyle derler: Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in bizi kendisine inanmaya ve Allah'ın bize haram kıldığını belirttiği şeylerin haramlığına dair getirdiklerine {حَتَّى نُؤْتَى} “bize verilmedikçe” asla inanmayız. Şunu kastederler: Allah onlara Mûsâ'ya denizin yarılması, Îsâ'ya ölülerin diriltilmesi, körün ve alacalının iyileştirilmesi gibi verdiği mucizelerin bir benzerini vermedikçe [inanmayız]. Yüce Allah buyurur ki: (Allah, peygamberliğini kime vereceğini daha iyi bilir). Yüce Allah bununla şunu kastetmektedir: İnsanlardan nebîlerin ve resullerin mucizeleri ancak gönderilmiş bir elçiye [verilir] ; putları ve heykelleri Rablerine denk tutanlar ise onlardan değildir ki kendilerine bu verilsin.
يقولُ جلَّ ثناؤُه: فأنا أَعْلَمُ بمَواضِعِ رِسالاتي، ومَن هو لها أهلٌ، فليس لكم أيُّها
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ben peygamberliklerimi nereye vereceğimi ve buna kimin ehil olduğunu en iyi bilenim. Ey...
المشركون أن تَتَخيَّروا ذلك عليَّ أنتم؛ لأن تخيُّرَ الرسولِ إلى المرسِلِ دونَ المرسَلِ إليه، واللهُ أعلمُ إذا أرْسَل رسالةً بموضعِ رسالاتِه.
...müşrikler! Bana karşı bunu seçme hakkı sizin değildir; çünkü elçiyi seçmek gönderilenin değil, gönderenin yetkisindedir ve Allah bir elçilik gönderdiğinde peygamberliklerini kime vereceğini en iyi bilendir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)}.
O'nun: {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)} “Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılanma ve şiddetli bir azap erişecektir” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ معلِمَه ما هو صانعٌ بهؤلاء المُتَمَرِّدِين عليه: سيُصيبُ يا محمدُ الذين اكتَسَبوا الإثمَ بشركِهم باللهِ، وعبادتِهم غيرَه {صَغَارٌ}. يعني: ذلةٌ وهوانٌ.
Yüce Allah Nebîsi Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e, Kendisine isyan eden bu kimselere ne yapacağını bildirerek şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'a ortak koşarak ve O'ndan başkasına ibadet ederek günah kazananlara {صَغَارٌ} “aşağılanma”, yani zillet ve hakaret erişecektir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ}. قال: الصَّغَارُ الذلةُ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ} “Suç işleyenlere Allah katında bir aşağılanma erişecektir” hakkında şöyle dedi: “es-Sagâr (الصَّغَار), zillettir” .
وهو مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: صغِر يَصْغَرُ صَغارًا وصَغَرًا، وهو أَشدُّ الذلِّ.
Bu, kişinin 'sağıre yasğaru sagâran ve sağaran' (صغِر يَصْغَرُ صَغارًا وصَغَرًا) sözünün masdarı olup zilletin en şiddetlisidir.
وأما قولُه: {صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ}. فإن معناه: سيُصِيبُهم صَغارٌ مِن عندِ اللهِ، كقولِ القائلِ: سيَأْتِيني [رِزْقي عندَ اللهِ] . بمعنى: مِن عندِ اللهِ. يُرادُ بذلك: سيَأْتِيني الذي لي عندَ اللهِ. وغيرُ جائزٍ لمن قال: سيُصِيبُهم صَغارٌ عندَ اللهِ. أن يَقولَ: جئتُ عندَ عبدِ اللهِ. بمعنى: جئتُ مِن عندِ عبدِ اللهِ؛ لأن معنى: سيُصِيبُهم صَغارٌ عندَ اللهِ: سيُصِيبُهم الذي عندَ اللهِ من الذلِّ بتكذيبِهم رسولَه. فليس ذلك بنظيرِ: جئتُ مِن عندِ عبدِ اللهِ.
O'nun: {صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katında bir aşağılanma” kavline gelince; bunun anlamı: 'Onlara Allah katından bir aşağılanma erişecektir' demektir. Tıpkı bir kimsenin 'min indillâh' (Allah katından) anlamında 'Allah katındaki rızkım bana gelecektir' demesi gibidir; bununla 'Allah katında benim için olan şey bana gelecektir' kastedilir. 'Onlara Allah katında bir aşağılanma erişecektir' diyen bir kimsenin 'Abdullah'ın yanından geldim' anlamında 'Abdullah'ın yanında geldim' demesi caiz değildir. Çünkü 'Onlara Allah katında bir aşağılanma erişecektir' ifadesinin anlamı: 'Elçisini yalanlamaları sebebiyle Allah katında bulunan zillet onlara erişecektir' demektir. Dolayısıyla bu, 'Abdullah'ın yanından geldim' sözünün dengi değildir.
وقولُه: {وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ}. يقولُ: يُصِيبُ هؤلاء المكذِّبين باللهِ ورسولِه، المُسْتَحِلِّين ما حرَّم اللهُ عليهم مِن الميتةِ، مع
O'nun: {وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} “ve kurdukları tuzaklardan ötürü şiddetli bir azap” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Allah'ı ve Resûlü'nü yalanlayan, Allah'ın kendilerine haram kıldığı murdar eti (meyteyi) helal sayan bu kimselere...
الصَّغارِ، عذابٌ شديدٌ بما كانوا يَكِيدُون للإسلامِ وأهلِه، بالجِدالِ بالباطلِ والزخرفِ من القولِ غُرورًا، لأهلِ دينِ اللهِ وطاعتِه.
...aşağılanmanın yanı sıra, bâtıl ile tartışarak ve Allah'ın dinine ve O'na itaat eden ehline karşı aldatıcı süslü sözlerle İslâm'a ve ehline tuzak kurdukları için şiddetli bir azap erişecektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}.
O'nun: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: فمَن يُرِدِ اللهُ أَن يَهْدِيَه للإيمانِ به وبرسولِه، وما جاء به مِن عندِ ربِّه فيُوَفِّقَه له، {يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}. يقولُ: فسَح صدرَه لذلك، وهوَّنه عليه، وسهَّله له بلطفِه ومعونتِه، حتى يَستنيرَ الإسلامُ في قلبِه، فيُضِيءَ له، ويَتَّسِعَ له صدرُه بالقبولِ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah kimi Kendisine, Resûlüne ve onun Rabbinin katından getirdiklerine inanmaya hidayet etmek ve onu buna muvaffak kılmak isterse {يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “onun göğsünü İslâm'a açar”. Şöyle buyurmaktadır: Lütfu ve yardımıyla onun göğsünü buna genişletir, bunu ona kolaylaştırır ve hafifletir; öyle ki İslâm kalbinde nurlanır, ona ışık saçar ve göğsü onu kabulle genişler.
كالذي جاء الأثرُ به عن رسولِ اللهِ ﷺ الذي حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ الله العَنْبَرِيُّ، قال: ثنا المعتمِرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ أَبي يُحَدِّثُ عن عبدِ اللهِ بنِ مُرَّةَ ، عن أبي جعفرٍ، قال: لما نزَلَت هذه الآيةُ: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}. قالوا: كيف يُشْرَحُ الصدرُ؟ قال: إذا نزَل النورُ في القلبِ انْشَرَح له الصدرُ وانْفَسَح. قالوا: فهل لذلك آيةٌ يُعْرَفُ بها؟ قال: نعم، الإنابةُ إلى دارِ الخلودِ، والتَّجافي عن دارِ الغُرورِ، والاسْتِعدادُ للموتِ قبلَ الموتِ .
Nitekim Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den gelen rivayette belirtildiği gibidir; bize Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: Babamı Abdullah b. Mürre'den , o da Ebû Ca'fer'den rivayet ederken işittim; o şöyle dedi: Bu ayet, yani {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” indiğinde: 'Göğüs nasıl açılır?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Nur kalbe indiği zaman göğüs onun için açılır ve genişler.' 'Bunun kendisiyle bilineceği bir alamet var mıdır?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Evet, ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır' .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا الثوريُّ، عن عمرِو بنِ قيسٍ، عن عمرِو بن مُرَّةَ، عن أبي جعفرٍ قال: سُئِل النبيُّ: أيُّ المؤمنين أكْيَسُ؟ قال: "أكثرُهم للموتِ ذكرًا، وأحْسَنُهم لما بعدَه اسْتِعدادًا". قال: وسُئِل
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Amr b. Kays'tan, o Amr b. Mürre'den, o da Ebû Ca'fer'den haber verdi; o şöyle dedi: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: "Müminlerin hangisi en akıllıdır?" diye soruldu. Şöyle buyurdu: «Ölümü en çok hatırlayanları ve ölümden sonrası için en güzel hazırlık yapanlarıdır.» Dedi ki: Ve soruldu...
النبيُّ ﷺ عن هذه الآيةِ: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}.
...[sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şu ayet hakkında soruldu: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar”.
قالوا: كيف يُشْرَحُ صدرُه يا رسولَ اللهِ؟ قال: "نُورٌ يُقْذَفُ فيه، فيَنْشَرِحُ له ويَنْفَسِحُ". قالوا: فهل لذلك مِن أمارةٍ يُعْرَفُ بها؟ قال: "الإنابةُ إلى دارِ الخلودِ، والتَّجافي عن دارِ الغُرورِ، والاسْتِعدادُ للموتِ قبلَ الموتِ" .
'Ey Allah'ın Resûlü, onun göğsü nasıl açılır?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Oraya atılan bir nurdur; böylece [göğüs] onun için açılır ve genişler.' 'Bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır' .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن سفيانَ، عن عمرِو بنِ مُرَّةَ، عن رجلٍ يُكْنَى أبا جعفرٍ كان يَسْكُنُ المَدائنَ، قال: سُئِل النبيُّ ﷺ عن قولِه: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}. قال: "نُورٌ يُقْذَفُ في القلبِ، فَيَنْشَرِحُ ويَنْفَسِحُ". قالوا: يا رسولَ اللهِ، هل له مِن أمارةٍ يُعْرَفُ بها؟ ثم ذكَر باقيَ الحديثِ مثلَه .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o Amr b. Mürre'den, o da Medâin'de ikamet eden Ebû Ca'fer künyeli bir adamdan nakletti: Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” kavli hakkında soruldu. Şöyle buyurdu: 'Kalbe atılan bir nurdur; böylece [göğüs] açılır ve genişler.' 'Ey Allah'ın Resûlü, onun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?' dediler. Sonra hadisin kalanını aynısı gibi zikretti .
حدَّثني هلالُ بنُ العَلاءِ، ثنا سعيدُ بنُ عبدِ الملكِ بنِ واقدٍ الحَرَّانيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ سلمةَ، عن أبي عبدِ الرَّحيمِ، عن زيدِ بنِ أبي أُنَيْسةً، عن عمرِو بنِ مرةَ، عن أبي عُبيدةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ، قال: قيل لرسولِ اللهِ ﷺ حينَ نزَلَت هذه الآيةُ: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}. قال: "إذا دخل النورُ القلبَ انْفَسَح وانْشَرَح". قالوا: فهل لذلك من أمارةٍ يُعْرَفُ بها؟ قال: "الإنابةُ إلى
Bana Hilâl b. el-Alâ anlattı, [dedi ki:] Bize Saîd b. Abdilmelik b. Vâkıd el-Harrânî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Seleme, Ebû Abdirrahîm'den, o Zeyd b. Ebî Üneyse'den, o Amr b. Mürre'den, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletti; dedi ki: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” ayeti indiği zaman Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e [bunun mahiyeti] soruldu. Şöyle buyurdu: «Nur kalbe girdiği zaman [göğüs] genişler ve açılır.» Onlar: "Bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?" dediler. Şöyle buyurdu: «...e yönelmek
دارِ الخلودِ، والتَّنَحِّي عن دارِ الغُرورِ، والاستعدادُ للموتِ قبلَ الموتِ" .
...Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır' .
حدَّثني سعيدُ بنُ الربيعِ الرازيُّ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عُيينةَ، عن خالدِ بنِ أبي كَرِيمةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ المِسْوَرِ، قال: قرَأ رسولُ اللهِ ﷺ: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}. ثم قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إذا دخَل النورُ القلبَ انْفَسَح وانْشَرَح". قالوا: يا رسولَ اللهِ، وهل لذلك مِن علامةٍ تُعْرَفُ؟ قال: "نعم، الإنابةُ إلى دارِ الخلودِ، والتَّجافي عن دارِ الغُرورِ، والاسْتِعدادُ للموتِ قبلَ نزولِ الموتِ" .
Bana Saîd b. er-Rebî' er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Hâlid b. Ebî Kerîme'den, o da Abdullah b. el-Misver'den nakletti; dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” ayetini okudu. Sonra Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: 'Nur kalbe girdiği zaman genişler ve açılır.' 'Ey Allah'ın Resûlü, bunun bilinen bir alameti var mıdır?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Evet, ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm inmeden önce ölüme hazırlanmaktır' .
حدَّثني ابنُ سِنانٍ القَزَّازُ، قال: ثنا مَحْبوبُ بنُ الحسنِ الهاشميُّ، عن يونُسَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ عبدِ اللهِ بنِ عُتْبَةَ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، عن رسولِ اللهِ ﷺ، قال: " {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} ". قالوا: يا رسولَ اللهِ، وكيف يُشْرَحُ صدرُه؟ قال: "يَدْخُلُ فيه النورُ فيَنْفَسِحُ". قالوا: وهل لذلك مِن علامةٍ يا رسولَ اللهِ؟ قال: "التَّجافي عن دارِ الغُرورِ، والإنابةُ إلى دارِ الخلودِ، والاستعدادُ للموتِ قبلَ أن يَنْزِلَ الموتُ".
Bana İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Mahbûb b. el-Hasen el-Hâşimî, Yûnus'tan, o Abdurrahman b. Abdillâh b. Utbe'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan, o da Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] nakletti; [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” [ayetini okudu]. [Ashap]: «Ey Allah'ın Resûlü, insanın göğsü nasıl açılır?» dediler. «Ona nur girer ve böylece genişleyip ferahlar» buyurdu. «Ey Allah'ın Resûlü, bunun [bilinen] bir alameti var mıdır?» dediler. «Aldanış yurdundan uzaklaşmak, ebediyet yurduna yönelmek ve ölüm inip çatmadan önce ölüme hazırlanmaktır» buyurdu.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}: أما {يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}: فيُوَسِّعُ صدرَه للإسلامِ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” ayeti hakkında; {يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “onun göğsünü İslâm'a açar” kısmına gelince: “İslâm için göğsünü genişletir” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قولَه: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}: بلا إلهَ إلا اللهُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar” kavli hakkında: “Lâ ilâhe illallâh ile [açar]” dediğini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أخْبرنا ابنُ المباركِ، عن ابنِ جريجٍ قراءةً: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}: بلا إلهَ إلا اللهُ، يَجْعَلُ لها في صدرِه مُتَّسَعًا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den kıraat yoluyla haber verdi: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar”: “Lâ ilâhe illallâh ile [açar], göğsünde onun için bir genişlik kılar” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا}.
O'nun: {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} “Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü daraltır, iyice sıkıştırır” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن أراد اللهُ إضلالَه عن سبيلِ الهُدَى، يشغَلُه بكفرِه وصدِّه عن سبيلِه، ويَجْعَلُ صدرَه بخِذْلانِه وغلبةِ الكفرِ عليه، حرَجًا.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah kimi hidayet yolundan saptırmak isterse, onu küfrüyle ve yolundan alıkoymasıyla meşgul eder; onu yardımsız bırakması ve küfrün ona galebe çalması sebebiyle göğsünü son derece dar kılar.
والحرجُ أشدُّ الضيقِ، وهو الذي لا يُنْفِذُه مِن شدةِ ضيقِه، وهو هاهنا الصدرُ الذي لا تَصِلُ إليه الموعظةُ، ولا يَدْخُلُه نورُ الإيمانِ؛ لرَيْنِ الشركِ عليه، وأصلُه مِن الحرَجِ، والحرَجُ جمعُ حَرَجةٍ، وهي الشجرةُ المُلْتَفُّ بها الأشجارُ، لا يَدْخُلُ بينَها وبينَها شيءٌ لشدةِ التفافِها بها.
el-Harac (الحرج), darlığın en şiddetlisidir; darlığının şiddetinden dolayı hiçbir şeyin içinden geçip gidemediği şeydir. Burada ise şirk pasının kaplaması sebebiyle kendisine öğüt ulaşmayan ve iman nuru girmeyen göğüstür. Kelimenin aslı 'el-harac'dan gelir. el-Harac, 'harace'nin (حَرَجة) çoğuludur; bu da etrafını ağaçların sardığı ve birbirine çok sıkı sarılmış olmasından ötürü aralarına hiçbir şeyin giremediği ağaçtır.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ عمارٍ - رجلٌ مِن أهلِ اليمنِ - عن أبى الصَّلْتِ الثَّقَفيِّ، أن عمرَ بنَ الخطابِ رحمةُ اللهِ عليه قرَأ هذه الآيةَ: {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} بنصبِ الراءِ. قال: وقرَأ بعضُ مَن عندَه مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ: (ضَيِّقًا حَرِجًا). قال صَفْوانُ: فقال عمرُ: ابْغُوني رجلًا مِن كِنانةَ، واجْعَلوه راعيًا، ولْيَكُنْ مُدْلِجِيًّا. قال: فأتَوْه به، فقال له عمرُ: يا فتى، ما الحَرَجةُ؟ قال: الحَرَجةُ فينا الشجرةُ تَكونُ بينَ الأشجارِ التي لا تَصِلُ إليها راعيةٌ، ولا وَحْشِيَّةٌ، ولا شيءٌ.
Nitekim bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize el-Haccac b. el-Minhal anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ammar -Yemen ehlinden bir adam- Ebu's-Salt es-Sekafi'den nakletti ki: Ömer b. el-Hattab -rahmetullâhi aleyh- bu ayeti "ra" harfinin fethasıyla {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} “Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü alabildiğine daraltır, sıkar” şeklinde okudu. [Ravi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından yanında bulunan kimselerden bazısı ise (ضَيِّقًا حَرِجًا) [ra harfinin kesresiyle] okudu. Safvan dedi ki: Bunun üzerine Ömer: "Bana Kinane'den bir adam bulun; çoban olsun ve Müdlic [oğullarından] olsun" dedi. [Ravi] dedi ki: Onu [Ömer'e] getirdiler. Ömer ona: "Ey genç, harece (الحَرَجة) nedir?" dedi. O da: "Bizde harece; ağaçlar arasında yer alan ve kendisine ne otlayan bir hayvanın ne yabani bir hayvanın ne de başka bir şeyin ulaşamadığı ağaçtır" dedi.
قال: فقال عمرُ: كذلك قلبُ المنافقِ، لا يَصِلُ إليه شيءٌ مِن الخيرِ .
Dedi ki: Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: 'Münafığın kalbi de böyledir; ona hiçbir hayır ulaşmaz' .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا}. يقولُ: مَن أراد اللهُ أن يُضِلَّه يُضَيِّقْ عليه صدرَه حتى يَجْعَلَ الإسلامَ عليه ضيقًا، والإسلامُ واسعٌ، وذلك حينَ يقولُ: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} [الحج: ٧٨].
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} “Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü daraltır, iyice sıkıştırır” hakkında şöyle buyurmaktadır: Allah kimi saptırmak isterse, göğsünü ona daraltır; öyle ki İslâm geniş olduğu halde İslâm'ı ona dar kılar. Bu da O'nun: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “Dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük kılmadı” [el-Hac: 78] buyurduğu yerdir.
يقولُ: ما جعَل عليكم في الإسلامِ مِن ضيقٍ .
Şöyle buyurmaktadır: İslâm'da üzerinize hiçbir darlık kılmadı .
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: شاكًّا.
Tevil ehli bunun tevili hususunda ihtilaf etmiş; bazısı: 'Bunun anlamı: Şüphe edendir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عمرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا حميدٌ، عن مجاهدٍ: {ضَيِّقًا حَرَجًا}: قال: شاكًّا .
Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Humeyd, Mücâhid'den nakletti: {ضَيِّقًا حَرَجًا} “daraltır, iyice sıkıştırır” hakkında: “Şüphe edendir” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {ضَيِّقًا حَرَجًا}: أما {حَرَجًا} فشاكًّا.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {ضَيِّقًا حَرَجًا} “daraltır, iyice sıkıştırır” [ifadesi hakkında]: “{حَرَجًا} ‘haracen’e gelince, [bu] şüphe eden kimsedir” dedi.
وقال آخرون: معناه: مُلْتَبِسًا.
Başkaları ise: 'Bunun anlamı: Kafası karışmış, şüpheye düşmüş kimsedir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا}. قال: {ضَيِّقًا}: مُلْتَبِسًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} “onun göğsünü daraltır, iyice sıkıştırır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: {ضَيِّقًا} “daraltır”, [yani] kafası karışmış, şüpheye düşmüş kılar .
حدَّثنا عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصمدِ، قال: ثني أبي ، قال: ثني أبي، عن الحسينِ ، عن قتادةَ أنه كان يَقْرَأُ: {ضَيِّقًا حَرَجًا} يقولُ: مُلْتَبِسًا.
Bize Abdülvâris b. Abdisssamed anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı , dedi ki: Bana babam, el-Hüseyn'den , o da Katâde'den nakletti ki o {ضَيِّقًا حَرَجًا} “daraltır, iyice sıkıştırır” şeklinde okur ve: “Kafası karışmış, şüpheye düşmüş kimsedir” derdi.
وقال آخرون: معناه أنه مِن شدةِ الضيق لا يَصِلُ إليه الإيمانُ.
Başkaları ise: “Bunun anlamı, aşırı darlıktan ötürü ona imanın ulaşamamasıdır” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن حَبِيبِ بنُ أبي عَمْرةَ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ: {يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا}. قال: لا يَجِدُ مَسْلَكًا إلا صُعُدًا .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Habîb b. Ebî Amre'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} “onun göğsünü daraltır, iyice sıkıştırır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Ancak yukarıya doğru tırmanmaktan başka bir yol bulamaz .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ: {ضَيِّقًا حَرَجًا}. قال: ليس للخيرِ فيه مَنْفَذٌ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Atâ el-Horasânî'den nakletti: {ضَيِّقًا حَرَجًا} “daraltır, iyice sıkıştırır” [hakkında]: “Onda hayır için hiçbir menfez yoktur” dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيدُ بنُ نصرٍ، قال: أخْبَرنا ابنُ المباركِ، عن معمرٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Ma'mer'den, o da Atâ el-Horasânî'den aynısını haber verdi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ قولَه:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den onun şu sözünü nakletti:
{وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا}: بلا إلهَ إلا اللهُ، لا يَجِدُ لها في صدرِه مَسَاغًا .
{وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} “Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü daraltır, iyice sıkıştırır”: Lâ ilâhe illallâh'a karşı [daraltır], göğsünde onun için hiçbir geçiş yeri bulamaz .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أخْبرنا ابنُ المباركِ، عن ابنِ جُريجٍ قراءةً في قولِه: {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا}: بلا إلهَ إلا اللهُ، حتى لا يَسْتَطِيعَ أَن تَدْخُلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'in: {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} “Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü daraltır, iyice sıkıştırır” kavli hakkındaki kıraatinden [naklen] haber verdi: Lâ ilâhe illallâh'a karşı [daraltır], öyle ki o [söz] onun içine giremez .
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك، فقرَأَه بعضُهم: {ضَيِّقًا حَرَجًا} بفتحِ الحاءِ والراءِ مِن: {حَرَجًا}. وهي قراءةُ عامةِ المكيين والعراقيين ، بمعنى جمعِ حَرَجةٍ، على ما وصفتُ.
Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı {ضَيِّقًا حَرَجًا} “daraltır, iyice sıkıştırır” [ifadesindeki] {حَرَجًا} kelimesinin hâ ve râ harflerinin fethasıyla okumuştur. Bu, Mekkeliler ile Iraklıların çoğunluğunun kıraatidir ve nitelediğim üzere 'harace' kelimesinin çoğulu anlamındadır.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ: (ضَيِّقًا حَرِجًا) بفتحِ الحاءِ وكسرِ الراءِ .
Medine kurrasının çoğunluğu ise bunu, hâ'nın fethası ve râ'nın kesresi ile (ضَيِّقًا حَرِجًا) şeklinde okumuştur .
ثم اخْتَلَف الذين قرَءوا ذلك في معناه؛ فقال بعضُهم: هو بمعنى الحَرَجِ، وقالوا: الحَرَجُ بفتحِ الحاءِ والراءِ، والحَرِجُ بفتحِ الحاءِ وكسرِ الراءِ، بمعنَى واحدٍ، وهما لغتان مشهورتان، مثلُ الدَّنَفِ والدَّنِفِ، والوَحَدِ والوَحِدِ، والفَرَدِ والفَرِدِ .
Daha sonra bunu okuyanlar anlamı konusunda da ihtilaf etmişlerdir; bazısı: “Bu, harac (darlık) anlamındadır” demiş ve şöyle demişlerdir: Hâ ve râ'nın fethasıyla olan 'el-harac' ile hâ'nın fethası ve râ'nın kesresiyle olan 'el-haric' aynı anlamdadır. Bunlar tıpkı ed-denef ile ed-denif, el-vahad ile el-vahid, el-ferad ile el-ferid gibi meşhur iki kullanımdır .
وقال آخرون منهم: بل هو بمعنى الإثمِ، مِن قولِهم: فلانٌ أَثِمٌ حَرِجٌ. وذُكِر عن العربِ سَماعًا منها: حَرِجٌ عليك ظُلْمي. بمعنى: ضِيقٌ وإثْمٌ.
Onlardan başkaları ise: “Aksine o, günah anlamındadır; bu da onların: 'Falan kimse günahkardır, sıkıntıdadır (أَثِمٌ حَرِجٌ)' sözlerindendir” demişlerdir. Araplardan işitme yoluyla: “Bana zulmetmen sana haramdır/günahtır (حَرِجٌ عليك ظُلْمي)” dedikleri nakledilmiştir ki bu 'darlık ve günah' anlamındadır.
والقولُ عندي في ذلك أنهما قراءتان مشهورتان، ولغتان مُسْتَفِيضتان بمعنًى واحدٍ، وبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فهو مصيبٌ؛ لاتفاقِ معنَيَيْهما، وذلك كما ذكَرْنا مِن الرواياتِ عن العربِ في الوَحَدِ والفَرَدِ، بفتحِ الحاءِ مِن الوَحَدِ، والراءِ من الفرَدِ، وكسرِهما، بمعنًى واحدٍ.
Bu hususta benim yanımdaki görüş şudur: Bunlar, aynı anlamda meşhur iki kıraat ve yaygın iki lügattir. Okuyan kimse bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir; çünkü ikisinin de anlamı birdir. Bu durum, 'el-vahad' kelimesindeki hâ harfinin ve 'el-ferad' kelimesindeki râ harfinin hem fethası hem de kesresiyle aynı anlamda olduğuna dair Araplardan naklettiğimiz rivayetler gibidir.
وأما "الضيِّقُ"، فإن عامةَ القرأةِ على فتحِ ضادِه وتشديدِ يائِه، خلا بعضَ المكيين، فإنه قرَأه: (ضَيْقًا) بفتحِ الضادِ وتسكينِ الياءِ وتخفيفِه .
'ed-Dayyık' kelimesine gelince; kıraat imamlarının çoğunluğu, bazı Mekkeliler hariç, dâd harfinin fethası ve yâ harfinin şeddesiyle [okumuşlardır]. O [Mekkeli] ise dâd'ın fethası, yâ'nın sükûnu ve şeddesiz olarak (ضَيْقًا) şeklinde okumuştur .
وقد يَتَّجِهُ لتَسْكينِه ذلك وجهان: أحدُهما، أن يَكونَ سكَّنه وهو يَنْوِي معنى التحريكِ والتشديدِ، كما قيل: هَيْنٌ لَيْنٌ، بمعنى: هيِّنٌ ليِّنٌ.
Onun bu şekilde sakin okunması iki veche dayanabilir: Birincisi; tıpkı 'heyyinun leyyinun' anlamında 'heynun leynun' denildiği gibi, hareke ve şedde anlamını kastederek sakin kılmış olmasıdır.
والآخرُ، أن يَكون سكَّنه بنيةِ المصدرِ، مِن قولِهم: ضاق هذا الأمرُ يَضِيقُ ضَيْقًا. كما قال رُؤْبةُ:
Diğeri ise, [Arapların] 'Bu iş daraldıkça daraldı (ضاق هذا الأمرُ يَضِيقُ ضَيْقًا)' sözünden hareketle masdar niyetiyle sakin kılmış olmasıdır. Nitekim Rû'be şöyle demiştir:
قد علِمْنا عندَ كلِّ مَأْزِقِ … ضَيْقٍ بِوَجْهِ الأَمْرِ أَو مُضَيَّقِ
Biz her darboğazda bilmişizdir ... işin yüzü daralmış veya daraltılmış iken.
ومنه قولُ الله: {وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ} [النحل: ١٢٧]. وقال رُؤْبةُ أيضًا :
Allah'ın: {وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ} “Kurdukları tuzaklardan ötürü de bir sıkıntı içinde olma” [en-Nahl: 127] kavli de bundandır. Rû'be yine şöyle demiştir :
وشَفَّها اللُّوحُ بمَأْزُولٍ ضَيَقْ
Ve susuzluk onu daracık, sıkıntılı bir yerde zayıflattı
بمعنى: ضيِّقٍ.
'Dayyık' (dar) anlamındadır.
وحُكِي عن الكِسائيِّ أنه كان يَقولُ: الضِّيقُ بالكسرِ، في المعاشِ والموضعِ، وفي الأمرِ الضَّيْقُ.
el-Kisâî'den şöyle dediği nakledilmiştir: [Dâd harfinin] kesresiyle ed-dîk; geçim ve mekân hakkında kullanılır. İş hususunda ise ed-dayk'tır.
وفي هذه الآيةِ أبْيَنُ البيانِ لمن وُفِّق لفهمِها عن أن السببَ الذي به يُوصَلُ إلى الإيمانِ والطاعةِ غيرُ السببِ الذي به يُوصَلُ إلى الكفرِ والمعصيةِ، وأن كلا
Bu ayette, onu anlamaya muvaffak kılınan kimse için; imana ve itaate ulaştıran sebebin, küfre ve isyana ulaştıran sebepten farklı olduğuna ve her iki
السببين مِن عندِ اللهِ، وذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخْبَر عن نفسِه أنه يَشْرَحُ صدرَ مَن أراد هدايتَه للإسلامِ، ويَجْعَلُ صدرَ مَن أراد إضلالَه ضيِّقًا عن الإسلامِ حَرَجًا، كأنما يَصَّعَّدُ في السماءِ، ومعلومٌ أن شرْحَ الصدرِ للإيمانِ خِلافُ تَضْييقِه له، وأنه لو كان يُوصَلُ بتضييقِ الصدرِ عن الإيمانِ إليه، لم يَكُنْ بينَ تضييقِه عنه وبينَ شرحِه له فرقٌ، ولكان مَن ضُيِّق صدرُه عن الإيمانِ قد شُرح صدرُه له، ومَن شُرِح صدرُه له، فقد ضُيِّق عنه، إذ كان مَوْصولًا بكلِّ واحدٍ منهما - أعني مِن التضييقِ والشرحِ - إلى ما يُوصَلُ به إلى الآخرِ. ولو كان ذلك كذلك، وجَب أن يَكونَ اللهُ قد كان شرَح صدرَ أبى جهلٍ للإيمانِ به، وضيَّق صدرَ رسولِ اللهِ ﷺ عنه، وهذا القولُ مِن أعظمِ الكفرِ باللهِ، وفي فسادِ ذلك أن يَكونَ كذلك الدليلُ الواضحُ على أن السببَ الذي به آمَن المؤمنون باللهِ ورسلِه وأطاعه المُطِيعون، غيرُ السببِ الذي كفَر به الكافرون باللهِ، وعصاه العاصون، وأن كلا السببين مِن عندِ اللهِ وبيدِه؛ لأنه أَخْبَر جلَّ ثناؤُه أنه هو الذي يَشْرَحُ صدرَ هذا المؤمنِ به للإيمانِ إذا أراد هدايتَه، ويُضَيِّقُ صدرَ هذا الكافرِ عنه إذا أراد إضلالَه.
sebebin de Allah katından olduğuna dair en açık bir beyan vardır. Şöyle ki, şânı yüce olan Allah kendisinin, hidayetini dilediği kimsenin göğsünü İslâm için açıp genişlettiğini; saptırmayı dilediği kimsenin göğsünü ise İslâm'a karşı sanki göğe yükseliyormuş gibi dar ve sıkıntılı kıldığını haber vermiştir. Bilinmektedir ki göğsün imana açılıp genişletilmesi, onun daraltılmasının zıddıdır. Şayet göğsün imana karşı daraltılmasıyla imana ulaşılmış olsaydı, göğsün imana karşı daraltılması ile onun imana açılması arasında bir fark olmazdı; imana karşı göğsü daraltılan kimsenin göğsü imana açılmış, göğsü imana açılan kimsenin de göğsü imana karşı daraltılmış olurdu. Çünkü her ikisiyle de -yani daraltma ve genişletmeyle- diğeriyle ulaşılan şeye ulaşılmış olurdu. Şayet durum böyle olsaydı, Allah'ın Ebû Cehil'in göğsünü Kendisine iman için açmış olması ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in göğsünü ise imana karşı daraltmış olması gerekirdi. Bu söz ise Allah'a karşı küfrün en büyüklerindendir. Durumun böyle olmasının batıllığında; müminlerin Allah'a ve elçilerine kendisiyle iman ettikleri ve itaatkârların Kendisine itaat ettikleri sebebin, kâfirlerin Allah'ı kendisiyle inkâr ettikleri ve isyankârların Kendisine isyan ettikleri sebepten farklı olduğuna ve her iki sebebin de Allah katından ve O'nun elinde olduğuna dair apaçık bir delil vardır. Çünkü şânı yüce olan [Allah], Kendisine iman eden bu müminin hidayetini dilediğinde göğsünü iman için genişletenin Kendisi olduğunu; bu kâfirin saptırılmasını dilediğinde de göğsünü imana karşı daraltanın Kendisi olduğunu haber vermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ}.
{كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ} “Sanki o göğe tırmanıyormuş gibi” kavlinin tevili hakkında [söz]:
وهذا مَثَلٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه ضرَبه لقلبِ هذا الكافرِ في شدةِ تَضْييقِه إياه عن وصولِه إليه، مثلَ امتناعِه من الصُّعودِ إلى السماءِ، وعجزِه عنه؛ لأن ذلك ليس في وُسْعِه.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, bu kâfirin kalbinin imana ulaşamaması hususundaki aşırı darlığını; göğe yükselmekten menedilmesi ve buna güç yetirememesi gibi kıldığı bir misaldir; zira bu onun gücü dahilinde değildir.