وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ: {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ}. يقولُ: مَثَلُهُ كَمَثَلِ الذي لا يَسْتَطِيعُ
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Atâ el-Horasânî'den nakletti: {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ} “Sanki o göğe tırmanıyormuş gibi” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Onun misali, güç yetiremeyen kimsenin misali gibidir
أن يَصَّعَّدَ في السماءِ .
göğe yükselmeye [güç yetiremeyen kimse gibidir] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدٌ، قال: أخْبرَنا ابنُ المباركِ، عن معمرٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Ma'mer'den, o da Atâ el-Horasânî'den aynısını haber verdi.
وبه قال: أخْبَرنا ابنُ المباركِ، عن ابنِ جُريجٍ قراءةً: {يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا}: بلا إلهَ إلا اللهُ حتى لا يَسْتَطِيعَ أن تَدْخُلَه، {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ}: مِن شدةِ ذلك عليه .
Aynı isnatla dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'in kıraatinden naklen haber verdi: {يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا} “onun göğsünü daraltır, iyice sıkıştırır”: Lâ ilâhe illallâh'a karşı, öyle ki o [kelime] onun içine giremez; {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ} “Sanki o göğe tırmanıyormuş gibi”: Bunun ona pek ağır gelmesindendir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aynısını nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ}: مِن ضِيقِ صدرِه .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ} “Sanki o göğe tırmanıyormuş gibi”: Göğsünün darlığındandır .
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والعراقِ: {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ} . بمعنى: يَتَصَعَّدُ. فَأَدْغَموا التاءَ في الصادِ، فلذلك شَدَّدوا الصادَ.
Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Irak ehli kurrasının çoğunluğu bunu, {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ} şeklinde okumuştur . 'Yetasa''adu' (tırmanıp yükselir) anlamındadır; tâ harfini sâd harfine idgam etmişler, bu sebeple sâd'ı şeddelemişlerdir.
وقرَأ ذلك بعضُ الكوفيين: (يَصَّاعَدُ) . بمعنى: يَتَصاعَدُ، فَأَدْغم التاءَ في الصادِ وجَعَلَها صادًا مُشَدَّدةً.
Kûfelilerin bazısı ise bunu, (يَصَّاعَدُ) şeklinde okumuştur . 'Yetasâ'adu' anlamındadır; tâ'yı sâd'a idgam etmiş ve onu şeddeli bir sâd yapmıştır.
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ المكيين: (كأنما يَصْعَدُ). مِن: صَعِد يَصْعَدُ.
Mekkeli kurranın bazısı ise bunu: (كأنما يَصْعَدُ) şeklinde okumuştur. [Bu kıraat] صَعِدَ يَصْعَدُ (çıkmak/tırmanmak) fiilindendir.
وكلُّ هذه القراءاتِ مُتَقارِباتُ المعاني، وبأيِّها قرَأ القارئُ فهو مصيبٌ، غيرَ أني أَخْتارُ القراءةَ في ذلك بقراءةِ مَن قرَأَه: {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ} بتشديدِ الصادِ بغيرِ ألفٍ، بمعنى: يَتَصَعَّدُ؛ لكثرةِ القرأةِ بها، ولقِيلِ عمرَ بنِ الخطابِ ﵁: ما تصَعَّدَني شيءٌ ما تصَعَّدَتْني خُطبةُ النكاحِ .
Bütün bu kıraatler birbirine yakın anlamlardadır ve kıraat eden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Ne var ki ben bu konuda, çok sayıda kurra tarafından okunmuş olması ve Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh]'ın: “Nikâh hutbesinin beni zorladığı gibi hiçbir şey beni zorlamadı (ما تصَعَّدَني شيءٌ ما تصَعَّدَتْني خُطبةُ النكاحِ)” sözünden ötürü; elifsiz, sâd'ın şeddesiyle 'yetasa''adu' anlamında {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ} şeklinde okuyanların kıraatini tercih etmekteyim .
القولُ في تأويلِ قولِه: {كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)}.
{كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)} “İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine o pisliği / azabı böyle bırakır” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: كما يَجْعَلُ الله صدرَ مَن أراد إضلالَه ضيقًا حَرَجًا كأنما يَصَّعَّدُ في السماءِ مِن ضيقِه عن الإيمانِ، فيَجْزِيه بذلك، كذلك يُسَلِّطُ اللهُ الشيطانَ عليه وعلى أمثالِه ممَّن أبَى الإيمانَ باللهِ ورسولِه، فيُغْوِيه ويَصُدُّه عن سبيلِ الحقِّ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, saptırmak istediği kimsenin göğsünü imana karşı darlığından ötürü sanki göğe tırmanıyormuş gibi dar ve sıkıntılı kıldığı ve onu bununla cezalandırdığı gibi; aynı şekilde Allah, şeytanı ona ve Allah'a ve Resûlü'ne iman etmekten kaçınan onun benzerlerine musallat eder de [şeytan] onu saptırır ve hak yoldan alıkoyar.
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى "الرَّجْسِ"؛ فقال بعضُهم: هو كلُّ ما لا خيرَ فيه.
Tevil ehli “er-rics” kelimesinin anlamında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: “O, içinde hiçbir hayır bulunmayan her şeydir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: {الرِّجْسَ}: ما لا خيرَ فيه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, [Mücâhid] dedi ki: {الرِّجْسَ}: İçinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ}. قال: ما لا خيرَ فيه. وقال آخرون: {الرِّجْسَ}: العذابَ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “Allah, iman etmeyenlerin üzerine o pisliği / azabı bırakır”. [Mücâhid] dedi ki: “[O], içinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir.” Başkaları ise: “{الرِّجْسَ}: Azaptır” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ}. قال: الرِّجْسُ عذابُ اللهِ . وقال آخرون: الرِّجْسَ: الشيطانَ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine o pisliği / azabı böyle bırakır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “er-Rics; Allah'ın azabıdır” . Başkaları ise: “er-Rics; şeytandır” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنُ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {الرِّجْسَ}. قال: الشيطانَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {الرِّجْسَ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şeytandır” .
وكان بعضُ أهلِ المعرفةِ بلغاتِ العربِ مِن الكوفيين يقولُ: الرِّجُسُ والنَّجْسُ لغتان. ويَحْكِي عن العربِ أنها تَقولُ: ما كان رِجْسًا، ولقد رَجُس رَجاسةٌ، ونَجُس نَجاسةً.
Kûfelilerden Arap dillerini iyi bilen bazı kimseler şöyle derdi: “er-Rics ve en-necs iki ayrı lehçedir.” Ve Araplardan şöyle dediklerini naklederdi: “O pis değildi, fakat sonradan pek pis oldu ve pek necasetli hale geldi.”
وكان بعضُ نحويي البصريين يقولُ : الرِّجُسُ والرِّجُزُ سواءٌ، وهما العذابُ.
Basralı bazı nahivciler de şöyle derdi : “er-Rics ve er-ricz birdir, ikisi de azaptır.”
والصوابُ من القولِ في ذلك عندي ما قاله ابنُ عباسٍ ومَن قال: إن الرِّجْسَ والنِّجسَ واحدٌ؛ للخبرِ الذي رُوِي عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه كان يَقولُ إذا دخَل الخَلاءِ: "اللهم إني أَعوذُ بك مِن الرِّجْسِ النِّجْسِ، الخَبِيثِ المُخْبِثِ .
Bu konuda bana göre doğru olan görüş, İbn Abbâs'ın ve “Rics ile necs aynı şeydir” diyen kimsenin görüşüdür. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o, helaya girdiği zaman şöyle derdi: “Allahım! Pis, murdar, habis, ifsat edici
الشيطانِ الرجيمِ".
kovulmuş şeytandan [sana sığınırım].”
حدَّثني بذلك عبدُ الرحمن بنُ البَخْتَريِّ الطائيُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المُحارِبيُّ، عن إسماعيلَ بنُ مسلمٍ، عن الحسنِ وقتادةَ، عن أنسٍ، عن النبيِّ ﷺ .
Bunu bana Abdurrahman b. el-Bahterî et-Tâî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, İsmâil b. Müslim'den, o el-Hasan ve Katâde'den, onlar Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti .
وقد بيَّن هذا الخبرُ أن الرِّجْسَ هو النِّجْسُ القَذِرُ، الذي لا خيرَ فيه، وأنه مِن صفةِ الشيطانِ.
Bu rivayet açıkça göstermektedir ki rics; içinde hiçbir hayır bulunmayan pis ve murdar şeydir ve bu, şeytanın bir vasfıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)}.
{وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)} “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Öğüt alıp düşünen bir topluluk için ayetleri genişçe açıkladık” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: وهذا الذي بيَّنا لك يا محمدُ في هذه السورةِ وغيرِها مِن سُوَرِ القرآنِ، هو {صِرَاطُ رَبِّكَ}. يقولُ: طريقُ ربِّك، ودينُه الذي ارْتَضاه لنفسِه دينًا، وجعَله مُسْتقيمًا لا اعْوِجاجَ فيه، فاثْبُتْ عليه، وحرِّمْ ما حَرَّمْتُه عليك، وأَحْلِلْ ما أحْلَلْتُه لك، فقد بيَّنا الآياتِ والحججَ على حقيقةِ ذلك وصحتِه {لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ}. يقولُ: لَمَن يَتَذَكَّرُ ما احْتَجَّ اللهُ به عليه مِن الآياتِ والعِبَرِ، فيَعْتَبِرُ بها. وخصَّ بها الذين يَتَذَكَّرون؛ لأنهم هم أهلُ التَّمْييزِ والفهمِ، وأولو الحِجَا والفضلِ، فقيل : {يَذَّكَّرُونَ}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu surede ve Kur'an'ın diğer surelerinde sana açıkladığımız şeyler {صِرَاطُ رَبِّكَ} Rabbinin yoludur. Şöyle buyurmaktadır: Rabbinin yolu ve O'nun bizzat kendisi için din olarak razı olduğu, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru kıldığı dinidir; artık onun üzerinde sebat et, sana haram kıldığım şeyleri haram say, helal kıldığım şeyleri de helal say. Nitekim {لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ} “Öğüt alıp düşünen bir topluluk için” bunun hakikatine ve sıhhatine dair ayetleri ve delilleri genişçe açıklamış bulunuyoruz. Şöyle demektedir: Allah'ın kendilerine karşı hüccet kıldığı ayetleri ve ibretleri düşünüp bunlardan ibret alan kimseler için [açıkladık]. Bunu düşünenlere tahsis etti; zira onlar temyiz ve anlayış ehli, akıl ve fazilet sahipleridir; bu yüzden {يَذَّكَّرُونَ} “Öğüt alıp düşünürler” denilmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا}: يعني به الإسلامَ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا} “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bununla İslam'ı kastetmektedir” .
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)}.
{لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)} “Rableri katında selamet yurdu onlarındır. Yapmakta oldukları ameller sebebiyle O, onların velisidir / dostudur” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {لَهُمْ}: للقومِ الذين يَذَّكَّرون آياتِ اللهِ، فيَعْتَبِرون بها، ويُوقِنون بدَلالتِها على ما دلَّت عليه مِن توحيدِ اللهِ، ومِن نبوةِ نبيِّه محمدٍ ﷺ، وغيرِ ذلك، فيُصَدِّقون بما وصَلوا بها إلى علمِه مِن ذلك.
Zikri yüce olan [Allah], {لَهُمْ} “onlarındır” kavliyle şunu kastetmektedir: Allah'ın ayetlerini düşünüp onlardan ibret alan, bu ayetlerin Allah'ın birliğine, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetine ve diğer hususlara işaret ettiğine kesin olarak inanan ve bu sayede ulaştıkları bilgileri tasdik eden topluluğundur.
وأما {دَارُ السَّلَامِ}، فهي دارُ اللهِ التي أعَدَّها لأوليائِه في الآخرةِ، جزاءً لهم على ما أبْلَوْا في الدنيا في ذاتِ اللهِ، وهي جنَّتُه. والسلامُ اسمٌ مِن أسماءِ اللهِ تعالى، كما قال السديُّ.
{دَارُ السَّلَامِ} “selamet yurdu”na gelince; o, dünyada Allah yolunda gösterdikleri sabır ve gayretin mükafatı olarak ahirette dostları için hazırladığı Allah'ın yurdudur ki o da O'nun cennetidir. es-Selâm, es-Süddî'nin de dediği gibi Yüce Allah'ın isimlerinden bir isimdir.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ}: اللهُ هو السلامُ، والدارُ الجنةُ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında selamet yurdu onlarındır” [ayeti hakkında]: “es-Selâm Allah'tır, yurt ise cennettir” dedi .
وأما قولُه: {وَهُوَ وَلِيُّهُمْ}. فإنه يقولُ: واللهُ ناصرُ هؤلاء القومِ الذين يَذَّكَّرون آياتِ اللهِ، {بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. يعني: جزاءً بما كانوا يَعْمَلون مِن طاعةِ اللهِ ويَتَّبِعون رِضوانَه.
{وَهُوَ وَلِيُّهُمْ} “O, onların velisidir” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Allah, O'nun ayetlerini düşünüp öğüt alan bu topluluğun yardımcısıdır. {بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Yapmakta oldukları ameller sebebiyle” [kavli] ise; Allah'a itaat ederek ve O'nun rızasına uyarak yapmakta oldukları amellerin mükafatı olarak demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ}.
{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ} “O gün hepsini bir araya toplar [ve şöyle der]: ‘Ey cin topluluğu! İnsanların birçoğunu saptırıp peşinize taktınız.’” kavlinin teviline dair açıklama.
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا}: ويومَ يَحْشُرُ هؤلاء العادلين باللهِ الأوثانَ والأصنامَ، وغيرَهم مِن المشركين، مع أوليائِهم مِن الشياطينِ الذين كانوا يُوحُون إليهم زُخْرُفَ القولِ غُرورًا ليُجادِلوا به المؤمنين، فيَجْمَعُهم جميعًا في موقفِ القيامةِ، يقولُ للجِنِّ: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ}.
Zikri yüce olan [Allah], {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا} kavliyle şunu kastetmektedir: Putları ve heykelleri Allah'a denk tutan bu kimseleri ve diğer müşrikleri, müminlerle tartışmaları için kendilerine aldatıcı süslü sözler fısıldayan şeytanlardan dostlarıyla birlikte kıyamet duruşma alanında bir araya toplayacağı gün, cinlere şöyle der: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ} “Ey cin topluluğu! İnsanların çoğunu yoldan çıkardınız”.
وحذَف "يقولُ للجِنِّ"، من الكلامِ؛ اكتفاءً بدلالةِ ما ظهَر مِن الكلامِ عليه منه.
Sözün açıkça buna delalet etmesi sebebiyle yetinilerek “cinlere şöyle der” ifadesi sözden hazfedilmiştir.
وعَنَى بقولِه: {قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ}: اسْتَكْثَرْتُم مِن إضلالِهم وإغْوائِهم.
{قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ} kavliyle de: “Onları saptırmayı ve azdırmayı çokça yaptınız” anlamını kastetmiştir.
كما حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ}. يعني: أَضْلَلْتُم منهم كثيرًا .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Yani: Onlardan pek çoğunu saptırdınız” .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ}. قال: قد أَضْلَلْتُم كثيرًا من الإنسِ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ} hakkında: “İnsanlardan pek çoğunu saptırdınız” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ: {قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ}. قال: كثُر مَن أَغْوَيْتُم.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Allah'ın: {قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ} “İnsanlardan çoğunu [kendinize] çektiniz” kavli hakkında: “Saptırdığınız kimseler çok oldu” dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن الحسنِ: {قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ}. يقولُ: أَضْلَلْتُم كثيرًا مِن الإنسِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan nakletti: {قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ} hakkında şöyle demektedir: “İnsanlardan pek çoğunu saptırdınız.”
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ}.
{وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ} “Onların insanlardan olan dostları ise: «Rabbimiz! Birbirimizden faydalandık» derler” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: فيُجِيبُ أولياءُ الجنِّ مِن الإِنسِ، فيقولون: ربَّنَا اسْتَمْتَعَ بعضُنا ببعضٍ في الدنيا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Cinlerin insanlardan olan dostları cevap verip derler ki: “Rabbimiz! Dünyada birbirimizden faydalandık.”
فأمّا اسْتِمْتاعُ الإنسِ بالجنِّ، فكان كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ قولَه: {رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ}. قال: كان الرجلُ في الجاهليةِ يَنْزِلُ الأَرضَ فيقولُ: أَعوذُ بكبيرِ هذا الوادى. فذلك اسْتِمْتاعُهم، فاعْتَذَروا يومَ القيامةِ .
İnsanların cinlerden faydalanmasına gelince; bu, bize el-Kâsım'ın anlattığı gibiydi, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in {رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ} kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Cahiliye döneminde bir adam bir yere konakladığında: «Bu vadinin büyüğüne sığınırım» derdi. İşte onların faydalanması buydu, kıyamet günü böyle özür dilediler” .
وأمّا استمتاعُ الجنِّ بالإنسِ، فإنه كان فيما ذُكِر، ما يَنالُ الجِنُّ مِن الإِنسِ، مِن تعظيمِهم إياهم في استعاذتِهم بهم، فيقولون: قد سُدْنا الجِنَّ والإنسَ .
Cinlerin insanlardan faydalanmasına gelince; zikredildiğine göre bu, insanların onlara sığınarak onları yüceltmeleri ve bunun sonucunda [cinlerin]: “Biz cinlere de insanlara da efendi olduk” demelerinden ibaretti .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا}.
{وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا} “ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: قالوا: وبلَغْنا الوقتَ الذي وقَّتَّ لموتِنا. وإنما يعني جلَّ ثناؤُه بذلك أنهم قالوا: اسْتَمْتَع بعضُنا ببعضٍ أيامَ حياتِنا إلى حالِ موتِنا.
Yüce zikri [Allah] buyurur ki: Onlar: “Biz, ölümümüz için belirlediğin vakte ulaştık” dediler. Şânı yüce olan [Allah] bununla ancak onların şöyle dediklerini kastetmektedir: “Biz ölüm vaktimize kadar, hayatımızın günlerinde birbirimizden faydalandık.”
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: أما قولُه: {وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا}. فالموتُ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا} kavline gelince; “O, ölümdür” dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)}.
{قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)} “[Allah] buyurur ki: «Allah'ın dilediği [zaman] hariç, içinde ebedî kalacağınız yer ateştir. Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir»” kavlinin tevili hakkında [söz]:
وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عما هو قائلٌ لهؤلاء الذين يَحْشُرُهم يومَ القيامةِ، مِن العادلين به في الدنيا الأوثانَ، ولقُرَنائِهم من الجنِّ. فأَخْرَج الخبرَ عما هو كائنٌ مُخْرَجَ الخبرِ عما كان؛ لتقدُّمِ الكلامِ قبلَه بمعناه والمرادِ منه، فقال: قال اللهُ لأولياءِ الجنِّ مِن الإنسِ، الذين قد تقدَّم خبرُه عنهم: {النَّارُ مَثْوَاكُمْ}. يعني: نارُ جهَنَّمَ، {مَثْوَاكُمْ}: الذي تَثْوُون فيه، أي: تُقِيمون فيه.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, kıyamet gününde toplayacağı dünyada Kendisine putları denk tutan kimselere ve onların cinlerden olan yoldaşlarına ne buyuracağına dair bir haberidir. Gelecekte olacak olan şeyi, kendisinden önceki sözün anlamı ve kastı önceden geçtiği için olmuş bir olayın haberi kalıbında sunmuş ve şöyle buyurmuştur: Allah, kendilerinden az önce haber verilen cinlerin insanlardan olan dostlarına şöyle dedi: {النَّارُ مَثْوَاكُمْ} Yani: Cehennem ateşi; {مَثْوَاكُمْ}: Kalacağınız, yani ikamet edeceğiniz yerdir.
والمَثْوَى هو المَفْعَلُ، مِن قولِهم: ثَوَى فلانٌ بمكانِ كذا. إذا أقام فيه.
el-Mesvâ (المَثْوَى); onların “Falan kimse falan yerde kaldı/ikamet etti” sözünden türemiş olan “mef'al” veznindedir; orada ikamet ettiği zaman kullanılır.
{خَالِدِينَ فِيهَا}. يقولُ: لابثين فيها، {إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ}. يعني: إلا ما شاء اللهُ مِن قَدْرِ مُدَّةِ ما بينَ مَبْعَثِهِم مِن قبورِهم إلى مصيرِهم إلى جهنمَ، فتلك المدةُ التي اسْتَثْناها اللهُ مِن خلودِهم في النارِ، {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ} في تدبيرِه في خلقِه، وفي تصريفِه إياهم في مشيئتِه من حالٍ إلى حالٍ، وغيرِ ذلك مِن أفعالِه، {عَلِيمٌ} بعَواقبِ تدبيرِه إياهم، وما إليه صائرةُ أمرِهم مِن خيرٍ وشرٍّ.
{خَالِدِينَ فِيهَا} Orada ebedî kalıcılarsınız, {إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ} “Allah'ın dilediği hariç” buyurmaktadır. Yani: Kabirlerinden diriltilmeleri ile cehenneme varışları arasındaki sürenin miktarından Allah'ın dilediği hariçtir. İşte bu süre, Allah'ın onların ateşte ebedî kalışlarından istisna ettiği süredir. {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ} Şüphesiz Rabbin, yarattıklarını idare etmesinde, onları dilediği şekilde halden hale sevk etmesinde ve diğer fiillerinde hikmet sahibidir; {عَلِيمٌ} onları idare edişinin neticelerini, işlerinin varacağı hayır ve şerri hakkıyla bilendir.
ورُوِي عن ابنِ عباسٍ أنه كان يَتَأَوَّلُ في هذا الاستثناءِ أن اللهَ جَعَل أَمْرَ هؤلاء القومِ في مَبْلَغِ عذابِه إياهم إلى مشيئتِه.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o, bu istisnayı; Allah'ın bu topluluğun göreceği azabın miktarını Kendi meşietine bıraktığı şeklinde tevil etmekteydi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, ...'dan nakletti:
عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ}. قال: إن هذه الآيةَ آيةٌ لا يَنْبَغِي لأحدٍ أن يَحْكُمَ على اللهِ في خلقِه؛ لا يُنْزِلُهم جنةً ولا نارًا .
Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} ayeti hakkında nakletti, [İbn Abbâs] dedi ki: “Bu ayet öyle bir ayettir ki hiç kimsenin, yaratıkları hakkında Allah adına kesin hüküm vermeye; onları cennete veya cehenneme koymaya hakkı yoktur” .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)}.
{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)} “İşte biz, kazanmakta oldukları [günahlar] sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz / dost yaparız” kavlinin tevili hakkında [söz]:
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ: {نُوَلِّي}؛ فقال بعضُهم: معناه: نَجْعَلُ بعضَهم لبعضٍ وليًّا على الكفرِ باللهِ.
Tevil ehli {نُوَلِّي} lafzının tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı, Allah'ı inkâr hususunda bir kısmını diğer bir kısmına dost yaparız demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك:
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا يونُسُ، قال: ثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}: وإنما يُوَلِّي اللهُ بِينَ الناسِ بأعمالِهم، فالمؤمنُ وليُّ المؤمنِ، أينَ كان، وحيثُ كان، والكافرُ وليُّ الكافرِ، أينما كان، وحيثما كان، ليس الإيمانُ بالتَّمنِّي ولا بالتَّحَلِّي .
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} kavli hakkında nakletti: “Allah ancak insanları amellerine göre birbirine veli/dost kılar; dolayısıyla mümin nerede ve nasıl olursa olsun müminin velisidir, kâfir de nerede ve nasıl olursa olsun kâfirin velisidir. İman ne temenni ile ne de süslenmekledir” .
وقال آخَرون: معناه: نُتْبِعُ بعضَهم بعضًا في النارِ. مِن المُوالاةِ، وهو المتابَعةُ بينَ الشيءِ والشيءِ، مِن قولِ القائلِ: والَيْتُ بينَ كذا وكذا. إذا تابَعْتَ بينَهما.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, ateşte onları birbiri ardına sevk ederiz demektir. [Bu mana], iki şeyi peş peşe getirdiğinde söylenen “Şununla bunun arasını peş peşe getirdim / birbirine bağladım” sözünden türeyen ve iki şeyi birbiri ardınca sıralamak demek olan el-Muvâlât (المُوالاة) kökünden gelir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ:
Bana Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den [şöyle] rivayet etti:
{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا}: في النارِ يَتْبَعُ بعضُهم بعضًا . وقال آخرون: معنى ذلك: نُسَلِّطُ بعضَ الظلمةِ على بعضٍ.
{وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا} “Ateşte bir kısmı diğerini takip eder” dedi. Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, zalimlerin bir kısmını diğerinin üzerine musallat ederiz demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا}. قال: ظالمي الجنِّ وظالمي الإنسِ. وقرَأ: {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} [الزخرف: ٣٦]. قال: نُسَلِّطُ ظَلَمةَ الجنِّ على ظَلَمةِ الإِنسِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا} kavli hakkında şöyle dedi: “Cinlerin zalimlerini ve insanların zalimlerini [kastetmektedir].” Ve {وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ} [ez-Zuhruf: 36] “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz onun yanına bir şeytan bağlarız; artık o, onun yoldaşı olur” ayetini okudu ve şöyle dedi: “Cinlerin zalimlerini, insanların zalimlerine musallat ederiz” .
وأولى هذه الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: وكذلك نَجْعَلُ بعضَ الظالمين لبعضٍ أولياءَ؛ لأن اللهَ ذكَر قبلَ هذه الآيةِ ما كان مِن قولِ المشركين، فقال جلَّ ثناؤُه: {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ}. وأخْبَر جلَّ ثناؤُه أن بعضَهم أولياءُ بعضٍ، ثم عقَّب خبرَه ذلك بخبرِه عن أن وَلايةَ بعضِهم بعضًا بتوليتِه إياهم، فقال: وكما جعَلْنا بعضَ هؤلاء المشركين مِن الجنِّ والإنسِ أولياءَ بعضٍ، يَسْتَمْتِعُ بعضُهم ببعضٍ، كذلك نَجعَلُ بعضَهم أولياءَ بعضٍ في كلِّ الأمورِ، {بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} مِن مَعاصِي اللهِ ويَعْمَلونه.
Bu görüşlerin tevilinde doğruya en yakın olanı: “Bunun anlamı; zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böylece dostlar yaparız demektir” diyenin görüşüdür. Çünkü Allah bu ayetten önce müşriklerin şu sözünü zikretmiştir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ} “Onların insanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden istifade ettik' derler”. Ve Yüce Allah onların birbirlerinin dostları olduğunu haber vermiş, sonra bu haberin ardından onların birbirlerine dost olmalarının Kendisinin onları birbirine veli kılmasıyla olduğunu bildirerek şöyle buyurmuştur: Cinlerden ve insanlardan olan bu müşriklerin bir kısmını diğerine dost kıldığımız ve birbirlerinden faydalandıkları gibi, Allah'a karşı işledikleri ve yapmakta oldukları günahlar sebebiyle {بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “kazandıklarından ötürü” onları bütün işlerde birbirlerine böyle dostlar yaparız.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا}.
{يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} kavlinin tevili hakkında [söz]: “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran peygamberler gelmedi mi?”
وهذا خبرٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤه عما هو قائلٌ يومَ القيامةِ لهؤلاء العادِلين به مِن
Bu, övgüsü yüce olan Allah’ın, kıyamet gününde Kendisine [başkalarını] denk tutan şu kimselere söyleyeceği şey hakkında [verdiği] bir haberdir; [onlardan maksat]
مِن مشركي الإنسِ والجنِّ، يُخْبِرُ أنه يَقولُ لهم تعالى ذكرُه يومَئِذٍ: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي}. يقولُ: يُخْبِرونكم بما أُوحِي إليهم؛ من تَنْبِيهي إياكم على مواضعِ حُجَجي، وتعريفِي لكم أدلَّتِي على توحيدي، وتصديق أنبيائي، والعملِ بأمرِي، والانتهاءِ إلى حُدودي.
insan ve cin müşriklerine söyleyeceği şey hakkında bir haberdir. Zikri yüce olan [Allah], o gün onlara şöyle diyeceğini haber vermektedir: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي} “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan peygamberler gelmedi mi?” [Yani] şöyle buyurur: Delillerimin bulunduğu hususlara dikkatinizi çekmem, birliğimin kanıtlarını, peygamberlerimi tasdik etmeyi, emrimle amel etmeyi ve sınırlarımda durmayı size bildirmem hususunda kendilerine vahyedilenleri size haber veren [peygamberler gelmedi mi]?
{وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا}. يقولُ: يُحَذِّرونكم لقاءَ عذابي في يومِكم هذا، وعقابي على معصيتِكم إيايَ، فَتَنْتَهُوا عَن مَعاصِيَّ.
{وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} “Ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran”. Şöyle buyurur: Sizi bu gününüzde azabımla ve bana isyan etmeniz sebebiyle cezalandırmamla karşılaşacağınız hususunda uyaran, böylece isyanlarımdan vazgeçmenizi [sağlayan peygamberler gelmedi mi]?
وهذا مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه تَقريعٌ وتَوْبيخٌ لهؤلاء الكفَرةِ على ما سلَف منهم في الدنيا مِن الفسوقِ والمعاصي، ومعناه: قد أتاكم رسلٌ منكم يُنَبِّهونكم على خطأ ما كنتم عليه مقيمين، بالحججِ البالغةِ، ويُنْذِرونكم وعيدَ اللهِ على مُقامِكم على ما كنتم عليه مقيمين، فلم تَقْبَلوا ذلك، ولم تَتَذَكَّروا ولم تَعْتَبِروا.
Bu, şanı yüce olan Allah'tan, bu kâfirlere dünyada işlemiş oldukları günah ve isyanlar sebebiyle bir azarlama ve kınamadır. Bunun anlamı şudur: Size, üzerinde ısrar ettiğiniz şeyin yanlışlığına kesin delillerle dikkatinizi çeken ve üzerinde ısrar ettiğiniz şey üzere kalmaya devam etmeniz durumunda Allah'ın azabıyla sizi uyaran elçiler gelmişti; fakat siz bunu kabul etmediniz, düşünüp öğüt almadınız ve ibret almadınız.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الجنِّ، هل أُرْسِل منهم إليهم أم لا؟ فقال بعضُهم: قد أُرْسِل إليهم رسلٌ، كما أُرْسِل إلى الإنسِ منهم رسلٌ.
Tevil ehli, cinlerden kendilerine peygamber gönderilip gönderilmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: İnsanlara kendilerinden peygamberler gönderildiği gibi, onlara da peygamberler gönderilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيَى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سُئِل الضحاكُ عن الجنِّ، هل كان فيهم نبيٌّ قبلَ أن يُبْعَثَ النبيُّ ﷺ؟ فقال: ألم تَسْمَعْ إلى قولِ اللهِ: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي}. يعني بذلك رسلًا من الإنسِ ورسلًا مِن الجنِّ؟ فقالوا: بلَى.
İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Yahyâ b. Vâdıh bize rivayet edip dedi ki: Ubeyd b. Süleymân bize rivayet edip dedi ki: Dahhâk'a cinler hakkında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce içlerinde bir peygamber olup olmadığı soruldu. Bunun üzerine o şöyle dedi: Allah'ın: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي} “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan peygamberler gelmedi mi?” buyruğunu işitmedin mi? [Soranlar]: “Bununla insanlardan peygamberleri ve cinlerden peygamberleri mi kastediyor?” dediler. O da: “Evet” dedi.
وقال آخرون: لم يُرْسَلْ منهم إليهم رسولٌ، ولم يكنْ له مِن الجنِّ قطُّ رسولٌ مُرْسَلٌ، وإنما الرسلُ مِن الإِنسِ خاصةً، فأمّا مِن الجنِّ فالنُّذُرُ. قالوا: وإنما قال اللهُ: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ}. والرسلُ مِن أحدِ الفريقين، كما قال: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ}. ثم قال: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} [الرحمن: ١٩، ٢٢]. وإنما يَخْرُجُ اللؤلؤُ والمَرْجانُ مِن المِلْحِ دونَ العَذْبِ منهما، وإنما معنى ذلك: يَخْرُجُ مِن بعضِهما أو مِن أحدِهما. قال: وذلك كقولِ القائلِ لجماعةِ أَدْؤُرٍ: إن في هذه الدُّورِ لشَرًّا. وإن كان الشرُّ في واحدةٍ منهن، فيُخْرِجُ الخبرَ عن جميعِهن والمرادُ به الخبرُ عن بعضِهن، وكما يقالُ: أَكَلْتُ خبزًا ولبنًا. إذا اخْتَلَطا، ولو قيل: أكَلْتُ لبنًا. كان الكلامُ خطأً؛ لأن اللبنَ يُشْرَبُ ولا يُؤْكَلُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Onlardan kendilerine bir peygamber gönderilmemiştir ve O'nun cinlerden asla gönderilmiş bir elçisi olmamıştır. Peygamberler yalnızca insanlardandır; cinlerden olanlar ise uyarıcılardır (nüzür). Şöyle dediler: Allah: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} “İçinizden size peygamberler gelmedi mi?” buyurmuştur, oysa peygamberler iki gruptan birindendir; nitekim O: {مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ} “İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıverdi”, sonra da: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} [er-Rahmân: 19, 22] “İkisinden de inci ve mercan çıkar” buyurmuştur. Oysa inci ve mercan ikisinden tatlı olanından değil, sadece tuzlu olanından çıkar; bunun anlamı ise ikisinden birinden ya da bir kısmından çıkar demektir. Dedi ki: Bu, bir kimsenin evler topluluğuna: “Bu evlerde kesinlikle bir şer vardır” demesi gibidir; oysa şer sadece onlardan birindedir, fakat haberi hepsine nispet eder, kastedilen ise bazısına ait haberdir. Nitekim birbirine karıştığında: “Ekmek ve süt yedim” denilmesi gibidir; oysa tek başına “Süt yedim” denseydi bu söz yanlış olurdu, zira süt yenmez, içilir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ قولَه: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ}. قال: جمعَهم كما جمعَ قولَه: {وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا} [فاطر: ١٢]. ولا يَخْرُجُ مِن الأنهارِ حِلْيةٌ. قال ابنُ جُريجٍ، قال ابنُ عباسٍ: هم الجنُّ الذين لَقُوا قومَهم، وهم رسلٌ إلى قومِهم.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} kavli hakkında nakletti: Dedi ki: {وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا} [Fâtır: 12] “Her birinden taze et yersiniz ve giyeceğiniz bir süs eşyası çıkarırsınız” kavlinde birleştirdiği gibi onları da birleştirmiştir. Oysa nehirlerden süs eşyası çıkmaz. İbn Cüreyc dedi ki, İbn Abbâs şöyle demiştir: “Onlar, kavimleriyle karşılaşan cinlerdir ve onlar kavimlerine [gönderilmiş] elçilerdir.”
فعلى قولِ ابنِ عباسٍ هذا إن مِن الجنّ رسلًا للإنسِ إلى قومِهم.
İbn Abbâs'ın bu sözüne göre, cinlerden insanlara [bağlı olarak] kendi kavimlerine gönderilmiş elçiler vardır.
فتأويلُ الآيةِ على هذا التأويلِ الذى تأوَّله ابنُ عباسٍ: ألم يَأْتِكم أيُّها الجنُّ والإنسُ رسلٌ منكم؟ فأمّا رسلُ الإنسِ، فرسلٌ مِن اللهِ إليهم، وأما رسلُ الجنِّ، فرسلُ رسلِ اللهِ مِن بنى آدمَ، وهم الذين إذا سمِعوا القرآنَ ولَّوْا إِلى قومِهم مُنْذِرِين.
İbn Abbâs'ın tevil ettiği bu tevile göre ayetin anlamı şöyledir: Ey cinler ve insanlar! İçinizden size peygamberler gelmedi mi? İnsanların peygamberleri Allah'tan onlara gönderilen peygamberlerdir; cinlerin peygamberleri ise Âdemoğullarından olan Allah'ın elçilerinin elçileridir; bunlar da Kur'an'ı işittiklerinde kavimlerine uyarıcı olarak dönenlerdir.
وأما الذين قالوا بقولِ الضحاكِ، فإنهم قالوا: إن اللهَ تعالى ذكرُه أَخْبَر أَن مِن الجنِّ رسلًا أُرسِلوا إليهم، كما أخْبَرَ أن مِن الإنسِ رسلًا أُرْسِلوا إليهم. قالوا: ولو جاز
Dahhâk'ın sözünü söyleyenlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Zikri yüce olan Allah, insanlara kendilerinden peygamberler gönderildiğini haber verdiği gibi, cinlere de kendilerinden peygamberler gönderildiğini haber vermiştir. Dediler ki: Eğer
أن يَكونَ خبرُه عن رسلِ الجنِّ، بمعنى أنهم رسلُ الإنسِ، جاز أن يَكونَ خبرُه عن رسلِ الإنسِ، بمعنى أنهم رسلُ الجنِّ. قالوا: وفى فسادِ هذا المعنى ما يَدُلُّ على أن الخبرين جميعًا بمعنى الخبرِ عنهم أنهم رسلُ اللهِ؛ لأن ذلك هو المعروفُ في الخطابِ دونَ غيرِه.
O'nun cinlerin elçileri hakkındaki haberinin onların insanların elçileri olduğu anlamına gelmesi caiz olsaydı, insanların elçileri hakkındaki haberinin de onların cinlerin elçileri olduğu anlamına gelmesi caiz olurdu. Dediler ki: Bu mananın bozukluğunda, her iki haberin de onların Allah'ın elçileri olduğu anlamında bir haber olduğuna delil vardır; zira hitapta bilinen budur, başkası değil.
القولُ في تأويلِ قوله: {قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (١٣٠)}.
{قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (١٣٠)} kavlinin tevili hakkında [söz]: “Onlar: 'Kendi aleyhimize şahitlik ettik' dediler. Dünya hayatı onları aldattı ve kendilerinin kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler”.
وهذا خبرٌ مِن اللهِ جَلَّ ثناؤُه عن قولِ مُشْركي الجنِّ والإنسِ عندَ تَقْريعِه إياهم بقولِه لهم: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا}. أنهم يقولون: {شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} بأن رسلَك قد أَتَتْنا بآياتِك، وأنْذَرَتْنا لقاءَ يومِنا هذا، فكذَّبْناها وجحَدْنا رسالتَها، ولم نَتَّبِعْ آياتِك ولم نُؤْمِن بها.
Bu, şanı yüce olan Allah'ın cin ve insan müşriklerine: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} “İçinizden size ayetlerimi anlatan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran peygamberler gelmedi mi?” buyurarak onları azarladığı zamanki sözleri hakkında bir haberdir; [şöyle ki] onlar: {شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} “Kendi aleyhimize şahitlik ettik”; elçilerinin bize senin ayetlerini getirdiğine ve bizi bu günümüzle karşılaşacağımıza dair uyardığına, bizim ise onları yalanlayıp elçiliklerini inkâr ettiğimize, senin ayetlerine uymayıp onlara inanmadığımıza [şahitlik ettik] derler.
قال اللهُ خبرًا مُبْتَدَأً: وغرَّت هؤلاء العادلين باللهِ الأوثانَ والأصنامَ وأولياءَهم مِن الجنِّ - {الْحَيَاةُ الدُّنْيَا}. يعنى: زينةُ الحياةِ الدنيا، وطلبُ الرِّياسةِ فيها، والمنافسةُ عليها، أن يُسْلِموا لأمرِ اللهِ، فيُطِيعوا فيها رسلَه، فاسْتَكْبَروا وكانوا قومًا عالِين. فاكْتفى بذكرِ الحياةِ الدنيا مِن ذكرِ المعاني التي غرَّتْهم وخدَعَتهم فيها، إذ كان في ذكرِها مُكْتَفًى عن ذكرِ غيرِها؛ لدلالةِ الكلامِ على ما تُرِك ذكرُه. يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: {وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ}. يعنى هؤلاء العادلين به يومَ القيامةِ، {أَنَّهُمْ كَانُوا} في الدنيا {كَافِرِينَ} به وبرسلِه؛ لتَتِمَّ حجَّةُ اللهِ عليهم، بإقرارِهم على أنفسِهم بما يُوجِبُ عليهم عقوبتَه، وأليمَ عذابِه.
Allah yeni bir haber olarak buyurdu ki: Allah'a putları, heykelleri ve cinlerden olan dostlarını denk tutan bu kimseleri {الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “dünya hayatı” aldattı. Yani dünya hayatının süsü, onda makam mevki arayışı ve onun üzerine yarışmak, onların Allah'ın emrine teslim olup elçilerine itaat etmelerine [engel oldu]; büyüklük tasladılar ve zorba bir topluluk oldular. Dünya hayatının zikredilmesi, onları aldatan ve kandıran manaların zikredilmesine kâfi gelmiştir; zira onun zikrinde başkalarının zikrinden müstağni kılan bir yön vardır, çünkü söz söylenmeyene delalet etmektedir. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ve kendi aleyhlerine şahitlik ettiler”, yani Kendisine ortak koşan bu kimseler kıyamet gününde, {أَنَّهُمْ كَانُوا} dünyada {كَافِرِينَ} O'nu ve elçilerini “inkâr edenler olduklarına” [şahitlik ettiler]; ta ki cezalandırılmalarını ve elem verici azabı hak ettiklerini kendi aleyhlerine ikrar etmeleriyle Allah'ın aleyhlerindeki hücceti tamamlansın.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ (١٣١)}.
{ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ (١٣١)} kavlinin tevili hakkında [söz]: “Bu, halkı habersizken Rabbinin zulüm ile ülkeleri helak edici olmadığındandır”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ}. أىْ: إنما أَرْسَلْنا الرسلَ يا محمدُ إلى مَن وصَفْتُ أمرَه، وأعْلَمْتُك خبرَه، مِن مشركي الإنسِ والجنِّ يقُصُّون عليهم آياتي، ويُنْذِرونهم لقاءَ يومِ مَعادِهم إليَّ، مِنْ أَجْلِ أن ربَّك لم يكنْ مُهْلِكَ القُرَى بظلمٍ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ} “Bu, Rabbinin zulüm ile ülkeleri helak edici olmadığındandır”. Yani: Ey Muhammed! Durumunu nitelediğim ve insan ve cin müşriklerinden sana haberini verdiğim kimselere ayetlerimi anlatsınlar ve Bana dönüş günleriyle karşılaşacakları hususunda onları uyarsınlar diye peygamberleri ancak Rabbin ülkeleri zulüm ile helak edici olmadığı için gönderdik.
وقد يَتَّجِهُ مِن التأويلِ فى قوله: {بِظُلْمٍ}. وجهان: أحدُهما: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ}. أىْ: بشركِ مَن أشْرَك، وكفرِ مَن كفَر مِن أهلِها، كما قال لُقْمَانُ: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} [لقمان: ١٣]. {وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ}. يقولُ: لم يكنْ يُعاجِلُهم بالعقوبةِ حتى يَبْعَثَ إليهم رسلًا تُنَبِّهُهم على حججِ اللهِ عليهم، وتُنْذِرُهم عذابَ اللهِ يومَ مَعادِهم إليه، ولم يكنْ بالذى يَأْخُذُهم غَفْلةً فيقولوا: ما جاءنا من بشيرٍ ولا نذيرٍ.
{بِظُلْمٍ} “zulüm ile” kavlinin tevilinde iki yön ortaya çıkmaktadır: Biri: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ} “Bu, Rabbinin zulüm ile ülkeleri helak edici olmadığındandır”; yani halkından şirk koşanların şirki ve inkâr edenlerin inkârı sebebiyle [helak etmez], nitekim Lokmân şöyle demiştir: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür”. {وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ} “halkı habersizken”. Şöyle buyurur: Kendilerine Allah'ın aleyhlerindeki hüccetlerine dikkat çeken ve O'na dönüş günündeki Allah'ın azabıyla onları uyaran peygamberler göndermedikçe onları cezalandırmakta acele etmez; ve onları gafil bir halde yakalayacak da değildir ki “Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” desinler.
والآخرُ: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ}. يقولُ: لم يكُنْ لِيُهْلِكَهم دونَ التنبيهِ والتذكيرِ بالرسلِ والآياتِ والعبرِ، فيَظْلِمَهم بذلك، واللهُ غيرُ ظلَّامٍ لعبيده.
Diğeri ise: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ} “Bu, Rabbinin zulüm ile ülkeleri helak edici olmadığındandır”. Şöyle buyurur: Peygamberler, ayetler ve ibretlerle uyarılarda bulunup hatırlatmadan onları helak edip böylece onlara zulmedecek değildir; zira Allah kullarına asla zulmedici değildir.
وأولى القولين بالصوابِ عندى القولُ الأولُ؛ أن يكونَ معناه: أن لم يكنْ لِيُهْلِكَهم بشركِهم دونَ إرسالِ الرسلِ إليهم والإعْذارِ بينَه وبينَهم. وذلك أن قولَه: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ}. عقيبُ قولِه: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي}. فكان في ذلك الدليلُ الواضحُ على أن نَصَّ قولِه: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ}. إنما هو: إنما فَعَلْنَا
Bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanı birinci görüştür; yani bunun anlamı: Elçiler göndermeden ve Kendisiyle onlar arasında mazeret bırakmayacak şekilde uyarmadan onları şirkleri sebebiyle helak edecek değildir. Zira O'nun: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ} “Bu, Rabbinin zulüm ile ülkeleri helak edici olmadığındandır” kavli, {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي} “Size içinizden ayetlerimi anlatan elçiler gelmedi mi?” kavlinin hemen akabinde yer almaktadır. Dolayısıyla bunda, O'nun: {ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ} “Bu, Rabbinin zulüm ile ülkeleri helak edici olmadığındandır” kavlinin sarih lafzının ancak: “Biz ancak yaptık...”
ذلك مِن أَجلِ أَنَّا لا نُهْلِكُ القُرَى بغيرِ تذكيرٍ و تنبيهٍ.
bunu hatırlatma ve uyarma olmaksızın ülkeleri helak etmediğimiz için yaptık [anlamında olduğuna] apaçık delil vardır.
وأما قولُه: {ذَلِكَ}. فإنه يجوزُ أن يَكونَ نصبًا، بمعنى: فعَلْنا ذلك. ويجوزُ أن يكونَ رفعًا بمعنى الابْتِداءِ، كأنه قال: ذلك كذلك .
O'nun: {ذَلِكَ} “Bu” kavline gelince; “Bunu yaptık” anlamında mansub (üstünlü) olması caiz olduğu gibi, mübteda (özne) anlamında merfû (ötreli) olması da caizdir; sanki: “Bu böyledir” demiştir .
وأما {أَنْ} فإنها في موضعِ نصبٍ، بمعنى: فعَلْنا ذلك مِن أجلِ أن لم يكنْ ربُّكَ مُهْلِكَ القرى. فإذا حُذِف ما كان يَخْفِضُها، تعلَّق بها الفعلُ فنُصِب.
{أَنْ} lafzına gelince; o, “Rabbin ülkeleri helak edici olmadığı için bunu yaptık” anlamında nasb konumundadır. Onu cer eden harf hazfedilince fiil ona bağlanmış ve nasb edilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)}.
{وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)} kavlinin tevili hakkında [söz]: “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولكلِّ عاملٍ فى طاعةِ اللهِ أو معصيتِه، منازلُ ومَراتبُ من عملِه، يُبَلِّغُه اللهُ إياها ويُثيبُه بها، إن خيرًا فخيرًا، وإن شرًّا فشرًّا، {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وكلُّ ذلك مِن عملِهم يا محمدُ بعلمٍ مِن ربِّك، يُحْصِيها ويُثْبِتُها لهم عندَه؛ ليُجازِيَهم عليها عندَ لقائِهم إياه ومَعادِهم إليه.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'a itaat veya isyan yolunda amel eden herkes için yaptığı amele göre mertebeler ve dereceler vardır; hayırsa hayır, şerse şer olarak Allah onu bunlara ulaştırır ve karşılığını verir. {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} “Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir”. Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Onların bu amellerinin hepsi Rabbinin bilgisi dahilindedir; Kendisiyle karşılaştıkları ve O'na döndükleri zaman karşılıklarını vermek için onları saymakta ve Kendi katında onlar için kaydetmektedir.