حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباس: يقولُ اللهُ سبحانَه: لو شئتُ جَمَعْتُهم على الهُدَى أجمعين .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Allah Teâlâ: 'Eğer dileseydim onları topyekûn hidayet üzere toplardım' buyurmaktadır .
وفي هذا الخبر مِن اللهِ تعالى الدلالةُ الواضحةُ على خطأَ ما قال أهلُ التَّفويضِ مِن القَدَريةِ، المنكرون أن يَكونَ عندَ اللهِ لطائف لمن شاء توفيقَه مِن خلقِه، يَلْطُفُ
Allah Teâlâ'dan [gelen] bu haberde; yaratılmışları arasından tevfike (muvaffakiyete) erdirmeyi dilediği kimseler için Allah katında, kendilerine lütufta bulunacağı lütuflar olduğunu inkâr eden Kaderiyye'nin tefvîz ehlinin söylediklerinin yanlışlığına açık bir delil vardır.
بها له، حتى يَهْتَدِى للحقِّ فيَنْقادَ له، ويُنيب إلى الرَّشادِ، فَيُذْعِنَ به، ويُؤْثِرَه على الضلالِ والكفرِ باللهِ. وذلك أنه تعالى ذكرُه أخْبَر أنه لو شاء هدايةَ جميعِ مِن كفَر به حتى يَجْتَمِعوا على الهُدَى، فعل، ولا شكَّ أنه لو فعَل ذلك كانوا مُهْتَدِين لا ضُلَّالًا، وهم لو كانوا مُهْتَدِين كان لا شكَّ أن كونَهم مهتدِين كان خيرًا لهم. وفي تركِه تعالى ذكرُه أن يَجْمَعَهم على الهدَى، تركٌ منه أن يَفْعَلَ بهم في دينهم بعضَ ما هو خيرٌ لهم فيه، مما هو قادرٌ على فعلِه بهم، وقد تَرك فعلَه بهم. وفى تركِه فعلَ ذلك بهم أوضحُ الدليل أنه لم يُعْطِهم كلَّ الأسبابِ التي بها يَصِلون إلى الهدايِة، ويَتَسَبَّبون بها إلى الإيمانِ.
Çünkü şanı yüce olan Allah, kendisine inkâr eden herkesin hidayet üzere toplanmasını dileseydi bunu yapacağını haber vermiştir. Şüphe yok ki O bunu yapsaydı onlar sapanlar değil, hidayete erenler olurlardı. Hidayete ermiş olsalardı, şüphesiz hidayete ermiş olmaları onlar için daha hayırlı olurdu. Allah Teâlâ'nın onları hidayet üzere toplamayı terk etmesi, dinleri konusunda haklarında daha hayırlı olan ve kendilerine yapmaya kadir olduğu bazı şeyleri onlara yapmaktan vazgeçmesidir; nitekim bunu onlara yapmayı terk etmiştir. Bunu onlara yapmayı terk etmesinde ise, hidayete ulaşacakları ve imana vesile kılacakları bütün sebepleri onlara vermediğine dair en açık delil vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦)} “Ancak [can kulağıyla] dinleyenler icabet eder. Ölülere gelince, Allah onları diriltir, sonra da O'na döndürülürler” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لا يَكْثرَنَّ عليك إعراضُ هؤلاء المعْرِضِين عنك، وعن الاستجابةِ لدعائِك، إذا دعَوتَهم إلى توحيدِ ربِّهم، والإقرارِ بنبوتِك، فإنه لا يَسْتَجِيبُ لدعائِك إلى ما تَدْعُوه إليه مِن ذلك، إلا الذين فتَح اللهُ أسماعَهم للإصغاءِ إلى الحقِّ، وسهَّل لهم اتباعَ الرُّشْدِ، دونَ مَن ختَم اللَّهُ على سمعِه، فلا يَفْقَهُ مِن دعائِك إياه إلى اللهِ، وإلى اتباعِ الحقِّ، إلا ما تَفْقَهُ الأنعامُ مِن أصواتِ رُعاتِها، فهم كما وصَفَهم الله به تعالى ذكرُه: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} [البقرة: ١٧١].
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e buyuruyor ki: Rablerinin birliğine ve senin peygamberliğini ikrara çağırdığında, senden ve senin davetine icabet etmekten yüz çeviren bu kimselerin yüz çevirmesi sana ağır gelmesin. Zira senin yaptığın bu davete, ancak Allah'ın kulaklarını hakkı dinlemeye açtığı ve doğru yola uymayı kendilerine kolaylaştırdığı kimseler icabet eder. Allah'ın işitmesini mühürlediği, dolayısıyla senin kendisini Allah'a ve hakka uymaya davetinden, hayvanların çobanlarının seslerinden anladığından başkasını anlamayan kimseler ise icabet etmez. Nitekim onlar Allah Teâlâ'nın kendilerini nitelediği gibidirler: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; bu yüzden akıl erdirmezler.”
{وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ} يقولُ: والكفارُ يَبْعَثُهم اللهُ مع الموتى. فجعَلَهم تعالى ذكرُه في عِدادِ الموتى الذين لا يَسْمَعون صوتًا، ولا يَعْقِلُون دعاءً، ولا يَفْقَهُون قولًا، إذ كانوا لا يَتَدبَّرون حُجَجَ الله، ولا يَعْتَبِرون آياتِه، ولا يُتَذَكَّرون فيَنْزَجِروا عما هم عليه مِن تكذيبِ رسلِ اللَّهِ وخلافِهم.
{وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ} “Ölülere gelince, Allah onları diriltir” buyruğu hakkında der ki: Allah kâfirleri ölülerle beraber diriltir. Zira Allah'ın delillerini düşünüp taşınmadıkları, ayetlerinden ibret almadıkları ve Allah'ın elçilerini yalanlamaktan ve onlara muhalefet etmekten vazgeçecek şekilde düşünüp öğüt almadıkları için Allah Teâlâ onları bir ses işitmeyen, bir çağrıya akıl erdiremeyen ve bir sözü anlamayan ölüler mesabesinde kılmıştır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهد: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ} المؤمنون للذكرِ، {وَالْمَوْتَى}: الكفارُ، حينَ يَبْعَثُهم اللهُ مع الموتى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ} “Ancak [can kulağıyla] dinleyenler icabet eder” [ifadesi], zikre icabet eden müminlerdir; {وَالْمَوْتَى} “ölüler” ise Allah'ın ölülerle beraber dirilteceği kâfirlerdir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ}. قال: هذا مَثَلُ المؤمنِ، سمِع كتابَ اللهِ، فانْتَفَع به، وأخَذَ به وعقَله. {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ}: وهذا مَثَلُ الكافِرِ، أَصَمٌّ أبْكَمُ، لا يُبْصِرُ هُدًى ، ولا يَنْتَفِعُ به .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ} “Ancak [can kulağıyla] dinleyenler icabet eder”. [Katâde] dedi ki: Bu, Allah'ın Kitabı'nı işiten, ondan faydalanan, onu tutan ve kavrayan müminin misalidir. {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ} “Âyetlerimizi yalanlayanlar ise sağırdırlar, dilsizdirler...” [buyruğu ise] bir hidayeti görmeyen ve ondan faydalanmayan sağır ve dilsiz kâfirin misalidir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن سفيانَ الثوريِّ، عن محمدِ بن جُحَادة، عن الحسنِ: {نَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ}: المؤمنون: {وَالْمَوْتَى}. قال: الكفارُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân es-Sevrî'den, o Muhammed b. Cuhâde'den, o da el-Hasan'dan nakletti: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ} “Ancak [can kulağıyla] dinleyenler icabet eder” müminlerdir, {وَالْمَوْتَى} “ölüler” ise kâfirlerdir, dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن محمدِ بن جحادةَ، قال: سمِعْتُ الحسنَ يقولُ في قولِه: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ}. قال: الكفارُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Muhammed b. Cuhâde'den nakletti, dedi ki: el-Hasan'ı, [Allah Teâlâ'nın]: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ} “Ancak [can kulağıyla] dinleyenler icabet eder; ölüleri ise Allah diriltir” kavli hakkında şöyle derken işittim: “[Buradaki ölüler], kâfirlerdir.”
وأما قوله {ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ}. فإنه يقولُ تعالى ذكره: ثم إلى الله يُرجعون؛ المؤمنون الذين استجابوا لله والرسولِ، والكفارُ الذين يَحُولُ الله بينَهم وبينَ قُلُوبِهِم أن يَفْقَهوا عنك شيئًا، فيُثيبُ هذا المؤمن على ما سلف من صالحِ عملِه في الدنيا، بما وعَد أهلَ الإيمان به مِن الثوابِ، ويُعاقِبُ هذا الكافرَ بما أوْعَد أهلَ الكفر به مِن العقاب، لا يَظْلِمُ أحدًا منهم مثقال ذرةٍ.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “sonra da O'na döndürülürler” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ buyuruyor ki: Sonra Allah'a döndürülürler; [yani] Allah'a ve Elçisi'ne icabet eden müminler de, senden bir şey anlamaları hususunda Allah'ın kendileriyle kalpleri arasına girdiği kâfirler de [O'na döndürülürler]. Böylece O, dünyada geçmiş salih amelinden ötürü bu mümine, iman ehline vadettiği sevap ile mükâfat verir; bu kâfiri de inkâr ehline tehdit ettiği ceza ile cezalandırır. Onlardan hiçbirine zerre ağırlığınca haksızlık etmez.
القول في تأويل قوله: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٧)} “Dediler ki: 'Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya!' De ki: 'Şüphesiz Allah bir ayet (mucize) indirmeye kadirdir; fakat onların çoğu bilmezler'” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكره: وقال هؤلاء العادلون بربِّهم، المعرضون عن آياته: {لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ}. يقولُ: قالوا: هلَّا نُزِّل على محمدٍ آيةٌ من ربِّه. كما قال الشاعر :
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Rablerine [başkalarını] denk tutan ve O'nun ayetlerinden yüz çeviren şu kimseler dediler ki: {لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ} “Ona Rabbinden bir ayet indirilseydi ya!” Yani onlar: 'Muhammed'e Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!' dediler. Nitekim şair de şöyle demiştir :
تَعُدُّونَ عَقْرَ النِّيب أفضلَ مَجْدِكم … بني ضَوْطَرَى لولا الكَمِيَّ المُقَنَّعا
Yaşlı develeri boğazlamayı en üstün şerefiniz sayarsınız … Ey Zavallıoğulları, tepeden tırnağa zırhlı yiğitle karşılaşsaydınız ya!
بمعنى: هلَّا الكَمِيَّ.
Yani: Yiğitle [karşılaşsaydınız] ya! anlamındadır.
والآية العلامةُ، وذلك أنهم قالُوا: {مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ لَوْلَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا (٧) أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا} [الفرقان: ٧، ٨]. قال الله تعالى لنبيه محمد ﷺ: {قُل} يا محمدُ لقائلي هذه المقالةِ لك: {إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً}. يعنى: حُجَّةً على ما يُريدون ويَسْأَلُون، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولكن أكثر الذين يقُولون ذلك، فيَسْأَلونك آيةٌ، لا يَعْلَمون ما
Ayet (آية) ise alamet (mucize) demektir. Zira onlar şöyle demişlerdi: {مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ لَوْلَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا (٧) أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا} [el-Furkân: 7-8] “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor! Ona bir melek indirilseydi de onunla birlikte bir uyarıcı olsaydı ya! Yahut kendisine bir hazine bırakılsaydı veya kendisinden yiyeceği bir bahçesi olsaydı ya!”. Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: {قُل} “De ki:” Ey Muhammed, sana bu sözü söyleyenlere: {إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً} “Şüphesiz Allah bir ayet (mucize) indirmeye kadirdir.” Yani onların istedikleri ve talep ettikleri şeye dair bir delil [indirmeye kadirdir]; {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Fakat bunu söyleyip senden bir ayet (mucize) isteyenlerin çoğu bilmezler ne...
عليهم في الآية إن نَزَّلها من البلاء، ولا يَدْرُون ما وجه ترك الله إنزال ذلك عليك، ولو علموا السببَ الذي من أجله لم أُنَزِّلْها عليك، لم يَقُولوا ذلك ولم يَسْأَلُوكه، ولكنَّ أكثرهم لا يَعْلَمون ذلك.
...o mucizeyi indirdiği takdirde başlarına gelecek belayı bilmiyorlar; Allah'ın onu sana indirmeyi terk etmesinin gerekçesini de kavramıyorlar. Eğer onu sana indirmeyişimin sebebini bilselerdi bunu söylemez ve onu senden istemezlerdi; fakat onların çoğu bunu bilmezler.
القول في تأويل قوله: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨)} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasın. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık; sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل لهؤلاء المعرِضِين عنك، المُكَذِّبِين بآياتِ اللهِ: أَيُّها القومُ، لا تَحْسَبَنَّ الله غافلًا عما تَعْمَلون، أو أنه غيرُ مُجازيكم على ما تَكْسِبون، وكيف يَغْفُلُ عن أعمالِكم، أو يَتْرُكُ مُجازاتَكم عليها، وهو غيرُ غافل عن عملِ شيءٍ دبَّ على الأرضِ صغيرٍ أو كبيرٍ، ولا عملِ طائرٍ طار بجَناحَيْه في الهواء، بل جعَل ذلك كلَّه أجْناسًا مُجَنَّسةً، وأصنافًا مُصَنَّفَةً، تَعْرِفُ كما تَعْرِفون، وتَتَصَرَّفُ فيما سُخِّرَت له كما تَتَصَرَّفون، ومحفوظٌ عليها ما عمِلَت مِن عمل لها وعليها، ومُثْبَتٌ كلُّ ذلك من أعمالِها في أُمِّ الكتاب [ثمَّ إِنَّه] تعالى ذكره مميتُها ثُمَّ مُنْشِرُها ومُجَازِيها يومَ القيامةِ جزاء أعمالِها، يقولُ: فالربُّ الذي لم يُضيِّعْ حفظَ أعمال البهائم والدوابِّ في الأرضِ، والطيرِ في الهواءِ، حتى حفِظ عليها حركاتِها وأفعالَها، وأثبَت ذلك منها في أمِّ الكتاب، وحشَرها ثم جازاها على ما سلَف منها في دار البلاءِ، أحْرَى ألَّا يُضَيِّعَ أعمالَكم، ولا يُفَرِّطَ في حِفْظِ أفعالِكم التي تَجْتَرِحُونها أيُّها الناسُ، حتى يَحْشُرَكم فيُجازيَكم على جميعِها إن خيرًا فخيرًا، وإن شرًّا فشرًّا، إذ كان قد خصَّكم مِن نِعَمِه، وبسَط عليكم مِن فضلِه، ما لم يَعُمَّ به غيرَكم في الدنيا، وكنتم بشكره أحقُّ، وبمعرفةِ واجبِه عليكم أولى؛ لما أعطاكم مِن
Allah Teâlâ zikri yüce olan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Senden yüz çeviren ve Allah'ın ayetlerini yalanlayan o kimselere de ki: Ey kavim! Allah'ı yaptıklarınızdan gafil veya kazandıklarınızın karşılığını size vermeyecek sanmayın! O, yeryüzünde yürüyen/debelenen küçük olsun büyük olsun hiçbir canlının amelinden ve havada iki kanadıyla uçan hiçbir kuşun hareketinden gafil değilken sizin amellerinizden nasıl gafil olsun yahut bunlardan ötürü sizi hesaba çekmeyi nasıl terk etsin? Bilakis O, bütün bunları; tıpkı sizin bildiğiniz gibi bilen, sizin tasarrufta bulunduğunuz gibi kendilerine boyun eğdirildikleri şeylerde tasarruf eden türlü türlü cinsler ve çeşit çeşit sınıflar kılmıştır. Onların lehlerine ve aleyhlerine yaptıkları her amel kaydedilmekte ve bütün bu amelleri Ümmü'l-Kitâb'da tespit edilmiş bulunmaktadır. [Sonra muhakkak ki] zikri yüce olan Allah onları öldürecek, sonra diriltecek ve kıyamet günü amellerinin karşılığını onlara verecektir. Şöyle buyurmaktadır: Yeryüzündeki hayvanların ve havadaki kuşların amellerini kaydetmeyi zayi etmeyen, hatta onların hareket ve fiillerini dahi zaptedip bunu Ümmü'l-Kitâb'da tespit eden, sonra onları toplayıp imtihan yurdunda kendilerinden sâdır olan şeylerin karşılığını veren Rab; ey insanlar, işlediğiniz fiillerinizi korumada ihmal göstermemeye ve amellerinizi zayi etmemeye, nihayet hepinizi toplayıp hepsinin karşılığını —iyilikse iyilik, kötülükse kötülük olarak— vermeye çok daha layıktır. Zira O, dünyada başkasına genel kılmadığı nimetlerini size tahsis etmiş ve lütfunu üzerinize yaymıştır. Dolayısıyla O'na şükretmeye en layık ve O'nun sizin üzerinizdeki hakkını/vacibini bilmeye en ehil olan sizlersiniz; zira O size...
العقل الذي به بين الأشياء تُمَيِّزُون، والفهمِ الذي لم يُعْطِه البهائمَ والطيرَ، الذي به بيْنَ مَصالحِكم ومَضَارُكم تُفَرِّقون.
...kendisiyle eşyayı birbirinden ayırt ettiğiniz aklı ve hayvanlara ve kuşlara vermediği, kendisiyle menfaatleriniz ve zararlarınız arasını tefrik ettiğiniz idraki vermiştir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ}: أصنافٌ مُصَنَّفَةٌ تُعْرَفُ بأسمائها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ} “sizin gibi birer ümmettirler” buyruğu hakkında: İsimleriyle tanınan sınıf sınıf türlerdir, dediğini nakletti .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرنا معمرٌ، عن قتادة في قوله: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ}. يقولُ: الطيرُ أمةٌ، والإنسُ أمةٌ، والجنُّ أمةٌ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasın” buyruğu hakkında nakletti; [Katâde] şöyle demektedir: Kuşlar bir ümmettir, insanlar bir ümmettir, cinler de bir ümmettir .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قوله: {إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ}. يقولُ: إِلا خَلقٌ أمْثالُكم .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ} “ancak sizin gibi birer ümmettirler” buyruğu hakkında: Sizin gibi birer yaratıktırlar, dediğini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ في قولِه: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ}. قال: الذَّرَّةُ فما
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasın” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Cüreyc] şöyle dedi: Zerre [karınca] ve...
فوقَها مِن ألوانِ ما خلَق الله من الدوابِّ .
...üzerindekiler olmak üzere Allah'ın yarattığı hayvan türleridir .
وأما قوله: {مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ}. فإن معناه: ما ضيَّعْنا إثباتَ شيءٍ منه.
Allah Teâlâ'nın: {مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ} “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” buyruğuna gelince; bunun anlamı: Biz ondan hiçbir şeyi kaydetmeyi ihmal edip zayi etmedik, demektir.
كالذي حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ}: ما تركنا شيئًا إلا قد كتبناه في أُمِّ الكتابِ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ} “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” buyruğu hakkında nakletti: Hiçbir şey bırakmadık ki onu Ümmü'l-Kitâb'a yazmış olmayalım .
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ}. قال: لم تغفل الكتاب ، ما من شيءٍ إلا وهو في الكتابِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ} “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” buyruğu hakkında: Kitap [yazmayı] ihmal etmedi , hiçbir şey yoktur ki o Kitap'ta bulunmasın, dedi .
وحدَّثني به يونُسُ مرةً أُخرى، قال في قوله: {مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ}. قال: كلُّهم مكتوبٌ في أُمِّ الكتابِ.
Bunu bana Yûnus başka bir defasında daha anlattı; [İbn Zeyd]'in {مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ} “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” buyruğu hakkında: Hepsi Ümmü'l-Kitâb'da yazılıdır, dediğini aktardı.
وأما قولُه: {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ}. فإن أهل التأويل اختلَفوا في معنى حشْرِهم الذي عناه الله تعالى ذكرُه في هذا الموضع؛ فقال بعضُهم: حشْرُها موتُها.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} “sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır” buyruğuna gelince; tevil ehli Allah Teâlâ'nın bu makamda kastettiği haşredilmelerinin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Onların haşredilmesi ölümleridir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارة الأسَديُّ، قال: ثنا عبيد اللهِ بنُ موسى، عن
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ nakletti, [o da] ...den [rivayet etti]:
إسرائيلَ، عن سعيدِ بن مسروقٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ}. قال ابن عباس: موتُ البَهائم حشْرُها .
...İsrâîl'den, o Saîd b. Mesrûk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasın” buyruğu hakkında rivayet etti; İbn Abbâs: Hayvanların ölümü onların haşredilmesidir, dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ}. قال: يعنى بالحشر الموتَ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} “sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: Haşir ile ölüm kastedilmektedir, dedi .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرج، قال: سَمِعْتُ أبا مُعاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: ثنا عُبَيدُ بن سليمانَ ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ}: يعنى بالحشر الموت .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} “sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır” buyruğu hakkında: Haşir ile ölümü kastetmektedir, dediğini işittim .
وقال آخَرون: الحشرُ في هذا الموضع يُعْنَى به الجمعُ لبعثِ الساعةِ وقيامِ القيامةِ .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu makamdaki haşir ile kıyamet vaktinin dirilişi ve kıyametin kopması için toplanmak kastedilmektedir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمر، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن جعفرِ بن بُرْقانَ، عن يزيدَ بن الأصَمِّ، عن أبي هريرةَ في قوله: {إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ}. قال: يَحْشُرُ اللَّهُ الخَلْقَ كلَّهم يومَ القيامة؛ البهائمَ، والدوابَّ، والطيرَ، وكلَّ شيءٍ، فَيَبْلُغُ مِن عَدْلِ اللَّهِ يَومَئِذٍ أَن يَأْخُذَ
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı. [Yine] bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Ca'fer b. Burkân'dan, [o] Yezîd b. el-Esamm'dan, [o da] Ebû Hüreyre'den [şöyle nakletti]: {إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} “...ancak sizin gibi birer ümmettirler. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra [onlar] Rablerinin huzurunda toplanırlar.” [kavli] hakkında [Ebû Hüreyre] şöyle dedi: Allah kıyamet günü mahlûkatın hepsini; ehil hayvanları, yabani hayvanları, kuşları ve her şeyi bir araya toplar (haşreder). O gün Allah'ın adaleti öyle bir dereceye ulaşır ki...
للجَمَّاءِ مِن القَرْناءِ، ثم يقولُ: كونى تُرابًا. فلذلك يقول الكافرُ: {يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} [النبأ: ٤٠].
...boynuzsuz hayvanın hakkını boynuzlu hayvandan alır. Sonra da: 'Toprak olun!' buyurur. İşte kâfir de bundan dolayı: {يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} “Keşke ben de toprak olsaydım!” der [Nebe 40].
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرنا معمرٌ، عن الأعمشِ، ذكَره عن أبي ذَرٍّ، قال: بيْنا أنا عندَ رسول الله ﷺ إِذا انْتَطَحَت عَنْزان، فقال رسول الله ﷺ: "أَتَدْرُون فيما انْتَطَحتا؟ ". قالوا: لا نَدْرِى. قال: "ولَكِنَّ الله يَدْرِى، وسيَقْضِي بينهما" .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı. (Bir diğer rivayet zinciri): Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-A'meş'ten nakletti; o bunu Ebû Zerr'den rivayet ederek dedi ki: Ben Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanındayken iki keçi tokuştu. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Niçin tokuştuklarını biliyor musunuz?" buyurdu. Onlar: Bilmiyoruz, dediler. [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)]: "Fakat Allah bilir ve aralarında hüküm verecektir" buyurdu .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ بنُ سليمان ، قال: ثنا فطرُ بنُ خَليفةَ، عن مُنْذِرٍ الثَّوريِّ، عن أبي ذرٍّ، قال: انْتَطَحَت شاتان عندَ النبيِّ ﷺ، فقال لي: "يا أبا ذرٍّ، أَتَدْرِى فيمَ انْتَطَحَتا؟ ". قلتُ: لا. قال: "لكنَّ اللَّهَ يَدْرِى، وسيَقْضِى بينهما". قال أبو ذرٍّ: لقد ترَكَنا رسولُ الله ﷺ وما يُقَلِّبُ طائرٌ جَناحَيْه في السماءِ إلا ذكَّرَنا منه عِلْمًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Fıtr b. Halîfe, Münzir es-Sevrî'den, o da Ebû Zerr'den nakletti; [Ebû Zerr] dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanında iki koyun tokuştu. Bunun üzerine bana: "Ey Ebû Zerr! Niçin tokuştuklarını biliyor musun?" buyurdu. Ben: Hayır, dedim. "Fakat Allah bilir ve aralarında hüküm verecektir" buyurdu. Ebû Zerr dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizi öyle bir halde bıraktı ki, gökte kanat çırpan hiçbir kuş yoktur ki bize onun hakkında bir ilim hatırlatmış olmasın .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندى أن يُقالَ: إن الله تعالى ذكرُه أخْبَرَ أن كلَّ دابةٍ وطائرٍ محشورٌ إليه، وجائزٌ أن يكونَ معنيًّا بذلك حشْرُ القيامة، وجائزٌ أن يكونَ معنيًّا به حشرُ الموتِ، وجائز أن يكونَ مَعْنيًّا به الحَشْران جميعًا، ولا دَلالة في ظاهرِ
Bana göre bu hususta doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Allah -zikri yücedir- her bir canlının ve kuşun Kendisine haşredileceğini haber vermiştir. Bununla kıyamet [günü] haşrinin kastedilmiş olması caiz olduğu gibi, ölüm haşrinin kastedilmiş olması da caizdir; her iki haşrin birden kastedilmiş olması da caizdir. [Ayetin] zâhirinde...
التنزيل ولا في خبر عن النبيِّ ﷺ أيُّ ذلك المرادُ بقولِه: {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ}. إذ كان الحشرُ في كلامِ العربِ الجمعَ، من ذلك قولُ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ} [ص: ١٩]. يعنى مجموعةً. فإذ كان الجمعُ هو الحشرَ، وكان الله تعالى ذكرُه جامعًا خلقَه إليه يومَ القيامةِ، وجامعَهم بالموتِ - كان أصوبُ القولِ في ذلك أن يُعَمَّ بمعنى الآية ما عمَّه الله بظاهرِها، وأن يقالَ: كلُّ دابةٍ وكلُّ طائرٍ محشورٌ إلى الله بعد الفَناءِ، وبعدَ بَعْثِ القيامة. إذ كان الله تعالى ذكره قد عمَّ بقوله: {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} ولم يَخْصُصْ به حشْرًا دونَ حشْرٍ.
...ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den gelen bir haberde, {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} “sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır” buyruğuyla bunlardan hangisinin murat edildiğine dair [özel] bir delil yoktur. Zira Arap kelâmında haşr, toplamak demektir. Nitekim Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmuştur: {وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ} “Kuşları da toplu olarak [onun emrine verdik]. Hepsi O'na yönelmekteydi” [Sâd 19], yani toplanmış olarak. Mademki toplamak haşr demektir ve Allah -zikri yücedir- kıyamet gününde mahlukatını kendi huzuruna toplayacaktır ve ölümle de onları toplamaktadır; o halde bu husustaki en doğru görüş, Allah'ın lafzın zahiriyle genel kıldığı şeyi ayetin anlamıyla da genel kılmak ve şöyle demektir: Yürüyen her hayvan ve her kuş, yok oluştan sonra da kıyamet dirilişinden sonra da Allah'ın huzuruna toplanacaktır. Zira Allah -zikri yücedir- {ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ} “sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır” buyruğuyla genel bir ifade kullanmış, bir haşri diğer bir haşirden ayırt etmemiştir.
فإن قال قائلٌ: فما وجهُ قولِه: {وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ}؟ وهل يَطيرُ الطائرُ إلا بجَناحيه؟ فما في الخبرِ عن طيرانِه بالجناحين من الفائدةِ؟
Eğer biri: "{وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} 've iki kanadıyla uçan hiçbir kuş...' buyruğunun yönü nedir? Kuş iki kanadından başka bir şeyle uçar mı ki? Onun iki kanadıyla uçtuğunun haber verilmesindeki fayda nedir?" diyecek olursa;
قيل: قد قدَّمنا القول فيما مضَى أن الله تعالى ذكره أنْزَل هذا الكتابَ بلسانِ قومٍ، وبلُغاتِهم وما يَتَعارَفونه بينهم ويَسْتَعْمِلونه في مَنْطِقِهم خاطَبَهم، فإذ كان مِن كلامهم إذا أرادوا المبالغةَ في الكلامِ، أن يقولوا: كلَّمْتُ فلانا بفَمِي، ومشَيْتُ إليه برجلِي، وضرَبْتُه بيدِى. خاطَبَهم تعالى ذكرُه بنظيرِ ما يَتَعارفونه في كلامِهم، ويَسْتَعْمِلونه في خطابِهم، ومن ذلك قولُه تعالى ذكرُه: (إِنَّ هَذَا أَخى له تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً أنثى ).
Şöyle denilir: Daha önce de geçtiği üzere Allah -zikri yücedir- bu Kitab'ı bir kavmin lisanıyla indirmiş, onlara kendi dilleriyle, aralarında birbirlerinde bildikleri ve konuşmalarında kullandıkları üslupla hitap etmiştir. Onların kelâmında, sözde mübalağa yapmak istediklerinde: "Falanca ile ağzımla konuştum, ona ayağımla yürüdüm, ona elimle vurdum" demek bulunduğuna göre, [Allah] -zikri yücedir- de onlara kelâmlarında bildikleri ve hitaplarında kullandıkları üslubun bir benzeriyle hitap etmiştir. Allah -zikri yücedir-'in şu buyruğu da bu kabildendir: (إِنَّ هَذَا أَخى له تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً أنثى ) [Bu kardeşimdir, onun doksan dokuz dişi koyunu vardır].
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَإِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَإِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩)} “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağırlar ve dilsizlerdir. Allah dilediğini saptırır, dilediğini de dosdoğru bir yol üzere kılar.”
يقولُ تعالى ذكره: والذين كذَّبوا بحُجَج الله وأعلامه وأدلتِه صُمٌّ عن سماعِ
Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Allah'ın hüccetlerini, nişanelerini ve delillerini yalanlayanlar, [hakkı] işitmekten yana sağır...
الحقِّ، بُكْمٌ عن القيل به {فِي الظُّلُمَاتِ}. يعني: في ظلمة الكفر حائرًا فيها، يقولُ: هو مُرْتَطِمٌ في ظلماتِ الكفرِ، لا يُبْصِرُ آيَاتِ اللَّهِ فَيَعْتَبِرَ بها ويَعْلَمَ أن الذي خلَقَه وأنْشَأَه، فدبَّره [أحكم تدبير] ، وقدَّره أحسن تقديرٍ، وأعطاه القوةَ، وصحَّح له آلةً جسمِهِ لم يَخْلُقُه عَبثًا، ولم يتركه سُدًى، ولم يُعْطِه ما أعطاه من الآلات إلا لاستعمالها في طاعتِه وما يُرْضِيه، دونَ معصيتِه وما يُسْخِطُه، فهو لحيرتِه في ظلماتِ الكفر، وترَدُّدِه في غَمَراتِها، غافلٌ عما الله قد أثْبَت له في أمِّ الكتابِ، وما هو به فاعلٌ يومَ يُحْشَرُ إليه مع سائر الأممِ. ثم أخْبَر تعالى ذكرُه أنه المُضِلُّ مَن يَشَاءُ إضلالَه مِن خلقِه عن الإيمانِ إلى الكفرِ، والهادى إلى الصراطِ المستقيم منهم مَن أحَبَّ هدايتَه، فمُوَفِّقُه بفضلِه وطَوْلِه للإيمانِ به، وترك الكفر به وبرسلِه، وما جاءت به أنبياؤُه، وأنه لا يَهْتَدِى مِن خلقه أحدٌ إلا من سبَق له في أمِّ الكتابِ السعادةُ، ولا يَضِلُّ منهم أحدٌ إلا مَن سبَق له فيها الشَّقاءُ، وأَنَّ بيده الخيرَ كلَّه، وإليه الفضل كلَّه، له الخلق والأمرُ.
...onu söylemekten yana dilsizdirler, {فِي الظُّلُمَاتِ} “karanlıklar içindedirler”. Yani küfür karanlığı içinde şaşkındırlar . Şöyle buyurmaktadır: O, küfür karanlıklarına batmıştır; Allah'ın ayetlerini görüp de onlardan ibret almaz ve kendisini yaratan, var eden, [en mükemmel şekilde] sevk ve idare eden , en güzel biçimde takdir eden, kendisine güç veren, bedeninin organlarını tastamam kılan [Zât]'ın kendisini boş yere yaratmadığını, başıboş bırakmadığını, kendisine verdiği bu organları ancak O'na itaatte ve O'nu razı edecek hususlarda kullanması için verdiğini, O'na isyanda ve O'nu gazaplandıracak şeylerde kullanması için vermediğini bilmez. O, küfür karanlıklarındaki şaşkınlığı ve o karanlıkların girdaplarındaki bocalayışı sebebiyle, Allah'ın Ümmü'l-Kitâb'da (ana kitapta/Levh-i Mahfuz'da) kendisi için ne yazdığından ve diğer ümmetlerle birlikte O'nun huzuruna toplanacağı gün kendisine ne yapacağından gafildir. Sonra [Allah] -zikri yücedir- kullarından saptırmayı dilediği kimseyi imandan küfre saptıranın Kendisi olduğunu, onlardan hidayete erdirmeyi dilediği kimseyi de dosdoğru yola iletenin, lütfu ve ihsanıyla onu Kendisine imana, Kendisini ve elçilerini inkâr etmeyi ve peygamberlerinin getirdiklerini yalanlamayı terk etmeye muvaffak kılanın Kendisi olduğunu; kullarından hiç kimsenin, Ümmü'l-Kitâb'da kendisi için mutluluk (saadet) yazılmış olan kimseden başkasının hidayete eremeyeceğini, onlardan hiç kimsenin, Ümmü'l-Kitâb'da kendisi için bedbahtlık (şekavet) yazılmış olan kimseden başkasının sapmayacağını, bütün hayrın O'nun elinde olduğunu, bütün lütfun O'na ait olduğunu, yaratmanın da emretmenin de yalnız O'na mahsus olduğunu haber vermiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال قتادةُ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü Katâde de söylemiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {صُمٌّ وَبُكْمٌ}: هذا مَثَلُ الكافِرِ أَصَمُّ أبْكَمُ، لا يُبْصِرُ هدًى، ولا يَنْتَفِعُ به، صمَّ عن الحقِّ، في الظلماتِ لا يَسْتَطِيعُ منها خروجًا، مُتَسكِّعٌ فيها.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {صُمٌّ وَبُكْمٌ} “Sağırdırlar ve dilsizdirler” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Bu, kâfirin meselidir; o sağırdır, dilsizdir; hiçbir doğru yolu (hidayeti) görmez ve ondan yararlanmaz. Hakka karşı sağırlaşmıştır, karanlıklar içindedir, oradan çıkmaya güç yetiremez, onun içinde bocalayıp durmaktadır.
القول في تأويل قوله: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٠)}
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٠)} “De ki: Söyleyin bakalım, size Allah'ın azabı gelse veya kıyamet saati gelip çatsa, doğru sözlü iseniz, Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?”
اختلف أهل العربية في معنى قوله: {أَرَأَيْتَكُمْ}؛ فقال بعضُ نحويِّي البصرة: الكافُ التي بعدَ التاءِ مِن قولِه: {أَرَأَيْتَكُمْ}. إنما جاءَت للمُخاطَبَةِ، وتُركَت التاءُ مفتوحةً، كما كانت للواحدِ. قال: وهى مِثلُ كافٍ: رُوَيْدَكَ زيدًا. إذا قلتَ: أَرْود زيدًا. هذه الكافُ ليس لها موضعٌ مُسَمًّى بحرفٍ؛ لا رفعٌ ولا نصبٌ، وإنما هي في المُخاطَبةِ مثلُ كافِ "ذاك"، ومثلُ ذلك قولُ العربِ: أبْصِرك زيدًا. يُدْخِلون الكاف للمُخاطَبة.
Arap dili âlimleri {أَرَأَيْتَكُمْ} buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: {أَرَأَيْتَكُمْ} buyruğundaki te'den sonra gelen kâf harfi sadece muhataplık içindir; te harfi ise tekil için olduğu gibi fetha üzere bırakılmıştır. Dedi ki: Bu, bir kimseye: "Zeyd'e mühlet ver" dediğinde söylediğin: 'ruveydeke Zeyden' ifadesindeki kâf gibidir. Bu kâf harfinin irapta ref veya nasb olarak adlandırılan bir mahalli yoktur; bu sadece muhataplıkta 'zâke' kelimesindeki kâf gibidir. Arapların: 'ebsırke Zeyden' sözü de bunun gibidir; kâf harfini hitap için dahil ederler.
وقال آخَرون منهم: معنى {أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ}: أَرأَيْتُم. قال: وهذه الكافُ تَدْخُلُ للمُخاطَبة مع التوكيد، والتاءُ وحدَها هي الاسمُ، كما أُدْخِلَت الكافُ التي تُفَرِّقُ بين الواحدِ والاثنين والجميع في المخُاطَبةِ، كقولِهم: هذا، وذاك، وتلك، وأولئك. فتَدْخُلُ الكافُ للمخاطبةِ وليست باسمٍ، والتاءُ هو الاسمُ للواحدِ والجميع، تُرِكَت على حالٍ واحدةٍ، ومثلُ ذلك قولُهم: ليسك ثُمَّ إلا زيدٌ. يُرادُ: ليس ولا سِيَّك زيدٌ. فيرادُ: ولا سِيَّما زيدٌ. و: بَلاك. فيُرادُ: بلى. في معنى "نعم". و: لبِئْسَك رجلًا، ولنِعْمَك رجلًا. وقالوا: انْظُرْك زيدًا ما أَصْنَعُ به، وأَبْصِرْك ما أَصْنَعُ به. بمعنى: أَبْصِرُ. وحكَى بعضُهم: أَبْصِرْكم ما أَصْنَعُ به. يُرادُ: أَبْصِروا. وانْظُركم زيدُا. أي: انْظُرُوا. وحُكى عن بعض بني كلابٍ: أَتَعْلَمُك كان أحدٌ أشعرَ من ذى الرُّمَّةِ؟ فأدْخَل الكافَ.
Onlardan [Basralı nahivcilerden] diğerleri ise şöyle demiştir: {أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ} buyruğunun anlamı: "Eraeytüm" (أَرَأَيْتُمْ - Bana haber verin / Düşündünüz mü) demektir. Dedi ki: Bu kâf harfi, tekit ile birlikte muhataplık bildirmek için dahil olur; isim olan ise sadece te harfidir. Nitekim muhataplıkta tekil, ikil ve çoğul arasını ayıran kâf harfi; "bu" (hâzâ - هَذَا), "şu" (zâke - ذَاكَ), "şu [dişil]" (tilke - تِلْكَ) ve "şunlar/onlar" (ulâike - أُولَئِكَ) sözlerinde de dahil edilmiştir. Dolayısıyla kâf harfi muhataplık için dahil olur ve bir isim değildir; tekil ve çoğul için isim olan ise [bütün durumlarda] tek bir hal üzere bırakılmış olan te harfidir. Bunun bir benzeri de Arapların: "Orada Zeyd'den başkası yok" anlamında: "Leyseke sümme illâ Zeydün" (لَيْسَكَ ثُمَّ إِلَّا زَيْدٌ) [yani: "Leyse" (لَيْسَ)], "Hele hele Zeyd" anlamında: "Ve lâ siyyeke Zeydün" (وَلَا سِيَّكَ زَيْدٌ) [yani: "Ve lâ siyyemâ Zeydün" (وَلَا سِيَّمَا زَيْدٌ)] ve "Evet" anlamında "Belâ" (بَلَى) kastedilerek "Belâke" (بَلَاكَ) demeleridir. Yine: "Le bi'seke raculen" (لَبِئْسَكَ رَجُلًا - Sen ne kötü adamsın!) ve "Le ni'meke raculen" (لَنِعْمَكَ رَجُلًا - Sen ne iyi adamsın!) ifadeleri de böyledir. Yine: "Ona ne yapacağıma bak" anlamında: "Unzurke Zeyden mâ asneu bihî" (انْظُرْكَ زَيْدًا مَا أَصْنَعُ بِهِ) ve [benim] "görüyorum/bakıyorum" (ebsuru - أَبْصِرُ) anlamında: "Ebsırke mâ asneu bihî" (أَبْصِرْكَ مَا أَصْنَعُ بِهِ) demişlerdir. Onlardan bazıları ise: "[Siz] bakın/görün" (ebsırû - أَبْصِرُوا) kastedilerek: "Ebsırkum mâ asneu bihî" (أَبْصِرْكُمْ مَا أَصْنَعُ بِهِ) ve "[Siz] bakın" (unzurû - انْظُرُوا) anlamında: "Unzurkum Zeyden" (انْظُرْكُمْ زَيْدًا) ifadelerini nakletmiştir. Kelâb oğullarından bazılarından da: "Zü'r-Rimme'den daha usta bir şairin olduğunu biliyor musun?" anlamında: "E ta'lemüke kâne ehadün eş'ara min Zi'r-Rimmeh?" (أَتَعْلَمُكَ كَانَ أَحَدٌ أَشْعَرَ مِنْ ذِي الرُّمَّةِ؟) ifadesi nakledilmiştir; [burada da fiile muhataplık için] kâf harfi dahil edilmiştir.
وقال بعض نحويِّى الكوفة : أرأيتك عمرًا. أكثر الكلام فيه تركُ الهمز. قال: والكافُ مِن "أرَأَيْتَك" في موضع نصب، كأَنَّ الأصلَ: أَرَأَيْتَ نفِسَك على غير هذه الحال. قال: فهذا يُثَنَّى ويُجْمَعُ ويُؤَنَّثُ، فيُقالُ: أرأيتُما كما وأَرأَيْتُموكم وأرأيتنكُنَّ . أوْقَع فعله على نفسه، وسأله عنها، ثم كثر به الكلام حتى تركوا التاء موحَّدةً للتذكير والتأنيث والتثنية والجمع، فقالوا : أرأيتكم زيدًا ما صنع، وأرأيتَكُنَّ زيدا ما صنع، فوحَّدوا التاء وثنَّوُا الكافَ وجمَعوها، فجعَلُوها بدلًا من التاءِ، كما قال: {هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ} [الحاقة: ١٩]. وهاءَ يا رجلُ، وهاؤُما. ثم قالوا: هاكم. اكْتُفِى بالكافِ والميم مما كان يُثَنَّى ويُجْمَعُ، فكأن الكافَ في موضعِ رفعٍ، إذ كانت بدلًا مِن التاءِ، وربما وُحِّدَت للتثنيةِ والجمعِ، والتذكيرِ والتأنيثِ، وهى كقولِ القائل: عليك زيدًا. الكافُ في موضع خفضٍ، والتأويلُ رفع، فأما ما يُجْلَبُ فأكثرُ ما يَقَعُ على الأسماءِ، ثم تَأْتِى بالاستفهام، فيُقالُ: أرأَيْتَك زيدًا هل قام؟ لأنها صارت بمعنى: أَخْبِرْني عن زيد. ثم بيَّن عما يَسْتَخْبِرُ. فهذا أكثر الكلامِ. ولم يَأْتِ و الاستفهامُ يليها ، لم يُقَل: أرأَيْتَك هل قمتَ؟ لأنهم أرادوا أن يُبَيِّنوا عمَّن يَسْأَلُ، ثم تُبَيَّنُ الحالةُ التي يَسْأَلُ عنها، وربما جاء بالجزاء ولم يَأْتِ بالاسم، فقالوا: أرأَيْتَ [إن أتيتُ] زيدا هل يَأْتينا؟ و: أرأيتك. أيضًا، و: أرأيت زيدًا إن أتَيْتُه هل يَأْتينا؟ إذا كانت بمعنى: أخْبِرْنى. فيُقالُ باللغات الثلاثِ.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: 'Eraeyteke Amran' [söyle bana Amr'ı]: Kelâmın çoğunda hemzenin terki esastır. Dedi ki: 'Eraeytek'teki kâf harfi nasb mahallindedir; sanki aslı: 'Kendini bu durumdan başka bir halde gördün mü?' demektir. Dedi ki: Bu ikil, çoğul ve müennes yapılır; 'eraeytümâkümâ', 'eraeytümûküm' ve 'eraeytünnekünne' denilir. Eylemini kendi üzerine düşürmüş ve ona kendisini sormuştur. Sonra kelâmda bunun kullanımı o kadar çoğalmıştır ki, te harfini müzekker, müennes, tesniye ve cemi için tekil halde bırakmışlar ve şöyle demişlerdir : 'Eraeyteküm Zeyden mâ sana' [Zeyd'in ne yaptığını bana söyleyin], 'eraeytekünne Zeyden mâ sana' [Zeyd'in ne yaptığını bana söyleyin]. Böylece te harfini tekil bırakıp kâf harfini ikil ve çoğul yapmışlar ve onu te'nin yerine bedel kılmışlardır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: {هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ} [Hâkka 19] “Alın, kitabımı okuyun” buyruğunda olduğu gibi. Yine 'hâe yâ racülü' [al ey adam] ve 'hâümâ' [alın ikiniz] denilir; sonra da 'hâküm' [alınız] demişlerdir. İkil ve çoğul yapılan şeylerin yerine kâf ve mîm ile yetinilmiştir. Sanki kâf harfi, te'nin yerine bedel olduğu için ref mahallindedir. Bazen de tesniye, cemi, müzekker ve müennes için tekil kılınır. Bu, söyleyenin: 'Aleyke Zeyden' [Zeyd'e yapış] sözü gibidir; kâf harfi cer mahallindedir, fakat tevili refdir. İlave edilen unsura gelince; çoğunlukla isimlerin üzerine gelir, sonra soru getirilir ve: 'Eraeyteke Zeyden hel kâme?' [Zeyd kalktı mı, bana haber ver] denilir. Çünkü bu: 'Bana Zeyd'den haber ver' anlamını kazanmıştır; sonra hakkında bilgi istenen şey açıklanır. Kelâmın çoğunluğu böyledir. Soru edatı doğrudan onun peşinden gelmemiştir ; 'Eraeyteke hel kumte?' [Kalktın mı, bana haber ver] denilmez. Çünkü onlar önce kimden sorduklarını açıklamak, sonra da hakkında soru sordukları hali belirtmek istemişlerdir. Bazen de isim getirilmeksizin şart cümlesi getirilir ve şöyle derler: 'Eraeyte [in eteytü] Zeyden hel ye'tînâ?' [Zeyd'e gitsem bize gelir mi, söyle?], aynı şekilde 'eraeyteke' ve 'eraeyte Zeyden in eteytühû hel ye'tînâ?' da denilir; bu 'Bana haber ver' anlamında olduğunda üç lügatle de söylenir.
وتأويل الكلام: قلْ يا محمد لهؤلاء العادلين باللَّهِ الأوثان والأصنامَ: أخْبِروني
Sözün tefsiri [şöyledir]: De ki ey Muhammed, putları ve heykelleri Allah'a denk tutan şu kimselere: Söyleyin bakalım bana!
إن جاءكم أيُّها القومُ، عذابُ الله كالذى جاء مَن قبلَكم من الأممِ الذين هلَك بعضُهم بالرَّجْفَةِ، وبعضُهم بالصاعقةِ، أو جاءتكم الساعةُ التي تُنْشَرُون فيها من قبوركم، وتُبْعَثون لموقفِ القيامةِ، أغيرَ اللَّهِ هناك تَدْعُون لكشف ما نزَل بكم مِن البلاء، أو إلى غيره من آلهتكم تَفْزَعون؛ ليُنَجِّيَكم مما نزَل بكم من عظيمِ البلاءِ؟ {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. يقول: إن كنتم مُحِقِّين في دعواكم وزعمكم أن آلهتكم التي تَدْعُونها مِن دونِ اللَّهِ تَنْفَعُ أَو تَضُرُّ.
...Ey kavim! Size Allah'ın azabı gelse; tıpkı sizden önceki ümmetlere geldiği gibi, onlardan kimi şiddetli sarsıntıyla, kimi de yıldırımla helak oldu; yahut kabirlerinizden diriltileceğiniz ve kıyamet duruşması için sevk olunacağınız o saat size gelse, başınıza inen belanın kaldırılması için orada Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız, yoksa başınıza inen büyük beladan sizi kurtarsın diye ilahlarınızdan başkasına mı sığınırsınız? {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Doğru sözlü iseniz”. Şöyle buyurmaktadır: Eğer Allah'tan başka taptığınız ilahlarınızın fayda veya zarar verdiğine dair iddianızda ve zannınızda haklı iseniz [söyleyin bakalım!].
القولُ في تأويل قوله: {بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١)} “Hayır, yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse [kaldırılması için] O'na yalvardığınız belayı kaldırır ve siz ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz.”
يقول تعالى ذكرُه مُكَذِّبًا لهؤلاء العادلين به الأوثانَ: ما أنتم أيُّها المشركون بالله الآلهة والأندادَ، إن أتاكم عذابُ اللهِ، أو أتتكم الساعةُ - بمُسْتَجِيرين بشيءٍ غير الله في حال شدةِ الهَوْلِ النازلِ بكم، من آلهةٍ ووَثَنٍ وصنمٍ، بل تَدْعُون هناك ربَّكم الذي خلَقَكم، وبه تَسْتَغيثون، وإليه تَفْزَعون دونَ كلِّ شيءٍ غيره، {فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ}. يقولُ: فيُفَرِّجُ عنكم عندَ اسْتِغاثتكم به، وتَضَرُّعِكم إليه عظيمَ البلاءِ النازلِ بكم، إن شاء أن يُفَرِّجَ ذلك عنكم؛ لأنه القادرُ على كلِّ شيءٍ، ومالك كلِّ شيءٍ، دونَ ما تَدْعُونَه إلها من الأوثان والأصنام. {وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ}. يقولُ: وتَنْسَوْن حينَ يَأْتيكم عذاب الله، أو تَأْتِيكم الساعةُ بأهوالِها، ما تُشْرِكونه مع الله في عبادتكم إياه، فتَجْعَلونه له ندًّا، مِن وَثَنٍ وصَنَمٍ، وغير ذلك مما تَعْبُدونه مِن دونِه وتَدْعُونه إلهًا.
Allah -zikri yücedir- putları Kendisine denk tutan bu kimseleri yalanlayarak buyuruyor ki: Ey Allah'a birtakım ilahları ve benzerleri ortak koşanlar! Size Allah'ın azabı gelse veya o saat gelse, başınıza inen o şiddetli dehşet anında ilahlardan, putlardan ve heykellerden Allah'tan başka hiçbir şeye sığınacak değilsiniz. Bilakis orada sizi yaratan Rabbinize yalvarır, O'ndan yardım diler ve O'ndan başka her şeyi bırakıp yalnız O'na sığınırsınız. {فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ} “O da [kaldırılması için] O'na yalvardığınız şeyi kaldırır”. Şöyle buyurmaktadır: O'na yardım için yalvardığınızda ve O'na yakardığınızda, eğer dilerse başınıza inen o büyük belayı sizden giderir; çünkü O her şeye güç yetirendir ve ilah diye yalvardığınız putlar ve heykeller hariç her şeyin mâlikidir. {وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ} “ve siz ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın azabı size geldiğinde veya dehşetleriyle o saat size gelip çattığında, ibadetinizde Allah'a ortak kıldığınız, O'na denk tuttuğunuz putları, heykelleri ve O'ndan başka tapıp ilah diye çağırdığınız diğer şeyleri unutursunuz.
القول في تأويل قوله: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢)} “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [peygamberler] gönderdik; ardından yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve zorlukla yakaladık.”
يقول تعالى ذكره مُتَوَعِّدًا لهؤلاء العادِلِين به الأصنامَ، ومحذِّرهم أن يَسْلُكَ بهم إن هم تمادَوْا في ضَلالِهم، سبيلَ مَن سلَك سبيلَهم من الأممِ قبلَهم، في تعجيلِ الله عقوبتَه لهم في الدنيا، ومخبرًا نبيَّه عن سنتِه في الذين خَلَوْا قبلَهم من الأممِ على مِنْهاجِهم مِن تكذيبِ الرسلِ: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا} يا محمد {إِلَى أُمَمٍ}. يعنى: إلى جماعاتٍ وقُرونٍ {مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ}. يقول: فأمرناهم ونهَيْناهم، فكذَّبوا رسلَنا، وخالَفوا أمرَنا ونهيَنا، فامْتَحَنَّاهم بالابتلاءِ، {بِالْبَأْسَاءِ}. وهى شدةُ الفقر، والضيقُ في المعيشة، {وَالضَّرَّاءِ}. وهي الأسقامُ والعللُ العارضةُ في الأجسامِ.
Allah -zikri yücedir- putları Kendisine denk tutan bu kimseleri tehdit ederek ve sapıklıklarında ısrar ettikleri takdirde, dünyada Allah'ın cezasını onlara çarçabuk vermesi hususunda kendilerinden önceki onların yolunu tutan ümmetlerin akıbetine uğratılacakları konusunda onları uyararak ve peygamberleri yalanlama hususunda onların izinden giden önceki ümmetler hakkındaki sünnetini Peygamberine haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {لَقَدْ أَرْسَلْنَا} “Andolsun gönderdik”, {إِلَى أُمَمٍ} “ümmetlere”, yani topluluklara ve nesillere, {مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ} “senden önceki; onları darlıkla yakaladık”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara emrettik ve onları nehyettik; fakat onlar elçilerimizi yalanladılar, emrimize ve yasağımıza karşı geldiler. Biz de onları imtihanla sınadık; {بِالْبَأْسَاءِ} “darlıkla”, bu da şiddetli fakirlik ve geçim sıkıntısıdır; {وَالضَّرَّاءِ} “ve hastalıkla”, bu da bedenlerde meydana gelen hastalıklar ve illetlerdir.
وقد بيَّنا ذلك بشواهده ووجوهِ إعرابِه في سورةِ "البقرةِ"، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Biz bunu delilleriyle ve irap yönleriyle Bakara Suresi'nde bu makamda tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وقوله: {لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ}. يقولُ: فعَلْنا ذلك بهم ليتَضَرَّعوا إليَّ، ويُخلِصوا ليَ العبادةَ، ويُفْرِدوا رغبتَهم إليَّ دونَ غيرِى، بالتذللِ منهم لى بالطاعةِ، والاسْتِكانةِ منهم إليَّ بالإنابةِ.
Allah Teâlâ'nın: {لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ} “yalvarsınlar diye” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: İtaatle Bana boyun eğerek ve yönelerek Bana teslimiyet gösterip Bana yalvarsınlar, ibadeti yalnız Bana has kılsınlar ve başkasına değil yalnız Bana yönelsinler diye onlara böyle yaptık.
وفي الكلام محذوفٌ قد اسْتُغْنِى بما دلَّ عليه الظاهرُ عن إظهارِه دون قولِه: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ}. وإنما كان سببُ أخذِه إياهم تكذيبَهم الرسلَ، وخلافَهم أمرَه، لا إرسالَ الرسلِ إليهم. وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن معنى الكلامِ: ولقد أَرْسَلْنا إلى أُممٍ من قبلكٍ رسلًا فكذَّبوهم، فأَخَذْناهم بالبأساءِ.
Sözün içinde, zahirin delalet etmesi sebebiyle açıkça zikredilmesine ihtiyaç duyulmayan hazfedilmiş bir kısım vardır; bu da {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ} “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de gönderdik; onları yakaladık” buyruğundan önceki kısımdır. Zira Allah'ın onları yakalamasının sebebi, onlara peygamber gönderilmesi değil, peygamberleri yalanlamaları ve O'nun emrine karşı gelmeleridir. Durum böyle olunca, sözün anlamının şu olduğu bilinir: Andolsun ki senden önceki ümmetlere elçiler gönderdik, onlar ise elçileri yalanladılar; Biz de onları darlıkla yakaladık.
والتضرُّعُ هو التَّفَعُّلُ مِن الضَّراعة، وهى الذِّلةُ والاسْتِكانةُ.
Tedarru‘ (التضرع), darâat (الضراعة) kökünden tefe‘‘ul [veznindedir]; bu da zillet (alçalma) ve istikânet (boyun eğme) demektir.
القول في تأويل قوله: {فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣)} “Hiç olmazsa onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yapmakta olduklarını süslü gösterdi.”
وهذا أيضًا من الكلام الذي فيه متروكٌ اسْتُغْنِي بدلالةِ الظاهرِ عن ذكر ما تُرِك، وذلك أنه تعالى ذكرُه أخبَرَ عن الأمم التي كذَّبَت رسلَها أنه أخَذَهم بالبأساءِ والضَّراءِ ليَتَضَرَّعوا. ثم قال: {فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا}. ولم يُخْبِرُ عما كان منهم مِن الفعل عندَ أخذِه إياهم بالبأساءِ والضراءِ.
Bu da içinde hazfedilmiş öge bulunan, zahirin delaleti sebebiyle hazfedilenin zikrinden müstağni kalınan kelâmdandır. Şöyle ki; Allah -zikri yücedir- peygamberlerini yalanlayan ümmetleri yalvarsınlar diye darlık ve hastalıkla yakaladığını haber vermiştir. Sonra da : {فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا} “Hiç olmazsa onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya!” buyurmuş, fakat onları darlık ve hastalıkla yakaladığında onların ne yaptıklarını [burada doğrudan] haber vermemiştir.
ومعنى الكلام: ولقد أَرْسَلْنا إلى أُممٍ من قبلك فأخَذناهم بالبأساءِ والضراءِ لعلهم يتضرَّعون، فلم يَتَضَرَّعوا، فلولا إذ جاءهم بأسُنا تضرَّعوا.
Kelâmın anlamı şudur: Andolsun ki senden önceki ümmetlere [elçiler] gönderdik; yalvarsınlar diye onları darlık ve hastalıkla yakaladık, fakat yalvarmadılar. Hiç olmazsa onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya!
ومعنى {فَلَوْلَا} في هذا الموضع: فهلَّا، والعربُ إِذا أَوْلَتْ "لولا" اسمًا مرفوعًا، جعَلَت ما بعدَها خبرًا، وتلقَّتْها بالأمرِ، فقالت: لولا أخوك لَزُرْتُك، ولولا أبوك لضرَبْتُك. وإذا أوْلَتْها فعلًا، أو لم تُولِها اسمًا، جعَلوها استفهامًا، فقالوا: لولا جئْتَنا فنُكْرِمَك؟ ولولا زُرْتَ أخاك فنَزُورَك. بمعنى: هلَّا. كما قال تعالى ذكرُه: {لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ} [المنافقون: ١٠]. وكذلك تَفْعَلُ بـ "لوما". مثل فعليها بـ "لولا".
Bu makamda {فَلَوْلَا} lafzının anlamı "hellâ" (keşke/bari/hiç olmazsa) demektir. Araplar "levlâ" edatının peşinden merfû bir isim getirdiklerinde, ondan sonrasını haber kılarlar ve onu bir eylemle karşılarlar; nitekim: 'Levlâ ehûke lezürtüke' [Kardeşin olmasaydı seni ziyaret ederdim] ve 'Levlâ ebûke ledarabtüke' [Baban olmasaydı seni döverdim] derler. Eğer peşinden bir fiil getirirlerse veya bir isim getirmezlerse, onu teşvik/soru (istifham) kılarlar ve: 'Levlâ ci'tenâ fe-nükrimeke?' [Bize gelsen de sana ikram etsek ya!] ve 'Levlâ zürte ehâke fe-nezûrake?' [Kardeşini ziyaret etsen de biz de seni ziyaret etsek ya!] derler; bu "hellâ" (bari/etsene) anlamındadır. Nitekim Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmuştur: {لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ} [Münâfikûn 10] “Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verseydim!”. Aynı şekilde "levmâ" edatına da "levlâ" edatına yaptıkları muamelenin aynısını yaparlar.
فتأويلُ الكلام إذن: فهلَّا إذ جاء بأسُنا هؤلاء الأمم المكذِّبةَ رسلَها الذين لم يَتَضَرَّعُوا عندَ أَخْذِناهم بالبأساءِ والضَّرَّاءِ، تضرَّعوا فاسْتَكانوا لربِّهم، وخضَعوا لطاعتِه، فيَصْرِفَ ربُّهم عنهم بأسَه، وهو عذابُه.
O halde sözün tevili şöyledir: Peygamberlerini yalanlayan, kendilerini darlık ve hastalıkla yakaladığımızda yalvarmayan bu ümmetlere azabımız geldiğinde, bari yalvarsalardı, Rablerine boyun eğip O'nun itaatine teslim olsalardı da Rableri Kendi azabı olan şiddetli cezasını onlardan defetseydi ya!
وقد بيَّنَّا معنى "البأس" في غيرِ هذا الموضعِ بما أغْنَى عن إعادتِه في
"el-Be's" (البأس) kelimesinin anlamını, bu yerin dışında, tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık;...
هذا الموضع .
...bu makamda .
{وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ}. يقولُ: ولكن أقاموا على تكذيبهم رسلَهم، وأَصَرُّوا على ذلك، واسْتَكْبَروا عن أمر ربِّهم؛ اسْتِهانةً بعقاب الله، واسْتِخْفافًا بعذابه، وقَساوةَ قلبٍ منهم، {وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. يقولُ: وحسَّن لهم الشيطانُ ما كانوا يَعْمَلون من الأعمالِ التي يَكْرَهُها الله ويَسْخَطُها منهم.
{وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ} “Fakat kalpleri katılaştı”. Şöyle buyurmaktadır: Fakat onlar elçilerini yalanlamaya devam ettiler, bunda ısrar gösterdiler ve Allah'ın cezasını hafife alarak, azabını küçümseyerek ve kalplerinin katılığı sebebiyle Rablerinin emrine karşı büyüklük tasladılar. {وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ve şeytan onlara yapmakta olduklarını süslü gösterdi”. Şöyle buyurmaktadır: Şeytan onlara, yapmakta oldukları, Allah'ın hoşlanmadığı ve kendilerine gazap ettiği amelleri güzel gösterdi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤)} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada onları ansızın yakaladık da birdenbire bütün ümitlerini yitiriverdiler.”
يعنى تعالى ذكره بقوله: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ}: فلما ترَكوا العملَ بما أمَرْناهم به على ألسن رسلِنا.
Allah -zikri yücedir- {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Elçilerimizin diliyle kendilerine emrettiğimiz şeylerle amel etmeyi terk ettiklerinde.
كالذي حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ}. يعني: ترَكوا ما ذُكِّروا به .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında” buyruğu hakkında: Yani kendilerine hatırlatılanı terk ettiklerinde, dediğini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ قولَه: {نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ}. قال: ما دعاهم الله إليه ورسلُه أبَوْه وردُّوه عليهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttular” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Allah'ın ve elçilerinin kendilerini çağırdığı şeyden yüz çevirdiler ve bunu onlara geri çevirdiler .
{فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ}. يقول: بدَّلْنا مكان البأساءِ الرخاءَ والسَّعَةَ في العيشِ، ومكانَ الضراءِ الصحةَ والسلامةَ في الأبدانِ والأجْسامِ؛ اسْتِدْراجًا منَّا لهم.
{فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “Üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” [ayeti hakkında Ebû Ca'fer et-Taberî] şöyle der: Kendilerini derece derece azaba yaklaştırmak (istidrâc) amacıyla, şiddetli darlık (be'sâ) yerine refah ve geçim bolluğunu; hastalık ve zarar (darrâ) yerine de beden ve vücutlarda sağlık ile afiyeti getirdik.
كالذى حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أَبِي نَجيح، عن مُجاهِدٍ في قولِ اللَّهِ: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ}. قال: رَخاءَ الدنيا ويُسْرَها على القرونِ الأولى .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. (Bir diğer rivayet zinciri): Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” buyruğu hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: İlk nesillere dünya bolluğu ve kolaylığı [verildi] .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ}. قال: يعنى الرخاءَ وسَعَةَ الرزقِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” buyruğu hakkında nakletti; [Katâde] dedi ki: Bolluk ve rızık genişliğini kastetmektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ}. يقولُ: مِن الرزقِ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” buyruğu hakkında nakletti; [es-Süddî] dedi ki: Rızıktan [her şeyin kapısını açtık] .
فإن قال لنا قائلٌ: وكيف قيل: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ}. وقد علِمْتَ أَن بابَ الرحمةِ وبابَ التوبةِ لم يُفْتَحْ لهم، و أبوابٌ أُخَرُ غيرُه كثيرةٌ؟
Eğer bize biri: "Rahmet kapısının ve tevbe kapısının kendilerine açılmadığını ve bunlardan başka daha pek çok kapının [açılmadığını] bildiğin halde nasıl: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} 'üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik' denilmiştir?" diyecek olursa;
قيل: إن معنى ذلك على غيرِ الوجهِ الذي ظنَنْتَ مِن معناه، وإنما معني ذلك: فتَحْنا عليهم؛ استدراجًا منا لهم أبوابَ، كلِّ ما كنا سدَدْنا عليهم بابَه، عندَ أخْذِنا إياهم بالبأساءِ والضراءِ؛ ليَتَضَرَّعوا، إذ لم يَتَضَرَّعُوا وترَكوا أمْرَ اللهِ تعالى ذكرُه. لأن آخرَ هذا الكلام مردودٌ على أولِه، وذلك كما قال تعالى ذكرُه في موضعٍ آخر من كتابه: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} [الأعراف: ٩٤ - ٩٥]. ففتح الله على القوم الذين ذكَر في هذه الآية ذِكْرَهم بقولِه: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} - هو تبديلُه لهم مكان السيئةِ التي كانوا فيها في حالِ امتحانِه إياهم مِن ضيق العيشِ إلى الرخاءِ والسَّعَةِ، ومِن الضُّرِّ في الأجسامِ إلى الصحةِ والعافيةِ، وهو فتح أبوابِ كلِّ شيءٍ كان أغْلَق بابَه عليهم، مما جرَى ذكرُه قبلَ قولِه: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ}. فردَّ قولَه: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} عليه.
Şöyle cevap verilir: Bunun anlamı senin zannettiğin şekilde değildir. Bunun anlamı şudur: Biz, başlarına darlık ve zorluk vererek kendilerini yakaladığımızda yalvarsınlar diye üzerlerine kapatmış olduğumuz her şeyin kapısını; onlar yalvarmayıp Allah Teâlâ'nın -zikri yücedir- emrini terk ettiklerinde, tarafımızdan bir istidrâc (tuzak) olarak üzerlerine açıverdik. Zira bu sözün sonu başına bağlıdır (baş tarafına racidir). Bu da Allah Teâlâ'nın -zikri yücedir- Kitab'ının başka bir yerinde buyurduğu gibidir: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} [el-A'râf: 94-95] “Biz hangi ülkeye bir peygamber gönderdiysek, halkını -yalvarsınlar diye- mutlaka darlık ve sıkıntıyla yakalamışızdır. Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik; nihayet çoğalıp vardılar ve: 'Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu' dediler. Bunun üzerine onları hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakalayıverdik.” Allah'ın bu ayette {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” buyruğuyla zikrettiği topluluğa [kapıları] açması; onları imtihan ettiği sırada içinde bulundukları sıkıntı halini geçim darlığından bolluk ve genişliğe, bedenlerdeki hastalıktan sıhhat ve afiyete dönüştürmesidir. Bu da {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” buyruğundan önce zikri geçen şeylerden kendilerine kapatmış olduğu her şeyin kapılarını açmasıdır. Böylece {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” buyruğunu bunun üzerine bağlamıştır.
ويعنى تعالى ذكرُه بقوله: {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا}. يقولُ: حتى إذا فرِح هؤلاء المكذِّبون رسلَهم بفتحِنا عليهم أبوابَ السَّعَةِ في المَعِيشة، والصحةِ في الأجسامِ.
Allah -zikri yücedir- {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا} “Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Elçilerini yalanlayan bu kimseler, üzerlerine açtığımız geçim genişliği ve beden sıhhati kapılarıyla sevinip şımardıklarında.
كالذي حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا}: من الرزقِ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا} “Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada” buyruğu hakkında: Rızıktan [kendilerine verilenlerle], dediğini nakletti .
حدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سَلَّامٍ، قال: سمِعْتُ عبدَ الرحمن بنَ مَهْديٍّ، يُحَدِّثُ عن حماد بن زيدٍ، قال: كان رجلٌ يقولُ: رحم الله رجلًا تلا هذه الآيةَ. ثم فكَّر فيها ماذا أُريد بها: {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً}.
Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Abdurrahman b. Mehdî'nin, Hammâd b. Zeyd'den şöyle naklettiğini işittim: Bir adam şöyle derdi: Şu ayeti okuyup sonra da onda neyin kastedildiğini düşünen kimseye Allah rahmet etsin: {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} “Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada onları ansızın yakaladık”.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا ابن أبي رَجاءٍ، رجلٌ مِن أهلِ
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Recâ anlattı; [kendisi] ... halkından bir adamdır
الثغر ، عن عبدِ اللَّهِ بن المباركِ، عن محمدِ بن النَّضْرِ الحارثيِّ في قوله: {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً}. قال: أُمْهلوا عشرين سنةً .
..., Abdullah b. el-Mübârek'ten, o da Muhammed b. en-Nadr el-Hârisî'den {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} “onları ansızın yakaladık” buyruğu hakkında: Onlara yirmi yıl mühlet verildi, dediğini nakletti .
ويعنى تعالى ذكره بقوله: {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً}: أتَيْناهم بالعذابِ فجأةً، وهم غارُّون، لا يَشْعُرون أن ذلك كائنٌ، ولا هو بهم حالٌّ.
Allah -zikri yücedir- {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} “onları ansızın yakaladık” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Onlar gaflet içindeyken, bunun gerçekleşeceğini ve başlarına geleceğini hiç hissetmezlerken onlara ansızın azabı getirdik.
كما حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ: {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً}. قال: أعْجَبَ ما كانت إليهم، وأغرَّها لهم.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} “Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada onları ansızın yakaladık” buyruğu hakkında: Kendilerine en hoş geldiği ve onları en çok aldattığı sırada, dediğini nakletti.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً}. يقولُ: أَخَذَهم العذابُ بَغْتَةً .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} “onları ansızın yakaladık” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Azap onları ansızın yakaladı .
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً}. قال: فجأةً آمِنِين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} “onları ansızın yakaladık” buyruğu hakkında: Güvende oldukları halde aniden, dediğini nakletti .
وأما قولُه: {فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ}. فإنه هالِكون، مُنْقَطِعَةٌ حُجَجهم، نادِمون على ما سلَف منهم مِن تكذيبِهم رسلَهم.
{فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} “Birdenbire onlar ümitsizliğe düşüp susuverdiler” buyruğuna gelince; onlar helak olmuş, delilleri tükenmiş ve peygamberlerini yalanlamaktan yana geçmişte yaptıklarına pişman olmuş kimselerdir.
كالذى حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ}. قال: فإذا هم مُهْلَكون، مُتَغَيِّرٌ
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} “Birdenbire onlar ümitsizliğe düşüp susuverdiler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bir de bakarsın onlar helak olmuş, değişmiş...
حالُهم .
...durumdadırlar , dediğini nakletti.