Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 27. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، عن عاصمٍ، قال: قال لى أبو وائلٍ: أَتَدْرِى ما {أَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا}؟ قال: قلتُ: لا. قال: أنعامٌ لا يَحُجُّون عليها .

Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Âsım'dan nakletti, dedi ki: Ebû Vâil bana: "{أَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} “...üzerlerine Allah'ın ismini anmadıkları hayvanlar...”ın ne olduğunu bilir misin?" dedi. Dedim ki: "Hayır." Dedi ki: "Kendileriyle hacca gitmedikleri hayvanlardır."

حدَّثنا محمدُ بن عبَّادِ بنِ موسى، قال: ثنا شاذانُ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، عن عاصمٍ، قال: قال لى أبو وائلٍ: أتَدْرِى ما قولُه: {حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا}؟ قال: قلتُ: لا. قال: هي البَحيرةُ، كانوا لا يَحُجُّون عليها.

Bize Muhammed b. Abbâd b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Şâzân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Âsım'dan nakletti, dedi ki: Ebû Vâil bana: "Allah'ın: {حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} “...sırtları haram kılınmış hayvanlar ile üzerlerine Allah'ın ismini anmadıkları hayvanlar...” kavlinin ne olduğunu bilir misin?" dedi. Dedim ki: "Hayır." Dedi ki: "O, bahîredir; onunla hacca gitmezlerdi."

حدَّثنا أحمدُ بنُ عمرٍو البَصْرِيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ سعيدٍ الشَّهيدُ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، عن عاصمٍ، عن أبي وائلٍ: {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا}. قال: لا يَحُجُّون عليها.

Bize Ahmed b. Amr el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Saîd eş-Şehîd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, Âsım'dan, o da Ebû Vâil'den {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} “...ve üzerlerine Allah'ın ismini anmadıkları hayvanlar...” hakkında nakletti; dedi ki: "Onlarla hacca gitmezlerdi."

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât nakletti, o da

السدىِّ: أما: {أَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا}. فهى البَحيرةُ والسائبةُ والحامُ، وأما: "الأنعامُ التي لا يذكرون اسمَ اللهِ عليها"، قال: إذا ولَّدوها، ولا إن نحَروها .

es-Süddî'den: {أَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا} “...sırtları haram kılınmış hayvanlar...” [ifadesine] gelince; bunlar bahîre, sâibe ve hâmdır. "Üzerlerine Allah'ın ismini anmadıkları hayvanlar"a gelince; [Süddî] dedi ki: "Ne doğurttuklarında ne de boğazladıklarında [Allah'ın adını anarlardı]."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا}. قال: كان من إبلِهم طائفةٌ لا يَذْكُرون اسمَ اللهِ عليها، ولا في شيءٍ من شأنِها، لا إن ركِبوها، ولا إن حلَبوا، ولا إن حمَلوا، ولا إن منَحوا، ولا إن عمِلوا شيئًا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} “...ve üzerlerine Allah'ın ismini anmadıkları hayvanlar...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Develerinden bir kısmı vardı ki onların üzerine ve durumlarından hiçbir şeye; ne bindiklerinde , ne sağdıklarında, ne yük vurduklarında, ne [sütünü] bağışladıklarında, ne de herhangi bir iş yaptıklarında Allah'ın adını anmazlardı."

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا}. قال: لا يَرْكَبُها أحدٌ، {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا} “...ve sırtları haram kılınmış hayvanlar...” kavli hakkında: "Onlara hiç kimse binmezdi", {وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} “...ve üzerlerine Allah'ın ismini anmadıkları hayvanlar...” [kavli hakkında da benzerini] söyledi .

وأما قولُه: {افْتِرَاءً عَلَيْهِ}. فإنه يقولُ: فعَل هؤلاء المشركون ما فعَلوا، مِن تحريمِهم ما حرَّموا، وقالوا ما قالوا من ذلك، كذبًا على اللهِ، وتَخَرُّصًا للباطلِ عليه؛ لأنهم أضافوا ما كانوا يُحَرِّمون من ذلك على ما وصَفَه عنهم جلَّ ثناؤُه في كتابِه، إلى أن اللهَ هو الذي حرَّمه، فنفَى اللهُ ذلك نفسِه وأكْذَبَهم، وأَخْبَر نبيَّه والمؤمنين أنهم كَذَبَةٌ فيما يدَّعُون، ثم قال عزَّ ذكرُه: {سَيَجْزِيهِمْ}. يقولُ: سيُثِيبُهم ربُّهم بما كانوا يَفْتَرون على اللهِ الكذبَ ثوابَهم، ويَجْزِيهم بذلك جزاءَهم.

Allah Teâlâ'nın: {افْتِرَاءً عَلَيْهِ} “...O'na karşı bir iftira olarak...” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler, haram kıldıklarını haram kılarak yaptıklarını yaptılar ve bunu Allah'a bir yalan ve O'na karşı uydurulmuş bir batıl olarak söylediler. Zira onlar, -senası yüce olan [Allah'ın] Kitabı'nda kendilerinden naklettiği üzere- haram kılmakta oldukları şeyleri, onu Allah'ın haram kıldığı iddiasına dayandırıyorlardı. Allah ise bunu bizzat kendisinden nefyedip onları yalanladı; Peygamberi'ne ve müminlere bildirdi ki onlar iddia ettikleri şeylerde yalancıdırlar. Sonra zikri yüce olan [Allah]: {سَيَجْزِيهِمْ} “...[Allah] onları cezalandıracaktır...” buyurdu. [Yani] Rableri, Allah'a yalan iftira etmelerine karşılık onlara [müstahak oldukları] karşılıklarını verecek ve onları bununla cezalandıracaktır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ}.

{وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ} kavlinin tevili hakkında [söz]: “Ve: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize ait olup eşlerimize (kadınlarımıza) haramdır. Şayet ölü [doğacak] olursa, onlar bunda ortaktırlar' dediler.”

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى المعنىِّ بقولِه: {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ}؛ فقال بعضُهم: عُنِى بذلك اللَّبنُ.

Tevil ehli {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ} “Bu hayvanların karınlarındakiler...” kavliyle kastedilen hususta ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla süt kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ عطيةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن عبدِ اللهِ بن أبى الهُذَيْلِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا}. قال: اللبنُ .

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Abdullah b. Ebî'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا} “Ve: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir' dediler” [ayeti hakkında]: "Süttür" dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن ابن أبي الهُذَيْلِ، عن ابنِ عباسٍ مثله.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o İbn Ebî'l-Hüzeyl'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını nakletti.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا}: ألبانُ البَحائرِ كانت للذكورِ دونَ النساءِ، وإن كانت ميتةً اشْتَرَك فيها ذكورُهم وإناثُهم.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “Ve: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize ait olup eşlerimize (kadınlarımıza) haramdır' dediler” ayeti hakkında nakletti: "Bahîrelerin sütleri kadınlara değil, sadece erkeklere aitti; şayet [yavru] ölü olursa, erkekleri ve dişileri onda ortak olurlardı."

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا}. قال: ما في بطون البَحائرِ، يعنى ألبانَها، كانوا يَجْعَلونه للرجالِ دونَ النساءِ .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “...sadece erkeklerimize ait olup eşlerimize (kadınlarımıza) haramdır...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Bahîrelerin karınlarındakini, yani sütlerini, kadınlara değil sadece erkeklere tahsis ederlerdi."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عيسى بنُ يونُسَ، عن زكريا، عن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, Zekeriyyâ'dan, o da

عامرٍ، قال: البحيرةُ لا يَأْكُلُ مِن لبنِها إلا الرجالُ، وإن مات منها شيءٌ أكَله الرجالُ والنساءُ .

Âmir'den; dedi ki: "Bahîrenin sütünden yalnızca erkekler içer/yerdi; şayet ondan [doğan bir yavru] ölürse onu hem erkekler hem de kadınlar yerdi."

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا} الآية: فهو اللبنُ كانوا يُحَرِّمونه على إناثِهم، ويَشْرَبُه ذُكْرانُهم، وكانت الشاةُ إذا ولَدَت ذكرًا ذبَحوه، وكان للرجالِ دونَ النساءِ، وإن كانت أنثى تُرِكَت فلم تُذْبَحْ، وإن كانت ميتةً فهم فيه شُركاءُ، فنهى اللهُ ذلك .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا} “Ve: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir' dediler” ayeti hakkında nakletti: "O süttür; onu dişilerine (kadınlarına) haram kılarlar, erkekleri ise içerdi. Koyun erkek [yavru] doğurduğunda onu keserlerdi ve o kadınlara değil sadece erkeklere ait olurdu; şayet dişi olursa bırakılır ve kesilmezdi; şayet ölü [doğacak] olursa bunda hepsi ortak olurlardı. Allah bunu yasakladı."

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك ما في بطونِ البَحائرِ والسَّوائبِ مِن الأَجِنَّةِ.

Başkaları ise şöyle dedi: "Aksine bununla, bahîrelerin ve sâibelerin karınlarındaki ceninler kastedilmiştir."

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ}: فهذه الأنعامُ، ما وُلِد منها مِن حىٍّ فهو خالصٌ للرجالِ دونَ النساءِ، وأما ما وُلِد مِن ميتٍ فيَأْكُلُه الرجالُ والنساءُ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ} “Ve: 'Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize ait olup eşlerimize haramdır. Şayet ölü olursa onda hepsi ortaktırlar' dediler” [ayeti hakkında] nakletti: "Bu hayvanlardan diri olarak doğanlar kadınlara değil, sadece erkeklere aittir. Ölü olarak doğanları ise hem erkekler hem de kadınlar yer."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا}: السائبةُ والبَحيرةُ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا} “Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir” [ayeti hakkında şöyle dediğini] nakletti: [Bunlar] sâibe ve bahîredir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti .

وأولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ أن يُقالَ: إن اللهَ تعالى ذكرُه أَخْبَر عن هؤلاء الكفَرةِ أنهم قالوا فى أنعامٍ بأعيانِها: ما فى بطونِ هذه الأنعامِ خالصةٌ لذكورِنا دونَ إناثِنا. واللبنُ مما فى بطونِها، وكذلك أجِنَّتُها، ولم يُخَصِّص اللهُ بالخبرِ عنهم أنهم قالوا: بعضُ ذلك حرامٌ عليهن دونَ بعضٍ.

Bu hususun tevilinde doğruya en yakın olan görüş şöyle denmesidir: Şanı yüce olan Allah, bu kâfirlerin bizzat belirli hayvanlar hakkında: 'Bu hayvanların karınlarındakiler dişilerimize değil, sadece erkeklerimize aittir' dediklerini haber vermiştir. Süt de onların karınlarındakilerdendir, ceninleri de böyledir. Allah onlardan haber verirken, onların bunun bazısını kadınlara haram kılıp bazısını kılmadıklarını belirterek [herhangi bir şeyi] tahsis etmemiştir.

وإذ كان ذلك كذلك، فالواجبُ أن يُقالَ: إنهم قالوا: ما في بطونِ تلك الأنعامِ من لبنٍ وجَنينٍ حِلٌّ لذكورِهم، خالصةٌ دونَ إناثِهم. وإنهم كانوا يُؤْثِرون بذلكَ رجالَهم، إلا أن يكونَ الذى فى بطونِها من الأجِنَّةِ ميتًا، فيَشْتَرِكَ حينَئِذٍ في أكلِه الرجالُ والنساءُ.

Durum böyle olunca, söylenmesi gereken şudur: Onlar, bu hayvanların karınlarındaki süt ve ceninin dişilerine değil, yalnızca erkeklerine helal ve sırf onlara has olduğunu söylemişlerdir. Onlar bunu sadece erkeklerine tahsis ederlerdi; meğerki karınlarındaki cenin ölü olsun, o vakit onun yenmesinde erkekler ve kadınlar ortak olurlardı.

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ فى المعنى الذى مِن أجلِه أُنِّثَت "الخالصةُ"؛ فقال بعضُ نحويى البصرة وبعضُ الكوفيين: أُنِّثَت لتحقيقِ الخُلُوصِ، كأنه لما حقَّق لهم الخُلُوصَ أَشْبَه الكثرةَ، فجرَى مَجْرَى راويةٍ ونَسَّابةٍ.

Arap dili âlimleri, "hâlisa" (الخالصة) kelimesinin müennes kılınma sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler ile bazı Kûfeliler şöyle demiştir: "O, hâlis olma/özgülenme durumunu pekiştirmek için müennes kılınmıştır; sanki onlar için tahsis/özgülenme pekiştirilince çokluğa benzemiş ve râviye (çok rivayet eden) ile nessâbe (soy ilmini çok iyi bilen) kelimelerinin seyrine girmiştir."

وقال بعضُ نحويى الكوفة : أُنِّثَت لتأنيثِ الأنعامِ؛ لأن ما في بطونِها مثلُها، فأُنِّثَ لتأنيثِها، ومَن ذكَّره فلتذكيرِ (ما). قال: وهي في قراءةِ عبدِ اللهِ: (خالِصٌ) . قال: وقد تَكونُ "الخالصةُ" فى تأنيثِها مصدرًا، كما تقولُ: العافيةُ والعاقبةُ. وهو مثلُ قولِه: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} [سورة ص: ٤٦].

Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir : "el-En'âm kelimesi müennes olduğu için müennes yapılmıştır; zira karınlarındakiler de onun gibidir, dolayısıyla onun müennesliğine binaen müennes kılınmıştır. Onu müzekker yapan kimse ise (mâ / ما) lafzının müzekkerliğine binaen yapmıştır." Dedi ki: "Bu, Abdullah'ın kıraatinde: (hâlisun / خالِصٌ) şeklindedir ." Yine dedi ki: "'el-Hâlisa' kelimesi müennesliğiyle tıpkı 'el-âfiye' ve 'el-âkıbe' dediğin gibi bir masdar da olabilir. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “Doğrusu biz onları, ahiret yurdunu anma [özelliğiyle] ihlasa erdirdik (arındırdık)” [Sâd Suresi: 46]."

والصوابُ مِن القولِ فى ذلك عندى أن يُقالَ: أُرِيد بذلك المبالغةُ فى خُلوصِ ما

Bu hususta bana göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Bununla, [...] şeyin hâlis kılınmasındaki mübalağa kastedilmiştir;

في بطونِ الأنعامِ التي كانوا حرَّموا ما في بطونِها على أزواجِهم، لذكورِهم دونَ إناثِهم، كما فُعِل ذلك بالراويةِ والنَّسَّابةِ والعلَّامةِ، إذا أُريد بها المبالغةُ في وصفِ مَن كان ذلك مِن صفتِه، كما يُقالُ: فلانٌ خالصةُ فلانٍ وخُلْصانُه.

karınlarındakini eşlerine haram kıldıkları hayvanların karınlarındakilerin, kadınlarına değil erkeklerine ait olmasındaki kesinliğin mübalağası kastedilmiştir; tıpkı bu vasfa sahip olan kimsenin tavsifinde mübalağa kastedildiğinde râviye, nessâbe ve allâme kelimelerinde yapıldığı gibi. Nitekim: "Falan kişi, filanın hâlisası ve hulsânıdır (en has dostudur)" denilir.

وأما قولُه: {وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا}. فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلَفوا في المعنىِّ بالأزواجِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بها النساءُ.

{وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “...ve eşlerimize haramdır...” buyruğuna gelince; tevil ehli "ezvâc" ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla kadınlar (eşler) kastedilmiştir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ: {وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا}. قال: النساءُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “...ve eşlerimize haramdır...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Kadınlardır."

وقال آخرون: بل عُنِى بالأزواجِ البناتُ.

Başkaları ise: "Aksine 'ezvâc' ile kız çocukları kastedilmiştir" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا}. قال: الأزواجُ البناتُ، وقالوا: ليس للبناتِ منه شيءٌ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “...ve eşlerimize haramdır...” kavli hakkında şöyle dedi: "'Ezvâc', kız çocuklarıdır ve 'Kız çocuklarına ondan hiçbir şey yoktur' demişlerdir."

والصوابُ مِن القولِ فى ذلك أن يُقالَ: إِن اللهَ أَخْبَر عن هؤلاء المشركين أنهم كانوا يقولون لِما في بطونِ هذه الأنعامِ، يعنى أنعامَهم: هذا محرمٌ على أزواجنا. والأزواجُ إنما هى نساؤُهم فى كلامِهم، وهن لا شكَّ بناتُ مَن من أولادُه، وحَلائلُ مَن هن أزواجُه.

Bu hususta doğru olan görüş şöyle denmesidir: Allah, bu müşriklerin hayvanlarının karınlarındakiler hakkında: "Bu, eşlerimize haramdır" dediklerini haber vermiştir. Onların dilinde "ezvâc" ancak kadınlarıdır (nikahlı eşleridir); şüphesiz ki onlar, kimin evladıysalar onun kızları, kimin de eşiyseler onun helalleridir (hanımlarıdır).

وفى قولِ اللهِ ﷿: {وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا}. الدليلُ الواضحُ على أن تأنيثَ "الخالصةِ" كان لِما وصَفْتُ مِن المبالغةِ فى وصفِ ما فى بطونِ الأنعامِ

Allah Azze ve Celle’nin: {وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا} “...ve eşlerimize haramdır...” buyruğunda, “hâlisa” [kelimesinin] müennes kılınmasının, hayvanların karınlarındakileri nitelemede açıkladığım mübalağadan ötürü olduğuna açık bir delil vardır.

بالخُلوصة للذكورِ؛ لأنه لو كان لتأنيثِ "الأنعامِ" لَقيل: ومحرمةٌ على أزواجِنا. ولكن لمَّا كان التأنيثُ في "الخالصة" لِما ذكَرْتُ، ثم لم يَقْصِدْ في "المحرَّمِ"، ما قصَد فى "الخالصة" مِن المبالغةِ، رجَع فيها إلى تذكيرِ {مَا}، واستعمالِ ما هو أولى بهِ مِن صفتِه.

[yani] erkeklere tahsis edilmesindeki mübalağa içindir. Çünkü şayet "el-en'âm" lafzının müennesliğinden ötürü olsaydı, "Ve muharrametün alâ ezvâcinâ" (ومحرمةٌ على أزواجِنا) denilirdi. Fakat "el-Hâlisa"daki müenneslik zikrettiğim sebepten ötürü olup sonra "el-muharram" lafzında "el-hâlisa"da kastettiği mübalağayı kastetmeyince, onda {مَا} lafzının müzekkerliğine ve onun sıfatı olmaya daha layık olanın kullanımına dönmüştür.

وأما قولُه: {وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ}. فَاخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه يزيدُ بنُ القَعْقاع وطلحةُ بنُ مُصَرِّفٍ في آخرين: (وإن تَكُنْ مَيْتَةٌ). بالتاءِ في (تَكُنْ) ورفْعِ (ميتةٌ). غيرَ أن يزيدَ كان يُشَدِّدُ الياءَ من (ميِّتَةٌ)، ويُخَفِّفُها طلحةُ .

{وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ} “...Şayet ölü olursa onda hepsi ortaktırlar...” buyruğuna gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Yezîd b. el-Ka'kâ' ve Talha b. Musarrif ile başkaları bunu: (Ve in tekün meytetün / وإن تَكُنْ مَيْتَةٌ) şeklinde, tekün kelimesini tâ ile ve meytetün kelimesini merfû olarak okumuşlardır. Ancak Yezîd , meyyitetün (ميِّتَةٌ) kelimesindeki yâ'yı şeddeli okuyor, Talha ise şeddesiz (hafif) okuyordu.

حدَّثني بذلك المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي حمادٍ، قال: ثنا عيسى، عن طلحة بن مُصَرِّفٍ .

Bunu bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, Talha b. Musarrif'ten nakletti .

وحدَّثنا أحمدُ بنُ يوسُفَ، عن القاسمِ وإسماعيلَ بنِ جعفرٍ، عن يزيدَ.

Bize Ahmed b. Yûsuf, el-Kâsım ve İsmâîl b. Ca'fer'den, onlar da Yezîd'den nakletti.

وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ والبصرةِ: {وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً} بالياءِ، {مَيْتَةً} بالنصبِ وتخفيفِ الياءِ .

Medine, Kûfe ve Basra kurrâsının bir kısmı ise bunu: {وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً} şeklinde [yekün kelimesini] yâ ile, {مَيْتَةً} kelimesini mansub ve yâ harfini şeddesiz (hafif) olarak okumuşlardır .

وكأَنَّ مَن قرأ: {وَإِنْ يَكُنْ} بالياءِ، {مَيْتَةً} له بالنصبِ، أراد: وإن يَكُن ما في بطونِ تلك الأنعامِ. فذكَّر {يَكُنْ} لتذكير {مَا}، ونصَب "الميتةَ" لأنه خبُر {يَكُنْ}.

{وَإِنْ يَكُنْ} kelimesini yâ ile ve {مَيْتَةً} kelimesini mansub okuyan kimse sanki: "O hayvanların karınlarındakiler şayet [ölü] olursa" anlamını kastetmiştir. Dolayısıyla {مَا} lafzının müzekkerliğinden ötürü {يَكُنْ} fiilini müzekker yapmış ve "el-meytete" kelimesini de {يَكُنْ} fiilinin haberi olduğu için mansub kılmıştır.

وأما مَن قرَأ: (وإن تَكُنْ مَيتةً). فإنه إن شاء اللهُ أراد: وإن تكنْ ما في بطونِها مَيتَةً، فأَنَّث (تكنْ) لتأنيثِ (مَيتَةً).

{(وَإِنْ تَكُنْ مَيْتَةً)} şeklinde okuyan kimseye gelince; o, inşallah: 'Şayet onların karınlarındakiler ölü olursa' anlamını kastetmiştir. Dolayısıyla (مَيْتَةً) lafzının müennesliğinden ötürü (تَكُنْ) fiilini müennes kılmıştır.

وقولُه: {فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ}: فإنه يعنى أن الرجالَ وأزواجَهم شركاءُ في أكلِه، لا يُحرِّمونه على أحدٍ منهم. كما ذكَرْنا عمَّن ذَكَرْنا ذلك عنه قبلُ مِن أهلِ التأويلِ.

O'nun: {فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ} “...onda hepsi ortaktırlar” buyruğu ise, daha önce tevil ehlinden kendisinden naklettiğimiz kimselerden zikrettiğimiz üzere, erkeklerin ve eşlerinin onun yenmesinde ortak oldukları, onu kendilerinden hiçbirine haram kılmadıkları anlamına gelir.

وكان ابنُ زيدٍ يقولُ فى ذلك ما حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ}. قال: تَأْكُلُ النساءُ مع الرجالِ، إن كان الذي يَخْرُجُ مِن بطونِها ميتةٌ فهم فيه شركاءُ. وقالوا: إن شئْنا جَعَلْنا للبناتِ فيه نصيبًا، وإن شئْنا لم نَجْعَلْ .

İbn Zeyd bu hususta, bana Yûnus'un anlattığı şu sözü söylüyordu; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ} “...Şayet ölü olursa onda hepsi ortaktırlar...” ayeti hakkında dedi ki: "Kadınlar erkeklerle birlikte yer; şayet karınlarından çıkan ölü olursa onda hepsi ortaktırlar. Ve şöyle derlerdi: 'Dilersek kız çocuklarına da ondan pay veririz, dilersek vermeyiz.'"

وظاهرُ التلاوةِ بخلافِ ما تأوَّله ابنُ زيدٍ؛ لأن ظاهرَها يَدُلُّ على أنهم قالوا: إن يَكُنْ ما في بطونِها ميتةً فنحن فيه شركاءُ. بغيرِ شرطِ مشيئةٍ، وقد زعَم ابنُ زيدٍ أنهم جعَلوا ذلك إلى مشيئتِهم.

Ayetin zahiri ise İbn Zeyd'in tevil ettiğinin aksinedir; zira lafzın zahiri, onların bir dileme şartı koşmaksızın: "Şayet karınlarındakiler ölü olursa biz onda ortağız" dediklerine delalet etmektedir. Oysa İbn Zeyd, onların bunu kendi dilemelerine bıraktıklarını iddia etmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩)} “[Allah], bu nitelendirmelerinden ötürü onların cezasını verecektir. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ جلَّ ثناؤُه: سَيَجْزِى. أىْ: سيُثِيبُ ويُكافِئُ هؤلاء المُفْتَريِن عليه الكذبَ في تحريمِهم ما لم يُحَرِّمْه اللهُ، وتحليلِهم ما لم يُحَلِّلْه الله، وإضافتِهم كذبَهم في ذلك إلى اللهِ.

Şânı yüce olan buyurur ki: Cezalandıracaktır; yani, Allah'ın haram kılmadığı şeyleri haram kılarak, helal kılmadığı şeyleri helal kılarak ve bu husustaki yalanlarını Allah'a nispet ederek O'na karşı yalan uyduran bu kimselere hak ettikleri karşılığı verecektir.

وقولُه: {وَصْفَهُمْ}. يعني بـ {وَصْفَهُمْ}: الكذبَ على اللهِ، وذلك كما قال جلَّ ثناؤُه فى موضعٍ آخرَ مِن كتابِه: {وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ} [النحل: ٦٢].

O'nun: {وَصْفَهُمْ} “nitelendirmelerinden ötürü” buyruğunda {وَصْفَهُمْ} ile Allah'a karşı yalan söylemeleri kastedilmektedir. Nitekim şanı yüce olan, Kitabı'nın başka bir yerinde şöyle buyurmuştur: {وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ} “dilleri de yalanı niteler/söyler” [Nahl: 62].

والوصفُ والصِّفةُ في كلامِ العربِ واحدٌ، وهما مصدران مثلُ الوزنِ والزِّنَةِ.

Arap kelamında vasf (الوَصْف) ile sıfat (الصِّفَة) aynıdır; ikisi de tıpkı vezn (الوَزْن) ve zine (الزِّنَة) gibi iki masdardır.

وبنحوِ الذي قلنا في معنى الوصفِ قال أهلُ التأويلِ.

Vasfın anlamı konusunda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ}. قال: قولَهم الكذبَ في ذلك .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ} “...bu nitelendirmelerinden ötürü onların cezasını verecektir...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Bu hususta yalan söylemeleridir."

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نُميرٍ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبى العاليةِ: {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ}. قال: كذبَهم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ} “...bu nitelendirmelerinden ötürü onların cezasını verecektir...” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: "Yalanlarıdır."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ}. أىْ: كذبَهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ} “...bu nitelendirmelerinden ötürü onların cezasını verecektir...” kavli hakkında nakletti: "Yani: Yalanlarıdır."

وأما قولُه: {إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ}. فإنه يقولُ جلَّ ثناؤُه: إن اللهَ -في مُجازاتِهم على وصفِهم الكذبَ وقيلِهم الباطلَ عليه- حكيمٌ في سائرِ تدبيرِه في خلقِه، عليمٌ بما يُصْلِحُهم، وبغيرِ ذلك مِن أمورِهم.

{إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “...Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; şânı yüce olan şöyle buyurmaktadır: Allah —yalanı nitelendirmeleri ve O'na karşı batıl söz söylemelerinden ötürü onları cezalandırmasında da— mahlukatı üzerindeki bütün tedbirinde hikmet sahibidir, onları neyin ıslah edeceğini ve onların diğer durumlarını hakkıyla bilendir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠)} “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'a iftira ederek Allah'ın kendilerine verdiği rızkı haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğramışlardır. Gerçekten onlar sapmışlardır ve doğru yolu bulmuş değillerdir” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقولُ تعالى ذكرُه: قد هلَك هؤلاء المُفْتَرون على ربِّهم الكذبَ، العادِلون به

Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rablerine karşı yalan uyduran, O'na denk tutan şu kimseler muhakkak helak olmuşlardır

الأوثانَ والأصنامَ، الذين زيَّن لهم شركاؤُهم قتل أولادِهم، وتحريم ما حَرَّمَتْ عليهم من أموالهم، فقتلوا طاعةً لها أولادهم، وحرَّموا ما أحَلَّ الله لهم وجعله لهم رزقًا من أنعامهم؛ {سَفَهًا} منهم. يقولُ: فعلوا ما فعلوا من ذلك جَهالةً منهم بما لهم وعليهم، ونقص عقولٍ، وضعفَ أحلامٍ منهم، وقلة فهم بعاجل ضرِّه وآجل مكروهِه، من عظيم عقاب الله عليه لهم؛ {افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ}. يقولُ: تكذُّبًا على الله وتخرُّصًا عليه الباطلَ، {قَدْ ضَلُّوا}. يقولُ: قد تركوا مَحَجَّةَ الحقِّ في فعلِهم ذلك، وزالوا عن سواء السبيلِ، {وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ}. يقولُ: ولم يَكُن فاعِلُو ذلك على هدًى واستقامةٍ في أفعالهم التي كانوا يَفْعَلُون قبل ذلك، ولا كانوا مُهْتَدِين للصواب فيها، ولا مُوَفَّقِين له.

putları ve heykelleri denk tutan; ortaklarının kendilerine çocuklarını öldürmeyi ve mallarından haram kıldıkları şeyleri haram kılmayı süslü gösterdiği, böylece onlara itaat ederek çocuklarını öldüren ve Allah'ın kendilerine helal kılıp hayvanlarından kendilerine rızık yaptığı şeyleri haram kılan şu kimseler {سَفَهًا} “beyinsizce” helak olmuşlardır. [Cenâb-ı Hak] buyurur ki: Onlar bunu lehlerine ve aleyhlerine olanı bilmeyerek cehaletlerinden, akıllarının noksanlığından, anlayışlarının zayıflığından ve bunun peşin zararını, Allah'ın buna karşı vereceği büyük azabından ötürü gelecekteki kötü akıbetini kavrayamayışlarından yapmışlardır; {افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ} “Allah'a iftira ederek”. Şöyle buyurur: Allah'a kasten yalan isnat ederek ve O'na batıl uydurarak [yapmışlardır]. {قَدْ ضَلُّوا} “Gerçekten onlar sapmışlardır”. Şöyle buyurur: Bu fiilleriyle hakkın apaçık yolunu terk etmiş ve dosdoğru yoldan kaymışlardır. {وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “Ve doğru yolu bulmuş değillerdir”. Şöyle buyurur: Bunu yapanlar, daha önce yaptıkları fiillerinde de doğru yol ve istikamet üzere değillerdi; bu hususta ne doğruyu bulabilmişler ne de ona muvaffak kılınmışlardı.

ونزلت هذه الآية فى الذين ذكر اللهُ خبرهم في هذه الآيات من قوله: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} [الأنعام: ١٣٦]. الذين كانوا يَبْحَرون البحائرَ، ويُسَيِّبون السَّوائبَ، ويَئِدُون البنات.

Bu ayet, Allah'ın şu kavlinden itibaren haberlerini zikrettiği kimseler hakkında inmiştir: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا} “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar” [el-En'âm: 136]. Bunlar bahîreler yapan, sâibeler salıveren ve kız çocuklarını diri diri toprağa gömen kimselerdir.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال عكرمة قوله: {الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ}. قال: نزَلَت فى مَن يَئِدُ البناتِ مِن رَبيعةَ ومُضَرَ، كان الرجلُ يَشْتَرِطُ على امرأتِه أَن تَسْتَحْيِيَ جاريةً وتَئِد أخرى، فإذا كانت الجاريةُ التي تَئِدُ، غدا الرجلُ أو راح من عندِ امرأته، وقال لها: أنتِ علىَّ كظهر أمِّى إن رجَعْتُ إليك ولم تَئِديها. فتَخُدُّ لها في الأرض خَدًّا، وتُرْسِلُ إلى نسائها، فيَجْتَمِعْنَ عندها، ثم يتداوَلنها، حتى إذا

Nitekim bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İkrime {الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler” ayeti hakkında şöyle dedi: “Bu [ayet], Rebîa ve Mudar kabilelerinden kız çocuklarını diri diri toprağa gömenler hakkında inmiştir. Adam, karısına bir kız çocuğunu sağ bırakıp diğerini diri diri gömmesini şart koşardı. Sıra diri diri gömeceği kız çocuğuna geldiğinde, adam sabahleyin yahut akşamleyin hanımının yanından ayrılırken ona şöyle derdi: 'Şayet sana geri döndüğümde onu diri diri gömmemiş olursan, sen bana annemin sırtı gibi ol [benden zıhâr ile boşanmış ol]!' Kadın da çocuk için yerde bir hendek/çukur kazar, akraba kadınlarına haber gönderirdi; kadınlar onun yanında toplanıp çocuğu aralarında elden ele dolaştırırlardı. Nihayet...

أبْصَرَته راجعًا دسَّتها في حفرتها، ثم سوَّت عليها الترابَ .

kocasının dönmekte olduğunu görünce onu çukuruna sokar, ardından üzerine toprağı düzlerdi .

حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السدىِّ: ثم ذكر ما صنعوا فى أولادهم وأموالهم، فقال: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ} .

Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: "Sonra çocukları ve malları hakkında yaptıklarını zikrederek şöyle buyurdu: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ} “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğramışlardır” ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ}. فقال: هذا صَنيعُ أهل الجاهلية، كان أحدُهم يَقْتُلُ ابنته مَخافةَ السِّباءِ والفاقة، ويَغْذُو كلبه. وقوله: {وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ} الآية: وهم أهلُ الجاهلية، جعلوا بَحِيرةً وسائبةً ووَصيلةً وحاميًا؛ تحكُّمًا مِن الشياطينِ في أموالِهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler... muhakkak ki ziyana uğramışlardır” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Bu, Câhiliye ehlinin işidir. Onlardan biri esir edilme ve fakirlik korkusuyla kızını öldürür, köpeğini ise beslerdi." O'nun: {وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ} “...ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı haram kılanlar...” ayetine gelince: "Onlar, şeytanların malları üzerindeki tahakkümü neticesinde bahîre, sâibe, vasîle ve hâm ihdas eden Câhiliye ehlidir."

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: إذا سرَّك أن تَعْلَمَ جَهْلَ العرب، فاقْرَأْ ما بعد المائةِ من سورة "الأنعام" قوله: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} الآية .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: "Arapların cehaletini öğrenmek seni memnun edecekse (öğrenmek istersen), En'âm Suresi'nin yüzüncü ayetinden sonrasını, [özellikle de]: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler... muhakkak ki ziyana uğramışlardır” ayetini oku ."

وكان أبو رزينٍ يَتَأَوَّلُ قوله: {قَدْ ضَلُّوا}. أنه معنىٌّ به: قد ضلُّوا قبل هؤلاء الأفعال من قتل الأولادِ، وتحريم الرزق الذى رزقهم الله بأمورٍ غير ذلك.

Ebû Rezîn ise O'nun: {قَدْ ضَلُّوا} “Gerçekten onlar sapmışlardır” kavlini, bununla: "Çocukları öldürmek ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğini haram kılmak gibi bu fiillerden önce de başka meselelerle sapmışlardı" anlamının kastedildiği şeklinde tevil ederdi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا [يحيى بنُ] سعيدٍ، عن سفيانَ، عن الأعمش، عن أبي رزينٍ فى قولِه: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ} إلى قوله: {قَدْ ضَلُّوا}. قال: قد ضلُّوا قبل ذلك .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize [Yahyâ b.] Saîd, Süfyân'dan, o el-A'meş'ten, o da Ebû Rezîn'den {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ} “Çocuklarını öldürenler muhakkak ki ziyana uğramışlardır” kavlinden {قَدْ ضَلُّوا} “Gerçekten onlar sapmışlardır” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onlar bundan önce de sapmışlardı ."

القولُ في تأويل قوله: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri inşa eden O'dur” kavlinin tevili hakkında [söz]:

وهذا إعلامٌ من اللهِ تعالى ذكرُه ما أَنْعَم به عليهم من فضله، وتنبيهٌ منه لهم على موضع إحسانه، وتعريفٌ منه لهم ما أحَلَّ وحرَّم، وقسم في أموالهم من الحقوق لمن قسم له فيها حقًّا.

Bu, zikri yüce olan Allah'ın, lütfundan onlara bahşettiği nimetleri bildirmesi, ihsanının yerini onlara hatırlatması, neyi helal ve haram kıldığını ve mallarında pay ayırdığı kimseler için hangi hakları taksim ettiğini onlara öğretmesidir.

يقول تعالى ذكرُه: وربُّكم أيُّها الناسُ {أَنْشَأَ} أي: أحْدَث وابْتَدَع خَلْقًا، لا الآلهة والأصنامُ، {جَنَّاتٍ}. يعني: بَساتَين، {مَعْرُوشَاتٍ}، وهى ما عرش الناسُ مِن الكُرُومِ، {وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ}: غير مرفوعاتٍ مبنيَّاتٍ، لا يُنْبِتُه الناسُ ولا يَرْفَعونه، ولكنَّ اللهَ يَرْفَعُه ويُنْبِتُه ويُنَمِّيه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Ey insanlar! İlahlar ve putlar değil, Rabbiniz {أَنْشَأَ} “inşa etti” yani yaratılış olarak yoktan var edip meydana getirdi; {جَنَّاتٍ} “bahçeler” yani bostanlar; {مَعْرُوشَاتٍ} “çardaklı” yani insanların asmalardan çardak kurduğu; {وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} “ve çardaksız” yani yükseltilip çardak yapılmamış, insanların dikip yükseltmediği, aksine Allah'ın yükseltip bitirdiği ve büyüttüğü [bahçeler].

كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباس قوله: {مَعْرُوشَاتٍ}. يقولُ: مَسْموكاتٍ .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan O'nun: {مَعْرُوشَاتٍ} “çardaklı” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: "Yükseltilmiş [çardaklar]."

وبه عن ابن عباسٍ: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ}: فالمعروشاتُ: ما عرش الناسُ، {وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ}: ما خرج فى البرِّ والجبال من الثمرات .

Aynı isnadla İbn Abbâs'tan: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri inşa eden O'dur” [ayeti hakkında şöyle dedi]: "Çardaklı olanlar: İnsanların çardak kurduklarıdır. {وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} 'Ve çardaksız olanlar' ise: Kırda ve dağlarda yetişen meyvelerdir."

حدَّثني محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضلِ، قال: ثنا أسباط، عن السدىِّ: أما {جَنَّاتٍ}: فالبساتين، وأما الـ {مَعْرُوشَاتٍ}: فما عُرِش كهيئة

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {جَنَّاتٍ} “bahçeler”e gelince, bunlar bostanlardır; {مَعْرُوشَاتٍ} “çardaklı”ya gelince, [bu] çardak yapılmış...

الكَرْم .

üzüm bağı şeklindedir ."

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عطاء الخراسانيِّ، عن ابنِ عباس قوله: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ}. قال: ما يُعْرَشُ مِن الكُروم. {وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ}. قال: ما لا يُعْرَشُ مِن الكَرْمِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ} “Çardaklı bahçeleri inşa eden O'dur” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Üzümlerden çardağa alınanlardır." {وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ} “Ve çardaksız olanlar” [kavli hakkında ise] dedi ki: "Üzümlerden çardağa alınmayanlardır."

القول في تأويل قوله: {وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} “Yemişleri farklı hurmaları ve ekinleri, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytini ve narı [meydana getiren O'dur]. Ürün verdiğinde ürününden yiyin” kavlinin tevili hakkında [söz]:

يقول جلَّ ثناؤُه: وأَنْشَأ النخل والزرع {مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ}. يعني بـ "الأُكُلِ" الثمر. يقولُ: وخلق النخل والزرع مُخْتَلِفًا مَا يَخْرُجُ منه، مما يُؤْكَلُ مِن الثمرِ والحبِّ، {وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} في الطَّعْمِ؛ منه الحُلْوُ والحامضُ والمُزُّ .

Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Hurmayı ve ekini {مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ} “yemişleri farklı” olarak inşa etti. "el-Ükül" (أُكُل) ile meyveyi kastetmektedir. [Şöyle] buyurmaktadır: Hurmayı ve ekini, onlardan çıkan yenen meyveler ve taneler bakımından farklı kılmıştır; {وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} “birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytini ve narı da” tat bakımından [farklı kılmıştır]; onlardan tatlısı, ekşisi ve mayhoşu vardır .

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ قوله: {مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ}. قال: {مُتَشَابِهًا}: في المنظرِ، {وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ}: في الطَّعْمِ .

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} “birbirine benzeyen ve benzemeyen” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "{مُتَشَابِهًا} 'Benzeyen': Görünüşte; {وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ} 've benzemeyen': Tat bakımındandır."

وأما قولُه: {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ}. فإنه يقولُ: كُلوا مِن رُطَبِه ما كان رطبًا ثمرُه.

O'nun: {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} “Ürün verdiğinde ürününden yiyin” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Meyvesi taze olduğu zaman tazesinden yiyin.

كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو هَمَّامٍ الأَهْوازيُّ، قال:

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hemmâm el-Ahvâzî anlattı, dedi ki:

ثنا موسى بنُ عُبيدة، عن محمد بن كعب في قوله: {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ}. قال: مِن رُطبِه وعنبِه .

Bize Mûsâ b. Ubeyde, Muhammed b. Ka'b'dan O'nun: {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} “Ürün verdiğinde ürününden yiyin” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Taze hurmasından ve üzümünden."

حدَّثنا عمرُو بنُ علىٍّ، قال: ثنا محمدُ بنُ الزِّبْرِقانِ، قال: ثنا موسى بن عُبيدةَ في قوله: {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ}. قال: مِن رُطَبِه وعنبِه.

Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. ez-Zibrikan anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde O'nun: {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} “Ürün verdiğinde ürününden yiyin” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Taze hurmasından ve üzümünden."

القول في تأويل قوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” kavlinin tevili hakkında [söz]:

اخْتَلَف أهل التأويل فى تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: هذا أمرٌ مِن الله بإيتاء الصدقة المفروضة مِن الثمرِ والحبِّ.

Tevil ehli bunun tevili hakkında ihtilaf etti; onlardan bazıları şöyle dedi: Bu, Allah'tan meyve ve tanelerden farz kılınan sadakanın verilmesine dair bir emirdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عمرُو بن علىٍّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا يونسُ، عن الحسن في قوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}. قال: الزكاةُ .

Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasan'dan O'nun: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Zekattır."

حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا عبد الصمد، قال: ثنا يزيدُ بنُ درهمٍ، قال: سَمِعْتُ أنس بن مالكٍ يقولُ: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}. قال: الزكاة المفروضة .

Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Dirhem anlattı, dedi ki: Enes b. Mâlik'i şöyle derken işittim: "{وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} 'Hasat günü de hakkını verin'. Dedi ki: Farz olan zekattır."

حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا مُعَلَّى بن أسدٍ، قال: ثنا عبد الواحد بن زيادٍ، قال: ثنا الحجاج بنُ أرطاةَ، عن الحكم، عن مجاهدٍ، عن ابن عباس في قوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}. قال: العُشرُ، ونصفُ العُشرِ .

Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. Ertât, el-Hakem'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Öşür ve yarım öşürdür."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا هانئُ بن سعيد، عن حجاجٍ، عن محمد بن عُبيدِ اللهِ، عن عبدِ اللهِ بن شَدَّادٍ، عن ابن عباس: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}. قال: العُشرُ ونصفُ العُشرِ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hânî b. Saîd, Haccâc'dan, o Muhammed b. Ubeydillâh'tan, o Abdullâh b. Şeddâd'dan, o İbn Abbâs'tan: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” [ayeti hakkında nakletti]; dedi ki: "Öşür ve yarım öşürdür."

حدَّثنا عمرٌو بن علىٍّ وابن وكيعٍ وابن بشارٍ، قالوا: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا إبراهيم بن نافعٍ المكىُّ، عن ابن طاوسٍ ، عن أبيه في قوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}. قال: الزكاةُ .

Bize Amr b. Ali, İbn Vekî' ve İbn Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Mekkeli İbrâhim b. Nâfi', İbn Tâvûs'tan , o babasından O'nun: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Zekattır."

حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن حَيَّانَ الأعْرج، عن جابر بن زيدٍ: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}. قال: الزكاةُ .

Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Hayyân el-A'rec'den, o Câbir b. Zeyd'den: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” [ayeti hakkında nakletti]; dedi ki: "Zekattır."

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: أخبرنا يونُسُ، عن الحسن في قوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}. قال: هى الصدقةُ، قال: ثم سُئل عنها مرةً أخرى، فقال: هى الصدقةُ من الحبِّ والثِّمار.

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasan'dan O'nun: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: "O, sadakadır." Dedi ki: Sonra ona bir kez daha soruldu; dedi ki: "O, tanelerden ve meyvelerden [verilen] sadakadır."

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بن بكرٍ، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرني أبو بكرِ بنُ عبدِ اللهِ، عن عمرو بن سليمٍ وغيره، عن سعيد بن المسيب أنه قال: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}. قال: الصدقة المفروضة.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Ebû Bekr b. Abdillâh, Amr b. Süleym ve başkasından, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den [naklen] onun: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” [ayeti hakkında] şöyle dediğini haber verdi: "Farz kılınmış sadakadır."

حدَّثني يعقوب، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسن، في قوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}. قال: هي الصدقةُ من الحبِّ والثمار .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o el-Hasan'dan O'nun: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "O, tanelerden ve meyvelerden [verilen] sadakadır."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىِّ بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}: يعني بـ {حَقَّهُ} زكاته المفروضة يومَ يُكال، أو يُعْلَمُ كَيْلُه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” kavli hakkında nakletti: "{حَقَّهُ} 'Hakkını' ile kastedilen, ölçekle ölçüldüğü veya miktarı bilindiği gündeki farz olan zekatıdır."

حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}: وذلك أن الرجل كان إذا زرع فكان يومُ حصادِه، [لم يُخرج مما حصد شَيئًا، فقال الله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}] ، وهو أن يَعْلَمَ ما كيلُه وحقُّه، فيُخْرِجُ مِن كلِّ عشرةٍ واحدًا، وما يلقُطُ الناسُ مِن سنبلِه .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” kavli hakkında nakletti: "Bu şöyledir: Kişi ekin ektiğinde hasat günü gelince [hasat ettiğinden hiçbir şey çıkarıp vermezdi. Bunun üzerine Allah: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” buyurdu] . Bu da onun ölçeğini ve hakkını bilip her ondan birini ve insanların onun başağından topladıklarını çıkarmasıdır ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}: وحقُّه يوم حصاده الصدقة المفروضة. ذُكر لنا أن نبي الله ﷺ سنَّ فيما سَقَتِ السماءُ، أو العين السائحةُ، أو سقاه [الطَّلُّ، والطَّلُّ النَّدَى] -أو كان

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Hasat günü de hakkını verin” kavli hakkında nakletti: "Hasat günündeki hakkı, farz kılınmış zekattır. Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, göğün [yağmurunun] veya akan pınarın suladığı yahut [çiyin suladığı -ki çiy, nem/ıslaklıktır-] -veya