Binûn

En'âm Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والقراءةُ التي لا أخْتارُ غيرَها في ذلك: (يا ليتَنا نُرَدُّ ولا نُكَذِّبُ بآياتِ ربِّنا وتكونُ مِن المؤمنين). بالرفع في كليهما، بمعنى: يا ليتَنا نُرَدُّ، ولسنا نُكَذِّبُ بِآيَاتِ ربِّنا إن رُدِدْنا، ولكُنَّا نكونُ مِن المؤمنين. على وجهِ الخبرِ منهم عما يَفْعَلُون إن هم رُدُّوا إلى الدنيا، لا على التمنِّى منهم ألا يُكَذِّبوا بآياتِ ربِّهم، ويَكُونوا مِن المؤمنين؛ لأن الله تعالى ذكرُه قد أخْبرَ عنهم أنهم لو رُدُّوا لَعادوا لما نُهُوا عنه، وأنهم كَذَبَةٌ في قيلِهم ذلك. ولو كان قيلُهم ذلك على وجهِ التمنِّى لَاسْتَحال تكذيبهم فيه؛ لأن التمنِّىَ لا يُكَذَّبُ، وإنما يَكونُ التصديقُ والتكذيبُ في الأخبارِ.

Bu konuda benim diğerlerine tercih etmediğim kıraat şudur: Her ikisinde de ref ile (ya leytenâ nüraddü ve lâ nükezzibü bi-âyâti rabbinâ ve nekûnü mine'l-mü'minîn) şeklindedir; anlamı: "Keşke geri döndürülsek! Eğer geri döndürülürsek Rabbimizin ayetlerini yalanlamayız ve müminlerden oluruz" demektir. [Bu ifade,] onların Rablerinin ayetlerini yalanlamamayı ve müminlerden olmayı temenni etmeleri üzere değil, dünyaya geri döndürüldükleri takdirde ne yapacaklarına dair kendilerinden verdikleri bir haber üzeredir. Çünkü zikri yüce olan Allah, şayet geri döndürülselerdi kendilerine yasaklanan şeylere döneceklerini ve bu sözlerinde yalancı olduklarını onlar hakkında haber vermiştir. Şayet bu sözleri bir temenni üzere olsaydı, onda yalanlanmaları imkânsız olurdu; çünkü temenni yalanlanamaz, tasdik ve tekzib ancak haberlerde söz konusu olur.

وأما النصبُ في ذلك، فإنى أَظُنُّ بقارئِه أنه برجاءِ تأويلِ قراءةِ عبدِ اللهِ التي ذكَرْناها عنه، وذلك قراءتُه ذلك: (يا ليتَنا نُرَدُّ فلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ ربِّنا ونكونَ مِن المؤمنين). على وجهِ جوابِ التمنى بالفاءِ، وهو إذا قُرِئ بالفاءِ كذلك، [ولا] شك

Bunda nasb [ile okuma]ya gelince; ben bunu [nasb ile] okuyan kimsenin, Abdullah'ın kendisinden naklettiğimiz kıraatinin tevilini umarak [böyle okuduğunu] zannederim. Bu da onun bunu: (Yâ leytenâ nüraddü fe-lâ nükezzibe bi-âyâti rabbinâ ve nekûne mine'l-mü'minîn) şeklinde 'fâ' harfiyle temenninin cevabı vechinde okumasıdır. Bu [ayet] 'fâ' ile bu şekilde okunduğunda [ve] şüphe

في صحةِ إعرابهِ ومعناه في ذلك؛ أن تأويلَه إذا قُرِئ كذلك: لو أنا رُدِدْنا إلى الدنيا ما كذَّبْنا بآياتِ ربِّنا، ولكُنَّا مِن المؤمنين. فإن يَكُنِ الذي حَكَى مِن حَكَى عن العربِ مِن السَّماعِ منهم الجوابَ بالواوِ و "ثم"، كهيئةِ الجوابِ بالفاءِ صحيحًا،" فلا شكّ في صحةِ قراءِة مِن قرَأ ذلك: {يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ}. نصبًا على جوابِ التمنى بالواوِ، على تأويلِ قراءةِ عبدِ اللهِ ذلك بالفاءِ، وإلا فإن القراءةَ بذلك بعيدة المعنى مِن تأويلِ التنزيل، ولستُ أَعْلَمُ سَماع ذلك مِن العربِ صحيحًا، بل المعروفُ مِن كلامِها الجوابُ بالفاءِ، والصرفُ بالواوِ.

yoktur ki bunda irabının ve anlamının sıhhati; bu şekilde okunduğunda tevilinin: "Şayet biz dünyaya geri döndürülseydik Rabbimizin ayetlerini yalanlamazdık ve muhakkak müminlerden olurduk" şeklinde olmasıdır. Şayet Araplardan vâv ve "sümme" ile fâ ile olan cevabın benzeri gibi cevap vermeyi işittiğini nakleden kimsenin naklettiği şey sahih ise; bunu, Abdullah'ın fâ ile olan kıraatinin tevili üzere vâv ile temenninin cevabı olarak nasb ile: {يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ} şeklinde okuyanın kıraatinin sıhhatinde şüphe yoktur. Aksi takdirde, bununla okumak indirilen ayetin tevilinden anlamca uzaktır. Ben Araplardan bunun işitilmiş olmasının sahih olduğunu bilmiyorum; bilakis onların kelamından bilinen, cevabın fâ ile, sarfın ise vâv ile olduğudur.

القولُ في تأويل قوله: {بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٢٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٢٨)} “Bilakis, daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine apaçık göründü. Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi ve muhakkak ki onlar yalancıdırlar.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ما [قصدُ هؤلاء] العادِلين بربِّهم، الجاحدين نبوَّتَك يا محمدُ، في قيلِهم إذا وُقِفوا على النارِ: {يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}. الأسَى والندمَ على تركِ الإيمانِ باللهِ والتصديقِ بك، لكنْ بهم الإشفاقُ مما هو نازلٌ بهم مِن عقابِ اللهِ وأليمِ عذابِه، على مَعاصِيهم التي كانوا يُخْفُونها عن أعينِ الناسِ، ويَسْتُرُونها منهم، فأبْداها اللهُ منهم يومَ القيامةِ، وأَظْهَرَها على رءوسِ الأشهادِ، ففضَحهم بها، ثم جازاهم بها جزاءَهم.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Rablerine eş koşan, senin peygamberliğini inkâr eden [bu kimselerin] ateşin başında durdurulduklarında: {يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Keşke geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!” demelerindeki maksatları, Allah'a imanı ve seni tasdiki terk ettiklerine dair bir üzüntü ve pişmanlık değildir. Bilakis onları buna sevk eden, insanların gözlerinden gizledikleri ve onlardan sakladıkları günahları sebebiyle Allah'ın azabından ve O'nun elem verici cezasından başlarına inmekte olan şeyin korkusudur. Allah kıyamet günü onların bu günahlarını açığa vurmuş, şahitlerin huzurunda ortaya çıkarmış, böylece onları rezil etmiş ve ardından cezalarını tam olarak vermiştir.

يقولُ: بل بدا لهم ما كانوا يُخْفُون مِن أعمالِهم السيئةِ التي كانوا يُخْفُونها مِن قبل ذلك في الدنيا، فظهَرَت، {وَلَوْ رُدُّوا}. يقولُ: ولو رُدُّوا إلى الدنيا فأُمْهلوا، {لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ}. يقولُ: لَرجعوا إلى مثلِ العملِ الذي كانوا

[Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Bilakis, daha önce dünyada gizlemekte oldukları kötü amellerinden gizledikleri şeyler kendilerine apaçık göründü ve açığa çıktı. {وَلَوْ رُدُّوا} “Şayet geri döndürülselerdi”; buyuruyor ki: Şayet dünyaya geri döndürülüp kendilerine mühlet verilseydi, {لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi”; buyuruyor ki: [Dünyada daha önce] yapmakta oldukları amelin benzerine muhakkak...

يَعْمَلونه في الدنيا قبلَ ذلك؛ مِن جُحودِ آياتِ اللهِ، والكفرِ به، والعملِ بما يُسْخِطُ عليهم ربَّهم، {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} في قيلِهم: لو رُدِدْنا لم نُكَذِّب بآياتِ ربِّنا وكنا مِن المؤمنين. لأنهم قالوه حينَ قالوه خشيةَ العذابِ لا إيمانا باللَّهِ.

dönerlerdi; yani Allah'ın ayetlerini inkâr etmeye, O'nu inkâr edip kâfir olmaya ve Rablerini kendilerine gazaplandıracak ameller işlemeye geri dönerlerdi. {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Ve muhakkak ki onlar yalancıdırlar”; yani: "Şayet geri döndürülseydik Rabbimizin ayetlerini yalanlamaz ve müminlerden olurduk" sözlerinde [yalancıdırlar]. Çünkü onlar bu sözü söyledikleri vakit, Allah'a inandıkları için değil, azap korkusundan dolayı söylemişlerdir.

وبالذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimiz görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: بدَتْ لهم أعمالُهم في الآخرةِ التي أخْفَوْها في الدنيا .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ} “Bilakis, daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine apaçık göründü” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Dünyada gizledikleri amelleri ahirette kendilerine apaçık göründü .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادة في قولِه: {بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ}. قال: مِن أعمالِهم .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den onun: {بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ} “Bilakis, daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine apaçık göründü” sözü hakkında: "Amellerinden [olan şeyler]" dediğini haber verdi .

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ}. يقولُ: ولو وصَل اللهُ لهم دنيا كدنياهم، لَعادوا إلى أعمالِهم؛ أعمال السوءِ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Şayet Allah onlara dünyaları gibi bir dünya daha bağışlasaydı, yine amellerine, yani kötü amellerine dönerlerdi .

القولُ في تأويل قوله: {وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٢٩)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٢٩)} “Ve dediler ki: 'O ancak bizim dünya hayatımızdır ve biz diriltilecek de değiliz.'”

وهذا خبرٌ مِن الله تعالى ذكرُه عن هؤلاء المشركين العادِلين به الأوثانَ

Bu, zikri yüce olan Allah'ın, putları O'na denk tutan şu müşrikler

والأصنامَ، الذين ابْتَدَأ هذه السورةَ بالخبر عنهم.

ve bu sureye kendilerinden haber vererek başladığı müşrikler hakkında bir haberdir.

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا}. يُخْبِرُ عنهم أنهم يُنْكِرون أن الله يُحْيِي خلقَه بعد أن يُمِيتَهم، ويقولون: لا حياةَ بعدَ المَماتِ، ولا بعثَ ولا نُشور بعدَ الفَناءِ. فهم بجُحودِهم ذلك، وإنكارِهم ثوابَ اللهِ وعقابَه في الدارِ الآخرةِ، لا يُبالون ما أتوا وما ركِبوا مِن إثمٍ ومعصيةٍ؛ لأنهم لا يَرْجُون ثوابًا على إيمانٍ باللهِ، وتصديقٍ برسولِه، وعملٍ صالحٍ بعدَ موتٍ، ولا يَخافُون عقابًا على كفرِهم باللهِ ورسولِه، وسَيِّئِ مِن عملٍ يَعْمَلونه.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا} “Ve dediler ki: 'O ancak bizim dünya hayatımızdır.'” Allah'ın yarattıklarını öldürdükten sonra dirilteceğini inkâr ettiklerini ve şöyle dediklerini haber vermektedir: "Ölümden sonra hayat yoktur; yok oluştan sonra dirilme ve toplanma (nüşûr) da yoktur." Onlar bunu inkâr etmeleri ve ahiret yurdunda Allah'ın sevap ve cezasını tanımamaları sebebiyle işledikleri günahlara ve girdikleri masiyetlere aldırış etmezler; çünkü onlar ölümden sonra Allah'a iman etmeye, Resulünü tasdik etmeye ve salih amele karşılık bir sevap ummazlar; Allah'ı ve Resulünü inkâr etmeye ve işledikleri kötü bir amele karşılık bir cezadan da korkmazlar.

وكان ابن زيدٍ يقولُ: هذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن هؤلاء الكفَرةِ الذين وُقِفوا على النارِ، أنهم لو رُدُّوا إلى الدنيا لقالوا: ما هي إِلَّا حَياتُنا الدُّنيا وما نحنُ بمَبْعُوثِينَ.

İbn Zeyd şöyle derdi: Bu, zikri yüce olan Allah'tan, ateşin başında durdurulan bu kâfirler hakkında; şayet dünyaya geri döndürülselerdi: "O ancak bizim dünya hayatımızdır ve biz diriltilecek de değiliz" diyeceklerine dair bir haberdir.

حدَّثنا يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ}: وقالوا حينَ يُرَدُّون: {إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} .

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” ayeti hakkında şöyle dedi: Geri döndürüldüklerinde şöyle derlerdi: {إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} “O ancak bizim dünya hayatımızdır ve biz diriltilecek de değiliz” .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى رَبِّهِمْ قَالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى رَبِّهِمْ قَالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠)} “Rablerinin huzurunda durduruldukları zaman [onları] bir görsen! [Allah]: 'Bu gerçek değil miymiş?' buyurur. Onlar: 'Rabbimize andolsun ki evet' derler. [Allah]: 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!' buyurur.”

يقولُ تعالى ذكرُه: لو تَرَى يا محمدُ هؤلاء القائلين: ما هي إلا حياتُنا الدنيا وما نحن بمبْعوثين. {إِذْ وُقِفُوا} يومَ القيامةِ، أي: حُبسوا {عَلَى رَبِّهِمْ} يعني: على حكمِ اللهِ وقضائِه فيهم، {قَالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ}. يقولُ: فقيل لهم:

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! "O ancak bizim dünya hayatımızdır ve biz diriltilecek değiliz" diyen bu kimseleri, kıyamet gününde {إِذْ وُقِفُوا} “Durduruldukları zaman” yani {عَلَى رَبِّهِمْ} “Rablerinin huzurunda” –yani Allah'ın onlar hakkındaki hükmü ve kazası için– alıkonuldukları vakit [onları] bir görsen! {قَالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ} “[Allah]: 'Bu gerçek değil miymiş?' buyurur”. Buyuruyor ki: [Bunun üzerine] onlara şöyle denilir:

أليس هذا البعثُ والنَّشْرُ بعدَ المَماتِ الذي كنتم تُنْكِرونه في الدنيا حقًّا؟ فأجابوا فقالوا: {بَلَى} واللهِ إنه لحقٌّ. {قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ}. يقولُ: فقال اللهُ تعالى ذكرُه لهم: فذُوقوا العذابَ الذي كنتُم به في الدنيا تُكَذِّبون، {بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}. يقولُ: بتكذيبِكم به وجحودِكموه الذي كان منكم في الدنيا.

"Dünyadayken inkâr ettiğiniz bu ölümden sonra diriliş ve toplanış gerçek değil miymiş?" Onlar da cevap verip: {بَلَى} “Rabbimize andolsun ki evet, muhakkak ki o gerçektir" derler. {قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ} Buyuruyor ki: Zikri yüce olan Allah onlara şöyle buyurur: Dünyadayken yalanlamakta olduğunuz azabı tadın! {بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} Buyuruyor ki: Dünyadayken onu yalanlamanız ve inkâr etmeniz sebebiyle [tadın]!

القولُ في تأويلِ قولِه: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا} “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramıştır. Nihayet kıyamet saati kendilerine ansızın gelip çatınca: 'Orada kaçırdıklarımızdan ötürü yazıklar olsun bize!' derler.”

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ}: قد هلَك ووُكس في بيعِهم الإيمانَ بالكفرِ، {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ}. يعنى: الذين أنْكَروا البعثَ بعدَ المماتِ، والثوابَ والعقابَ، والجنةَ والنارَ، مِن مُشْرِكي قريشٍ ومَن سَلَك سبيلَهم في ذلك، {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ}. يقولُ: حتى إذا جاءَتْهم الساعةُ التي يَبْعَثُ الله فيها الموتى مِن قبورهم.

Zikri yüce olan Allah {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ} “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramıştır” sözüyle şunu kastetmektedir: Kureyş müşriklerinden ve bu konuda onların yolunu tutanlardan olup ölümden sonra dirilişi, mükâfatı ve cezayı, cenneti ve cehennemi inkâr eden o {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ} “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar”, imanı inkârla takas ettikleri alışverişlerinde helak olmuş ve zarara uğramışlardır. {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ} Buyuruyor ki: Nihayet Allah'ın ölüleri kabirlerinden dirilteceği o kıyamet saati kendilerine gelip çatınca.

وإنما أُدْخِلَت الألفُ واللامُ في {السَّاعَةُ}؛ لأنها معروفةُ المعنى عندَ المُخاطَبين بها، وأنها مقصودٌ بها قصدُ الساعةِ التي وَصَفْت.

{السَّاعَةُ} kelimesine harf-i tarifin (el-) dâhil edilmesi, kendilerine hitap edilenler nezdinde anlamının bilinmesinden ve bununla bizzat nitelendirdiğim o kıyamet saatinin kastedilmiş olmasındandır.

ويعنى بقولِه: {بَغْتَةً}: فجأةً مِن غيرِ علمِ مَن تَفْجَؤُه بوقتِ مُفاجأتِها إياه. يقالُ منه: بغَتُّه أَبْغَتُه بَغْتَةً. إذا أخَذْتَه كذلك.

{بَغْتَةً} sözüyle; ansızın baskına uğrayan kimsenin onun gelme vaktine dair hiçbir bilgisi olmaksızın aniden gelmesini kastetmektedir. Bir kimseyi bu şekilde ansızın yakaladığında: "Onu ansızın yakaladım (bağattühû ebğatühû bağteten)" denir.

{قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وُكِس الذين كذَّبوا بلقاءِ اللهِ، ببيعِهم منازلَهم مِن الجنةِ بمنازلِ مِن اشتَرَوا منازلَه مِن أهلِ الجنةِ مِن النارِ، فإذا جاءَتْهم الساعةُ بَغْتَةً قالوا إذا عايَنوا ما باعوا وما اشْتَرَوْا، وتبَيَّنوا خَسارةَ صَفْقةِ بَيْعِهم التي سلَفَت منهم في الدنيا؛ تَنَدُّما وتلهُّفًا على عظيمِ الغَبْنِ الذي غَبَنُوه أنفسَهم، وجليلِ الخُسْرانِ الذي لا حُسْرانَ أجلُّ منه: {يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا}. يقولُ: يا نَدامتنا على ما ضيَّعنا فيها. يعني: في صفقتِهم تلك.

{قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا} Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar, cennetteki konaklarını cehennemdeki yerleri karşılığında cennet ehlinden o konakları satın alan kimselere satmakla zarara uğradılar. Kıyamet saati kendilerine ansızın gelip çatınca, sattıkları ve aldıkları şeyleri bizzat görüp dünyada daha önce yaptıkları bu alışveriş akdinin hüsranını açıkça anladıklarında; nefislerine ettikleri büyük aldanışa ve kendisinden daha büyüğü olmayan o muazzam hüsrana eseflenip yanarak: {يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا} “Orada kaçırdıklarımızdan ötürü yazıklar olsun bize!” derler. Yani: O alışverişimizde zayi ettiğimiz şeylere yazıklar olsun, derler.

والهاءُ والألفُ في قولِه: {فِيهَا}. مِن ذكرِ الصَّفقةِ، ولكن اكْتُفِى بدَلالةِ قولِه: {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ}. عليها مِن ذكرِها؛ إذ كان معلومًا أن الخُسرانَ لا يكونُ إلا في صفقةِ بيعٍ قد خَسِرَت .

{فِيهَا} sözündeki "hâ" ve "elif" zamiri, alışveriş akdini (safkayı) göstermektedir; fakat hüsranın ancak zararla sonuçlanan bir alışveriş akdinde olacağı bilindiğinden, {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ} buyruğunun delaletiyle yetinilerek ayrıca zikredilmemiştir.

وإنما معنى الكلامِ: قد وُكِس الذين كذَّبوا بلقاءِ اللَّهِ، ببيعِهم الإيمانَ الذي يَسْتَوْجِبون به مِن اللهِ رِضوانه وجنتَه، بالكفرِ الذي يَسْتَوْجِبون به منه سَخَطَه وعقوبتَه، ولا يَشْعُرون ما عليهم مِن الخُسْرانِ في ذلك حتى تَقومَ الساعةُ، فإذا جاءَتهم الساعةُ بَغْتَةً، فرأَوْا ما لَحقِهم مِن الخُسْرانِ في بيِعهم، قالوا حينَئذٍ تندُّمًا: {يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا}.

Sözün anlamı şudur: Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar, Allah'ın rızasını ve cennetini hak edecekleri imanı, O'nun gazabını ve azabını hak edecekleri inkârla takas etmek suretiyle zarara uğramışlardır; kıyamet kopana kadar da bu konudaki hüsranlarının farkına varmazlar. Kıyamet saati kendilerine ansızın gelip de alışverişlerindeki hüsranı görünce, işte o vakit pişmanlıkla: {يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا} “Orada kaçırdıklarımızdan ötürü yazıklar olsun bize!” derler.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا}: أما {يَاحَسْرَتَنَا}: فنَدامتُنا، {عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا} فضيَّعْنا مِن عملِ الجنةِ .

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun: {يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا} ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: {يَاحَسْرَتَنَا} ifadesine gelince, bu pişmanlığımız demektir; {عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا} ise cennet amelinden zayi ettiklerimize demektir .

حدَّثنا محمد بن عُمارة الأسَديُّ، قال: ثنا يزيدٌ بن مِهْرانَ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عَيَّاشٍ، عن الأعمشِ، عن أبي صالحٍ، عن أبي سعيدٍ، عن النبيِّ ﷺ في قولِه: {يَاحَسْرَتَنَا}. قال: " يَرَى أهلُ النارِ منازلَهم مِن الجنةِ فيَقُولون: يا حسْرتنا".

Bize Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Mihrân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş, el-A‘meş’ten, o Ebû Sâlih’ten, o Ebû Saîd’den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den {يَاحَسْرَتَنَا} “Yazıklar olsun bize!” buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: « يَرَى أهلُ النارِ منازلَهم مِن الجنةِ فيَقُولون: يا حسْرتنا » «Cehennem ehli cennetteki konaklarını görür de: 'Yazıklar olsun bize!' derler.»

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ (٣١)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ (٣١)} “Ve onlar günahlarını sırtlarında taşırlar. Dikkat edin! Yüklendikleri günah ne kötüdür!”

يقولُ تعالى ذكرُه: وهؤلاء الذين كذَّبوا بلقاءِ اللَّهِ يَحْمِلُون أوزارَهم على ظُهورِهم. وقوله: {وَهُمْ}. مِن ذكرِهم، {يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ}. يقولُ: آثَامُهم وذنوبُهم. واحدُها وِزْرٌ، يقالُ منه: قد وَزَر الرجلُ يَزِرُ. إذا أَثِم، [قال اللهُ: {أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} . فإن أُرِيد أنهم أُثِّموا، قيل: قد وُزِر القوم، فهم يُوزَرُون، وهم مَوْزُورون.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'a kavuşmayı yalanlayan bu kimseler, günahlarını sırtlarında taşırlar. {وَهُمْ} buyruğu onları kastetmektedir; {يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ} buyruğu ise günahlarını ve veballerini [taşırlar] demektir. Bunun tekili "vizr"dir. Adam günah işlediğinde: "Adam günaha girdi (vezera'r-racülü yezirü)" denir; [nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} ]. Şayet onların günaha sokuldukları kastedilirse: "Topluluk günaha sokuldu (vüzira'l-kavm), onlar günaha sokuluyorlar (yûzerûn) ve onlar günahkârdırlar (mevzûrûn)" denir.

وقد زعَم بعضُهم أن الوِزْرَ الثِّقلُ والحِمْلُ. ولستُ أَعْرِفُ ذلك كذلك في شاهدٍ، ولا مِن رواية ثقة عن العربِ.

Bazıları ise "vizr"in ağırlık ve yük olduğunu iddia etmiştir; fakat ben bunu ne bir şahitte ne de Araplardan güvenilir bir rivayette bu şekilde bilmekteyim.

وقال تعالى ذكرُه: {عَلَى ظُهُورِهِمْ}. لأن الحِمْلَ قد يكونُ على الرأسِ والمَنْكبِ وغيرِ ذلك، فبيَّن موضعَ حَمْلِهم ما يَحْمِلون مِن ذلك، وذكر أن حَمْلَهم أوزارَهم يومَئذٍ على ظهورِهم، نحوَ الذي حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بَشيرٍ بن سَلْمَانَ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ المُلَائيُّ، قال: إن المؤمنَ إذا خرجَ مِن قبرِه اسْتقبله أحسنُ صورةٍ، وأطيبُه ريحًا، فيقولُ له: هل تَعْرِفُني؟ فيقولُ: لا، إلا أن الله قدَ طيَّب ريحَك، وحسَّن صورتَك. فيقولُ: كذلك كنتَ في الدنيا، أنا عملُك الصالحُ، طالما ركِبْتُك في الدنيا، فارْكَبْني أنت اليومَ. وتلا: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} [مريم: ٨٥]. وإن الكافرَ يَسْتَقْبِلُه أقبح شيءٍ صورةً، وأنْتَنُه ريحًا، فيقولُ: هل تَعْرِفُنى؟ فيقولُ: لا، إلا أن الله قد قَبَّح صورتَك، وأَنْتَنَ

Zikri yüce olan Allah: {عَلَى ظُهُورِهِمْ} “sırtlarında” buyurmuştur; çünkü yük taşımak başın, omzun ve benzeri [başka yerlerin] üzerinde de olabilir. Dolayısıyla Allah, onların taşıyacakları günahları nereye yüklenip taşıyacaklarını beyan etmiş ve o gün günahlarını sırtlarında taşıyacaklarını zikretmiştir. Bu, İbn Humeyd'in bize anlattığı şu rivayet gibidir: Dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr b. Selmân anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays el-Mülâî anlattı, dedi ki: Mümin kabrinden çıktığı zaman onu sureti en güzel ve kokusu en hoş [biri] karşılar. [Karşılayan] ona: "Beni tanıyor musun?" der. O da: "Hayır, ancak Allah senin kokunu güzelleştirmiş ve suretini güzel kılmıştır" der. O da şöyle der: "Sen de dünyada böyleydin; ben senin salih amelinim. Dünyada uzun süre sen bana bindin, bugün ise sen bana bin!" ve: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda elçiler heyeti olarak toplayacağız” [Meryem: 85] ayetini okudu. Kâfiri ise suret bakımından en çirkin ve kokusu en pis bir şey karşılar. Ona: "Beni tanıyor musun?" der. [Kâfir]: "Hayır, ancak Allah senin suretini çirkinleştirmiş ve

ريحَك. فيقولُ: كذلك كنتَ في الدنيا، أنا عملُك السيئُ، طالما ركِبْتَني في الدنيا، فأنا اليومَ أَرْكَبُك. وتلا: {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} .

pis kılmıştır" der. O da şöyle der: "Sen de dünyada böyleydin; ben senin kötü amelinim. Dünyada uzun süre sen bana bindin, bugün ise ben sana bineceğim!" ve: {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} “Ve onlar günahlarını sırtlarında taşırlar. Dikkat edin! Yüklendikleri günah ne kötüdür!” ayetini okudu.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ}: فإنه ليس مِن رجلٍ ظالمٍ يَموتُ فيَدْخُلُ قبرَه، إلا جاءه رجلٌ قبيحُ الوجهِ، أسودُ اللون، مُنْتِنُ الريح، عليه ثيابٌ دَيْسةٌ، حتى يَدْخُلَ معه قبرَه، فإذا رآه قال له: ما أَقْبَحَ وجهَك! قال: كذلك كان عملُك قبيحًا. قال: ما أَنْتَنَ ريحَك! قال: كذلك كان عملُك مُنْتِنًا. قال: ما أَدْنَسَ ثيابَك! قال: فيقولُ: إن عملَك كان دَنِسًا. قال: مَن أنت؟ قال: أنا عملُك. قال: فيكونُ مغه في قبرِه، فإذا بُعِث يومَ القيامةِ قال له: إنى كنتُ أَحْمِلُك في الدنيا باللذَّاتِ والشَّهَواتِ، فأنت اليومَ تَحْمِلُنى. قال: فيَرْكَبُ على ظهرِه، فيَسوقُه حتى يُدْخِلَه النارَ، فذلك قولُه: {يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ} .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ} “Ve onlar günahlarını sırtlarında taşırlar” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Ölüp de kabrine giren hiçbir zalim adam yoktur ki , onun yanına çirkin yüzlü, siyah tenli, pis kokulu ve üzerinde kirli elbiseler bulunan bir adam gelip onunla birlikte kabrine girmesin. Onu görünce ona: "Yüzün ne kadar da çirkin!" der. O da: "Senin amelin de böyle çirkindi" der. "Kokun ne kadar da pis!" der. O da: "Senin amelin de böyle pisti" der. "Elbiselerin ne kadar da kirli!" der. O da: "Senin amelin de böyle kirliydi" der. "Sen kimsin?" diye sorar. O da: "Ben senin amelinim" der. Kabrinde onunla birlikte olur. Kıyamet günü diriltilince ona şöyle der: "Ben dünyada lezzetler ve şehvetlerle seni taşırdım, bugün ise sen beni taşıyacaksın!" Sırtına biner ve onu ateşe sokuncaya kadar sürer. İşte Allah'ın: {يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ} “Günahlarını sırtlarında taşırlar” buyruğu budur.

وأما قوله تعالى: {أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ}. فإنه يعنى: ألا ساء الوِزْرُ الذي يَزِرون. أي: الإثم الذي يَأْثَمونه بربِّهم.

Allah Teâlâ'nın: {أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} buyruğuna gelince; bu: "Dikkat edin, yüklendikleri o günah ne kötüdür!" yani: Rablerine karşı işledikleri o günah ne kötüdür, demektir.

كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ}. قال: ساء ما يَعْمَلُونَ.

Nitekim bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den {أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} “Dikkat edin, yüklendikleri o günah ne kötüdür!” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: Yaptıkları şeyler ne kötüdür!

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٣٢)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٣٢)} “Dünya hayatı ancak bir oyun ve bir eğlencedir. Ahiret yurdu ise sakınanlar için elbette daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”

وهذا تكذيبٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه هؤلاء الكفارَ المُنْكِرِين البعثَ بعدَ المماتِ في قولِهم: {إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه مُكَذِّبًا لهم في قيلِهم ذلك: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} أَيُّها الناسُ، {إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ}. يقولُ: ما باغى لذّاتِ الحياةِ التي أدْنَيْتُ لكم، وقرَّبْتُ منكم في داركِم هذه، ونعيمَها وسرورَها فيها، والمُلتذُّ بها، والمنافِسُ عليها - إلا في لعبٍ ولهوٍ؛ لأنها عما قليلٍ تَزُولُ عن المُسْتَمْتِع بها، والمُلْتَذِّ فيها بمَلاذِّها، أو تَأْتِيه الأيامُ بفَجائعِها وصُروفِها، فتُمِرُّ عليه وتَكْدُرُ ، كاللاعبِ اللاهى الذي يُسْرِعُ اضمِحْلالُ لهوِه ولعبِه عنه، ثم يُعْقِبه منه ندمًا، ويُورثه منه تَرَحًا . يقولُ: لا تَغْتَرُّوا أَيُّها الناسُ بها، فإن المُغْترَّ بها عما قليلٍ يَنْدَمُ.

Bu, zikri yüce olan Allah'ın, ölümden sonra dirilişi inkâr eden bu kâfirleri: {إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} “O ancak bizim dünya hayatımızdır ve biz diriltilecek de değiliz” sözlerinde yalanlamasıdır. Zikri yüce olan Allah bu sözlerinde onları yalanlayarak buyuruyor ki: Ey insanlar! {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “Dünya hayatı”, {إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ} “ancak bir oyun ve bir eğlencedir”. Buyuruyor ki: Bu yurdunuzda size yaklaştırdığım ve size sunduğum hayatın lezzetlerini, oradaki nimet ve sevinci arzulayan, ondan lezzet alan ve onun için yarışan kimse ancak bir oyun ve eğlence içindedir; zira az bir süre sonra o, kendisinden faydalanandan ve oradaki lezzetlerden zevk alandan yok olup gider yahut günler ona acılarını ve türlü hallerini getirir de onun için acılaşır ve bulanıklaşır ; tıpkı eğlencesi ve oyunu çabucak yok olan, sonra da bunun ardından kendisine pişmanlık bırakan ve keder miras bırakan oyuncu ve eğlenen kimse gibi. Buyuruyor ki: Ey insanlar, ona aldanmayın; çünkü ona aldanan kimse çok geçmeden pişman olur.

{وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. يقولُ: ولَلعملُ بطاعتِه، والاستعدادُ للدارِ الآخرةِ بالصالحِ مِن الأعمالِ التي تَبْقَى منافعُها لأهلِها، ويَدُومُ سرورُ أهلِها فيها، خيرٌ مِن الدارِ التي تَفْنَى وشيكًا، فلا يَبْقَى لعُمَّالها فيها سُرورٌ، ولا يَدومُ لهم فيها نَعيمٌ. {لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ}. يقولُ: للذين يَخْشَوْنَ اللَّهَ، فيَتَّقُونه بطاعتِه، واجتنابِ مَعاصيه، والمسارعةِ إلى رضاه، {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. يقولُ: أَفَلا يَعْقِلُ هؤلاء المكذِّبون بالبعثِ حقيقةَ ما نُخْبِرُهم به مِن أن الحياةَ الدنيا لعبٌ ولهوٌ، وهم

{وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Ahiret yurdu ise sakınanlar için elbette daha hayırlıdır.” [Şöyle] buyurmaktadır: O'na itaat ederek amel etmek ve faydaları sahipleri için kalıcı olan, sahiplerinin içindeki sevinci sürüp giden salih amellerle ahiret yurdu için hazırlık yapmak; pek yakında yok olup gidecek, [bu sebeple] kendisi için çalışanlara ne bir sevinç bırakan ne de içinde onlara sürekli bir nimet sunan [dünya] yurdundan elbette daha hayırlıdır. {لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Sakınanlar için”. [Şöyle] buyurmaktadır: Allah'tan korkup O'na itaat etmek, günahlarından kaçınmak ve rızasına koşmak suretiyle O'ndan sakınanlar için [daha hayırlıdır]. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”. [Şöyle] buyurmaktadır: Yeniden dirilişi yalanlayan bu kimseler, kendilerine dünya hayatının ancak bir oyun ve eğlence olduğuna dair haber verdiğimiz şeyin hakikatini hiç akletmezler mi? Oysa onlar

يَرَوْن مَن يُخْتَرَمُ منهم، ومَن يَهْلِكُ فيموتُ، ومَن تَنوبُه فيها النَّوائبُ، وتُصِيبُه المصائبُ، وتَفْجَعُه الفَجائعُ، ففى ذلك لمن عقَل مُدَّكَرٌ ومُزْدَجَرٌ عن الرُّكونِ إليها، واستعبادِ النفسِ لها، ودليلٌ واضحٌ على أن لها مُدَبِّرًا ومُصَرِّفًا يَلْزَمُ الخَلْقَ إخلاصُ العبادةِ له بغيرِ إشراكِ شيءٍ سِواه معه.

aralarından ansızın koparılıp alınanları, helak olup ölenleri, dünyada başına musibetler gelenleri, felaketlere uğrayanları ve acılar yaşayanları görüp durmaktadırlar. Aklı eren kimse için bunda, dünyaya meyletmekten ve nefsi ona köle yapmaktan alıkoyacak bir ibret ve bir sakındırma vardır; ayrıca onun bir idare edicisi ve çekip çevireni olduğuna, yaratılmışların O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın ibadeti halis kılmalarının gerekli olduğuna dair apaçık bir delil bulunmaktadır.

القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣)}

Zikri aziz olan Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣)} “Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وقد تعلم يا محمدُ إنه لَيَحْزُنُك الذي يَقولُ المشركون، وذلك قولُهم: له: إنه كذابٌ. {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ}.

Zikri yüce olan Allah Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Müşriklerin söylediklerinin seni kesinlikle üzdüğünü elbette biliyoruz; o da onların sana: "O bir yalancıdır" demeleridir. {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ} “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar.”

واختَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ [فقرأه بعضُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ: (فإنهم لا يُكْذِبُونَك). بالتخفيفِ] ، بمعنى: إنهم لا يُكذبونك فيما أتَيْتَهم به مِن وحيِ اللهِ، ولا يَدْفَعون أن يكونَ ذلك صحيحًا، بل يَعْلمُون صحتَه، ولكنهم يَجْحَدون حقيقتَه قولًا، فلا يُؤمنون به.

Kıraat imamları bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; [Medine ve Kûfe kurrasından bazıları bunu şeddesiz olarak: (فإنهم لا يُكْذِبُونَك) şeklinde okumuşlardır] . Bunun anlamı şudur: Onlar Allah'ın vahyinden kendilerine getirdiğin hususlarda seni yalanlamıyorlar, bunun doğru olduğunu da inkâr etmiyorlar; bilakis onun doğruluğunu biliyorlar, fakat sözlü olarak hakikatini bile bile inkâr ediyorlar ve ona inanmıyorlar.

وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ يَحْكى عن العربِ أنهم يقولون: أكْذَبْتُ الرجلَ. إذا أخْبَرْتَ أنه جاء بالكذبِ وَرَواه. قال: ويقولون: كذَّبْتُه. إذا أخْبَرْتَ أنه كاذبٌ.

Arap kelamı ilmine sahip olanlardan bazıları Arapların şöyle dediklerini nakletmektedir: Bir kimsenin yalan getirdiğini ve yalan rivayet ettiğini haber verdiğinde "أكْذَبْتُ الرجلَ / Adamı yalanladım (yalan getirdiğini bildirdim)" derler. Der ki: Onun yalancı olduğunu haber verdiğinde ise "كذَّبْتُه / Onu yalanladım" derler.

وقرأَتُه جماعةٌ مِن قرأةِ المدينةِ والعراقَيْنِ؛ الكوفةِ والبصرةِ: {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ}. بمعنى: إنهم لا يُكَذِّبونك علمًا، بل يَعْلَمون أنك صادقٌ،

Medine ve İki Irak -Kûfe ve Basra- kurrasından bir topluluk ise bunu: {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ} “Onlar seni yalanlamıyorlar” şeklinde [şeddeli] okumuşlardır. Bunun anlamı şudur: Onlar bilgi düzeyinde seni yalanlamıyorlar, bilakis senin doğru sözlü olduğunu biliyorlar;

ولكنهم يُكَذِّبونك قولًا، عِنادًا وحَسَدًا.

fakat inat ve haset sebebiyle sözlü olarak seni yalanlıyorlar.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن يُقالَ: إنهما قراءتان مشهورتان، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما جماعةٌ مِن القرأةِ، ولكلِّ واحدةٍ منهما في الصحةِ مَخْرَجٌ مفهومٌ؛ وذلك أن المشركين لا شكَّ أنه كان منهم قومٌ يُكَذِّبون رسولَ اللهِ ﷺ ويَدْفَعونه عما كان اللهُ تعالى خصَّه به مِن النبوةِ، فكان بعضُهم يقولُ: هو شاعرٌ. وبعضُهم يقولُ: هو كاهنٌ. وبعضُهم يقولُ: هو مجنونٌ. ويَنْفِى جميعُهم أن يَكونَ الذي أتاهم به مِن وحيِ السماءِ، ومن تنزيل ربِّ العالمين قولًا. وكان بعضُهم قد تبيَّن أمره، وعلِم صحةَ نبوتِه، وهو في ذلك يُعانِدُ ويَجْحَدُ نبوته حسدًا له وبَغْيًا.

Bu hususta bana göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Bunlar, her birini bir grup kurranın okuduğu meşhur iki kıraattir ve her birinin sıhhat bakımından anlaşılır bir vechi vardır. Zira şüphe yok ki müşriklerden, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayan ve Allah Teâlâ'nın ona tahsis ettiği peygamberliği inkâr eden bir topluluk vardı. Nitekim bazısı: "O bir şairdir", bazısı: "O bir kâhindir", bazısı da: "O bir mecnundur" diyordu. Hepsi de onun getirdiği şeyin semanın vahyi ve Âlemlerin Rabbi'nin indirmesi olduğunu sözleriyle reddediyordu. Bazıları ise onun durumunu kavramış, peygamberliğinin doğruluğunu bilmişti; bununla beraber ona karşı haset ve azgınlık yüzünden inat ediyor ve peygamberliğini bile bile inkâr ediyordu.

فالقارئ: (فإنهم لا يُكْذِبونك). بمعنى. أن الذين كانوا يَعْرِفون حقيقةَ نبوتِك، وصدْقَ قولِك فيما تقولُ، يَجْحَدون أن يَكونَ ما تتلوه عليهم مِن تنزيلِ اللهِ، ومِن عندِ اللهِ، قولًا، وهم يَعْلَمون أن ذلك مِن عندِ اللهِ علمًا صحيحًا - مُصِيبٌ؛ لما ذكَرْنا مِن أنه قد كان فيهم مِن هذه صفتُه.

Dolayısıyla ayeti; senin peygamberliğinin hakikatini ve söylediğin sözlerin doğruluğunu bilen kimselerin, bunun kesin bir bilgiyle Allah katından olduğunu bildikleri halde, onlara okuduğun şeylerin Allah'ın indirmesi ve Allah katından olduğunu sözlü olarak inkâr ettikleri anlamında (فإنهم لا يُكْذِبونك) şeklinde okuyan kimse isabet etmiştir; zira zikrettiğimiz üzere onların içinde bu vasıfta olanlar vardı.

وفى قولِ اللهِ تعالى في هذه السورةِ: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ}. أوضحُ الدليلِ على أنه قد كان فيهم المعاندُ في جُحودِ نبوتِه ﷺ، مع علمٍ منه به وصحة نبوتِه.

Allah Teâlâ'nın bu suredeki: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” buyruğunda, onu ve peygamberliğinin doğruluğunu bildiği halde onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini inatla inkâr eden kimselerin onların arasında bulunduğuna dair en açık delil vardır .

وكذلك القارئ: {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ}. بمعنى أنهم لا يُكَذِّبون رسولَ اللهِ ﷺ إلا عنادًا لا جهلًا بنبوته وصدقِ لَهْجتِه - مُصِيبٌ؛ لما ذكَرْنا مِن أنه

Aynı şekilde [ayeti]; onların Allah'ın Resûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem), onun peygamberliğini ve sözünün doğruluğunu bilmediklerinden ötürü değil, yalnızca inatlarından dolayı yalanladıkları manasında {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ} şeklinde okuyan kimse de isabet etmiştir; zira zikrettiğimiz üzere...

قد كان فيهم مَن هذه صفتُه.

onların içinde bu vasıfta olanlar vardı.

وقد ذهب إلى كلِّ واحدٍ مِن هذين التأويلين جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.

Tevil ehlinden bir grup bu iki tevilin her birini benimsemiştir.

ذكرُ مَن قال: معنى ذلك: فإنهم لا يُكْذِبونك، ولكنهم يَجْحَدون الحقَّ على علمٍ منهم بأنك نبيٌّ للهِ صادقٌ.

Bunun anlamının: "Onlar seni yalanlamıyorlar, fakat senin Allah'ın doğru sözlü bir peygamberi olduğunu bildikleri halde hakkı bile bile inkâr ediyorlar" olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ بنَ أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ، في قولِه: (قد نَعْلَمُ إنه لَيَحْزُنُك الذي يقولون فإنهم لا يُكْذِبونك). قال: جاء جبريلُ إلى النبيِّ ﷺ ذات يوم وهو جالسٌ حزينٌ، فقال له: ما يَحْزُنُك؟ فقال: "كذَّبَنى هؤلاء". قال: فقال له جبريلُ: إنهم لا يُكْذِبونك، هم يَعْلَمون أنك صادقٌ، ولكن الظالمين بآياتِ اللهِ يجْحَدون.

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten (قد نَعْلَمُ إنه لَيَحْزُنُك الذي يقولون فإنهم لا يُكْذِبونك) buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: Cibrîl bir gün Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzgün bir halde otururken ona geldi ve: "Seni üzen nedir?" dedi. O da: "Bunlar beni yalanladı" buyurdu. [Ebû Sâlih] dedi ki: Cibrîl ona şöyle dedi: "Onlar seni yalanlamıyorlar, senin doğru sözlü olduğunu biliyorlar; fakat zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar."

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ، قال: جاء جبريلُ إلى النبيِّ ﷺ وهو جالسٌ حَزينٌ، فقال له: ما يَحْزُنُك؟ فقال: "كذَّبَنى هؤلاء". فقال له جبريلُ: إنهم لا يُكْذِبونك، إنهم لَيَعْلَمون أنك صادقٌ، ولكن الظالمين بآياتِ اللَّهِ يَجْحَدون

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil'den, o da Ebû Sâlih'ten rivayet etti, dedi ki: Cibrîl, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzgün bir halde otururken ona geldi ve: "Seni üzen nedir?" dedi. O da: "Bunlar beni yalanladı" buyurdu. Cibrîl ona: "Onlar seni yalanlamıyorlar, senin doğru sözlü olduğunu elbette biliyorlar; fakat zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar" dedi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} قال: يَعْلَمون أنك رسولُ اللهِ ويَجْحَدون .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar” buyruğu hakkında haber verdi, [Katâde] şöyle dedi: Senin Allah'ın elçisi olduğunu biliyorlar ve bile bile inkâr ediyorlar .

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ...dan rivayet etti:

السديِّ في قولِه: (قد نَعْلَمُ إنه لَيَحْزُنُك الذي يَقُولون فإنهم لا يُكْذِبونك ولكن الظالمين بآياتِ اللَّهِ يَجْحَدون): لمَّا كان يومُ بدرٍ قال الأَخْنَسُ بنُ شَرِيقٍ لبنى زُهْرةَ: يا بني زُهْرةَ، إن محمدًا ابن أختِكم، فأنتم أحقُّ مِن كَفَّ عنه، فإنه إن كان نبيًّا لم تُقاتِلوه اليوم وإن كان كاذبًا كنتم أحقُّ مَن كَفَّ عن ابن أخيِه ، قفوا ههنا حتى أَلْقَى أبا الحكمِ، فإن غُلِب محمدٌ رجَعْتُم سالمين، وإن غلَب محمدٌ، فإن قومَكم لا يَصْنَعون بكم شيئًا. فيومَئذٍ سُمِّى الأَخْنَسَ، وكان اسمَه أبيٌّ، فالْتَقَى الأخنسُ وأبو جهلٍ، فخلا الأخنسُ بأبي جهلٍ، فقال: يا أبا الحكمِ، أخْبِرْني عن محمدٍ، أصادقٌ هو أم كاذبٌ؟ فإنه ليس ههنا مِن قريشٍ أحدٌ غيرى وغيرُك يَسْمَعُ كلامَنا. فقال أبو جهلٍ: وَيْحَك، واللهِ إن محمدًا لَصادقٌ، وما كذَب محمدٌ قطُّ، ولكن إذا ذهَب بنو قُصَيٍّ باللواءِ والحِجابِة والسِّقايةِ والنبوةِ، فماذا يَكونُ لسائرِ قريشٍ؟ فذلك قولُه (فإنهم لا يُكذبوك ولكن الظالمين بآياتِ اللهِ يَجْحَدون). فَآيَاتُ الله محمدٌ ﷺ .

...es-Süddî'den (قد نَعْلَمُ إنه لَيَحْزُنُك الذي يَقُولون فإنهم لا يُكْذِبونك ولكن الظالمين بآياتِ اللَّهِ يَجْحَدون) buyruğu hakkında: Bedir günü olunca el-Ahnes b. Şerîk, Benî Zühre'ye şöyle dedi: "Ey Zühreoğulları! Muhammed sizin kız kardeşinizin oğludur; dolayısıyla ondan el çekecek en layık kimseler sizlersiniz. Zira o şayet bir peygamber ise bugün onunla savaşmamış olursunuz ; eğer bir yalancı ise kardeşinizin oğlundan el çekecek en layık olan sizlersiniz. Ben Ebu'l-Hakem ile görüşünceye kadar burada bekleyin; şayet Muhammed mağlup edilirse selametle dönersiniz, eğer Muhammed galip gelirse kavminiz size bir şey yapamaz." İşte o gün ona el-Ahnes adı verildi, asıl adı ise Übey idi. Ahnes ile Ebû Cehil buluştu, Ahnes Ebû Cehil ile baş başa kaldı ve: "Ey Ebu'l-Hakem! Bana Muhammed'i haber ver; o doğru sözlü müdür yoksa yalancı mı? Çünkü burada Kureyş'ten sözümüzü işitecek senden ve benden başka kimse yoktur" dedi. Ebû Cehil şöyle dedi: "Yazıklar olsun sana! Allah'a yemin olsun ki Muhammed elbette doğru sözlüdür; Muhammed asla yalan söylememiştir. Fakat sancak, hicâbe, sikâye ve peygamberlik Kusayoğullarına giderse Kureyş'in geri kalanına ne kalacak?" İşte (فإنهم لا يُكذبوك ولكن الظالمين بآياتِ اللهِ يَجْحَدون) buyruğu budur. Allah'ın ayetleri ise Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem) .

حدَّثني الحارثُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا قيسٌ، عن سالمٍ الأفْطَسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: (فإنَّهم لا يُكْذِبونك). قال: ليس يُكْذِبون محمدًا، ولكنهم بآياتِ اللَّهِ يَجْحَدون.

Bana el-Hâris b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Kays, Sâlim el-Eftas'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den (فإنَّهم لا يُكْذِبونك) hakkında rivayet etti, [Saîd] dedi ki: Muhammed'i yalanlamıyorlar, fakat Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar.

ذكرُ مَن قال: ذلك بمعنى: فإنهم لا يُكَذِّبونك ولكنهم يُكَذِّبون ما جئتَ به.

Bunun: "Onlar seni yalanlamıyorlar, fakat getirdiğin şeyi yalanlıyorlar" anlamında olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن ناجيةَ، قال: قال أبو جهلٍ للنبيِّ ﷺ: ما نَتَّهِمُك،

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Nâciye'den anlattı, [Nâciye] dedi ki: Ebû Cehil Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dedi: "Biz seni itham etmiyoruz,

ولكن نَتَّهِمُ الذي جئتَ به. فأَنْزَل اللهُ تعالى ذكرُه: {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} .

fakat getirdiğin şeyi itham ediyoruz." Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar” ayetini indirdi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بن آدم، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن ناجيةَ بن كعبٍ، أن أبا جهلٍ قال للنبيِّ ﷺ: إنا لا نُكَذِّبُك، ولكن نُكَذِّبُ الذي جئتَ به. فأنْزَل اللهُ تعالى ذكرُه: {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ}.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o da Nâciye b. Ka'b'dan rivayet etti ki: Ebû Cehil Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Biz seni yalanlamıyoruz; fakat getirdiğin şeyi yalanlıyoruz" dedi. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar” ayetini indirdi.

وقال آخرون: معنى ذلك: فإنهم لا يُبْطِلون ما جئتَهم به.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, "Onlar kendilerine getirdiğin şeyi boşa çıkaramazlar/hükümsüz kılamazlar" demektir.

ذكرُ مِن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سليمانَ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ: {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ}. قال: لا يُبْطِلون ما في يديك .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Süleymân, Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Ka'b'dan {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ} “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar” hakkında rivayet etti, [Muhammed b. Ka'b] şöyle dedi: Senin elindekini boşa çıkaramazlar .

وأما قولُه: {وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ}. فإنه يقولُ: ولكنَّ المشركين باللهِ، بحُجَج الله وآيِ كتابِه ورسولِه يَجْحَدون، فيُنكرون صحةَ ذلك كلِّه.

ve {وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Fakat Allah'a şirk koşanlar, Allah'ın delillerini, Kitabı'nın ayetlerini ve elçisini bile bile inkâr ederler ve bütün bunların doğruluğunu reddederler.

وكان السديُّ يقولُ: الآياتُ في هذا الموضعِ معنيٌّ بها محمدٌ ﷺ. وقد ذكَرْنا الروايةَ بذلك عنه قبلُ.

es-Süddî şöyle diyordu: Bu yerdeki "ayetler" ile Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastedilmektedir. Daha önce ondan gelen bu konudaki rivayeti zikretmiştik.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤)} “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı; kendilerine yardımımız gelinceye kadar yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur. Andolsun ki peygamberlerin haberlerinden sana da gelmiştir” buyruğunun teviline dair açıklama.

وهذا تسليةٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ، وتعزيةٌ له عما ناله مِن المَساءَةِ بتكذيبِ قومِه إياه على ما جاءهم به مِن الحقِّ مِن عندِ اللَّهِ.

Bu, zikri yüce olan Allah'tan Nebîsi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir teselli ve kavminin, Allah katından kendilerine getirdiği hak hususunda onu yalanlamasıyla uğradığı kederden ötürü bir teselli/taziyedir.

يقولُ تعالى ذكرُه: إن يُكَذِّبُك يا محمدُ هؤلاء المشركون مِن قومِك، فيجحدوا نبوتَك، ويُنْكِروا آياتِ اللهِ أنها مِن عنده، فلا يَحْزُنك ذلك، واصْبِرْ على تكذيبِهم إياك، وما تَلْقَى منهم مِن المكروهِ في ذاتِ اللهِ، حتى يَأْتىَ نصرُ اللهِ، فقد كُذِّبَت رسلٌ مِن قبلِك، أرْسَلْتُهم إلى أممِهم، فنالُوهم بمكروهٍ، فصبَروا على تكذيبِ قومِهم إياهم، ولم يُنْنِهم ذلك مِن المُضِيِّ لأمرَ اللهِ الذي أمَرَهم به مِن دعاءِ قومِهم إليه، حتى حكَم اللهُ بينَهم وبينَهم، {وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ}. يقولُ: ولا مُغَيِّرَ لكلماتِ اللهِ. وكلماتُه تعالى ما أَنْزَل الله إلى نبيِّه محمدٍ ﷺ مِن وعدِه إياه النصرَ على مِن خالَفَه وضادَّه، والظُّفَرَ على مِن تولَّى عنه وأدْبَر.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olan bu müşrikler seni yalanlar, peygamberliğini inkâr eder ve Allah'ın ayetlerinin O'nun katından olduğunu reddederlerse bu seni üzmesin; seni yalanlamalarına ve Allah yolunda onlardan gördüğün hoşnutsuz durumlara, Allah'ın yardımı gelinceye kadar sabret. Zira senden önce de ümmetlerine gönderdiğim peygamberler yalanlanmıştı; onlar da hoşnutsuz muamelelere maruz kaldılar, kavimlerinin kendilerini yalanlamasına sabrettiler ve bu durum, Allah aralarında hükmedinceye kadar onları kavimlerini Allah'a çağırma hususunda emrettiği Allah'ın emrini yerine getirmekten alıkoymadı. {وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} Buyuruyor ki: Allah'ın kelimelerini değiştirecek hiçbir güç yoktur. O'nun kelimeleri ise, Allah'ın Nebîsi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine muhalefet edip karşı gelenlere karşı yardım ve yüz çevirip arkasını dönenlere karşı zafer vadine dair indirdiği şeylerdir.

{وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ}. يقولُ: ولقد جاءك يا محمدُ مِن خبرِ مِن كان قبلَك مِن الرسلِ، وخبرِ أممِهم، وما صنَعْتُ بهم حينَ جحَدوا آياتي، وتَمادَوْا في غَيِّهم وضلالِهم أنباءٌ. وترَك ذكرَ "أنباءٍ" لدلالة "مِن" عليها. يقولُ تعالى ذكرُه: فانْتَظِرْ أنت أيضًا مِن النُّصْرِةِ والظَّفَرِ مثل الذي كان مني في مَن كان قبلَك مِن الرسلِ، إذ كذَّبهم قومُهم ، واقْتَدِ بهم في صبرِهم على ما لَقُوا مِن قومِهم.

{وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ} Buyuruyor ki: Ey Muhammed! Senden önceki peygamberlerin haberlerinden, ümmetlerinin durumundan ve ayetlerimi inkâr edip azgınlık ve sapıklıklarında ısrar ettiklerinde onlara ne yaptığımdan haberler elbette sana gelmiştir. [Arapça ibarede] "مِن" edatının ona delalet etmesi sebebiyle "أنباء" kelimesinin açıkça zikri terk edilmiştir. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Sen de kavimleri kendilerini yalanladığında senden önceki peygamberlere benden gelen yardım ve zaferin bir benzerini bekle ve kavimlerinden gördükleri sıkıntılara karşı sabırlarında onlara uy.

وبنحوِ ذلك تأول مِن تأوَّل هذه الآية مِن أهلِ التأويلِ.

Tevil ehlinden bu ayeti tevil edenler de buna benzer şekilde tevil etmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا}: يُعَزِّى نبيَّه ﷺ كما تَسْمَعون، ويُخْبِرُه أن الرسلَ قد كُذِّبَت قبله، فصبَروا على ما كُذِّبوا حتى حكَم اللهُ، وهو خيرُ الحاكِمِين .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا} “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı. Ancak onlar, yalanlanmalarına sabrettiler” buyruğu hakkında rivayet etti: [Katâde] dedi ki: İşittiğiniz gibi Nebîsini (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmekte ve peygamberlerin kendisinden önce de yalanlandığını, hükmedenlerin en hayırlısı olan Allah hükmünü verinceye kadar yalanlanmalarına sabrettiklerini ona bildirmektedir .

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهَيْرٍ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضحاكِ: {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ}. قال: يُعَزِّي نبيِّه ﷺ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ} “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı” hakkında nakletti, [Dahhâk] dedi ki: Nebîsini (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmektedir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ} الآية. قال: يُعزِّى نبيِّه ﷺ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ} ayeti hakkında nakletti, dedi ki: Nebîsini (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmektedir .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ} “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, yerin içine [inebileceğin] bir tünel ya da göğe [çıkabileceğin] bir merdiven arayıp da onlara bir mucize getirmeye gücün yetiyorsa [durma yap]!”

يقولُ تعالى ذكرُه: وإن كان عَظُم عليك يا محمدُ إعراضُ هؤلاء المشركين عنك، وانصرافُهم عن تصديقِك فيما جئتَهم به مِن الحقِّ الذي بعَثْتُك به،، فشَقَّ ذلك عليك، ولم تَصْبِرْ لمكروهِ ما يَنالُك منهم، {فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: فإن استَطَعْتَ أن تَتَّخِذَ سَرَبًا في الأرضِ - مثلّ نافِقاءِ اليَرْبُوعِ، وهى أحدُ جِحَرتِه - فتَذْهَبَ فيه، {أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ}. يقولُ: أو مِصْعَدًا

Allah Teâlâ -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Eğer bu müşriklerin senden yüz çevirmesi ve kendisiyle seni gönderdiğim haktan getirdiğin şey hususunda seni tasdik etmekten kaçınmaları sana ağır gelmiş, bu durum sana güç gelmiş ve onlardan sana isabet eden bu nahoş duruma sabredememişsen; {فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ} “yerde bir tünel arayıp bulmaya gücün yetiyorsa”. Şöyle buyurmaktadır: Şayet yerde -tıpkı arap tavşanının deliklerinden biri olan nâfikāı (gizli kaçış deliği) gibi- bir yeraltı yolu edinip orada gitmeye gücün yetiyorsa; {أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ} “yahut gökte bir merdiven [arayıp bulmaya]”. Şöyle buyurmaktadır: Yahut yukarı çıkacak bir vasıta...

تَصْعَدُ فيه، كالدَّرَج وما أشبهَها، كما قال الشاعرُ :

merdiven ve benzeri gibi içinde yükseleceğin [bir merdiven bulmaya gücün yetiyorsa]; nitekim şair şöyle demiştir :

لا يُحْرِزُ المرء أحجاءُ البلادِ ولا … يُبْنى له في السماواتِ السَّلالِيمُ

Beldelerin sığınakları kişiyi koruyamaz, … Göklerde onun için merdivenler de kurulsa kurtulamaz.

{فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ} منها، يعنى: بعلامةٍ وبرهانٍ على صحةِ قولِك، غيرِ الذي أتيْتُك، فافْعَلْ.

{فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ} “onlara bir mucize getirmeye” [yerden veya gökten]; yani sana verdiğimden başka, sözünün doğruluğuna dair bir delil ve bürhan [getirmeye gücün yetiyorsa, bunu yap]!

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال بعضُ أهلِ التأويلِ

Bu hususta söylediğimize benzer şeyleri tevil ehlinden bazıları da söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحة، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ}: والنَّفَقُ السَّرَبُ، فتَذْهَبَ فيه فتأتيَهم بآيةٍ، أو [تَجْعَل لهم] سُلَّمًا في السماء فتَصْعَدَ عليه، فتَأْتِيهم بآيةٍ أفضلَ مما أتَيْناهم به، فافْعَل .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ} buyruğu hakkında rivayet etti: Nefak yer altı tünelidir; onun içine girip onlara bir mucize getirmeye veya göğe bir merdiven [koyup] onun üstüne çıkmaya ve onlara kendilerine getirdiğimizden daha üstün bir mucize getirmeye [gücün yetiyorsa yap] .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ}. قال: سَرَبًا، {أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ}. قال: يعنى الدَّرَجَ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ} “yerin içine [inebileceğin] bir tünel... arayıp da [bir mucize getirmeye gücün yetiyorsa]” buyruğu hakkında rivayet etti, [Katâde] dedi ki: Tünel/yeraltı yolu, {أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ} “ya da göğe [çıkabileceğin] bir merdiven” buyruğu hakkında ise: Merdiven demektir, dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن

Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât rivayet etti, [o da]...

السديِّ: {وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ}: أما النَّفقُ فالسَّرَبُ، وأما السُّلَّمُ فالمصْعَدُ .

...es-Süddî'den {وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ} “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, yerin içine [inebileceğin] bir tünel ya da göğe [çıkabileceğin] bir merdiven arayıp da [bir mucize getirmeye gücün yetiyorsa]” buyruğu hakkında: Nefak tünel/yeraltı yolu, süllem ise yükselme vasıtasıdır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {نَفَقًا فِي الْأَرْضِ}. قال: سَرَبًا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan {نَفَقًا فِي الْأَرْضِ} “yerin içine [inebileceğin] bir tünel” buyruğu hakkında nakletti, [İbn Abbâs] dedi ki: Tünel/yeraltı yolu demektir .

وتُرِك جوابُ الجزاءِ فلم يُذْكَرُ؛ لدَلالةِ الكلامِ عليه، ومعرفةِ السامِعِين بمعناه، وقد تَفْعَلُ العربُ ذلك فيما كان يُفهمُ معناه عندَ المخاطَبين به، فيَقولُ الرجلُ منهم للرجلِ: إنِ اسْتَطَعتَ أن تَنْهَضَ معنا في حاجتِنا، إن قدَرْتَ على مَعُونتِنا. ويَحْذِفُ الجوابَ، وهو يُريدُ: إن قدَرْتَ على مَعونتِنا فافْعَلْ. فأما إذا لم يَعْرِفِ المُخاطَب والسامعُ معنى الكلامِ إلا بإظهارِ الجوابِ لم يَحْذِفوه، لا يُقالُ: إن تَقُمْ. فَتَسْكُتُ وتَحْذِفُ الجوابَ؛ لأن المَقُولَ ذلك له لا يَعْرِفُ جوابَه إلا بإظهارِه، حتى يُقالَ: إن تَقُمْ تُصِبْ خيرًا. أو: إن تَقُمْ فحسنٌ. وما أشْبَهَ ذلك. ونظيرُ ما في الآيةِ مما حُذِف جَوابُه وهو مُرادٌ؛ لفهم المُخاطَب لمعنى الكلامِ، قول الشاعرِ :

Kelamın ona delalet etmesi ve dinleyenlerin anlamını bilmesi sebebiyle şartın cevabı [metinde] zikredilmeyip hazfedilmiştir. Araplar, muhataplar nezdinde anlamı anlaşılan yerlerde böyle yaparlar. Nitekim onlardan bir adam diğerine: "Bizim ihtiyacımız için bizimle kalkmaya gücün yeterse, bize yardıma kadir olursan..." der ve cevabı hazfeder; kastettiği ise "Bize yardıma kadir olursan [yap]" demektir. Ancak muhatap ve dinleyen kelamın anlamını cevabın açıkça söylenmesi dışında bilemeyecek durumda ise cevabı hazfetmezler. Mesela: "Eğer kalkarsan..." denilip susulmaz ve cevap hazfedilmez; çünkü bu sözün kendisine söylendiği kimse, "Eğer kalkarsan hayır bulursun" yahut "Eğer kalkarsan güzel olur" ve benzeri denilmedikçe cevabını bilemez. Ayette muhatabın sözün manasını anlamasından ötürü kastedildiği halde cevabı hazfedilen durumun bir benzeri şairin şu sözüdür :

فَبِحَظٍّ مما نَعِيش ولا تَذْ … هَبْ بِكِ التُّرَّهاتُ في الأهوالِ

Yaşadığımız şeylerden bir nasiple [yetin], … Korkular içindeki boş kuruntular seni alıp götürmesin!

[والمعنى: فبحظٍّ مما نَعِيشُ فَعِيشى] .

[Anlamı şudur: Yaşadığımız şeylerden bir nasiple sen de yaşa!] .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٥)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٥)} “Eğer Allah dileseydi, elbette onları hidayet üzere toplardı. O halde sakın cahillerden olma!”

يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين يُكَذِّبونك مِن هؤلاء الكفار يا محمدُ، فيَحْزُنُك تكذيبُهم إياك، لو أشاءُ أن أَجْمَعَهم على استقامةٍ مِن الدِّينِ، وصوابٍ مِن مَحَجَّةِ الإسلامِ، حتى تكونَ كلمةُ جَمْعِكم واحدةً، وملتُكم وملتهم واحدةً، لجَمعْتُهم على ذلك، ولم يكنْ بعيدًا عليَّ؛ لأنى القادرُ على ذلك بلُطْفى، ولكنى لم أفَعَلْ ذلك لسابقِ علمي في خَلْقِي، ونافذِ قَضائى فيهم، مِن قبلِ أن أَخْلُقَهم، وأُصَوِّرَ أجسامَهم، {فَلَا تَكُونَنَّ} يا محمدُ {مِنَ الْجَاهِلِينَ}. يقولُ: فلا تَكُونَنَّ مُمَّن لا يَعْلَمُ أن الله لو شاء لَجَمع على الهُدىَ جميعَ خلقِه بلُطْفِه، وأن مَن يَكْفُرُ به مِن خَلْقِه، إنما يَكْفُرُ به لسابقِ علمِ اللهِ فيه، ونافذِ قَضائِه بأنه كائنٌ مِن الكافرين به اختيارًا لا اضطرارًا، فإنك إذا علِمْتَ صحةَ ذلك لم يَكْبُرْ عليك إعراضُ مَن أَعْرَضَ مِن المشركين عما تَدْعُوه إليه مِن الحقِّ، وتكذيبُ مَن كذَّبك منهم.

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Bu kâfirlerden seni yalanlayan ve yalanlamaları seni üzen kimseleri, eğer ben dinde bir istikamet ve İslam yolunda bir doğruluk üzere toplamak isteseydim, ta ki sizin cemaatinizin sözü bir olsun, dininiz ve onların dini bir olsun [diye bunu dileseydim], elbette onları bunun üzerinde toplardım ve bu bana uzak/zor da olmazdı. Çünkü ben lütfumla buna kadirim. Lakin ben yaratmadan ve bedenlerine suret vermeden önce yaratıklarım hakkındaki ezeli ilmim ve onlar hakkında geçerli olan takdirim sebebiyle bunu yapmadım. {فَلَا تَكُونَنَّ} “O halde sakın olma” ey Muhammed, {مِنَ الْجَاهِلِينَ} “cahillerden!” Buyuruyor ki: Allah'ın dileseydi lütfuyla bütün yarattıklarını hidayet üzere toplayacağını ve yaratıklarından O'nu inkâr edenlerin, ancak Allah'ın onlar hakkındaki ezeli ilmi ve onların cebren değil kendi tercihleriyle inkâr edenlerden olacağına dair geçerli takdiri sebebiyle inkâr ettiğini bilmeyen kimselerden olma! Zira sen bunun doğruluğunu bildiğinde, müşriklerden seni davet ettiğin haktan yüz çevirenlerin yüz çevirmesi ve onlardan seni yalanlayanların yalanlaması sana ağır gelmeyecektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال بعضُ أهلِ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehlinden bazıları da söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: