Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 26. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣)}.

{وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣)} kavlinin tevili hakkında [söz]: “Rabbin zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), merhamet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi, sizden sonra da dilediğini yerinize getirir”.

يقولُ جلَّ ثناؤُه: وربُّك يا محمدُ الذى أمَر عبادَه بما أمَرَهم به، ونهاهم عما نهاهم عنه، وأثابهم على الطاعةِ، وعاقَبَهم على المعصيةِ، الغنىُّ عن عبادِه، الذين أمَرَهم بما أمَر، ونهاهم عما نهَى، وعن أعمالِهم وعبادتِهم إياه، وهم المحتاجون إليه؛

Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kullarına emrettiği şeyleri emreden, yasakladığı şeylerden onları nehyeden, itaate karşılık mükâfat verip isyana karşılık cezalandıran Rabbin; emrettiklerini emrettiği, nehyettiklerinden sakındırdığı kullarından, onların amellerinden ve Kendisine ibadet etmelerinden müstağnidir (hiçbirine muhtaç değildir); asıl O'na muhtaç olanlar kendileridir;

لأنَّ بيدِه حياتَهم ومماتَهم وأرزَاقَهم وأقواتَهم، ونفعَهم وضَرَّهم، يقولُ عزَّ ذكرُه: فلمْ أَخْلُقْهم يا محمدُ، ولم آمُرْهم بما أمَرْتُهم به، وأَنْهَهم عما نهَيْتُهم عنه، لحاجةٍ لى إليهم، ولا إلى أعمالِهم، ولكن لِأتَفَضَّلَ عليهم برحمتى، وأُثِيبَهم على إحْسانِهم إن أحْسَنوا، فإنى ذو الرَّأفة والرحمةِ.

çünkü hayatları, ölümleri, rızıkları, azıkları, faydaları ve zararları O'nun elindedir. Zikri aziz olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Onları, onlara ve amellerine ihtiyacım olduğu için yaratmadım, emrettiklerimi emredip nehyettiklerimden men etmedim; fakat rahmetimle onlara lütufta bulunmak ve eğer iyilik yaparlarsa iyiliklerine karşılık onları mükâfatlandırmak için [böyle yaptım]; şüphesiz Ben şefkat ve merhamet sahibiyim.

وأما قولُه: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ}. فإنه يقولُ: إن يَشَأْ ربُّك يا محمدُ الذى خلَق خلقَه لغيرِ حاجةٍ منه إليهم، وإلى طاعتِهم إياه، {يُذْهِبْكُمْ}. يقولُ: يُهْلِكُ خلقَه هؤلاء الذين خلَقَهم مِن ولدِ آدمَ، {وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ}. يقولُ: ويَأْتِ بخلقٍ غيرِكم، وأممٍ سِواكم يَخْلُفونكم فى الأرضِ، {مِنْ بَعْدِكُمْ}. يعني: من بعدِ فَنائِكم وهلاكِكم، {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ}: كما أحْدَثكم وابْتَدَعكم من بعدِ خلقٍ آخرين كانوا قبلَكم.

{إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ} kavline gelince; O şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Mahlukatı onlara ve Kendisine itaat etmelerine ihtiyacı olmaksızın yaratan Rabbin dilerse, {يُذْهِبْكُمْ} “sizi yok eder”; yani Âdemoğullarından yarattığı şu mahlukatı helak eder, {وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ} “ve sizden sonra dilediğini yerinize getirir”; yani sizden başka mahlukat ve sizden gayrı ümmetler getirir ki onlar yeryüzünde yerinize geçerler, {مِنْ بَعْدِكُمْ} “sizden sonra”; yani sizin yok oluşunuzdan ve helakinizden sonra, {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} “sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi”; yani sizden önce var olan başka bir mahlukatın ardından sizi var edip yarattığı gibi.

ومعنى {مِنْ} في هذا الموضعِ التَّعْقيبُ، كما يقالُ في الكلامِ: أَعْطَيْتُكَ مِن دينارِك ثوبًا. بمعنى: مكانَ الدينارِ ثوبًا. لا أن الثوبَ مِن الدينارِ بعضٌ، كذلك الذين خُوطِبوا بقولِه: {كَمَا أَنْشَأَكُمْ}. لم يُرِدْ بإخبارِهم هذا الخبرَ أنهم أُنْشِئوا مِن أصلابِ قومٍ آخرين، ولكن معنى ذلك ما ذكَرْنا مِن أَنهم أُنْشِئوا مَكَانَ خَلْقٍ خَلَفَ قومٍ آخرين قد هلَكوا قبلَهم.

Bu konumda {مِنْ} edatının anlamı ardıllık (ta‘kîb) bildirmektir; nitekim kelamda: “Dinarından sana bir elbise verdim” denilir; anlamı: “Dinarın yerine bir elbise” demektir, elbisenin dinarın bir parçası olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde kendilerine {كَمَا أَنْشَأَكُمْ} “Sizi var ettiği gibi” sözüyle hitap edilenlere bu haber verilmekle onların başka bir kavmin sulbünden yaratıldıkları kastedilmemiştir; bilakis bunun anlamı, daha önce zikrettiğimiz gibi kendilerinden önce helak olmuş başka bir kavmin ardından bir yaratılışın yerine var edildikleridir.

والذريةُ الفُعْليَّةُ، مِن قول القائل: ذرَأ اللهُ الخلقَ، بمعنى: خلَقَهم، فهو يَذْرَؤُهم. ثم ترَك الهمزةَ، فقيل: ذرَا اللهُ. ثم أخْرج الفُعليَّةَ منه بغيرِ همزٍ على مثالِ العُلِّيَّةِ.

Zürriyet (الذرية) kelimesi fu‘liyyet (الفُعْليَّة) veznindedir; bu da bir kimsenin, [onları] "yarattı" anlamındaki {ذرَأ اللهُ الخلقَ} “Allah mahlukatı yarattı” sözünden gelir ki {فهو يَذْرَؤُهم} “O, onları yaratmaktadır”. Sonra hemze terk edilerek {ذرَا اللهُ} “Zeraallâh” denilmiştir. Ardından da bundan fu‘liyyet [veznindeki kelime], hemzesiz olarak ‘ulliyyet (العُلِّيَّة) vezninde türetilmiştir.

وقد رُوِى عن بعضِ المتقدِّمين أنه كان يَقْرَأُ: (مِن ذُرِّيَّةِ قومٍ آخَرِين). على مثالِ فِعِّيلة .

Geçmiş [âlim]lerden bazısından bu kelimeyi fi‘îyle (فِعِّيلة) vezninde (مِن ذِرِّيَّةِ قومٍ آخَرِين) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .

وعن آخرَ أنه كان يقْرَؤه: (مِن ذَرِيَّةِ). على مثال عَلِيَّة .

Bir başkasından da aliyye (عَلِيَّة) vezninde (مِن ذَرِيَّةِ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .

والقراءةُ التي عليها القرأةُ فى الأمصارِ: {ذُرِّيَّةِ}، بضمِّ الذالِ وتشديدِ الياء على مثالِ عُلِّيَّة.

İslam beldelerindeki kurrânın benimsediği kıraat ise ulliye (عُلِّيَّة) vezninde, zâl harfinin zammesi (ötresi) ve yâ harfinin şeddesiyle {ذُرِّيَّةِ} şeklindedir.

وقد بيَّنا اشتقاقَ ذلك فيما مضَى قبلُ بما أغْنَى عن إعادتِه هاهنا .

Bunun iştikakını (türetişini) daha önce burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

وأصلُ الإنشاءِ الإحْداثُ، يقالُ: قد أَنْشَأ فلانٌ يُحَدِّثُ القومَ. بمعنى: ابْتَدَأَ وأخَذ فيه.

İnşâ (الإنشاء) kelimesinin aslı ise ihdâstır (ortaya çıkarmak, başlatmak); nitekim: “Filan topluluğa konuşmaya başladı” anlamında “Enşee fülânün yühaddisü'l-kavme” (قد أَنْشَأ فلانٌ يُحَدِّثُ القومَ) denilir; yani başladı ve girişti demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤)}.

{إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤)} kavlinin tevili hakkında [söz]: “Şüphesiz size vadedilen mutlaka gelecektir ve siz [bunu] engelleyemezsiniz”.

يقولُ تعالى ذكرُه للمشركين به: أيُّها العادِلون باللهِ الأوثانَ والأصنامَ، إن الذى يُوعِدُكم به ربُّكم مِن عقابِه على إصرارِكم على كفرِكم واقعٌ بكم، {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ}. يقولُ: لن تُعْجِزوا ربَّكم هربًا منه في الأرضِ فتَفُوتوه؛ لأنكم حيثُ كنتم في قبضتِه، وهو عليكم وعلى عقوبتِكم بمعصيتِكم إياه قادرٌ. يقولُ: فاحْذَرُوه وأَنِيبوا إلى طاعتِه قبلَ نزولِ البلاءِ بكم.

Zikri yüce olan [Allah], kendisine şirk koşanlara şöyle buyurmaktadır: Ey putları Allah'a denk tutanlar! Küfrünüzdeki ısrarınız sebebiyle Rabbinizin sizi tehdit ettiği azap başınıza gelecektir. {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “ve siz [bunu] engelleyemezsiniz”. Şöyle buyurur: Yeryüzünde kaçarak Rabbinizi asla aciz bırakamaz ve [O'ndan] kurtulup gidemezsiniz; çünkü siz nerede olursanız olun O'nun kabzasındasınız (kudreti altındasınız) ve O, size de O'na itaatsizlik etmeniz sebebiyle sizi cezalandırmaya da kadirdir. Şöyle buyurur: O halde O'ndan sakının ve başınıza bela inmeden önce O'na itaate yönelin.

القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ}.

{قُلْ يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} kavlinin tevili hakkında [söz]: “De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın (bulunduğunuz durum üzere çalışın), şüphesiz ben de yapmaktayım. Yakında bileceksiniz!'”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لقومِك مِن قريشٍ، الذين يَجْعَلون مع اللهِ إلهًا آخرَ: {اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ}. يقولُ: اعْمَلوا على حِيالِكم وناحيتِكم.

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e ﷺ şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Kureyş'ten Allah ile beraber başka bir ilah edinen kavmine {قُلْ} “De ki”: {اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “Elinizden geleni yapın / haliniz üzere amel edin”. Şöyle buyurur: Kendi durumunuz ve tutumunuz üzere amel edin.

كما حدَّثني علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ}. يعنى: على ناحيتِكُم .

Nitekim bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “Kendi tutumunuz / durumunuz üzere amel edin demektir” .

يقالُ منه: هو يَعْمَلُ على مكانتِه ومَكِينتِه.

Bundan dolayı: “O, kendi mekâneti ve mekîneti (durumu ve tutumu) üzere amel etmektedir” denilir.

وقرَأ ذلك بعضُ الكوفيين: (على مَكَانَاتِكم) . على جمعِ المكانةِ.

Kûfelilerden bazıları bunu mekânet (المكانة) kelimesinin çoğulu olarak (على مَكَانَاتِكم) şeklinde okumuştur .

والذى عليه قرأةُ الأمصارِ: {عَلَى مَكَانَتِكُمْ}. على التوحيدِ.

İslam beldelerindeki kurrânın benimsediği kıraat ise tekil olarak {عَلَى مَكَانَتِكُمْ} şeklindedir.

{إِنِّي عَامِلٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه: قلْ لهم: اعْمَلوا ما أنتم عامِلون، فإني عاملٌ ما أنا عاملُه مما أمَرَنى به ربِّى، {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ}. يقولُ: فسوف تَعْلَمون عندَ نزول نِقْمةِ اللهِ بكم، أيُّنا كان المحقَّ فى عملِه، والمصيبَ سبيلَ الرشادِ، أنا أم أنتم؟

{إِنِّي عَامِلٌ} “Şüphesiz ben de yapmaktayım”. Şânı yüce olan [Allah] Peygamberine şöyle buyuruyor: Onlara de ki: Siz yapacağınızı yapın, ben de Rabbimin bana emrettiği şeyleri yapmaktayım. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Yakında bileceksiniz!” Şöyle buyurur: Allah'ın azabı başınıza indiğinde hangimizin amelinde haklı olduğunu ve doğru yola isabet ettiğini yakında bileceksiniz; ben mi yoksa siz mi?

وقولُه تعالى ذكرُه لنبيِّه: قلْ لقومِك: {يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ}. أمرٌ منه له بوَعيدِهم وتهديدِهم، لا إطلاقٌ لهم فى عملِ ما أرادوا مِن معاصِى اللهِ.

Zikri yüce olan [Allah]'ın Peygamberine: “Kavmine şöyle de: {يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} ‘Ey kavmim! Elinizden geleni yapın’” buyruğu; O'nun [Peygamberine], onları uyarıp tehdit etmesi yönünde bir emridir; yoksa Allah'a isyan sayılan şeylerden dilediklerini yapmaları hususunda onlara serbestlik tanıması demek değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)}.

{مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)} kavlinin tevili hakkında [söz]: “Dünya yurdunun sonunun kime ait olacağını [yakında bileceksiniz]. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.”

يعنى بقوله جلَّ ثناؤُه: {مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ}: فسوف تَعْلَمون أيُّها الكفرةُ باللهِ عندَ مُعاينتِكم العذابَ، مَن الذى تكونُ له عاقبةُ الدارِ منا ومنكم. يقولُ: مَن الذى تُعْقِبُه دنياه ما هو خيرٌ له منها أو شرٌّ منها ، بما قدَّم فيها مِن صالحِ أعمالِه أو سيِّئِها.

Şânı yüce olan [Allah], {مَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ} “Dünya yurdunun sonunun kime ait olacağını” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey Allah'ı inkâr edenler! Azabı bizzat gördüğünüzde, bizden ve sizden dünya yurdunun sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz. Şöyle buyurur: Dünyada işleyip önden gönderdiği iyi ya da kötü amelleri sebebiyle dünyasının kendisine bundan daha hayırlı bir akıbet mi yoksa bundan daha şerli bir akıbet mi bırakacağını [yakında bileceksiniz].

ثم ابْتَدَأَ الخبرَ جلَّ ثناؤُه فقال: {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ}. يقولُ: إنه لا يُنْجِحُ ولا يَفوزُ بحاجتِه عندَ اللهِ مَن عمِل بخلافِ ما أمَرَه اللهُ به مِن العملِ في الدنيا. وذلك معنى ظلمِ الظالمِ فى هذا الموضعِ.

Sonra şânı yüce olan [Allah] yeni bir söze başlayarak şöyle buyurdu: {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler”. Şöyle buyurur: Dünyada Allah'ın emrettiği amelin aksine amel eden kimse, Allah katında başarıya ulaşamaz ve muradına eremez. Bu makamda zalimin zulmünün anlamı işte budur.

وفى {مَنْ} التى فى قولِه: {مَنْ تَكُونُ لَهُ}. وجْهانِ مِن الإعرابِ؛ الرفعُ على الابتداءِ، والنصبُ بقولِه: {تَعْلَمُونَ}. لإعمال العلمِ فيه.

{مَنْ تَكُونُ لَهُ} kavlindeki {مَنْ} kelimesinde iki irap vechi vardır: Mübteda (özne) olarak ref konumu ve {تَعْلَمُونَ} fiilinin onda amel etmesiyle nasb konumu.

والرفعُ فيه أجودُ؛ لأن معناه: فسوف تَعْلَمون أيُّنا له عاقبةُ الدارِ؟ فالابتداءُ في {مَنْ} أصحُّ وأفصحُ مِن إعمالِ العلمِ فيه.

Burada ref vechi daha üstündür; zira cümlenin anlamı: “Hangimiz için dünya yurdunun sonunun olacağını yakında bileceksiniz” şeklindedir. Dolayısıyla {مَنْ} kelimesinin mübteda olması, “ilim” fiilinin onda amel ettirilmesinden daha sahih ve daha fasihtir.

القولُ في تأويلِ قوله: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦)}.

{وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦)} kavlinin tevili hakkında [söz]: “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar ve kendi zanlarınca: 'Bu Allah için, bu da ortaklarımız (putlarımız) içindir' dediler. Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz, fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır! Hükmettikleri şey ne kötüdür!”

يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَل هؤلاء العادلون بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ لربِّهم مما ذَرَأ

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Rablerine putları ve heykelleri denk tutan bu kimseler, Rableri için O'nun yarattığı şeylerden...

خالقُهم. يعنى: مما خلَق مِن الحرثِ والأنعامِ. يقالُ منه: ذرَأ اللهُ الخلقَ يَذْرَؤُهم ذَرْءًا وذَرْوًا، إذا خلَقهم. {نَصِيبًا}. يعنى: قِسمًا وجزءًا.

[Yani] yaratıcılarının yarattığı şeylerden. Yani ekinlerden ve hayvanlardan yarattığı şeylerden. Bu kökten olmak üzere: Allah mahlukatı yarattığında الذرء (zer') ve الذرو (zerv) kökünden ذرَأ اللهُ الخلقَ يَذْرَؤُهم denilir. {نَصِيبًا} “Bir pay” ise bir kısım ve bir hisse demektir.

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى صفةِ النصيبِ الذى جعَلوا للهِ، والذى جعَلوه لشركائِهم مِن الأوثانِ والشيطانِ؛ فقال بعضُهم: كان ذلك جزءًا من حُروثِهم وأنعامِهم، يُفْرِزونه لهذا، وجزءًا آخرَ لهذا.

Sonra tevil ehli, Allah için ayırdıkları pay ile putlar ve şeytandan ibaret olan ortakları için ayırdıkları payın niteliği hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Bu, ekinlerinden ve hayvanlarından bir kısmı buna ayırdıkları , diğer bir kısmı da şuna ayırdıkları birer hisse idi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني إسحاقُ بنُ إبراهيمَ بن حبيبِ بنِ الشهيدِ، قال: ثنا عَتَّابُ بنُ بشيرٍ، عن خُصَيفٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ} الآية. قال: كانوا إذا أدْخَلوا الطعامَ فجعلوه حُزَمًا، جَعَلوا منها للهِ سهمًا، وسهمًا لآلهتِهم، وكان إذا هبَّت الريحُ مِن نحوِ الذى جعَلوه لآلهتِهم إلى الذى جعَلوه للهِ، ردُّوه إلى الذى جعَلوه لآلهتِهم، وإذا هبَّت الريحُ مِن نحوِ الذى جعَلوه للهِ إلى الذى جعَلوه لآلهتِهم، أقَرُّوه ولم يَرُدُّوه، فذلك قولُه: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ}.

Bana İshak b. İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd anlattı, dedi ki: Bize Attâb b. Beşîr, Husafe'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ} “Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz...” ayeti hakkında nakletti, dedi ki: Onlar yiyeceği içeri alıp demetler (yığınlar) haline getirdiklerinde, ondan bir pay Allah için, bir pay da ilahları için ayırırlardı. Rüzgâr ilahları için ayırdıkları taraftan Allah için ayırdıkları tarafa doğru estiğinde onu ilahları için ayırdıkları tarafa geri koyarlardı. Rüzgâr Allah için ayırdıkları taraftan ilahları için ayırdıkları tarafa doğru estiğinde ise onu orada bırakır, geri koymazlardı. İşte Allah'ın: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Hükmettikleri şey ne kötüdür!” kavli budur.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا}. قال: جعَلوا للهِ مِن ثمَراتِهم ومالِهم نصيبًا، وللشيطانِ والأوثانِ نصيبًا، فإن سقَط مِن ثمرةِ ما جعَلوا للهِ في نصيبِ الشيطانِ ترَكُوه، وإن سقَط مما جعَلوه للشيطانِ في نصيبِ اللهِ التقَطُوه

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar ve kendi zanlarınca: 'Bu Allah için, bu da ortaklarımız içindir' dediler” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar ürünlerinden ve mallarından Allah için bir pay, şeytan ve putlar için de bir pay ayırırlardı. Eğer Allah için ayırdıkları üründen şeytanın payına bir şey düşerse onu [olduğu gibi] bırakırlardı; şeytan için ayırdıklarından Allah'ın payına bir şey düşerse onu [oradan] toplarlardı,

وحفِظُوه، وردُّوه إلى نصيبِ الشيطانِ، وإن انْفَجَر مِن سِقْي ما جعَلوه للهِ في نصيبِ الشيطانِ تركوه، وإن انْفَجَر من سِقْي ما جعَلوه للشيطانِ في نصيبِ اللهِ سدُّوه، فهذا ما جعَلوا مِن الحروثِ وسِقْيِ الماءِ، وأمَّا ما جعَلوا للشيطانِ مِن الأنعامِ، فهو قولُ اللهِ: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} [المائدة: ١٠٣].

ve koruyup şeytanın payına geri verirlerdi. Eğer Allah için ayırdıkları su arkından şeytanın payına [su] akarsa onu bırakırlardı; şeytan için ayırdıkları su arkından Allah'ın payına akarsa onu tıkarlardı. İşte bu, ekinlerden ve sulamadan ayırdıkları paydır. Hayvanlardan şeytana ayırdıklarına gelince, o da Allah'ın şu kavlidir: {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bir bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm kılmıştır” [el-Mâide: 103].

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ} الآية: وذلك أن أعداءَ اللهِ كانوا إذا احْتَرثُوا حَرْثًا، أو كانت لهم ثمرةٌ، جعلوا للهِ منها جزءًا، وللوَثَنِ جزءًا، فما كان مِن حرثٍ أو ثمرةٍ أو شيءٍ مِن نصيبِ الأوثانِ حفِظوه وأحْصَوْه، فإن سقَط منه شيءٌ فيما سُمِّى لله ردُّوه إلى ما جعَلوا للوثَنِ، وإن سبَقَهم الماءُ إلى الذي جعَلوه للوثَنِ فسقَى شيئًا جعَلوه للهِ، جعَلوا ذلك للوثَنِ، وإن سقَطَ شيءٌ مِن الحَرْثِ والثمرةِ التى جعَلوا [لله فاخْتَلَط بالذى جعَلوا] للوثَنِ، قالوا: هذا فقيرٌ. ولم يَرُدُّوه إلى ما جعَلوا للهِ، وإن سبَقَهم الماءُ الذي جعَلوا للهِ فسقَى ما سُمِّى للوثَنِ، ترَكُوه للوثَنِ، وكانوا يُحَرِّمون من أنعامِهم البَحيرةَ والسائبةَ والوَصيلَة والحامَ، فيَجْعَلونه للأوثان، ويَزْعُمون أنهم يُحَرِّمونه للهِ، فقال اللهُ فى ذلك: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} الآية .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar ve kendi zanlarınca: 'Bu Allah için...' dediler” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'ın düşmanları bir ekin ektiklerinde veya bir meyveleri olduğunda ondan bir kısmı Allah için, bir kısmı da put için ayırırlardı. Putların payından olan ekin, meyve veya herhangi bir şeyi korur ve sayarlardı; şayet ondan bir şey Allah için adananın içine düşerse onu put için ayırdıklarına geri verirlerdi. Put için ayırdıklarına doğru su taşıp Allah için ayırdıkları bir şeyi sularsa onu puta ait kılarlardı. Allah için ayırdıkları ekinden ve meyveden bir şey düşüp de [put için ayırdıklarıyla karışırsa] : “Bu muhtaçtır” derler ve onu Allah için ayırdıklarına geri vermezlerdi. Allah için ayırdıkları su taşıp put için adananı sulasa onu puta bırakırlardı. Hayvanlarından da bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı haram kılar, onları putlara tahsis eder ve bunları Allah için haram kıldıklarını iddia ederlerdi. Bunun üzerine Allah bu hususta: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” ayetini indirdi .

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا}. قال: يُسَمُّون للهِ جزءًا مِن الحرثِ، ولشركائِهم وأوثانِهم جزءًا، فما ذهَبَ به الريحُ مما سمَّوْا للهِ إلى جزءِ أوثانِهم ترَكوه، وما ذهَب من جزءِ أوثانِهم إلى جزءِ الله ردُّوه، وقالوا: اللهُ عن هذا غنىٌّ. والأنعامُ السائبةُ والبَحيرةُ التي سَمَّوْا .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Allah'ın: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar” kavli hakkında şöyle dedi: “Ekinden bir kısmı Allah için, bir kısmı da ortakları ve putları için belirlerlerdi. Allah için belirlediklerinden rüzgârın putlarının payına savurduğunu [olduğu gibi] bırakırlar, putlarının payından Allah'ın payına savurduğunu ise [putların payına] geri verirler ve: 'Allah'ın buna ihtiyacı yoktur' derlerdi. [Ayette zikredilen] hayvanlar da belirledikleri sâibe ve bahîradır .”

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} الآية: عمَد ناسٌ مِن أهلِ الضَّلالة فجزَّءوا مِن حروثِهم ومَواشِيهم جزءًا للهِ وجزءًا لشُركائِهم، وكانوا إذا خالطَ شيءٌ مما جزَّءوا للهِ فيما جزَّءوا لشركائِهم خلَّوْه، فإذا خالَط شيءٌ مما جزَّءوا لشركائهم فيما جزَّءوا لله ردُّوه على شركائِهم، وكانوا إذا أصابتْهم السَّنَةُ اسْتَعانوا بما جزَّءوا للهِ، وأقَرُّوا ما جزَّءوا لشركائِهم، قال الله: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Dalalet ehlinden bazı insanlar ekinlerinden ve hayvanlarından bir payı Allah'a, bir payı da ortaklarına (putlarına) ayırdılar. Allah için ayırdıklarından bir şey ortaklarına ayırdıklarına karıştığında onu bırakırlardı; ortaklarına ayırdıklarından bir şey Allah için ayırdıklarına karıştığında ise onu ortaklarına geri verirlerdi. Kendilerine bir kıtlık yılı isabet ettiğinde Allah için ayırdıklarından faydalanır, ortaklarına ayırdıklarını ise dokunmadan bırakırlardı. Allah şöyle buyurdu: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Hükmettikleri şey ne kötüdür!”

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا}. قال: كانوا يُجَزِّئون مِن أموالِهم شيئًا فيقولون: هذا للهِ، وهذا للأصنامِ التي يَعْبُدون. فإن ذهَب بعيرٌ مما جعَلوا لشركائِهم فخالَط ما جعلوا للهِ ردُّوه، وإن ذهَب مما جعَلوه للهِ فخالَط شيئًا مما جعَلوه لشركائِهم ترَكوه، وإن أصابتْهم سَنَةٌ أَكَلوا ما جعَلُوا للهِ، وترَكوا ما جعَلوا لشركائِهم، فقال اللهُ: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ}.

Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'nin: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Mallarından bir şey pay edip: "Bu Allah içindir, bu da taptığımız putlar içindir" derlerdi. Şayet ortakları için ayırdıklarından bir deve [diğer tarafa] geçip Allah için ayırdıklarına karışırsa onu geri verirlerdi; eğer Allah için ayırdıklarından [bir şey] geçip ortakları için ayırdıkları bir şeye karışırsa onu [olduğu gibi] bırakırlardı. Şayet kendilerine bir kıtlık yılı isabet ederse Allah için ayırdıklarını yerler, ortakları için ayırdıklarını ise bırakırlardı. Bunun üzerine Allah: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Ne kötü hüküm veriyorlar!” buyurdu.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} إلى: {يَحْكُمُونَ}. قال: كانوا يَقْسِمون مِن أموالِهم قِسْمًا فَيَجْعَلُونه للهِ، ويَزْرَعون زَرْعًا فَيَجْعَلُونه للهِ، ويَجْعَلون لآلهتِهم مثلَ ذلك، فما خرَج للآلهةِ أنْفَقُوه عليها ، وما خرَج للهِ تصَدَّقوا به، فإذا هلَك الذي يَصْنَعون لشركائِهم وكثُر الذى للهِ، قالوا: ليس بُدٌّ لآلهتِنا مِن نفقةٍ. وأخَذوا الذى للهِ فأَنْفَقوه على آلهتِهم، وإذا أجْدَب الذى للهِ وكثُر الذى لآلهتِهم، قالوا: لو شاء أَزْكَى الذى له. فلا يَرُدُّون عليه شيئًا مما للآلهة. قال اللهُ: لو كانوا صادقين فيما قسَموا، لَبئسَ إذن ما حكَموا أن يَأْخُذوا منِّى ولا يُعْطُونى. فذلك حينَ يقولُ: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} kavlinden {يَحْكُمُونَ} kavline kadar olan kısım hakkında nakletti, dedi ki: Mallarından bir pay ayırıp onu Allah'a tahsis ederler, bir ekin eker ve onu da Allah'a tahsis ederlerdi. İlahları için de benzerini yaparlardı. İlahlar için çıkan mahsulü onların yolunda harcarlar , Allah için çıkan mahsulü ise sadaka verirlerdi. Ortakları için yaptıkları helak olup Allah için olan çoğaldığında: “İlahlarımızın mutlaka harcamaya ihtiyacı var” der, Allah için olanı alıp ilahlarına harcarlardı. Allah için olan kıtlaşıp ilahları için olan çoğaldığında ise: “Eğer [Allah] dileseydi Kendisine ait olanı bereketlendirirdi” derler ve ilahlara ait olandan Allah'a hiçbir şey vermezlerdi. Allah şöyle buyurdu: Paylaştırdıkları şeyde doğru sözlü olsalardı bile, Benden alıp da Bana vermemeleri şeklinde hükmettikleri şey ne kötüdür! İşte Allah'ın: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Hükmettikleri şey ne kötüdür!” buyurduğu an budur.

وقال آخرون: النصيبُ الذى كانوا يَجْعَلُونه للهِ فكان يَصِلُ منه إلى شركائِهم، أنهم كانوا لا يَأْكُلون ما ذبَحوا لله حتى يُسَمُّوا الآلهة ، وكانوا ما ذبَحوه للآلهة يَأْكُلونه، ولا يُسَمُّون اللهَ عليه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Allah için ayırdıkları ve ortaklarına ulaşan pay şuydu: Onlar Allah için kestiklerini ilahların adını anmadıkça yemezlerdi ; ilahlar için kestiklerini ise yerler ve üzerine Allah'ın adını anmazlardı.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} حتى بلَغ: {وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ}. قال: كلُّ شيءٍ جَعَلوه للهِ مِن ذِبْحٍ يَذْبَحونه، لا يَأْكُلونه أبدًا حتى يَذْكُروا معه أسماءَ الآلهة، وما كان للآلهةِ لم يَذْكُروا اسم اللهِ معه. وقرَأ الآية حتى بلَغ: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ}.

Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar” ayeti hakkında {وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ} “...Allah için olan ise ortaklarına ulaşıyordu” kısmına kadar [okuyup] şöyle dedi: “Kestikleri kurbanlardan Allah için ayırdıkları her şeyi, beraberinde ilahların isimlerini anmadıkça asla yemezlerdi; ilahlar için olanın yanında ise Allah'ın adını anmazlardı.” [Sonra] {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Hükmettikleri şey ne kötüdür!” kısmına kadar ayeti okudu.

وأوْلى التأويلين بالآية ما قال ابنُ عباسٍ ومَن قال بمثل قوله في ذلك؛ لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخْبَر أنهم جعلوا لله من حرثِهم وأنعامهم قِسْمًا مُقَدَّرًا، فقالوا: {هَذَا لِلَّهِ}. وجعَلوا مثلَه لشركائهم، وهم أوثانُهم، بإجماعٍ من أهلِ التأويلِ عليه، فقالوا: {وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا}. وأن نَصيبَ شركائِهم لا يَصِلُ منه إلى اللهِ، بمعنى: لا يَصِلُ إلى نصيب اللهِ، وما كان للهِ وصَل إلى نصيبِ شركائِهم. فلو كان وصولُ ذلك بالتسميةِ وترك التسميةِ، كان أعيانُ ما أَخْبَر الله عنه أنه لم يَصِلْ، جائزًا أن تكونَ قد وصَلَت، وما أخْبَر عنه أنه قد وصَل، لم يَصِل، وذلك خلافُ ما دلَّ عليه ظاهرُ الكلام؛ لأن الذَّبيحتَيْن تُذْبَحُ إحداهما للهِ والأُخرى للآلهةِ، جائزٌ أن تَكونَ لحومُهما قد اخْتَلَطَت وخلَطوهما ، إذ كان المكروهُ كان عندَهم تسميةَ اللهِ على ما كان مذبوحًا للآلهةِ، دونَ اختلاطِ الأعْيانِ واتصالِ بعضِها ببعضٍ.

İki tevil arasında ayete en uygun olanı, İbn Abbâs'ın ve bu hususta onun gibi düşünenlerin görüşüdür. Zira şânı yüce olan Allah, onların ekinlerinden ve hayvanlarından Allah için belirli bir pay ayırıp: {هَذَا لِلَّهِ} “Bu Allah içindir” dediklerini; tevil ehlinin icmasıyla putları olan ortaklarına da benzerini ayırıp: {وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا} “Bu da ortaklarımız içindir” dediklerini; ortaklarının payından Allah'a -yani Allah'ın payına- hiçbir şeyin ulaşmadığını, Allah için olanın ise ortaklarının payına ulaştığını haber vermiştir. Şayet bu ulaşma (yani katılma) besmele çekmek veya çekmemek suretiyle olsaydı, Allah'ın ulaşmadığını haber verdiği maddî varlıkların ulaşmış olması, ulaştığını haber verdiği şeylerin ise ulaşmamış olması caiz olurdu; bu da sözün zahirinin delalet ettiği manaya aykırıdır. Zira biri Allah için, diğeri ilahlar için kesilen iki kurbanın etlerinin birbirine karışmış ve onların da bunları karıştırmış olması mümkündür; çünkü onlara göre mekruh olan şey , maddî varlıkların birbirine karışması ve birbirine eklenmesi değil, ilahlar için kesilen hayvanın üzerine Allah'ın adının anılmasıydı.

وأما قولُه: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ}. فإنه خبرٌ من الله جلَّ ثناؤُه عن فعلِ هؤلاء المشركين الذين وصَف صفتَهم. يقولُ جلَّ ثناؤُه: قد أساءوا في حكمِهم، إذ أخَذوا من نصيبى لشركائِهم، ولم يُعْطُونى من نصيبِ شركائِهم. وإنما عنَى بذلك تعالى ذكرُه الخبرَ عن جهلِهم وضلالتِهم، وذهابِهم عن سبيل الحقِّ، بأنهم لم يَرْضَوْا أن عدَلُوا بمن خلَقَهم وغذَاهم وأنْعَم عليهم بالنعمِ التي لا تُحْصَى، ما لا يَضُرُّهم ولا يَنْفَعُهم، حتى فضَّلوه في أقسامِهم عند أنفسِهم بالقَسْمِ عليه.

{سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Hükmettikleri şey ne kötüdür!” kavline gelince; bu, niteliklerini vasfettiği bu müşriklerin fiili hakkında şânı yüce olan Allah'tan bir haberdir. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Benim payımdan ortaklarına alıp, ortaklarının payından Bana vermemekle pek kötü bir hüküm verdiler. Zikri yüce olan [Allah] bununla onların cehaletini, sapkınlığını ve hak yoldan uzaklaştıklarını haber vermeyi kastetmiştir; zira onlar kendilerini yaratan, rızıklandıran ve sayılamayacak nimetlerle donatan [Allah]'a, kendilerine hiçbir zarar veya fayda veremeyen şeyleri denk tutmakla yetinmeyip, kendi zihinlerindeki paylaştırmalarında [putları] pay ayırmak suretiyle O'ndan üstün tuttular.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١٣٧)}.

[Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (١٣٧)} “Böylece onların ortakları, müşriklerden birçoğuna hem onları helâke sürüklemek hem de dinlerini karmakarışık etmek için evlatlarını öldürmeyi süslü gösterdi. Şayet Allah dileseydi bunu yapamazlardı. O halde onları ve uydurdukları iftiraları baş başa bırak!”

يقولُ تعالى ذكرُه: وكما زيَّن شركاءُ هؤلاء العادلين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ لهم ما زُيِّن لهم؛ مِن تَصْييرِهم لربِّهم مِن أموالِهم قَسْمًا بزعمِهم، وترْكِهم ما وصَل من القَسْم الذى جعَلوه لله إلى قَسْمِ شركائِهم في قَسمِهم، وردِّهم ما وصَل مِن القَسمِ الذى جعَلوه لشركائِهم إلى قَسمِ نصيبِ الله، إلى قَسمِ شركائِهم، {كَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ} مِن الشياطينِ، فحسَّنوا لهم وأْدَ البناتِ؛ {لِيُرْدُوهُمْ}. يقولُ: ليُهْلِكوهم، {وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ}: فعَلوا ذلك بهم ليَخْلِطوا عليهم دينَهم فيَلْتَبِسَ، فيَضِلُّوا ويَهْلِكُوا بفعلِهم ما حرَّم اللهُ عليهم، ولو شاء اللهُ أَلا يَفْعَلُوا ما كانوا يَفْعَلون مِن قتلِهم لم يَفْعَلوه، بأن كان يَهْدِيهم للحقِّ، ويُوَفِّقُهم للسَّدادِ، فكانوا لا يَقْتُلُونهم، ولكنَّ اللهَ خذَلَهم عن الرَّشادِ، فقتَلوا أولادَهم، وأطاعوا الشياطينَ التي أغْوَتْهم.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Rablerine putları ve heykelleri denk kılan bu kimselere ortakları, mallarından kendi zanlarınca Rableri için bir pay ayırmalarını, Allah için ayırdıkları paydan ortaklarının payına geçeni ortaklarının payında bırakmalarını ve ortakları için ayırdıkları paydan Allah'ın payına geçeni ortaklarının payına geri çevirmelerini süslü gösterdikleri gibi; {كَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ} “yine bunun gibi şeytanlardan olan ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi”, kız çocuklarını diri diri gömmeyi onlara güzel gösterdiler ; {لِيُرْدُوهُمْ} “onları helak etsinler diye”. Şöyle buyurur: Onları helak etmek için [bunu yaptılar]. {وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ} “ve dinlerini karıştırıp bozsunlar diye”: Dinlerini birbirine katıp şüpheli hale getirmek, böylece Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyi yaparak sapıp helak olmalarını sağlamak için onlara bunu yaptılar. Eğer Allah onların işledikleri bu öldürme fiilini yapmamalarını dileseydi, kendilerini hakka hidayet edip doğruluğa muvaffak kılmak suretiyle bunu yapmazlar ve çocuklarını öldürmezlerdi. Fakat Allah onları doğru yoldan mahrum bıraktı, onlar da çocuklarını öldürdüler ve kendilerini saptıran şeytanlara itaat ettiler.

يقولُ الله لنبيِّه مُتَوَعِّدًا لهم على عظيمِ فِرْيتِهم على ربِّهم فيما كانوا يقولون في الأنْصِباءِ التي يَقْسِمونها: هذا للهِ وهذا لشركائِهم. وفي قتلِهم أولادَهم: ذَرْهم يا محمدُ، {وَمَا يَفْتَرُونَ}: وما يَتَقَوَّلون علىَّ مِن الكذبِ والنُّورِ؛ فإني لهم بالمِرْصادِ، ومِن وراءِ العذابِ والعقابِ.

Allah, paylaştırdıkları hisseler hususunda: “Bu Allah için, bu da ortaklarımız içindir” demeleri ve çocuklarını öldürmeleri sebebiyle Rablerine karşı uydurdukları büyük iftiradan ötürü onları tehdit ederek Peygamberine şöyle buyurur: Onları [kendi hallerine] bırak ey Muhammed! {وَمَا يَفْتَرُونَ} “Ve uydurdukları iftiraları [bırak]”: Bana karşı uydurdukları yalan ve iftiraları da bırak; zira Ben onları gözetlemekteyim ve azap ile ceza arkalarından gelecektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني مُعاويةُ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ}: زيَّنوا لهم مِن قتلِ أولادِهم.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın [radıyallâhu anhümâ]: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ} “Böylece ortakları, müşriklerden birçoğuna -onları helake sürüklemek için- çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi” kavli hakkında: “Onlara çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdiler.” dediğini nakletti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ}: شياطينُهم يَأْمُرونهم أن يَئِدوا أولادَهم خِيفةَ العَيْلةِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ} “Ortakları çocuklarını öldürmeyi...” kavli hakkında: “Şeytanları fakirlik korkusuyla çocuklarını diri diri gömmelerini onlara emrederdi” dediğini nakletti .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ} الآية. قال: شركاؤُهم زيَّنوا لهم ذلك، {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} .

Bana Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ} “Yine bunun gibi, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi... güzel gösterdi” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Ortakları onlara bunu süslü gösterdi. {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} “Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. O halde onları ve uydurdukları iftiraları kendi hallerine bırak!”

حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ}. قال: شياطينُهم التى عبَدوها زيَّنوا لهم قتلَ أولادِهم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ} “Yine bunun gibi ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi” kavli hakkında: “Kulluk ettikleri şeytanları onlara çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi” dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ}: أَمَرَتْهم الشياطينُ أن يَقْتُلُوا البناتِ، وأمَّا:

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ} “Yine bunun gibi ortakları, müşriklerden birçoğuna onları helak etmek için çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Şeytanlar onlara kız çocuklarını öldürmelerini emretti. [Ayetin] ... kısmına gelince:

{لِيُرْدُوهُمْ}: فيُهْلِكوهم، وأمَّا: {وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ}: فيَخْلِطوا عليهم دينهم .

{لِيُرْدُوهُمْ} “onları helak etsinler diye”: Yani onları helak etmek için demektir. {وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ} “ve dinlerini karıştırıp bozsunlar diye” kavline gelince: Yani dinlerini onlara karıştırsınlar diye demektir .

واخْتَلَفَت القرأةُ فى قراءةِ ذلك، فقرَأَته قرأةُ الحجازِ والعراقِ: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ} بفتحِ الزايِ من {زَيَّنَ}، {لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ}. بنصبِ "القتلِ"، {شُرَكَاؤُهُمْ}. بالرفعِ، بمعنى أن شركاءَ هؤلاء المشركين الذين زيَّنوا لهم قتلَ أولادِهم. فيَرْفَعون "الشركاء" بفعلِهم، ويَنْصِبون "القتلَ"، لأنه مفعولٌ به.

Kurrâ bu ayetin kıraatinde ihtilaf etti. Hicaz ve Irak kurrâsı bunu: {زَيَّنَ} kelimesinin zâ harfinin fethasıyla {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ}, "el-katle" (القتل) kelimesinin nasbıyla {لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ} ve ref ile {شُرَكَاؤُهُمْ} şeklinde okumuştur; yani bu müşriklere çocuklarını öldürmeyi süsleyenler onların ortaklarıdır. Onlar "eş-şürekâ" (الشركاء) kelimesini kendi fiilleri sebebiyle fail olarak merfû, "el-katl" kelimesini de mefulün bih (düz tümleç) olduğu için mansûb kılarlar.

وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ أهلِ الشامِ: (وكذلك زُيِّن) بضمِّ الزايِ (لكثير من المشركين قتلُ) بالرفعِ (أولادَهم) بالنصبِ، (شركائِهم) بالخفضِ ، بمعنى: وكذلك زُيِّن لكثيرٍ مِن المشركين قتلُ شركائِهم أولادَهم. ففرَّقوا بينَ الخافضِ والمخفوضِ بما عمِل فيه مِن الاسم.

Şam ehlinden bazı kurrâ ise bunu: Zâ harfinin zammesiyle (وكذلك زُيِّن), ref ile (لكثير من المشركين قتلُ), nasb ile (أولادَهم) ve cer ile (شركائِهم) şeklinde okumuştur ; yani: “Ve kezâlike züyyine li-kesîrin mine'l-müşrikîne katlü şürekâihim evlâdehüm” (Müşriklerden birçoğuna ortaklarının kendi çocuklarını öldürmesi süslü gösterildi) anlamındadır. Böylece muzaf (cer eden) ile muzafun ileyh (mecrûr) arasını onda amel eden isimle ayırmışlardır.

وذلك في كلامِ العربِ قبيحٌ غيرُ فَصيحٍ. وقد رُوِى عن بعض أهلِ الحجازِ بيتٌ من الشعرِ يُؤيِّدُ قراءةَ مَن قرَأ بما ذكَرْتُ مِن قراءةِ أهلِ الشامِ، رأيتُ رُواةَ الشعرِ وأَهلَ العلمِ بالعربيةِ مِن أهلِ العراقِ يُنْكِرونه، وذلك قولُ قائلِهم :

Bu ise Arap kelamında çirkin ve fasih olmayan bir kullanımdır. Şam ehlinin zikrettiğim bu kıraatini destekleyen bir şiir beyti Hicaz ehlinden bazılarından rivayet edilmişse de, Irak ehlinden şiir râvilerinin ve Arapça ilmi ehlinin bunu reddettiğini gördüm; o da şairlerinden birinin şu sözüdür :

فزجَجتُه مُتَمَكِّنًا … زَجَّ القَلُوصَ أبي مَزَادَهْ

Bunun üzerine ben ona [mızrağın dip demiriyle] sağlamca vurdum; tıpkı Ebû Mezâde'nin genç deveye vurması gibi.

والقراءةُ التى لا أَسْتَجِيزُ غيرَها: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ}. بفتح الزايِ مِن {زَيَّنَ}، ونصبِ "القتل" بوقوعِ {زَيَّنَ} عليه، وخفضِ {أَوْلَادِهِمْ} بإضافة "القتلِ" إليهم، ورفعِ (شركاءَ) بفعلِهم؛ لأنهم هم الذين زيَّنوا للمشركين قتلَ أولادِهم، على ما ذكرْتُ مِن التأويل.

Başkasına cevaz vermediğim kıraat şudur: {زَيَّنَ} kelimesinin zâ harfinin fethası, {زَيَّنَ} fiilinin ona geçmesiyle "el-katl" kelimesinin nasbı, "el-katl" kelimesinin onlara izafet edilmesi sebebiyle {أَوْلَادِهِمْ} kelimesinin cerri ve müşriklere çocuklarını öldürmeyi süsleyenler onlar olduğu için kendi fiilleriyle fail olarak (eş-şürekâ) kelimesinin ref'i ile okunan: {وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ} “Yine bunun gibi ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi” kıraatidir; nitekim zikrettiğim tevil de buna göredir.

وإنما قلتُ: لا أَسْتَجيزُ القراءة بغيرها؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه، وأن تأويلَ أهلِ التأويلِ بذلك ورَد، ففى ذلك أوضحُ البيانِ على فسادِ ما خالَفَها مِن القراءةِ .

Başka türlü okunmasına cevaz vermediğimi söylememin sebebi, bağlayıcı hüccet sayılan kurrânın bunda icma etmesi ve tevil ehlinin tevilinin de bu doğrultuda gelmiş olmasıdır. Bunda, buna muhalif olan kıraatin bozukluğuna dair en açık beyan bulunmaktadır .

ولولا أن تأويلَ جميعِ أهلِ التأويلِ بذلك ورَد، ثم قرَأ قارئٌ: (وكذلك زُيِّن لكثيرٍ من المشركين قتلُ أولادِهم شركائِهم). بضمِّ الزايِ مِن "زُيِّن"، ورفعِ "القتلِ" وخفضِ "الأولادِ" و "الشركاءِ"، على أن "الشركاءَ" مَخْفوضون بالردِّ على "الأولاد"، بأن الأولادَ شركاءُ آبائِهم فى النَّسبِ والميراثِ -كان جائزًا.

Eğer bütün tevil ehlinin tevili bu doğrultuda gelmiş olmasaydı ve bir okuyucu: “züyyine” kelimesinin zâ harfinin zammesi, “el-katl” kelimesinin ref'i, “el-evlâd” ve “eş-şürekâ” kelimelerinin cerri ile -çocukların nesep ve mirasta babalarının ortakları olması hasebiyle “eş-şürekâ” kelimesinin “el-evlâd” kelimesine atfedilerek mecrûr kılınması suretiyle- (وكذلك زُيِّن لكثيرٍ من المشركين قتلُ أولادِهم شركائِهم) şeklinde okusaydı, bu caiz olurdu.

ولو قرَأه كذلك قارئٌ، غيرَ أنه رفَع "الشركاءَ" وخفَض "الأولادَ"، كما يقالُ: ضُرِب عبدُ اللهِ أخوك، فيَظْهَرُ الفاعلُ بعدَ أن جرَى الخبرُ بما لم يُسمَّ فاعلُه - كان ذلك صحيحًا في العربية جائزًا.

Yine bir okuyucu, tıpkı: ضُرِب عبدُ اللهِ أخوك (Abdullah dövüldü, senin kardeşin [onu dövdü]) denilmesi gibi -faili meçhul (edilgen) fiil ile cümle kurulduktan sonra failin sonradan açıkça zikredilmesi gibi- "eş-şürekâ" kelimesini merfû, "el-evlâd" kelimesini mecrûr yaparak böyle okusaydı, bu da Arapçada sahih ve caiz olurdu.

القولُ في تأويلِ قوله: {وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ}.

[Allah Teâlâ'nın] şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ} “Ve [kendi] iddialarınca: ‘Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; dilediklerimizden başkası onları yiyemez’ dediler.”

وهذا خبرٌ مِن الله تعالى ذكرُه عن هؤلاء الجَهَلةِ مِن المشركين أنهم كانوا يُحَرِّمون ويُحَلِّلون مِن قِبَلِ أنفسهم، من غير أن يَكونَ اللهُ أَذِن لهم بشيءٍ مِن ذلك.

Bu, zikri yüce olan Allah'ın, müşriklerin cahillerinden; Allah kendilerine bunlardan hiçbir şeye izin vermemişken kendi kafalarına göre haram ve helal kıldıklarına dair verdiği bir haberdir.

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال هؤلاء العادلون بربِّهم مِن المشركين جهلًا منهم، لأنعامٍ لهم وحَرْثٍ: هذه أنعامٌ وهذا حَرْثٌ حِجْرٌ. يعنى بالأنعامِ والحرثِ ما كانوا جعلوه للهِ ولآلهتِهم التي قد مضَى ذكرُها في الآية قبل هذه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Müşriklerden Rablerine [putları] denk kılan bu kimseler cehaletleri sebebiyle hayvanları ve ekinleri hakkında: “Bu hayvanlar ve bu ekinler dokunulmazdır (hicrdir)” dediler. Hayvanlar ve ekinlerle, bundan önceki ayette zikri geçmiş olan Allah için ve ilahları için ayırdıkları şeyleri kastetmektedir.

وقيل: إن الأنعامَ؛ السائبةُ والوَصيلةُ والبَحيرةُ التي سمَّوْا.

Şöyle de denilmiştir: Hayvanlar; [putlar için] adını koydukları sâibe, vasîle ve bahîredir.

حدَّثني بذلك محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: الأنعامُ؛ السائبةُ والبحيرةُ التى سمَّوْا .

Bana Muhammed b. Amr bundan bahsetti, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: "Hayvanlar; [putlar için] adını koydukları sâibe ve bahîredir."

والحِجْرُ في كلام العرب الحرامُ ، يقالُ: حَجَرْتُ على فلانٍ كذا. أىْ: حرَّمْتُ عليه، ومنه قولُ اللهِ: {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا} [سورة الفرقان: ٢٢]. ومنه قولُ المُتَلَمِّسِ :

Hicr (حِجْر) kelimesi Arap kelamında haram (yasak) demektir . Denilir ki: حَجَرْتُ على فلانٍ كذا (Falan kimseye şunu yasakladım), yani: Onu ona haram kıldım. Allah'ın: {وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا} “Ve: ‘[Bu size] tamamen yasaktır!’ derler” [Furkan Suresi: 22] kavli de bu kabildendir. Mütellemmis'in şu sözü de bundandır:

حنَّت إلى النخلةِ القُصْوَى فقلتُ لها … حِجْرٌ حَرامٌ أَلا ثَمَّ الدَّهارِيسُ

"En uzaktaki hurma ağacına özlem duydu da ona dedim ki: / Yasaktır, haramdır! Bil ki orada felaketler vardır!"

وقولُ رُؤْبةَ :

Rü'be'nin şu sözü de [böyledir]:

وجارَةُ البيتِ لها حُجْرِىُّ

"Ve evin [kadın] komşusuna benim haramım (dokunulmazlığım) vardır."

يعنى المُحَرَّمَ. ومنه قولُ الآخر:

Yani haram kılınmış olanı [kasteder]. Başka bir [şairin] şu sözü de bu kabildendir:

فبِتُّ مُرْتَفِقًا والعينُ ساهرةٌ … كأنَّ نومى علىَّ الليلَ مَحْجُورُ

"Dirseğime yaslanarak geceledim, gözüm uykusuzdu; / Sanki bu gece bana uyku yasaklanmıştı."

أي: حرامٌ.

Yani: Haramdır.

يُقالُ: حِجْرٌ وحُجْرٌ. بكسرِ الحاءِ وضمِّها، وبضمِّها كان يَقْرَأُ، فيما ذُكِر؛ الحسنُ وقتادةُ.

Hâ harfinin kesresi ve zammesiyle hem hicr (حِجْرٌ) hem de hücr (حُجْرٌ) denilir. Nakledildiğine göre Hasan ve Katâde bunu zammeli olarak okurlardı.

حدَّثني عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصمدِ، قال: ثني أبي ، قال: ثني أبي، عن الحسين، عن قتادةَ أنه كان يَقْرَؤُها: (وحَرْثٌ حُجْرٌ). يقولُ: حرامٌ. مضمومة الحاءِ .

Bana Abdülvâris b. Abdissamed anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana babam, Hüseyin'den, o da Katâde'den nakletti ki o, bu [ayeti]: (وحَرْثٌ حُجْرٌ) şeklinde hâ harfinin zammesiyle okur ve: "Haramdır" derdi .

وأما القرأةُ مِن الحجازِ والعراقِ والشامِ بعدُ فعلى كسرِها، وهي القراءةُ التي لا أَسْتَجِيزُ خلافَها؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القَرأةِ عليها، وأنها اللغةُ الجُودَى من لغاتِ العربِ.

Hicaz, Irak ve Şam kurrâsı ise bundan sonra [hâ harfinin] kesresiyle okumuşlardır. Bu, bağlayıcı hüccet sayılan kurrânın üzerinde icma etmesi ve Arap lügatlerinin en üstünü olması sebebiyle hilafına cevaz vermediğim kıraattir.

ورُوى عن ابنِ عباسٍ أنه كان يَقْرَؤُها: (وحَرْثٌ حِرْجٌ). بالراءِ قبل الجيمِ .

İbn Abbâs'tan ise bunu cîm harfinden önce râ ile: (وحَرْثٌ حِرْجٌ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .

حدَّثني بذلك الحارثُ، قال: ثنى عبدُ العزيزِ، قال: ثنا ابنُ عُيينةَ، عن عمرٍو، عن ابنِ عباسٍ أنه كان يَقْرَؤُها كذلك .

Bana Hâris bundan bahsetti, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o, bunu böyle okurdu .

وهي لغةٌ ثالثةٌ معناها ومعنى الحِجْرِ واحدٌ، وهذا كما قالوا: جذَب وجبَذ،

Bu, anlamı "hicr" ile bir olan üçüncü bir söyleyiştir (lehçedir). Bu, tıpkı onların "cezebe" (جَذَبَ) ve "cebeze" (جَبَذَ) demeleri gibidir;

وناءَ ونأَى.

[veya] "nâe" (نَاءَ) ve "ne'â" (نَأَى) demişlerdir.

ففى "الحِجْرِ" إذن لغاتٌ ثلاثٌ؛ حِجْرٌ بكسرِ الحاءِ، والجيمُ قبل الراءِ، وحُجْرٌ بضمِّ الحاء، والجيمُ قبل الراءِ، وحِرْجٌ بكسرِ الحاءِ، والراءُ قبلَ الجيمِ.

Dolayısıyla "hicr" kelimesinde üç söyleyiş (lehçe) vardır: Hâ harfinin kesresi ve cîmin râdan önce gelmesiyle "hicr" (حِجْرٌ); hâ harfinin zammesi ve cîmin râdan önce gelmesiyle "hücr" (حُجْرٌ); hâ harfinin kesresi ve rânın cîmden önce gelmesiyle "hirc" (حِرْجٌ).

وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ "الحِجْرِ" قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de "hicr" kelimesinin tevili hakkında bizim söylediğimiz doğrultuda söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى عِمْرانُ بنُ موسى القَزَّازُ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، عن حميدٍ، عن مجاهدٍ وأبي عمرٍو: {وَحَرْثٌ حِجْرٌ}. يقولُ: حرامٌ.

Bana İmrân b. Mûsâ el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris, Humeyd'den, o da Mücâhid ve Ebû Amr'dan nakletti: {وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “...dokunulmaz ekinler...” [ifadesi hakkında]: "Haramdır" dediler.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن علىِّ بن أبى طلحة، عن ابن عباسٍ قوله: {وَحَرْثٌ حِجْرٌ}: فالحجرُ ما حرَّموا من الوَصيلةِ، وتحريمُ ما حرَّموا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “...dokunulmaz ekinler...” kavli hakkında: "Hicr; vasîleden haram kıldıkları ve [diğer] haram kıldıkları şeylerin haram kılınmasıdır" dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَحَرْثٌ حِجْرٌ}. قال: حرامٌ .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “...dokunulmaz ekinler...” [ifadesi hakkında]: "Haramdır" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} الآية: تحريمٌ كان عليهم من الشياطينِ في أموالِهم، وتغليظٌ وتشديدٌ، وكان ذلك مِن الشياطينِ ولم يَكُنْ مِن اللهِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir...” ayeti hakkında nakletti: "Malları hususunda şeytanlar tarafından kendilerine konulmuş bir haram kılma, bir katılık ve zorlaştırmaydı. Bu şeytanlardandı, Allah'tan değildi."

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن

Bana Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât anlattı, ...'den:

السدىِّ: أما قولُه: {وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ}. فيقولون: حرامٌ أن نُطْعِمَ إلا مَن شِئْنا .

es-Süddî'den: {وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “Ve: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir' dediler” kavline gelince; onlar: "Dilediğimiz kimseden başkasına [bunları] yedirmemiz haramdır" derler .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ}: نَحْتَجِرُها على مَن نُرِيدُ وعمَّن لا نُرِيدُ، {لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ}. قال: إنما احْتَجَروا ذلك لآلهتِهم، وقالوا: لا يَطْعَمُها إلا مَن نَشاءُ بزعمِهم. قالوا: نَحْتَجِرُها عن النساءِ ونَجْعَلُها للرجال .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir” kavli hakkında: "İstediğimiz kimselere ayırır, istemediklerimize yasaklarız", {لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ} “Kendi zanlarınca: 'Bunları dilediğimiz kimseden başkası yiyemez...'” kavli hakkında da şöyle dedi: "Onlar bunu sadece ilahları için dokunulmaz kılmış ve zanlarınca: 'Bunu ancak dilediğimiz kimse yiyebilir' demişlerdi. [Şöyle] dediler: 'Bunu kadınlara yasaklar, erkeklere tahsis ederiz.'"

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ}: أَمَّا {حِجْرٌ}. يقولُ: محرَّمٌ. وذلك أنهم كانوا يَصْنَعون في الجاهليةِ أشياءَ لم يَأْمُرِ اللهُ بها، كانو يُحرِّمون مِن أنعامِهم أشياءَ لا يَأْكُلونها، ويَعْزِلون مِن حَرْثِهم شيئًا معلومًا لآلهتهم، ويقولون: لا يَحِلُّ لنا ما سمَّيْنا لآلهتنا.

Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın {أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “...dokunulmaz hayvanlar ve ekinler...” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: {حِجْرٌ} “...dokunulmaz...” kelimesine gelince; "Haram kılınmış" demektir. Şöyle ki onlar Cahiliye döneminde Allah'ın emretmediği şeyler yaparlardı; hayvanlarından yemedikleri birtakım şeyleri haram kılarlar, ekinlerinden de ilahları için belirli bir miktarı ayırıp: "İlahlarımıza adadığımız şey bize helal olmaz" derlerdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ}: ما جعَلوه للهِ ولشركائِهم.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “...dokunulmaz hayvanlar ve ekinler...” hakkında nakletti: "Allah için ve ortakları için ayırdıkları şeylerdir."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨)}.

[Allah] Teâlâ'nın: {وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨)} “...Ve sırtları haram kılınmış hayvanlar ile [Allah'a] iftira ederek üzerlerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar [vardır]. İftira edip durdukları şeyler sebebiyle [Allah] onları cezalandıracaktır.” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: وحرَّم هؤلاء الجَهَلةُ مِن المشركين ظهورَ بعضِ أنعامِهم، فلا يَرْكَبون ظهورَها، وهم يَنْتَفِعون برِسْلِها ونِتَاجِها وسائرِ الأشياءِ منها، غيرَ ظهورِها للركوبِ، وحرَّموا مِن أنعامِهم أنعامًا أُخَرَ، فلا يَحُجُّون عليها، ولا يَذْكُرون اسمَ اللهِ عليها إن ركِبوها بحالٍ، ولا إن حلَبوها، ولا إن حمَلوا عليها.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Müşriklerin bu cahilleri, hayvanlarından bazılarının sırtlarını haram kıldılar; bu sebeple binmek üzere sırtları müstesna, onların sütlerinden , yavrularından ve diğer ürünlerinden faydalandıkları halde sırtlarına binmezlerdi. Hayvanlarından diğer bazılarını da haram kılmışlardı; bunlarla hacca gitmezler ve ne binerlerken, ne sağarlarken, ne de üzerlerine yük yüklerlerken hiçbir durumda üzerlerine Allah'ın adını anmazlardı.

وبما قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda söylemişlerdir.