{وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}. يقولُ: وفارَقَهم الأندادُ والأصنامُ، وتَبَرَّءُوا منها، فسلَكوا غير سبيلِها؛ لأنها هلَكت، وأُعِيدَ الذين كانوا يَعْبُدونها اجتراءً، ثم أُخِذوا بما كانوا يَفْتَرونه من قِيلِهم فيها على اللهِ، وعبادتِهم إياها، وإشراكِهم إياها في سلطانِ اللهِ، فضلَّت عنهم، وعوقِب عابِدوها بفِرْيَتِهم.
{وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Ve uydurdukları şeyler onlardan kaybolup gitti”. Şöyle buyurmaktadır: [Allah'a koştukları] eşler ve putlar onlardan ayrıldı, onlar da bunlardan teberrî ettiler (uzak durdular) ve bunların yolundan başka bir yola saptılar; zira onlar helak oldular. Onlara cüretkârca tapanlar [huzura] geri getirildi , sonra da onlar hakkında Allah'a karşı uydurdukları sözler, onlara ibadet etmeleri ve onları Allah'ın hükümranlığında O'na ortak kılmaları sebebiyle cezalandırıldılar. Böylece onlar kendilerinden kaybolup gitti ve tapanlar da iftiraları yüzünden azap gördüler.
وقد بينَّا فيما مضَى أن معنى "الضلالِ" الأخذُ على غيرِ الهدى .
Daha önce "dalâlet" kelimesinin hidayetten başka bir yolu tutmak anlamına geldiğini açıklamıştık .
وقد ذُكِر أن هؤلاء المشركين يَقُولون هذا القولَ عندَ معاينتِهم سَعَةَ رحمةِ اللهِ يومَئذٍ.
Bu müşriklerin, o gün Allah'ın rahmetinin genişliğini bizzat gördüklerinde bu sözü söyleyecekleri zikredilmiştir.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن مُطَرِّفٍ، عن المنهالِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr, Mutarrif'ten, o da el-Minhâl
ابن عمرٍو، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: أتى رجلٌ ابنَ عباسٍ [فقال: قال اللهُ: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}] . وقال في آيةٍ أُخرى: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} [النساء: ٤٢]. قال ابن عباسٍ: أما قولُه: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. فإنه لما رَأَوْا أنه لا يَدْخُلُ الجنةَ إلا أهلُ الإسلامِ، فقالوا: تعالَوْا لنَجْحَدُ. قالُوا: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. فختَم اللهُ على أفواهِهم، وتكلَّمت أيديهم وأرجلُهم، {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} .
İbn Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: Bir adam İbn Abbâs'a gelip [şöyle dedi: Allah Teâlâ: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” buyurmuştur] . Başka bir ayette de: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” [Nisâ: 42] buyurmuştur. İbn Abbâs dedi ki: O'nun: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” kavline gelince; onlar cennete ancak İslâm ehlinin gireceğini gördüklerinde: "Gelin inkâr edelim!" dediler ve: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” dediler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürledi, elleri ve ayakları konuştu; {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. قال: قولُ أهلِ الشركِ حين رَأَوُا الذنوبَ تُغْفَرُ - ولا يَغْفِرُ اللهُ لمشركٍ - {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ}: بتكذيبِ اللهِ إياهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu,] günahların bağışlandığını -halbuki Allah bir müşriki bağışlamaz- gördükleri vakit şirk ehlinin sözüdür. {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler” [ayeti ise], Allah'ın onları yalanlaması sebebiyledir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. ثم قال: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} بجوارِحِهم .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın şöyle dediğini anlattı: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik”. Sonra [şöyle devam etti]: {وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler”, yani uzuvlarıyla [gizleyemezler] .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال ثنا أبي، عن حمزةَ الزياتِ، عن رجلٍ يقالُ له: هاشمٌ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} قال: حلَفوا واعْتَذَروا، قالوا: {وَاللَّهِ رَبِّنَا} .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Hamza ez-Zeyyât'tan, o kendisine Hâşim denen bir adamdan, o da Saîd b. Cübeyr'den {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Sonra onların mazeretleri, 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Yemin ettiler ve mazeret ileri sürdüler, {وَاللَّهِ رَبِّنَا} “Rabbimiz Allah'a andolsun” dediler.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا قَبِيصةُ بنُ عقبةَ، قال: ثنا سفيانُ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: أقسَموا واعتذَروا: {وَاللَّهِ رَبِّنَا}.
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa b. Ukbe anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: {وَاللَّهِ رَبِّنَا} “Rabbimiz Allah'a andolsun” [diyerek] yemin ettiler ve mazeret ileri sürdüler.
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن حمزةَ الزياتِ، عن رجلٍ يُقالُ له: هاشمٌ ، عن سعيدِ بن جبيرٍ بنحوِه.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Hamza ez-Zeyyât'tan, o Hâşim denen bir adamdan, o da Saîd b. Cübeyr'den benzerini anlattı.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن سفيانَ بن زيادٍ العُصْفُريِّ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. قال: لما أُمِر بإخراجِ رجالٍ مِن النارِ مِن أهلِ التوحيدِ، قال مَن فيها من المشركين: تعالَوْا نَقُولُ: لا إلهَ إلا اللهُ. لعلنا نَخْرُجُ مع هؤلاء. قال: فلم يُصَدَّقُوا. قال: فحلَفوا: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. قال: فقال اللهُ: {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Süfyân b. Ziyâd el-Usfurî'den, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Tevhid ehlinden bazı kimselerin cehennemden çıkarılması emredilince, oradaki müşrikler: "Gelin biz de 'Lâ ilâhe illallâh' diyelim, belki bunlarla beraber çıkarız" dediler. [Saîd] dedi ki: Onlar tasdik edilmediler. Bunun üzerine: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” diyerek yemin ettiler. [Saîd] dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler onlardan nasıl kaybolup gitti!”
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}: أي: يُشْرِكون .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Ve uydurdukları şeyler onlardan kaybolup gitti”, yani şirk koştukları şeyler [kaybolup gitti] .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا المنهالُ بنُ عمرٍو، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. قال: لما رأى المشركون أنه لا يَدْخُلُ الجنةَ إلا مسلمٌ، قالوا: تعالَوْا إِذا سُئِلنا قلنا: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. فسُئِلوا، فقالوا ذلك، فختَم اللهُ على أفواهِهم، وشهِدت عليهم جوارحُهم بأعمالِهم، فَوَدَّ الذين كفَروا حينَ رَأَوْا ذلك: {لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize el-Minhâl b. Amr, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] O'nun: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Müşrikler cennete ancak bir Müslümanın gireceğini görünce şöyle dediler: "Gelin bize sorulduğunda {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” diyelim." Kendilerine sorulunca böyle söylediler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürledi, azaları da yaptıkları amelleri hakkında onların aleyhine şahitlik etti. İnkâr edenler bunu görünce: {لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا} “Keşke yerle bir edilselerdi de Allah'tan hiçbir sözü gizlemeselerdi!” diye temenni ettiler.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنى عبدُ العزيزِ، قال: ثنا مسلمُ بنُ خالدٍ ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: يأتى على الناسِ يومَ القيامةِ ساعةٌ، لما رأوا أهلُ الشركِ أهلَ التوحيدِ يُغْفرُ لهم، فيَقُولون: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. قال: {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ}.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bana Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. Hâlid , İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı, dedi ki: Kıyamet günü insanların üzerine öyle bir an gelir ki, şirk ehli tevhid ehlinin bağışlandığını gördüklerinde : {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” derler. [Mücâhid] dedi ki: {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler onlardan nasıl kaybolup gitti!” [ayeti nazil oldu].
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن رجلٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ أنه كان يقولُ: {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ}. بخَفْضِها ، قال: أقسَموا واعتذَروا. قال الحارثُ: قال عبدُ العزيزِ: قال سفيانُ مرةً أخرى: ثني هاشمٌ ، عن سعيدِ بن جبيرٍ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, bir adamdan, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o {وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [kavlini] cer (kesre) ile okur ve şöyle derdi: "Yemin ettiler ve mazeret ileri sürdüler." el-Hâris dedi ki: Abdülazîz dedi ki: Süfyân başka bir defasında: "Bana Hâşim , Saîd b. Cübeyr'den anlattı" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا}.
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “İçlerinden seni dinleyenler vardır. Biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ومن هؤلاء العادلين بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ مِن قومِك يا محمدُ {مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ}. يقولُ: مَن يَسْتَمِعُ القرآنَ منك، ويَسْتَمِعُ مَا تَدْعُوه إليه مِن توحيدِ ربِّك وأمرِه ونهيِه، ولا يَفْقَهُ ما تقولُ، ولا يُوعِيه قلبَه، ولا يَتَدَبَّرُه، ولا يُصْغِي له سمعَه ليَتَفَقَّهَه فيَفْهَمَ حججَ اللهِ عليه في تنزيلِه الذي أَنزَله عليك، إنما يَسْمَعُ
Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rablerine putları ve heykelleri denk tutan kavminden {مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ} “seni dinleyenler vardır”. Yani: Senden Kur'an'ı dinleyen, kendisini davet ettiğin Rabbinin birliğini, O'nun emrini ve yasağını işiten; ancak ne söylediğini kavramayan, onu kalbine yerleştirmeyen, üzerinde düşünmeyen, onu iyice anlayıp da Allah'ın sana indirdiği vahyindeki aleyhine olan delillerini idrak etmek üzere ona can kulağıyla kulak vermeyen kimseler vardır. O sadece
صوتَك وقراءتَك وكلامَك، ولا يَعْقِلُ عنك ما تقولُ؛ لأن الله قد جعَل على قلبِه أكِنّةً.
senin sesini, okuyuşunu ve sözünü duyar; ne söylediğini ise kavrayamaz. Çünkü Allah onun kalbinin üzerine örtüler koymuştur.
وهي جمعُ كِنانٍ، وهو الغطاءُ، مثلُ سنانٍ وأسنةٍ، يُقال منه: أَكنَنْتُ الشيءَ في نفسي - بالألفِ - وكَنَنْتُ الشيءَ، إذا غطَّيتَه. ومن ذلك {بَيْضٌ مَكْنُونٌ} [الصافات: ٤٩]، وهو الغطاءُ. ومنه قولُ الشاعرِ :
Bu [ekinnet], غطاء (örtü) anlamındaki كنان (kinân) kelimesinin çoğuludur; tıpkı سِنان (sinân) ve أَسِنَّة (esinnet) gibi. Buradan hareketle, bir şeyi gizlediğinde elif ile: أَكْنَنْتُ الشَّيْءَ فِي نَفْسِي (Şeyi içimde sakladım/gizledim) denir; örttüğünde ise كَنَنْتُ الشَّيْءَ (Şeyi örttüm) denir. {بَيْضٌ مَكْنُونٌ} “Saklanmış / korunmuş yumurta” [Sâffât: 49] ayeti de bundandır ve örtü demektir. Şairin şu sözü de bundandır :
تحتَ عينٍ كِنانُنا … ظلُّ بُرْدٍ مُرَحَلُ
Taht-ı aynin kinânunâ … Zıllu bürdin mürahhalû [Örtümüz bir bulutun altında … Nakışlı bir kumaşın gölgesidir.]
يعنى غطاءهم الذي يُكِنُّهم.
Yani kendilerini örten örtülerini kastetmektedir.
{وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَل في آذانِهِم ثِقَلًا وصَمَمًا عن فَهم ما تَتْلو عليهم، والإصغاءِ لما تَدْعوهم إليه.
{وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “Kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Onlara okuduğun şeyleri anlamaktan ve onları çağırdığın şeye kulak vermekten yana kulaklarına bir ağırlık ve sağırlık koymuştur.
والعربُ تَفتَحُ الواوَ من الوَقْرِ في الأُذُنِ، وهو الثِّقَلُ فيها، وتَكْسِرُها في الحِمْلِ، فتقولُ: هو وِقْرُ الدابةِ. ويقالُ مِن الحِمْلِ: أَوْقَرْتُ الدابةَ. فهي موقورةٌ ، ومن السمعِ: وَقَرْتُ سمعَه. فهو موقَّرٌ . ومنه قولُ الشاعرِ :
Araplar kulaktaki vekr (وَقْر) kelimesinin vâv harfini fetha ile okurlar ki bu, kulaktaki ağırlıktır; yük için ise kesre ile okurlar ve: هُوَ وِقْرُ الدَّابَّةِ (O, binitin ağırlığıdır/yüküdür) derler. Yükten hareketle: أَوْقَرْتُ الدَّابَّةَ (Hayvana ağır yük yükledim), فَهِيَ مَوْقُورَةٌ (O yüklüdür) denir. İşitme duyusundan hareketle ise: وَقَرْتُ سَمْعَهُ (Kulağını ağırlaştırdım), فَهُوَ مُوَقَّرٌ (O ağır işitendir) denir. Şairin şu sözü de bundandır :
* ولى هامة قد وقَّر الضربُ سمْعَها *
* Ve lî hâmetün kad vekkara'd-darbu sem‘ahâ * [* Ve benim öyle bir başım var ki, darbeler kulağını ağırlaştırmıştır *]
وقد ذُكِر سماعًا منهم: وَقِرَت أُذُنُه إِذا ثَقُلت، فهي مَوْقُورةٌ، وأَوْقَرَتِ النخلةُ فهي مُوقِرٌ. كما قيل: امرأةٌ طامثٌ وحائضٌ. لأنه لا حظَّ فيه للمذكرِ، فإذا أُرِيد أن الله أَوْقَرها، قيل: مُوقرَةٌ.
Onlardan [Araplardan] işitilerek şu da aktarılmıştır: Kulağı ağırlaştığı zaman وَقِرَتْ أُذُنُهُ (kulağı ağırlaştı), فَهِيَ مَوْقُورَةٌ (o [kulak] sağırdır/ağırlaşmıştır) denir. Hurma ağacı [çok meyve verip yüklendiğinde de] أَوْقَرَتِ النَّخْلَةُ (hurma ağacı yüklendi), فَهِيَ مُوقِرٌ (o yüklüdür) denir. Nitekim erkeğin bu durumda bir payı olmadığı için امْرَأَةٌ طَامِثٌ ve حَائِضٌ (hayızlı kadın) denilmiştir. Şayet onu Allah'ın [bol meyveyle] yüklediği kastedilirse مُوقَرَةٌ (yükletilmiş/ağırlaştırılmış) denir.
وقال تعالى ذكرُه: {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ}. بمعنى: أَلَّا يفْقَهوه. كما قال: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} [النساء: ١٧٦]. بمعنى: أَلَّا تَضِلُّوا؛ لأن الكِنَّ إنما جُعِل على القلبِ لئلا يَفْقَهَه، لا لِيَفْقَهَه.
Allah Teâlâ: {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ} “Biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler [...] koyduk” buyurmuştur. [Buradaki ifade], "anlamasınlar diye" anlamındadır; nitekim: {يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا} “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” [Nisâ: 176] ayetinde de "sapmayasınız diye" anlamındadır. Çünkü örtü kalbin üzerine onu anlasın diye değil, anlamasın diye konulmuştur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا}. قال: يَسْمَعونه بآذانِهم، ولا يَعُون منه شيئًا، كمثَلِ البهيمةِ التي تَسْمَعُ النداءَ، ولا تَدْرِى ما يُقالُ لها .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “Biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Onu kulaklarıyla duyarlar ama ondan hiçbir şey kavrayamazlar; tıpkı çağrıyı işiten fakat kendisine ne söylendiğini bilmeyen hayvan gibidirler .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن عن السدِّيِّ: {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا}: أما {أَكِنَّةً}: فالغِطاءُ أَكَنّ قلوبَهم، لا يَفْقَهُونَ الحَقَّ، {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا}. قال: صَمَمٌ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “Biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” kavli hakkında şöyle anlattı: {أَكِنَّةً} “Örtüler” kelimesine gelince; örtü kalplerini bürümüştür, hakkı anlayamazlar. {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “Kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]” kavli hakkında ise: "Sağırlıktır" demiştir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ}. قال: قريشٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ} “İçlerinden seni dinleyenler vardır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Kureyş'tir" .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da
مُجاهدٍ مثلَه.
Mücâhid'den benzerini [anlattı].
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا حَتَّى إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٥)}.
{وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا حَتَّى إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٥)} “Onlar her ayeti görseler de yine ona inanmazlar. Hatta sana geldiklerinde seninle tartışırlar; inkâr edenler: 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derler” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وإن يَرَ هؤلاء العادِلون بربِّهم الأوثانَ والأصنامَ، الذين جَعَلْتُ على قلوبِهم أَكِنَّةً أن يَفْقَهوا عنك ما يَسْمَعون منك، {كُلَّ آيَةٍ}. يقولُ: كلُّ حُجةٍ وعلامةٍ تَدلُّ أهلَ الحِجَا والفهمِ على توحيدِ اللهِ، وصدقِ قولِك، وحقيقة نبوَّتِك، {لَا يُؤْمِنُوا بِهَا}. يقولُ: لا يُصَدِّقون بها، ولا يُقِرُّون بأنها دالةٌ على ما هي عليه دالةٌ، {حَتَّى إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ}. يقولُ: حتى إذا صاروا إليك بعدَ مُعاينتِهم الآياتِ الدالةَ على حقيقةِ ما جئتَهم به، {يُجَادِلُونَكَ}. يقولُ: يُخاصِمونك، {يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يعنى بذلك: الذين جحَدوا آياتِ اللهِ وأنْكروا حقيقتَها، يقولون لنبيِّ اللهِ ﷺ إذا سمِعوا حُجَجَ اللهِ التي احتجَّ بها عليهم، وبيانَه الذي بيَّنه لهم: {إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}. أي: ما هذا إلا أساطيرُ الأولين.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Rablerine putları ve heykelleri denk tutan, senden duyduklarını anlamamaları için kalplerinin üzerine örtüler koyduğum şu kimseler şayet {كُلَّ آيَةٍ} “her ayeti” görseler; yani akıl ve anlayış sahiplerine Allah'ın birliğini, senin sözünün doğruluğunu ve peygamberliğinin hakikatini gösteren her delili ve alameti görseler de {لَا يُؤْمِنُوا بِهَا} “yine ona inanmazlar”; yani onu tasdik etmezler ve gösterdiği şeye delalet ettiğini ikrar etmezler. {حَتَّى إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ} “Hatta sana geldiklerinde seninle tartışırlar”; yani getirdiğin şeyin hakikatine delalet eden ayetleri bizzat gördükten sonra sana geldiklerinde {يُجَادِلُونَكَ} seninle hasımlaşırlar / münakaşa ederler. {يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler [...] derler”; bununla Allah'ın ayetlerini inkâr edip onların hakikatini reddedenleri kastetmektedir. Onlar Allah'ın aleyhlerine getirdiği delilleri ve onlara yaptığı açıklamayı duyduklarında Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir”, yani bu ancak öncekilerin masallarıdır derler.
والأساطيرُ جمعُ إسْطارةٍ وأُسْطُورةٍ، مثلَ أُفُكُوهَةٍ وأُضْحُوكةٍ. وجائزٌ أن يَكونَ الواحدُ أسْطارًا، مثلَ أبياتٍ وأَبابِيتَ، وأقوالٍ وأَقاوِيلَ، مِن قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ} [الطور: ٢]. مِن: سطَرَ يَسْطُرُ سَطْرًا.
Esâtîr (الأساطير) kelimesi, ufkûhe (أُفُكُوهَة) ve udhûke (أُضْحُوكة) gibi istâre (إِسْطَارَة) ve üstûre (أُسْطُورَة) kelimelerinin çoğuludur. Tekilinin, ebyât (أَبْيَات) - ebâbît (أَبَابِيت) ve akvâl (أَقْوَال) - ekâvîl (أَقَاوِيل) kelimelerinde olduğu gibi estâr (أَسْطَار) olması da caizdir. Bu da Allah Teâlâ'nın: {وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ} “Satır satır yazılmış kitaba” [Tûr: 2] kavlindeki gibi سَطَرَ - يَسْطُرُ - سَطْرًا (yazdı / satırlara döktü) kökündendir.
فإن كان هذا، فإن تأويلَه: ما هذا إلا ما كتَبه الأوَّلون.
Şayet böyle olursa, bunun tefsiri: "Bu, öncekilerin yazdığı şeylerden başkası değildir" şeklinde olur.
وقد ذُكِر عن ابن عباسٍ وغيرِه أنهم كانوا يتأوَّلُونه بهذا التأويلِ، ويقولون: معناه: إن هذا إلا أحاديثُ الأوَّلِين.
İbn Abbâs ve başkalarından bunu bu şekilde tevil ettikleri ve: "Bunun anlamı, bu ancak öncekilerin anlattığı hikâyelerdir / sözlerdir" dedikleri rivayet edilmiştir.
حدَّثني بذلك المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ،
Bunu bana el-Musennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye,
عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ .
Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}: فَأَساجِيعُ الأَوَّلِينَ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Öncekilerin masalları”, yani öncekilerin secileri (kafiyeli sözleri) [demektir] .
وكان بعضُ أهلِ العلمِ - وهو أبو عُبَيدةَ مَعْمَرُ بنُ المثنَّى - بكلامِ العربِ يقولُ : الإسطارةُ لغةٌ، [ومجازُها] التُّرَّهاتُ.
Arap dilini bilen bazı ilim ehli -ki o Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Musennâ'dır- şöyle derdi : İstâre (الإسطارة) bir lehçedir, [mecazî anlamı ise] hurafeler ve saçma sapan sözlerdir .
وكان الأخفشُ يقولُ: قال بعضُهم: واحدُه أُسْطورةٌ. وقال بعضُهم: إسْطارةٌ. قال: ولا أُراه إلا مِن الجميعِ الذي ليس له واحدٌ، نحوَ العَباديدِ والمَذَاكير والأبابيلِ. قال: وقال بعضُهم: واحدُ الأبابيلِ إبِّيلٌ. وقال بعضُهم: إِبَّوْلٌ. مثلَ عِجَّوْلٍ، ولم أَجِدِ العربَ تَعْرِفُ له واحدًا، وإنما هو مثلُ عَبادِيدَ لا واحدَ لها. وأما الشَّماطِيطُ، فإنهم يَزْعُمون أن واحدَه شِمْطاطٌ. قال: وكلُّ هذه لها واحدٌ، إلا أنه لم يُسْتَعْمَلْ ولم يُتَكَلَّم به؛ لأن هذا المثالَ لا يَكونُ إلا جميعًا. قال: وسمِعْتُ العرب الفُصَحاءَ تقولُ: أَرْسَل خَيلَه أبابيلَ. تُرِيدُ جَماعاتٍ، فلا تَتَكَلَّمُ بها بواحدةٍ.
el-Ahfeş şöyle derdi: Bazıları bunun tekilinin “ustûre” (أُسْطورة), bazıları ise “istâre” (إسْطارة) olduğunu söylemiştir. [Ahfeş] dedi ki: Bana göre bu, 'ebâdîd' (العَباديد), 'mezâkîr' (المَذَاكير) ve 'ebâbîl' (الأبابيلِ) gibi tekili bulunmayan çoğullardandır. [Ahfeş devamla] dedi ki: Bazıları 'ebâbîl' kelimesinin tekilinin 'ibbîl' (إبِّيل), bazıları da 'ıccavl' (عِجَّوْل) vezninde 'ibbavl' (إِبَّوْل) olduğunu söylemiştir. Oysa ben Arapların bunun için bir tekil bildiklerini görmedim; bu ancak tekili olmayan 'ebâdîd' gibidir. 'Şemâtît'e (الشَّماطِيط) gelince, onlar bunun tekilinin 'şimtât' (شِمْطاط) olduğunu ileri sürerler. [Ahfeş] dedi ki: Bütün bunların [kıyasen] bir tekili vardır, ancak dilde kullanılmamış ve telaffuz edilmemiştir; çünkü bu kalıp sadece çoğul olarak kullanılır. [Ahfeş] dedi ki: Fasih Arapların fırkaları/bölükleri kastederek: “Atlarını ebâbîl (bölük bölük) saldı” dediklerini ve bunun tekilini hiç kullanmadıklarını duydum.
وكانت مُجادلتُهم رسولِ اللهِ ﷺ التي ذكَرها اللهُ في هذه الآيةِ فيما ذُكِر، ما حدَّثني به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {حَتَّى إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ} الآية. قال: هم المشركون، يُجادِلون المسلمين في الذِّبيحةِ، يقولون: أما ما ذبَحْتُم وقَتَلْتُم فتَأْكُلون، وأما ما قتَل اللهُ فلا تَأْكلُون، وأنتم تَتِّبِعون أمرَ اللهِ تعالى!
Allah'ın bu ayette zikrettiği, onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan tartışmaları rivayet edildiğine göre, Muhammed b. Sa‘d'ın bana anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ} “Hatta sana geldiklerinde seninle tartışırlar” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar müşriklerdir; kesilen hayvan (zebîha) konusunda Müslümanlarla tartışıp: "Kendi kestiğinizi ve öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü (leşi) yemiyorsunuz; üstelik siz Allah Teâlâ'nın emrine uyuyorsunuz öyle mi?!" derlerdi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٢٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٢٦)} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar. Onlar ancak kendilerini helak ederler de farkına varmazlar.” sözünün tevili hakkında [söz]:
اختَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}؛ فقال بعضُهم: معناه: هؤلاء المشركون المُكذِّبون بآياتِ اللَّهِ، يَنْهَوْنَ الناسَ عن اتِّباعِ محمدٍ ﷺ والقبول منه، {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}: يَتَبَاعَدون عنه.
Tevil ehli {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” sözünün tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; Allah'ın ayetlerini yalanlayan bu müşrikler, insanları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymaktan ve onun getirdiklerini kabul etmekten menederler; {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} ise "ondan uzaklaşırlar" [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ وهانئُ بنُ سعيدٍ، عن حجاجٍ، عن سالمٍ، عن ابن الحَنَفيةِ: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}. قال: يَتَخَلَّفون عن النبيِّ ﷺ ولا يُجيبونه، ويَنْهَوْن الناسَ عنه .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs ve Hâni' b. Saîd, Haccâc'dan, o Sâlim'den, o da İbnü'l-Hanefiyye'den {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından gitmeyip geri kalırlar, ona icabet etmezler ve insanları da ondan menederler .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}. يعنى: يَنْهَوْن الناسَ عن محمدٍ أن يُؤْمِنوا به، {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}: يعنى: يَتَباعَدون عنه
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” kavli hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Yani, insanları Muhammed'e iman etmekten menederler; {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “ve ondan uzak dururlar” [ifadesi ise] yani, ondan uzaklaşırlar [demektir].
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}: أَن يُتَّبَعَ محمدٌ، ويَتَباعَدون هم منه .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” [ayeti hakkında]: Muhammed'e uyulmasını menederler, kendileri de ondan uzaklaşırlar [dediğini anlattı] .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}. يقولُ: لا يَلْقَوْنَه، ولا يَدَعُون أحدًا يَأْتِيه .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [İnsanlar] onunla buluşmasınlar [derler], hiç kimsenin ona gelmesine izin vermezler .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سِمعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ في قولِه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} يقولُ: عن محمدٍ الله ﷺ.
Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} “Onlar [insanları] ondan menederler” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den [menederler].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}: جمَعُوا النَّهْيَ والنَّأْيَ، والنَّأَى التباعُدُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Nehy (yasaklama/engelleme) ile ne'y (uzaklaşma) eylemlerini bir arada yaptılar. Ne'y (النَّأَى) ise uzaklaşmak demektir.
وقال بعضُهم: بل معناه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ}: عن القرآنِ أن يُسْمَعَ له ويُعْمَلَ بما فيه.
Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} “Onlar [insanları] ondan menederler”: Kur'an'ı dinlemekten ve içindekilerle amel etmekten menederler [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ}. قال: يَنْهَوْن عن القرآنِ وعن النبيِّ ﷺ، {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}: ويَتَباعَدون عنه.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den [Allah Teâlâ'nın]: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} “Onlar [insanları] ondan menederler” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Kur'an'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den menederler; {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “ve ondan uzak dururlar” [ifadesi ise]: Ondan uzaklaşırlar [demektir].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ}. قال: قريشٌ، عن الذِّكْرِ، {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}، يقولُ: يَتَباعَدون .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} “Onlar [insanları] ondan menederler” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Kureyş, zikirden (Kur'an'dan) meneder; {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “ve ondan uzak dururlar” sözü hakkında ise: Uzaklaşırlar, dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}: قريشٌ عن الذكرِ، {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}: يَتَباعَدون.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” [ayeti hakkında]: Kureyş zikirden meneder; {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “ve ondan uzak dururlar”: Uzaklaşırlar [dediğini anlattı].
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}. قال: يَنْهَوْن عن القرآنِ وعن النبيِّ ﷺ، ويَتَباعَدون عنه.
Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” [ayeti hakkında]: "Kur'an'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den menederler, kendileri de ondan uzak dururlar" dediğini anlattı.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}، قال: {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} يَبْعُدونه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “ve ondan uzak dururlar” sözü hakkında şöyle dedi: {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} "Ondan uzaklaşırlar" demektir.
وقال آخرون: معنى ذلك: وهم يَنْهَوْن عن أذَى محمدٍ ﷺ، {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}: يَتَباعَدون عن دينِه واتِّباعِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet edilmesini menederler, {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “ve ondan uzak dururlar”: Onun dininden ve ona uymaktan uzak dururlar [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا وَكيعٌ وقَبيِصةُ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن حَبيبِ بن أبي ثابتٍ، عمَّن سمِع ابنَ عباسٍ يقولُ: نزَلَت في
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ ve Kabîsa anlattı; [ayrıca] bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o da İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işiten kimseden nakletti: [Bu ayet] ... hakkında inmiştir:
أبي طالبٍ، كان يَنْهَى عن محمدٍ أن يُؤْذَى، ويَنْأَى عما جاء به أن يُؤْمِنَ به .
... Ebû Tâlib hakkında [inmiştir]; o, Muhammed'e eziyet edilmesini meneder, fakat getirdiklerine inanmaktan uzak dururdu .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن حَبيبِ بن أبى ثابتٍ، قال: ثنى مَن سمِع ابنَ عباسٍ يقولُ: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}. قال: نزَلَت في أبى طالبٍ، يَنْهَى عنه أن يُؤْذَى، ويَنْأَى عما جاء به.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Habîb b. Ebî Sâbit'ten anlattı, dedi ki: Bana İbn Abbâs'ın: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” [ayeti hakkında] şöyle dediğini işiten kimse anlattı: Bu ayet Ebû Tâlib hakkında indi; o, [Muhammed'e] eziyet edilmesini meneder, fakat getirdiklerinden uzak dururdu.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا الثوريُّ، عن حَبيبِ بن أبي ثابتٍ، عمّن سمِع ابنَ عباسٍ: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}. قال: نزَلَت في أبي طالبٍ، كان يَنْهَى المشركين أن يُؤْذُوا محمدًا، ويَنْأَى عمَّا جاء به .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o da İbn Abbâs'tan {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” [ayeti hakkında] işiten kimseden bildirdi: Ebû Tâlib hakkında indi; o müşriklerin Muhammed'e eziyet etmelerini meneder, fakat onun getirdiklerinden uzak dururdu .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا عَبْدةُ، عن إسماعيلَ بنَ أبي خالدٍ، عن القاسمِ بن مُخَيْمِرَةَ، قال: كان أبو طالبٍ يَنْهَى عن النبيِّ ﷺ ولا يُصَدِّقُه.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Abde, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da el-Kâsım b. Muhaymire'den şöyle dediğini anlattı: Ebû Tâlib, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [eziyet edilmesini] meneder fakat onu tasdik etmezdi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ قال: ثنا أبى ومحمدُ بنُ بشرٍ، عن إسماعيلَ بنَ أبي خالدٍ، عن القاسمِ بن مُخَيْمِرةً في قولِه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}. قال: نزَلَت في أبي طالبٍ. قال ابن وكيعٍ: قال ابن بشرٍ: كان أبو طالبٍ يَنْهَى عن النبيِّ ﷺ أن يُؤذَى، ولا يُصَدِّقُ به .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam ve Muhammed b. Bişr, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da el-Kâsım b. Muhaymire'den {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Ebû Tâlib hakkında indi. İbn Vekî‘ dedi ki: İbn Bişr şöyle dedi: Ebû Tâlib, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet edilmesini meneder fakat onu tasdik etmezdi .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكَيْرٍ، عن أبي محمدٍ الأسَديِّ، عن حبيب بن
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Ebû Muhammed el-Esedî'den, o da Habîb b.
أبي ثابتٍ، قال: ثنى مِن سمِع ابنَ عباسٍ يقولُ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} عَنهُ اللَّهِ: نزَلَت في أبى طالبٍ، كان يَنْهَى عن أذَى محمدٍ، ويَنْأَى عما جاء به أن يَتَّبِعَه .
... Ebî Sâbit'ten, dedi ki: Bana İbn Abbâs'ın, zikri yüce olan Allah'ın: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” sözü hakkında şöyle dediğini işiten kimse anlattı: [Bu ayet] Ebû Tâlib hakkında indi; o, Muhammed'e eziyet edilmesini meneder, ona uymak hususunda ise getirdiklerinden uzak dururdu .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا وكيعٌ عن إسماعيلَ بنَ أبي خالدٍ، عن القاسمِ بن مُخَيْمِرة في قولِه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}. قال: نزَلَت في أبي طالبٍ.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o el-Kâsım b. Muhaymire'den {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” sözü hakkında: "Ebû Tâlib hakkında indi" dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عبيدُ اللِه بنُ موسى، عن عبدِ العزيزِ بن سِيَاهٍ، عن حبيبٍ، قال: ذاك أبو طالبٍ. في قولِه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, Abdülazîz b. Siyâh'tan, o Habîb'den anlattı: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” sözü hakkında; "O, Ebû Tâlib'dir" dedi.
حدَّثنا يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثني سعيدُ بنُ أبي أيوبَ، قال: قال عطاءُ بنُ دينارٍ في قولِ اللَّهِ: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ}: إِنها نزَلَت في أبي طالبٍ رسولِ اللَّهِ، أنه كان يَنْهَى الناسَ عن إيذاءِ رسولِ اللهِ ﷺ، ويَنْأَى عما جاء به مِن الهُدَى .
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: Bana Saîd b. Ebî Eyyûb anlattı, dedi ki: Atâ b. Dînâr, Allah'ın: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem [insanları] ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar” sözü hakkında şöyle dedi: Bu ayet Ebû Tâlib hakkında indi; o, insanları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmekten meneder, onun getirdiği hidayetten ise uzak dururdu .
وأولى هذه الأقوالِ بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: تأويلُه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ}: عن اتباع محمدٍ ﷺ مِن سواهم مِن الناسِ، ويَنْأَوْنَ عن اتباعِه. وذلك أن الآياتِ قبلَها جرَت بذكرِ جماعةِ المشركين العادِلين به والخبرِ عن تكذيبِهم رسولَ اللهِ ﷺ، والإعراضِ عما جاءهم به مِن تنزيلِ اللهِ ووحيِه، فالواجبُ أن يكونَ قولُه: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ}. خبرًا عنهم، إذ لم يَأْتِنا ما يَدُلُّ على انصرافِ الخبرِ عنهم إلى غيرِهم، بل ما قبلَ هذه الآيةِ وما بعدَها يَدُلُّ على صحةِ ما قلنا مِن أن ذلك خبرٌ عن جماعةِ مُشْرِكى قومِ رسولِ اللهِ ﷺ، دونَ أن يكونَ خبرًا عن خاصٍّ منهم.
Bu görüşler içinde ayetin teviline en uygun olanı; {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} “Onlar [insanları] ondan menederler” ayetinin tevili, [kendileri dışındaki] diğer insanları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymaktan menederler ve kendileri de ona uymaktan uzak dururlar, diyen kimsenin görüşüdür. Zira bundan önceki ayetler, [başkalarını] O'na denk tutan müşrikler topluluğunu zikretmekte; onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarını ve Allah'ın tenzili ve vahyi olarak kendilerine getirdiği şeylerden yüz çevirmelerini haber vermektedir. Bu durumda: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} “Onlar [insanları] ondan menederler” sözünün de onlardan bir haber olması vacip (zorunlu) olur. Zira bu haberin onlardan başkasına yöneldiğine delalet eden bir delil bize ulaşmamıştır. Bilakis bu ayetin öncesi ve sonrası, söylediğimiz şeyin doğruluğuna; yani bunun, onlardan belirli bir kimse hakkında bir haber olmayıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminin müşrikler topluluğu hakkında bir haber olduğuna delalet etmektedir.
وإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الآيةِ: وإن يَرَ هؤلاء المشركون يا محمدُ كلَّ آيةٍ لا يُؤْمِنوا بها، حتى إذا جاءوك يُجادِلونك يقولون: إنْ هذا الذي جئْتَنا به إلا أحاديثُ الأوَّلِين وأخبارُهم. وهم يَنْهَون عن استماع التنزيل، ويَنْأَوْنَ عنك، فيَبْعُدون منك ومِن اتباعِك، {وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ}. يقولُ: وما يُهْلِكون بصدِّهم عن سبيلِ اللهِ، وإعراضِهم عن تنزيلِه، وكفرِهم بربِّهم إلا أنفسَهم لا غيرَها؛ وذلك أنهم يُكْسِبونها بفعلهم ذلك سَخَطَ اللَّهِ وأليمَ عقابِه، وما لا قِبَلَ لها به، {وَمَا يَشْعُرُونَ}. يقولُ: وما يَدْرُون ما هم مُكْسِبوها مِن الهلاكِ والعَطَب بفعلِهم.
Durum böyle olunca ayetin tevili şudur: Ey Muhammed! Bu müşrikler her bir mucizeyi görseler de yine ona inanmazlar; hatta sana gelip seninle tartıştıklarında: "Bize getirdiğin bu şey, öncekilerin masallarından ve efsanelerinden başkası değildir" derler. Onlar [insanları] indirilen vahyi dinlemekten menederler, senden de uzak dururlar; böylece senden ve sana uymaktan uzaklaşırlar. {وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} “Onlar ancak kendilerini helak ederler”: Allah'ın yolundan alıkoymakla, O'nun indirdiğine yüz çevirmekle ve Rablerini inkâr etmekle başkalarını değil ancak kendi kendilerini helak ederler; zira bu yaptıklarıyla kendilerine Allah'ın gazabını, can yakıcı azabını ve karşı koyamayacakları şeyleri kazandırırlar. {وَمَا يَشْعُرُونَ} “de farkına varmazlar”: Yaptıkları sebebiyle kendilerine nasıl bir helak ve yıkım kazandırmakta olduklarının şuurunda değillerdir, demektir.
والعربُ تقولُ لكلِّ مَن بعُد عن شيءٍ: قد نأَى عنه، فهو يَنْأَى نَأْيًا. ومَسْموعٌ منهم: نأيْتُكَ. بمعنى: نأَيْتُ عنك. وأما إذا أرادوا: أبْعَدْتُك عنى. قالوا: أَنْأَيْتُك. ومِن: نأَيْتُك. بمعنى: نأيْتُ عنك. قولُ الحُطيْئةِ .
Araplar bir şeyden uzaklaşan herkes için: "Ondan uzaklaştı (قد نأَى عنه), o uzaklaşmaktadır (فهو يَنْأَى نَأْيًا)" derler. Onlardan "Senden uzaklaştım (نأَيْتُ عنك)" anlamında "نأيْتُكَ" ifadesi de işitilmiştir. "Seni benden uzaklaştırdım" demek istediklerinde ise "أَنْأَيْتُك" derler. "نأَيْتُ عنك" anlamındaki "نأَيْتُك" kullanımına Hutay'e'nin şu sözü örnektir :
نَأَتكَ أُمَامَهُ إلا سُؤالَا … وأَبْصَرْتَ منها بطَيْفٍ خَيَالَا
Ümâme, soru [ve selam] dışında senden uzaklaştı... / Sen ise onun hayalinden bir tayf (gölge) gördün .
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧)} “Ateşin başında durdurulduklarında: 'Keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediklerini bir görsen!” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَلَوْ تَرَى} يا محمدُ هؤلاء العادِلين بربِّهم الأصنامَ والأوثانَ، الجاحَدِين نبوّتَك، الذين وصَفْتُ لك صفتَهم {إِذْ وُقِفُوا}. يقولُ: إذ حُبسوا {عَلَى النَّارِ}: يعنى: في النار. فوُضِعَت "على" موضعَ "في"، كما قال: {وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ} [البقرة: ١٠٢].
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Putları ve heykelleri Rablerine denk tutan, senin peygamberliğini inkâr eden ve niteliklerini sana vasfettiğim şu kimseleri {وَلَوْ تَرَى} “bir görsen!” {إِذْ وُقِفُوا} [Allah] şöyle buyurmaktadır: Tutulup hapsedildiklerinde; {عَلَى النَّارِ} “ateşin başında”: Yani ateşin içinde (fî'n-nâr). Burada "alâ" (على) harf-i cerri "fî" (في) yerine konmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ} [el-Bakara: 102] “Süleyman’ın hükümranlığı devrinde şeytanların okuduğu şeylere uydular”.
بمعنى: في ملكِ سليمانَ.
[Bu ayette de] "Süleyman'ın mülkünde (fî mülki Süleymân)" anlamındadır.
وقيل: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا}. ومعناه: إذا وُقِفوا؛ لمَا وصَفْنا قبلُ فيما مضَى أن العربَ قد تَضَعُ "إذ" مكانَ "إذا"، و "إذا" مكانَ "إذ"، وإن كان حظُّ "إذ" أن تُصاحِبَ مِن الأخبارِ ما قد وُجد فقضَى، وحظ "إِذا" أن تُصاحِبَ مِن الأخبارِ ما لم يُوجَدْ ، ولكنَّ ذلك كما قال الراجزُ، وهو أبو النجمِ :
{وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا} “Durdurulduklarında bir görsen” [ifadesindeki "iz" (إِذْ) edatının] "durdurulacakları zaman (izâ vukıfû)" anlamına geldiği de söylenmiştir. Zira daha önce açıkladığımız üzere Araplar bazen "iz" (إذ) kelimesini "izâ" (إذا) yerine, "izâ" kelimesini de "iz" yerine koyarlar. Her ne kadar "iz" kelimesinin asıl payı gerçekleşip bitmiş haberlere eşlik etmek, "izâ" kelimesinin payı ise henüz gerçekleşmemiş haberlere eşlik etmek olsa da , bu durum recez şairi Ebü'n-Necm'in şu sözünde olduğu gibidir :
مَدَّ لنا في عُمْرِه رَبُّ طَهَا … ثم جَزاه الله عنا إِذ جَزَى
Tâhâ'nın Rabbi onun ömrünü bizim için uzattı ... / Sonra Allah mükafatlandırdığı vakit (iz cezâ), onu bizim adımıza mükafatlandırsın,
جناتِ عَدْنٍ في العَلَاليِّ العُلَا
Yüceler yücesindeki Adn cennetleriyle.
فقال: ثم جَزاه اللهُ عنا إذ جزَى. فوضَع "إذ" مكان "إذا".
Burada "Sonra Allah mükafatlandırdığı vakit (iz cezâ) onu bizim adımıza mükafatlandırsın" demiş ve "iz" (إذ) kelimesini "izâ" (إذا) yerine koymuştur.
وقيل: {وُقِفُوا}. ولم يُقَلْ: أُوقِفوا. لأن ذلك هو الفصيحُ مِن كلامِ العربِ، يقالُ: وقَفْتُ الدابةَ وغيرَها - بغيرِ ألفٍ - إذا حبَسْتَها. وكذلك: وقَفْتُ الأرضَ. إذا جعَلْتَها صدقةً حَبيسًا. بغيرِ ألفٍ.
[Arapçada] {وُقِفُوا} denilmiş, "ûkıfû (أُوقِفوا)" denilmemiştir; çünkü Arapların fasih kelâmı böyledir. Bir binek hayvanını veya başka bir şeyi hapsettiğin/durdurduğun zaman elifsiz olarak "vakaftü'd-dâbbete (وقَفْتُ الدابةَ)" denir. Aynı şekilde bir araziyi vakıf sadaka yaptığında da elifsiz olarak "vakaftü'l-arda (وقَفْتُ الأرضَ)" denir.
وقد حدَّثني الحارثُ، عن أبي عُبيدٍ، قال: أخْبرَني اليَزيديُّ والأصْمَعيُّ، كلاهما عن أبي عمرٍو، قال: ما سَمِعْتُ أحدًا مِن العرب يقولُ: أوْقَفْتُ الشيءَ. بالألفِ. قال: إلا أنى لو رأَيْتُ رجلًا بمكانٍ فقلتُ: ما أوْقَفك ههنا؟ بالألفِ، لرأَيْتُه حسنًا
Bana el-Hâris, Ebû Ubeyd'den naklen rivayet etti; o şöyle dedi: el-Yezîdî ve el-Asmaî, her ikisi de Ebû Amr'dan bana şöyle haber verdi: "Araplardan hiçbirinin elif ile 'evkaftü'ş-şey'e (أوْقَفْتُ الشيءَ)' dediğini işitmedim." [Ebû Amr] devamla şöyle dedi: "Ancak bir yerde bir adam görüp de ona elif ile 'Mâ evkafeke hâhünâ? (ما أوْقَفك ههنا - Seni burada durduran nedir?)' desem, bunu güzel bulurdum."
{فَقَالُوا يَالَيْتَنَا نُرَدُّ} يقولُ: فقال هؤلاء المشركون بربِّهم إذ حُبِسوا في النارِ: يا ليتَنا نُرَدُّ إلى الدنيا حتى نَتوبَ ونُراجِعَ طاعةَ اللَّهِ، {وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا}. يقولُ: ولا نُكَذِّبَ بِحُجَجِ ربنا ولا نَجْحَدَها، {وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: ونَكونَ مِن المُصَدِّقين باللهِ وحُجَجه ورسلِه، مُتَّبعى أمرِه ونهيِه.
{فَقَالُوا يَالَيْتَنَا نُرَدُّ} “Dediler ki: Keşke [dünyaya] geri döndürülsek”: Rablerine ortak koşan bu kimseler ateşe hapsedildiklerinde şöyle derler: Keşke tövbe edip Allah'a itaate geri dönmek üzere dünyaya geri döndürülsek; {وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا} “ve Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak”: Rabbimizin delillerini yalanlamasak ve inkâr etmesek; {وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve müminlerden olsak”: Allah'ı, O'nun delillerini ve elçilerini tasdik edenlerden, O'nun emrine ve yasağına uyanlardan olsak [derler].
واخْتَلَفَت القَرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه عامةُ قرأةِ الحجازِ والمدينةِ والعراقَيْن : (يا ليتنا نُرَدُّ ولا نُكَذِّبُ بآياتِ ربِّنا ونكونُ مِن المؤمِنين) . بمعنى: يا ليتنا نُرَدُّ، ولسنا نُكَذِّبُ بآياتِ ربِّنا، ولكُنَّا نكونُ مِن المؤمنين.
Kıraat âlimleri bu ifadenin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Hicaz, Medine ve iki Irak (Basra ve Kûfe) kurrâsının geneli bunu; "Keşke geri döndürülsek; Rabbimizin ayetlerini yalanlamayız ve müminlerden oluruz" anlamında (يا ليتنا نُرَدُّ ولا نُكَذِّبُ بآياتِ ربِّنا ونكونُ مِن المؤمِنين) [şeklinde merfû olarak] okumuşlardır .
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ الكوفةِ: {يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. بمعنى: يا ليتَنا نُرَدُّ، وأن لا نُكَذِّب بآياتِ ربِّنا، ونكونَ مِن المؤمنين .
Kûfe kurrâsından bazıları ise bunu; "Keşke geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak" anlamında: {يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!” [şeklinde mensûb olarak] okumuştur .
وتأوَّلوا في ذلك شيئًا حدَّثَنِيه أحمدُ بنُ يُوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سَلَّامٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، قال: في حرفِ ابن مسعودٍ: (يا ليتنا نُرَدُّ فلا نُكَذِّبَ). بالفاءِ .
Bu hususta Ahmed b. Yûsuf'un bana anlattığı şu rivayeti tevil olarak getirdiler: Dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan anlattı, dedi ki: İbn Mes‘ûd'un kıraatinde [bu ayet] fe (ف) harfiyle (يا ليتنا نُرَدُّ فلا نُكَذِّبَ) “Keşke geri döndürülsek de yalanlamasak” şeklindedir .
وذُكِر عن بعضِ قرأةِ أهلِ الشامِ أنه قرَأ ذلك: (يا ليتنا نُرَدُّ ولا نُكَذِّبُ) بالرفعِ (ونكونَ) بالنصبِ. كأنه وجَّه تأويلَه إلى أنهم تمَنَّوُا الردَّ، وأن يكونوا مِن المؤمنين، وأخْبَرُوا أنهم لا يُكَذِّبون بآياتِ ربِّهم إن رُدُّوا إلى الدنيا.
Şam ehlinin kurrâsından bazılarından ise bunu; (يا ليتنا نُرَدُّ ولا نُكَذِّبُ) “Keşke [dünyaya] geri döndürülsek ve yalanlamasak” kısmını ref‘ ile (ötreli), (ونكونَ) “ve [müminlerden] olsak” lafzını ise nasb ile (üstünlü) okuduğu zikredilmiştir. Sanki o, bunun tevilini; onların [dünyaya] geri döndürülmeyi ve müminlerden olmayı temenni ettikleri, şayet dünyaya geri döndürülürlerse Rablerinin ayetlerini yalanlamayacaklarını haber verdikleri şeklinde yorumlamıştır.
واختَلَف أهلُ العربية في معنى ذلك منصوبًا ومرفوعًا؛ فقال بعضُ نحويي البصرةِ: {وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} نصبٌ لأنه جوابٌ للتمنى، وما بعدَ الواوِ كما بعدَ الفاءِ. قال: وإن شئتَ رفعتَ، وجعلتَه على غيرِ التمني، كأنهم قالوا: ولا نُكَذِّبُ واللهِ بآياتِ ربِّنا، ونَكونُ واللهِ مِن المؤمنين. هذا إذا كان على ذا الوجه كان مُنْقَطِعًا مِن الأولِ. قال: والرفعُ وجهُ الكلامِ؛ لأنه إذا نصَب جعَلها واوَ عطفٍ، فإذا جعَلها واوَ عطفٍ، فكأنهم قد تمنوا أن لا يُكَذِّبوا، وأَن يَكُونوا مؤمنين. قال: وهذا - واللهُ أعلمُ - لا يَكونُ؛ لأنهم لم يَتَمَنَّوْا هذا، إنما تمَنَّوا الردَّ، وأَخْبَرُوا أنهم لا يُكَذِّبون ويَكُونون مِن المؤمنين.
Dilciler bunun mensûb ve merfû olması durumundaki anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: {وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak” ifadesi nasb ile okunmuştur; çünkü bu temenninin cevabıdır ve [buradaki] vâv'dan sonrası, fâ'dan sonrası gibidir. [Nahivci] dedi ki: Dilersen ref ile okur ve onu temenni dışı kılarsın; sanki şöyle demiş gibi olurlar: "Allah'a yemin olsun ki Rabbimizin ayetlerini yalanlamayız ve Allah'a yemin olsun ki müminlerden oluruz." Bu vecih üzere olduğunda önceki kısımdan kopuk (münkatı‘) olur. [Nahivci] dedi ki: Ref ile okumak sözün asıl vechidir; zira nasb yapıldığında vâv harfi atıf vâvı kılınmış olur, atıf vâvı kılındığında ise sanki yalanlamamayı ve mümin olmayı temenni etmiş gibi olurlar. [Nahivci devamla] dedi ki: -Allah en doğrusunu bilir ya- bu olamaz; zira onlar bunu temenni etmemişler, sadece geri döndürülmeyi temenni etmişler ve [döndürülürlerse] yalanlamayacaklarını ve müminlerden olacaklarını haber vermişlerdir.
وكان بعضُ نحويى الكوفة يقولُ: لو نُصِب {نُكَذِّبَ} و {وَنَكُونَ} على الجوابِ بالواوِ لكان صوابًا. قال: والعربُ تُجيب بالواوِ و "ثم" كما تُجِيبُ بالفاءِ، يقولون: ليت لى مالًا وأُعْطِيَك، وليت لى مالًا فأُعْطِيَك، و: ثم أُعْطِيَك. قال: وقد تَكونُ نصبًا على الصَّرفِ ، كقولِك: لا يَسَعُنى شيءٌ ويعجِزَ عنك.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle derdi: Eğer {نُكَذِّبَ} ve {وَنَكُونَ} kelimeleri vâv ile cevap olma üzere nasb edilseydi doğru olurdu. [O nahivci] dedi ki: Araplar fâ ile cevap verdikleri gibi vâv ve "sümme" ile de cevap verirler; nitekim: "Keşke malım olsa da sana versem (leyte lî mâlen ve u‘tıye-ke / fe-u‘tıye-ke / sümme u‘tıye-ke)" derler. [Ayrıca] dedi ki: Senin: "Beni kapsayan bir şeyin sana yetersiz gelmesi düşünülemez (lâ yesa‘unî şey'un ve ya‘cize anke)" sözünde olduğu gibi sarf üzere de nasb olabilir .
وقال آخرُ منهم: لا أُحِبُّ النصب في هذا؛ لأنه ليس بتَمَنٍّ منهم، إنما هو خبرٌ أخْبَروا به عن أنفسهم، ألا تَرَى أن الله تعالى قد كذَّبهم فقال: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ}. وإنما يَكونُ التكذيبُ للخبرِ لا للتمنِّى.
Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: Ben burada nasbı sevmiyorum/tercih etmiyorum; çünkü bu onların bir temennisi değildir, sadece kendilerinden verdikleri bir haberdir. Görmez misin ki Allah Teâlâ onları yalanlayarak: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” buyurmuştur. Yalanlama ise temenniye değil ancak habere yönelik olur.
وكان بعضُهم يُنْكِرُ أن يَكونَ الجواب بالواو، وبحرف غير الفاء، وكان: يقولُ: إنما الواوُ موضعُ حالٍ: لا يَسَعُنى شيءٌ ويَضِيقَ عنك. أي: وهو يَضِيقُ عنك. قال: وكذلك الصَّرفُ في جميعِ العربيةِ. قال: وأما الفاءُ فجوابُ جزاءٍ: ما قمتَ فنَأْتِيَك. أي: لو قمتَ لأَتَيْناك. قال: فهكذا حكمُ الصرفِ والفاءِ.
Onlardan bazısı ise cevabın vâv ile ve fâ dışındaki bir harfle olmasını kabul etmez ve şöyle derdi: Vâv ancak hâl konumundadır: "Beni kapsayan bir şey sana dar gelmez (Lâ yese‘unî şey’un ve yedîka ‘anke)". Yani: "O sana dar geliyorken [beni kapsamaz] (ve hüve yedîku ‘anke)" [demektir]. [O nahivci] dedi ki: Bütün Arap kelâmında sarf böyledir. [Yine] dedi ki: Fâ'ya gelince, o ceza (şart) cevabıdır: "Kalkmadın ki sana gelelim (Mâ kumte fe-ne’tiyek)". Yani: "Şayet kalksaydın sana gelirdik" [demektir]. [Ve] dedi ki: İşte sarfın ve fâ'nın hükmü böyledir.
قال: وأما قولُه: {وَلَا نُكَذِّبَ} {وَنَكُونَ}. فإنما جاز لأنهم قالوا: يا ليتنا نُرَدُّ في غيرِ الحاِل التي وُقِفْنا فيها على النارِ. فكان وَقْفَهم في تلك، فتمَنَّوْا أن لا يَكونوا وُقِفوا في تلك الحالِ.
[Nahivci] dedi ki: {وَلَا نُكَذِّبَ} ve {وَنَكُونَ} sözüne gelince, bu ancak şöyle dedikleri için caiz olmuştur: "Keşke ateşin başında durdurulduğumuz halin dışındaki bir halde [dünyaya] geri döndürülseydik!" Çünkü onların durdurulmaları o halde idi; dolayısıyla o hal üzere durdurulmamış olmayı temenni ettiler.
وكأن مَعْنيَّ صاحبِ هذه المقالةِ في قولِه هذا: ولو تَرَى إذ وُقِفوا على النارِ فقالوا: قد وُقِفْنا عليها مُكَذِّبين بآياتِ ربِّنا كفارًا، فيا ليتَنا نُرَدُّ إليها فنُوقَفَ عليها غيرَ مُكَذِّبِين بآياتِ ربِّنا، ولا كفارًا.
Bu görüş sahibinin bu sözündeki maksadı sanki şöyledir: Ateşin başında durdurulduklarında: "Rabbimizin ayetlerini yalanlayan kâfirler olarak onun başında durdurulduk; keşke Rabbimizin ayetlerini yalanlamayanlar ve kâfir olmayanlar olarak onun başında durdurulmak üzere oraya geri döndürülseydik!" dediklerini bir görsen!
وهذا تأويلٌ يَدْفَعُه ظاهرُ التنزيل، وذلك قولُ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}. فَأَخْبَرَ اللَّهُ تعالى ذكرُه أنهم في قِيلِهم ذلك كَذَبةٌ، والتكذيبُ لا يَقَعُ في التمنى، ولكنَّ صاحبَ هذه المَقالِة أَظُنُّ به أنه لم يَتَدَبَّرِ التأويل، ولزم سَنَنَ العربيةِ.
Bu, indirilen ayetin zahirinin reddettiği bir tevil olup, o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi ve muhakkak ki onlar yalancıdırlar.” Zikri yüce olan Allah, onların bu sözlerinde yalancı olduklarını haber vermiştir; yalanlama ise temennide vaki olmaz. Fakat bu görüş sahibinin tevili etraflıca düşünmediğini ve sadece Arap dilinin [genel] kurallarına bağlı kaldığını sanıyorum.