حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا شيخٌ، عن مجاهدٍ: {فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ}. قال: الاكتئابُ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize yaşlı bir zat, Mücâhid'den {فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} “Birdenbire onlar ümitsizliğe düşüp susuverdiler” buyruğu hakkında: [Bu,] keder ve ümitsizliktir , dediğini nakletti.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} قال: المُبْلِسُ: الذي قد نزَل به الشرُّ الذي لا يَدْفَعُه، والمُبْلِسُ أَشدُّ مِن المُسْتَكِينِ. وقرَأ: {فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} [المؤمنون: ٧٦]. وكان أولَ مرة فيه مُعاتبةٌ وبَقِيَّةٌ . وقرأ قولَ اللَّهِ: {فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا}. حتى بلَغ: {وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. ثم جاء أمرٌ ليس فيه بَقيَّةٌ ، وقرَأ: {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ}، فجاء أمرٌ ليس فيه بَقيَّةٌ ، وكان الأولُ، لو أنهم تَضَرَّعُوا كُشِف عنهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} “Birdenbire onlar ümitsizliğe düşüp susuverdiler” buyruğu hakkında şöyle dedi: Müblis; başına savamayacağı bir kötülük inen kimsedir. Müblis, müstekîn (boyun eğip yalvaran) kimseden daha şiddetli [bir durumdadır]. Ve: {فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} “Yine de Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar” [Mü'minûn: 76] ayetini okudu. İlk seferinde bir kınama ve [kurtulma] ümidi/imkânı vardı . Ve Allah'ın: {فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا} “Yalvarsınlar diye onları darlık ve sıkıntı ile yakaladık. Hiç olmazsa kendilerine azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya!” ayetini: {وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Şeytan da onlara yapmakta olduklarını süslü gösterdi” kısmına kadar okudu. Sonra içinde hiçbir [kurtuluş] imkânı bulunmayan bir emir (azap) geldi . Ve: {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} “Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada onları ansızın yakaladık; birdenbire onlar ümitsizliğe düşüp susuverdiler” ayetini okudu. Böylece içinde hiçbir [kurtuluş] imkânı bulunmayan bir emir geldi . Oysa ilkinde, şayet yalvarsalardı [azap] onlardan kaldırılacaktı .
حدَّثني سعيدُ بنُ عمرٍو السَّكونيُّ، قال: ثنا بقيةُ بنُ الوليدِ، عن أبي شُرَيْحٍ ضُبَارةَ بن مالكٍ، عن أبي الصَّلْتِ، عن حَرْمَلةَ أبي عبد الرحمنِ، عن عقبةَ بن مسلمٍ، عن عقبةَ بن عامرٍ، قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا رأَيْتَ اللَّهَ يُعْطِي عبدَه في دنياه، إنما هو استدراجٌ". ثم تلا هذه الآية: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ}.
Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd, Ebû Şüreyh Dubâra b. Mâlik'ten, o Ebü's-Salt'tan, o Harmele Ebû Abdirrahmân'dan, o Ukbe b. Müslim'den, o da Ukbe b. Âmir'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın kuluna dünyasında verdiğini gördüğünde [bil ki] bu ancak bir istidraçtır (tedricen helake yaklaştırmadır).» Sonra şu ayeti okudu: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında...”
إلى قوله: {وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} .
...{وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “ve âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun” buyruğuna kadar .
وحدَّث بهذا الحديثِ عن محمدِ بن حربٍ، عن ابن لَهيعةَ، عن عقبةَ بن مسلمٍ، عن عقبةَ بن عامرٍ، أن النبي ﷺ، قال: "إذا رأَيْتَ اللَّه تعالى يُعْطِى العبادَ ما يَسْأَلون على مَعاصِيهم إياه، فإنما ذلك اسْتِدراجٌ منه لهم". ثم تلا: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} الآية .
Bu hadis Muhammed b. Harb'den, o İbn Lehîa'dan, o Ukbe b. Müslim'den, o da Ukbe b. Âmir'den rivayet edildi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah Teâlâ'nın, kullarına günah işlemelerine rağmen istediklerini verdiğini gördüğünde, bilesin ki bu O'nun tarafından onlar için bir istidraçtır." Sonra {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” ayetini okudu .
وأصْلُ الإبَلاس في كلام العربِ عندَ بعضِهم الحزنُ على الشيءِ والندمُ عليه. وعندَ بعضِهم انقطاعُ الحُجَّةِ، والسكوتُ عندَ انقطاعِ الحجة. وعندَ بعضِهم الخشوعُ، وقالوا: هو المخذولُ المتروكُ، ومنه قولُ العَجَّاجِ :
Arap kelamında iblâs (إِبْلاس) kelimesinin aslı, bazılarının görüşüne göre bir şeye üzülmek ve ona pişman olmaktır. Bazılarına göre delilin tükenmesi ve delil tükendiğinde susup kalmaktır. Bazılarına göre ise huşudur (boyun bükmektir) ve şöyle demişlerdir: O, yapayalnız bırakılmış ve terk edilmiş kimsedir. el-Accâc'ın şu sözü de bu kabildendir :
يا صاحِ هل تَعْرِفُ رَسْمًا مُكْرَسا
Ey dostum, üst üste binmiş izleri olan şu kalıntıyı tanıyor musun?
قال نَعَمْ أَعْرِفُه وأَبْلَسَا
Dedi ki: Evet onu tanıyorum, sonra da susup ümitsizce kalakaldı.
فتأويلُ قوله: وأَبْلَسا. عندَ الذين زعَموا أن الإبْلاسَ انْقِطاعُ الحُجَّةِ والسكوتُ عندَه، بمعنى أنه لم يُحِرْ جوابًا.
Şairin "وأَبْلَسا" sözünün tevili; iblâsın delilin tükenmesi ve bu esnada susmak olduğunu ileri sürenlerin görüşüne göre, bir cevap veremediği anlamındadır.
وتأوَّله الآخَرون بمعنى الخشوعِ، وتَرْكِ أهلِه إيَّاه مُقيمًا بمكانه. والآخَرون: بمعنى الحزنِ والندمِ، يقالُ منه: أَبْلَس الرجلُ إبْلاسًا. ومنه قيل لإبليسَ: إبليسُ.
Diğerleri ise bunu, boyun eğme (huşû) ve ailesinin onu bulunduğu yerde kendi hâline bırakıp gitmesi anlamında tevil etmişlerdir. Başkaları da hüzün ve pişmanlık manasında [yorumlamışlardır]. Nitekim bu kökten hareketle: *Eblese’r-racülü iblâsen* (أَبْلَس الرجلُ إبْلاسًا) [adam keder ve pişmanlıktan susup çaresiz kaldı] denir. İblîs’e de bu kökten dolayı 'İblîs' adı verilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٥)} “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur” buyruğunun tevili hakkında söz:
يعني تعالى ذَكرُه بقولِه: {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا}: فاسْتُؤْصِل القومُ الذين عَتَوْا على ربِّهم، وكذَّبوا رسلَه، وخالَفوا أمْرَه، عن آخرِهم، فلم يُتْرَكْ منهم أحدٌ إلا أُهْلِك بَغْتَةً إِذ جاءهم عذابُ اللَّهِ.
Allah -zikri yücedir- {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Rablerine karşı azgınlık eden, elçilerini yalanlayan ve O'nun emrine karşı gelen o kavmin kökü son ferdine kadar kazındı; Allah'ın azabı kendilerine geldiğinde ansızın helak edilmemiş hiçbir kimse onlardan geriye bırakılmadı.
وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا}. يقولُ: فقُطِع أصلُ الذين ظلموا .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Zulmedenlerin kökü kesildi .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا}. قال: اسْتُؤْصِلوا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi” buyruğu hakkında: Kökleri kazındı , dedi.
ودابرُ القومِ الذي يَدْبُرُهم، وهو الذي يَكونُ في أَدْبارِهم وآخرِهم، يقالُ في الكلامِ: قد دَبَر القومَ فلانٌ يَدْبُرُهم دَبَّرًا ودبورًا. إذا كان آخرهم، ومنه قولُ أميةَ :
Bir kavmin dâbiri (arkası/kökü), onların arkasında kalan kimsedir; bu da onların ardında ve en sonunda olandır. Kelamda bir kimse onların en sonuncusu olduğunda: "قد دَبَر القومَ فلانٌ يَدْبُرُهم دَبْرًا ودبورًا" denir. Ümeyye'nin şu sözü de bu kabildendir :
فأُهْلِكوا بعَذابٍ حَصَّ دابِرَهم … فما اسْتَطاعوا له صَرْفًا ولا انْتَصَروا
Köklerini kazıyan bir azapla helak edildiler ... Ne onu savuşturabildiler ne de yardım görebildiler.
{وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: والثناءُ الكاملُ والشكرُ التامُّ لله ربِّ العالمين على إنعامِه على رسلِه وأهلِ طاعتِه، بإظهارِ حُجَجهم على مَن خَالَفَهم مِن أهلِ الكفرِ، وتحقيقِ عِدَاتِهم ما وعَدَهم على كفرِهم بالله، وتكذيبهم رسلَه، من
{وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” [Ebû Ca'fer et-Taberî] şöyle der: Kâfirlerden kendilerine muhalefet edenlere karşı delillerini üstün kılmak, Allah'ı inkâr etmeleri ve peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle onlara vadettiği tehditlerini gerçekleştirmek suretiyle peygamberlerine ve itaat ehline lütufta bulunmasından dolayı eksiksiz övgü ve tam şükür âlemlerin Rabbi olan Allah'adır; bu da...
نِقَمِ اللَّهِ وعاجلِ عذابِه.
...Allah'ın intikamını ve peşin azabını gerçekleştirmesinden dolayı tam övgü ve eksiksiz şükür âlemlerin Rabbi olan Allah'adır.
القولُ في تأويل قوله: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦)} “De ki: 'Söyleyin bakalım; eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alır, kalplerinizi de mühürlerse Allah’tan başka onları size geri getirecek ilah kimdir?' Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar!” buyruğunun tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء العادِلِين بيَ الأوثانَ والأصنامَ، المكذِّبين بك: أرأَيْتُم أيُّها المشركون بالله غيرَه إِن أَصَمَّكم الله فذهَب بأسماعِكم، وأعْماكم فذهبَ بأبصارِكم، وختَم على قلوبِكم، فطبَع عليها حتى لا تَفْقَهوا قولًا، ولا تُبصروا حُجَّةً، ولا تَفْهَموا مفهومًا، أيُّ إلهٍ غيرُ الله الذي له عِبادةُ كلِّ عابدٍ {يَأْتِيكُمْ بِه}. يقولُ: يَرُدُّ عليكم ما ذهَب الله به منكم مِن الأسْماعِ والأبْصارِ والأفهامِ، فتَعْبُدوه أو تُشْرِكوه في عبادةِ ربِّكم الذي يَقْدِرُ على [ذَهابِه بذلك] منكم، وعلى ردِّه عليكم إذا شاء؟
Allah -zikri yücedir- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Putları ve heykelleri Bana denk tutan ve seni yalanlayan şu kimselere de ki: Ey Allah'a başkasını ortak koşan müşrikler! Söyleyin bakalım, eğer Allah sizi sağır edip işitme duyunuzu giderirse, sizi kör edip görme duyunuzu alırsa ve kalplerinizi mühürleyip üzerlerine damga vurur da hiçbir sözü kavrayamaz, hiçbir delili göremez ve anlaşılır hiçbir şeyi anlayamaz hale gelirseniz; her ibadet edenin ibadeti yalnızca Kendisine ait olan Allah'tan başka hangi ilah {يَأْتِيكُمْ بِه} “onu size geri getirebilir”? Şöyle demektedir: Allah'ın sizden alıp götürdüğü işitmeyi, görmeleri ve anlayışları size geri verebilir ki siz de ona ibadet edesiniz veya [bunları] sizden [alıp götürmeye] ve dilediği zaman size geri döndürmeye gücü yeten Rabbinizin ibadetine onu ortak koşasınız?
وهذا من الله تعالى ذكره تَعْليمٌ نبيَّه الحجةَ على المشركين به، يقولُ له: قلْ لهم: إن الذين تَعْبُدُونهم مِن دونِ اللهِ لا يَمْلِكون لكم ضَرًّا ولا نفعًا، وإنما يَسْتَحِقُّ العبادةَ عليكم مَن كان بيدِه الضرُّ والنفعُ، والقبضُ والبَسْطُ، القادرُ على كلِّ ما أراد، لا العاجزُ الذي لا يَقْدِرُ على شيءٍ.
Bu, Allah Teâlâ'nın Kendisine ortak koşanlara karşı Peygamberine delil öğretmesidir . O'na şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: Allah'tan başka ibadet ettikleriniz sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya mâliktirler. Size düşen ibadeti hak eden ise ancak zarar ve fayda, daraltma ve genişletme elinde olan ve dilediği her şeye gücü yetendir; hiçbir şeye gücü yetmeyen âciz [varlık] değildir.
ثم قال تعالى لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ}. يقولُ: انْظُرْ كيف نُتابعُ عليهم الحُجَجَ، ونَضْرِبُ لهم الأمثالَ والعِبَرَ؛ ليَعْتَبِروا ويذكروا فيُنيبوا. {ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ}. يقولُ: ثم هم مع مُتابَعتِنا عليهم الحججَ، وتَنْبِيهِنا إياهم بالعِبَرِ، عن الادِّكارِ والاعْتبارِ يُعْرِضون.
Sonra Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ} “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!” Şöyle buyurmaktadır: İbret alsınlar, düşünüp öğüt alsınlar ve [Bana] yönelsinler diye onlara delilleri nasıl art arda getirdiğimize, onlar için nasıl misaller ve ibretler serdettiğimize bir bak! {ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ} “Sonra da onlar yüz çeviriyorlar!” Şöyle buyurmaktadır: Sonra onlar, bizim kendilerine delilleri peş peşe sunmamıza ve ibretlerle kendilerini uyarmamıza rağmen, düşünüp öğüt almaktan ve ibret almaktan yüz çevirmektedirler.
يقالُ منه: صدَف فلانٌ عنى بوجهِه، فهو يَصْدِفُ صُدوفًا وصَدْفًا. أي: عدَل وأعْرَض. ومنه قول ابن الرِّقَاع :
Buradan hareketle "صدَف فلانٌ عنى بوجهِه، فهو يَصْدِفُ صُدوفًا وصَدْفًا" denir ki bu; "yüzünü çevirdi ve sırt çevirdi/uzaklaştı" demektir. İbnü'r-Rıkâ'ın şu sözü de bu kabildendir :
إذا ذكَرْنَ حديثًا قُلْنَ أَحْسَنَه … وهُنَّ عن كلِّ سُوءٍ يُتَّقَى صُدُفُ
Bir söz naklettiklerinde en güzelini söylerler... Sakınılacak her türlü kötülükten ise yüz çevirirler .
وقال لبيدٌ :
Lebîd de şöyle demiştir :
يُرْوِى قَوامِحَ قبلَ الليل صادِفةً … أشباءَ جِنٍّ عليها الرَّيْطُ والأُزُرُ
Gece olmadan önce [suya] doymayıp başını kaldıran, [sudan] yüz çeviren develeri suya kandırır ; üzerlerinde örtüler ve peştemallar bulunan cin benzeri [develeri].
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ}. فوحَّد الهاءَ، وقد مضَى الذكرُ قبلُ بالجمعِ، فقال: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ}؟
Şayet bir kimse: "Nasıl oldu da: {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ} 'Allah’tan başka onu size getirecek ilah kimdir?' denilerek [zamir olan] hâ (ـه) tekil kılındı? Oysa daha önce: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ} 'De ki: Söyleyin bakalım; eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alır, kalplerinizi de mühürlerse...' denilerek çoğul olarak zikredilmişti?" derse.
قيل: جائزٌ أن تَكونَ الهاء عائدةً على "السمع"، فتكونَ موحَّدةً لتوحيد "السمعِ"، وجائزٌ أن تَكونَ مَعْنيًّا بها: مَن إله غيرُ اللَّهِ يَأْتِيكم بما أَخَذ منكم؛ مِن السمع والأبصارِ والأفئدةِ؟ فتكونَ مُوَحَّدةً لتوحيدِ (ما). والعربُ تَفْعَلُ ذلك إذا كنَتْ عن الأفعالِ وحَّدَتِ الكِنايةَ، وإن كثر ما يُكْنَى بها عنه مِن الأفاعيلِ، كقولهم: إقبالُك وإدبارُك يُعْجِبُني.
Şöyle denir: Hâ zamirinin "sem'" (işitme) kelimesine raci olması caizdir; dolayısıyla "sem'" kelimesi tekil olduğu için tekil kılınmıştır. Bununla: "Allah'ın sizden aldığı işitme, görmeler ve kalpleri (mâ ahaze minküm / sizden aldığı şeyleri) size getirecek Allah'tan başka ilah kimdir?" manasının kastedilmiş olması da caizdir; dolayısıyla "mâ" (ما) lafzının tekilliğinden ötürü tekil kılınmıştır. Araplar bunu yaparlar; fiillerden kinaye yaptıklarında, kendisinden kinaye yapılan işler çok olsa bile zamiri tekil kılarlar. Nitekim: "إقبالُك وإدبارُك يُعْجِبُني" (Gelişin ve gidişin hoşuma gidiyor) sözleri böyledir.
وقد قيل: إن الهاء التي في {بِهِ} كنايةٌ عن الهُدَى.
{بِهِ} lafzındaki hâ (ـه) zamirinin hidayetten kinaye olduğu da söylenmiştir.
وبنحو ما قلنا في تأويل قوله: {يَصْدِفُونَ}. قال أهلُ التأويل
Tevil ehli [müfessirler] de Allah Teâlâ'nın: {يَصْدِفُونَ} “yüz çevirirler” buyruğunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَصْدِفُونَ}. قال: يُعْرِضون .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {يَصْدِفُونَ} buyruğu hakkında: Yüz çevirirler , dediğini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجَيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بن صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَصْدِفُونَ}. قال: يَعْدِلُونَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {يَصْدِفُونَ} buyruğu hakkında: Sapıp yüz çevirirler , dediğini nakletti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قوله: {نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ}. قال: يُعْرِضون عنها .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ} “ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar” buyruğu hakkında: Onlardan yüz çevirirler , dediğini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ}. قال: يَصُدُّون .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ} “sonra onlar yüz çeviriyorlar” buyruğu hakkında: Yüz çevirip engellerler , dediğini nakletti.
القول في تأويل قولِه: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧)}
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧)} “De ki: 'Söyleyin bakalım; size Allah’ın azabı ansızın veya açıkça gelse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?'” buyruğunun tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لهؤلاء العادِلِين بربِّهم الأوثانَ، المكذِّبين بأنك لى رسولٌ إليهم: أخبِرُوني إن أتاكم عذابُ وعقابُه على ما تُشْرِكون به ما تشركون مِن الأوثانِ والأندادِ، وتَكْذيبكم إيايَ، بعدَ الذي قد عايَنْتُم مِن البُرْهانِ على حقيقة قولى، {بَغْتَةً}. يقول: فجأةً على
Şânı yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rablerine putları denk tutan ve senin benden kendilerine [gönderilmiş] bir elçi olduğunu yalanlayan şu kimselere de ki: Sözümün doğruluğuna dair delili bizzat gördükten sonra, O'na şirk koştuğunuz putlar ve benzerler ile beni yalanlamanız sebebiyle Allah'ın azabı ve cezası size {بَغْتَةً} “ansızın” [gelse...] [Allah Teâlâ] şöyle demektedir: Gafil avlayacak şekilde apansızın bir...
غِرَّةٍ لا تَشْعُرون، {أَوْ جَهْرَةً}. يقولُ: أو أتاكم عذاب الله وأنتم تُعايِنونه وتَنْظُرون إليه، {هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ}. يقولُ: هل يُهْلِكُ الله منا ومنكم إلا مَن كان يَعْبُدُ غيرَ مَن يَسْتَحِقُّ علينا العبادةَ، وترك عبادةَ مَن يَسْتَحِقُّ علينا العبادةَ؟
...gaflet içindeyken veya {أَوْ جَهْرَةً} “yahut açıkça”; yani siz onu bizzat müşahede edip bakıp dururken Allah'ın azabı gelirse bana haber verin! {هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ} “zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?”. Şöyle demektedir: Allah bizden ve sizden, ancak üzerimize ibadeti hak edenden başkasına tapan ve üzerimize ibadeti hak edene ibadeti terk eden kimseyi helak etmez mi?
وقد بيَّنَّا معنى "الجَهْرةِ" في غيرِ هذا الموضعِ بما أغْنَى عن إعادتِه، وأنها مِن الإجهارِ، وهو إظهارُ الشيءِ للعينِ .
Biz "cehre" (جَهْرَة) kelimesinin anlamını başka bir yerde tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık; bunun "ic-hâr" (إجهار) kökünden geldiğini, onun da bir şeyi göze göstermek/açığa çıkarmak demek olduğunu [belirtmiştik] .
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {جَهْرَةً}. قال: وهم يَنْظُرون.
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {جَهْرَةً} “açıkça” buyruğu hakkında: Onlar bakıp dururken, dediğini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً}: فجأةً آمنين، {أَوْ جَهْرَةً}: وهم يَنْظُرون .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً} “De ki: 'Söyleyin bakalım; size Allah’ın azabı ansızın... gelse” buyruğu hakkında: Güvende oldukları halde aniden, {أَوْ جَهْرَةً} “veya açıkça” buyruğu hakkında da: Onlar bakıp dururken, dediğini nakletti .
القول في تأويل قوله: {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨)}
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨)} “Biz peygamberleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Artık kim iman eder ve [kendini] ıslah ederse onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” buyruğunun tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكره: وما نُرْسِلُ رسلَنا إلا بشارة أهل الطاعة لنا بالجنةِ والفوزِ المبين يومَ القيامةِ؛ جزاءً منا لهم على طاعتِنا، وبإنذارِ مَن عصانا وخالَف أمْرَنا، عقوبتنا إيَّاه على معصيتِنا يومَ القيامةِ؛ جزاءً منا على معصيتِنا، لنُعْذِرَ إليه فيَهْلِكَ إن هلَك عن بيِّنةٍ، {فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ}. يقولُ: فمَن صدَّقَ مَن أَرْسَلْنَا إِليه مِن رَسُلِنا إنذارهم إياه، وقبل منهم ما جاءوه به من عند الله، وعمل صالحًا في الدنيا، {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِم} عندَ قدومِهم على ربِّهم، من عقابه وعذابِه الذي أعَدَّه الله لأعدائِه وأهل معاصيه، {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} عندَ ذلك، على ما خلَّفوا وراءَهم في الدنيا.
Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Biz elçilerimizi ancak, bize itaat edenleri itaatlerine karşılık kıyamet gününde cennetle ve apaçık bir kurtuluşla müjdelemek; bize isyan edip emrimize karşı gelenleri de isyanlarına ceza olarak kıyamet günündeki azabımızla uyarmak için göndeririz ki [böylece] mazeretlerini ortadan kaldıralım da helak olan açık bir delille helak olsun. {فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ} “Artık kim iman eder ve [kendini] ıslah ederse”; [Allah] buyuruyor ki: Kim peygamberlerimizden kendilerine gönderdiğimiz kimselerin uyarılarını tasdik eder, Allah katından getirdiklerini onlardan kabul eder ve dünyada salih amel işlerse, Rablerinin huzuruna vardıklarında Allah'ın düşmanları ve günahkârlar için hazırladığı cezasından ve azabından yana {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِم} “onlara hiçbir korku yoktur”; o esnada dünyada arkalarında bıraktıkları şeyler için {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlar üzülmeyeceklerdir de”.
القولُ في تأويل قوله: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)} “Ayetlerimizi yalanlayanlara ise yoldan çıkıp durdukları için azap dokunacaktır.” buyruğunun tevili hakkında söz:
يقولُ تعالى ذكره: وأما الذين كذَّبوا بمن أرْسَلْنا إليه مِن رسلنا، وخالَفوا أَمْرَنا ونهيَنا، ودافَعوا حُجَّتَنا، فإنهم يُباشِرُهم عذابُنا وعقابُنا على تكذيبهم ما كذَّبوا به من حُجَجِنا، {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}. يقولُ: بما كانوا يُكَذِّبون.
Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Peygamberlerimizden kendilerine gönderdiğimiz kimseleri yalanlayan, emir ve yasaklarımıza karşı gelen, delillerimizi reddeden kimselere gelince; delillerimizden yalanladıkları şeyler sebebiyle azabımız ve cezamız doğrudan onlara dokunacaktır. {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “yoldan çıkıp durdukları için”; yani yalanlayıp durdukları için demektir.
وكان ابن زيدٍ يقولُ: كلُّ فِسْقٍ في القرآنِ فمعناه الكَذِبُ.
İbn Zeyd şöyle derdi: Kur'an'daki her fısk (فِسْق) kelimesinin anlamı yalandır.
حدَّثني بذلك يونُسُ، قال: أَخْبَرَنا ابن وهبٍ عنه .
Bunu bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb, ondan haber verdi .
القول في تأويل قوله: {قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠)} “De ki: 'Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmiyorum ve size ben bir meleğim de demiyorum. Ben sadece bana vahyolunana uyarım.' De ki: 'Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmez misiniz?'” buyruğunun tevili hakkında söz:
يقول تعالى ذكره: قُلْ لهؤلاء المُنْكرين نبوَّتَك: لستُ أقولُ لكم: إنى الربُّ الذي له خزائن السماواتِ والأرضِ، وأعلمُ غيوبَ الأشياءِ الخفيةِ التي لا يعلمُها إلا الربُّ الذي لا يَخْفَى عليه شيءٌ، فتكذِّبونى فيما أقولُ مِن ذلك؛ لأنه لا ينبغي أن يكونَ ربًّا إلا مَن له مُلْكُ كلِّ شيءٍ، وبيده كلُّ شيءٍ، ومَن لا يَخْفَى عليه خافيةٌ. وذلك هو الله الذي لا إله غيرُه، {وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ}؛ لأنه لا ينبغى لملَكٍ أن
Allah Teâlâ zikri yüce [şöyle] buyurmaktadır: Peygamberliğini inkâr eden şu kimselere de ki: Ben size, göklerin ve yerin hazinelerine sahip olan ve kendisine hiçbir şey gizli kalmayan Rab'den başkasının bilemeyeceği gizli şeylerin gaybını bilen Rab benim demiyorum ki bu söylediğim hususta beni yalanlayasınız. Zira her şeyin mülkü kendisine ait olan, her şey elinde bulunan ve kendisine hiçbir gizli şey saklı kalmayan zattan başkasının Rab olması mümkün değildir. O da kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır. {وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ} “Size ben bir meleğim de demiyorum”; çünkü bir meleğin
يكون ظاهرًا بصورته لأبصار البشر في الدنيا، فتَجْحدوا ما أقولُ لكم من ذلك، {إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ}. يقولُ: قل لهم: ما أَتَّبِعُ فيما أقولُ لكم وأدْعوكم إليه إلا وحىَ الله الذي يُوحِيه إليَّ، وتنزيلَه الذي يُنَزلُه عليَّ، فأمْضِى لوحيِه وأتَّمِرُ لأمرِه، وقد أتيتُكم بالحُجج القاطعة من الله عذرَكم على صحةِ قولى في ذلك، وليس الذي أقولُ من ذلك بمُنكَرٍ في عقولِكم، ولا مستحيل كونُه، بل ذلك مع وجودِ البرهانِ على حقيقتِه هو الحكمةُ البالغةُ، فما وجهُ إنكارِكم ذلك؟
görünmesi uygun olmaz ki size söylediğim bu hususu inkâr edesiniz. {إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ} “Ben sadece bana vahyolunana uyarım”. Şöyle demektedir: Onlara de ki: Ben size söylediklerimde ve sizi davet ettiğim hususlarda, ancak Allah'ın bana bildirdiği vahye ve üzerime indirdiği tenziline uyarım; O'nun vahyine göre hareket eder ve emrine boyun eğerim . Bu konuda doğru söylediğime dair mazeretinizi ortadan kaldıracak kesin delilleri Allah katından size getirmiş bulunuyorum. Bu hususta söylediklerim aklınızın yadırgayacağı bir şey olmadığı gibi gerçekleşmesi imkânsız bir şey de değildir; bilakis hakikatine dair delilin varlığıyla birlikte bu, tam bir hikmettir. Öyleyse bunu inkâr etmenizin sebebi nedir?
وذلك تنبيهٌ من الله تعالى ذكره نبيَّه ﷺ على موضع حُجتِه على منكرى نبوَّتِه من مشركي قومِه.
Bu, Allah Teâlâ'nın, kavminin müşriklerinden peygamberliğini inkâr edenlere karşı Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hüccetinin nerede olduğuna dair bir uyarısıdır.
{قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قل يا محمدُ لهم: هل يَسْتوى الأعمى عن الحقِّ والبصيرُ به؟ والأعمى هو الكافرُ الذي قد عَمِى عن حُجج الله فلا يَتَبَيَّنُها فيتَّبعها، والبصيرُ المؤمنُ الذي قد أبصَر آياتِ اللَّهِ وحُججَه، فاقْتدَى بها واستضاء بضيائها، {أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ}. يقولُ لهؤلاء الذين كذَّبوا بآياتِ اللهِ: أفلا تتفكرون فيما أحْتَجُّ عليكم به أيُّها القومُ مِن هذه الحُجج، فتعلَموا صحةَ ما أقولُ وأدعُوكم إليه، من فسادِ ما أنتم عليه مقيمون؛ مِن إشراكِ الأوثانِ والأندادِ بالله ربِّكم، وتكذيبِكم إيايَ، مع ظهورِ حُجج صدقِي لأعينِكم، فتدَعوا ما أنتم عليه من الكفرِ مقيمون، إلى ما أَدْعُوكم إليه من الإيمانِ الذي به تفوزون؟
{قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ} “De ki: 'Kör ile gören bir olur mu?'”. Allah -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara de ki: Hakka karşı kör olan ile onu gören bir olur mu? Kör, Allah'ın delillerine karşı körleşip onları açıkça göremeyen ve bu yüzden onlara uymayan kâfirdir; gören ise Allah'ın ayetlerini ve delillerini görüp onlara uyan ve onların ışığıyla aydınlanan mümindir. {أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ} “Hiç düşünmez misiniz?”. Allah'ın ayetlerini yalanlayan şu kimselere şöyle demektedir: Ey kavim! Size karşı öne sürdüğüm bu deliller üzerinde hiç düşünmez misiniz ki, üzerinde ısrar ettiğiniz putları ve ortakları Rabbiniz olan Allah'a şirk koşmanın ve doğruluğumun delilleri gözlerinizin önünde açıkça dururken beni yalanlamanızın bozukluğunu, size söylediklerimin ve sizi davet ettiğim şeylerin doğruluğunu anlayasınız da üzerinde ısrar ettiğiniz küfrü bırakıp sizi kurtuluşa erdirecek olan imana gelesiniz?
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال جماعةٌ مِن أهل التأويلِ.
Bunun tevilinde söylediğimizin bir benzerini tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مِن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد في قولِ اللهِ تعالى: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ}. قال: الضالُّ والمُهتِدى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ} “De ki: 'Kör ile gören bir olur mu?'” buyruğu hakkında: Sapmış olan ile doğru yolda olan , dediğini nakletti.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولهِ: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ} الآية. قال: الأعمى: الكافرُ الذي قد عَمِى عن حقِّ اللَّهِ وأمرِه ونِعَمِه عليه، والبصيرُ: العبد المؤمنُ الذي أبصَر بصرًا نافعًا، فوحَّد اللَّهَ وحدَه، وعمل بطاعةِ ربِّه، وانْتَفع بما آتاه الله .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ} “De ki: 'Kör ile gören bir olur mu?'” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Kör; Allah'ın hakkına, emrine ve üzerindeki nimetlerine karşı körleşen kâfirdir. Gören ise; faydalı bir görüşle görüp Allah'ı birleyen, Rabbinin itaatiyle amel eden ve Allah'ın kendisine verdiklerinden yararlanan mümin kuldur .
القول في تأويل قوله: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١)} “Rablerinin huzuruna toplanacaklarından korkanları onunla uyar; onlar için O'ndan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. Umulur ki sakınırlar.” buyruğunun tevili hakkında söz:
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وأنذر يا محمد بالقرآنِ الذي أنزَلناه إليك، القومَ الذين يَخافون أن يُحْشَروا إلى ربِّهم، علمًا منهم بأن ذلك كائنٌ، فهم مُصَدِّقون بوعدِ اللهِ ووعيده، عاملون بما يُرضى الله، دائبون في السعيِ فيما يُنْقِذُهم في معادِهم من عذابِ اللهِ حينَ ليس لهم مِن عذابِ اللَّهِ إِن عذَّبهم، وليٌّ ينصُرُهم فيَسْتَنْقِذُهم منه، ولا شفيعٌ يَشْفَعُ لهم عندَ الله تعالى فيُخَلِّصُهم مِن عقابِه،
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana indirdiğimiz Kur'an ile, bunun muhakkak gerçekleşeceğini bildikleri için Rablerinin huzuruna toplanmaktan korkan o topluluğu uyar! Onlar, Allah'ın vaad ve tehdidini tasdik eden, Allah'ı razı edecek amelleri işleyen, [âhirette] Allah kendilerine azap edecek olursa kendilerine yardım edip O'ndan kurtaracak bir dostun ve Allah Teâlâ katında kendilerine şefaat edip cezasından halas edecek bir şefaatçinin bulunmayacağı o vakitte, âhiretlerinde kendilerini Allah'ın azabından kurtaracak şeyler için gayret göstermeye aralıksız devam eden kimselerdir.
{لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}. يقولُ: أنذِرْهم كي يَتَّقوا الله في أنفسهم، فيطيعوا ربَّهم، ويَعْمَلُوا لمعادِهم، ويَحْذَروا سخَطَه باجتنابِ معاصيه.
{لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Umulur ki sakınırlar”. Şöyle demektedir: Onları uyar ki kendi nefisleri hususunda Allah'tan sakınsınlar, Rablerine itaat etsinler, âhiretleri için amel etsinler ve günahlardan kaçınarak O'nun gazabından sakınsınlar.
وقيل: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا} ومعناه: يَعْلَمون أنهم يُحْشَرون. فوضعت "المخافةُ" موضعَ "العلمِ"؛ لأن خوفَهم كان مِن أجلِ علمِهم بوُقوع ذلك ووجودِه من غيرِ شكٍّ منهم في ذلك.
{وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا} “Rablerinin huzuruna toplanacaklarından korkanları onunla uyar” ifadesi hakkında, bunun anlamının 'toplanacaklarını bilenler' olduğu da söylenmiştir. Burada "korku" kelimesi "bilgi" yerine kullanılmıştır; zira onların korkusu, bu durumun şüphesiz vuku bulacağını ve gerçekleşeceğini bilmelerinden kaynaklanmaktaydı.
وهذا أمرٌ مِن الله تعالى ذكره نبيَّه محمدًا ﷺ بتعليم أصحابه ما أنزَل الله إليه من وحيِه، وتذكيرِهم، والإقبال عليهم بالإنذارِ، [وصدَّ عنه المشركون] به بعد الإعذار إليهم، وبعد إقامة الحجةِ عليهم، حتى يكون الله هو الحاكمَ في أمرِهم بما يَشاءُ مِن الحكم فيهم.
Bu, Allah Teâlâ'nın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisine indirdiği vahiyden ashâbına öğretmesini, onlara hatırlatmasını, uyarıyla onlara yönelmesini ve müşriklere karşı mazeret bırakılmayıp aleyhlerine delil ikame edildikten sonra [müşrikler ondan yüz çevirmişken] onlarla Kur'an ile uyararak ilgilenmesini emretmesidir; ta ki Allah haklarında dilediği hükmü verinceye kadar.
القول في تأويل قوله: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢)} “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir şey düşmez, senin hesabından da onlara bir şey düşmez ki onları kovasın da zalimlerden olasın.” buyruğunun tevili hakkında söz:
ذُكر أن هذه الآية نزلت على رسول الله ﷺ في سببِ جماعةٍ من ضعفاءِ المسلمين، قال المشركون له: لو طرَدتَ هؤلاء عنك لغَشَيناك وحضَرنا مجلسَك.
Zikredildiğine göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, zayıf Müslümanlardan bir grup sebebiyle inmiştir; zira müşrikler ona: 'Şunları yanından kovarsan sana gelir ve meclisinde bulunuruz' demişlerdi.
ذكرُ الرواية بذلك
Buna dair rivayetin zikri:
حدَّثنا هنادُ بن السريِّ، قال: ثنا أبو زُبيدٍ، عن أشعثَ، عن كُردوسٍ الثعلبيِّ، عن ابن مسعودٍ، قال: مرَّ الملأُ من قريش بالنبيِّ ﷺ وعندَه صُهيبٌ وعمارٌ وبلالٌ وخبَّابٌ، ونحوُهم من ضعفاءِ المسلمين، فقالوا: يا محمدُ، رضِيتَ بهؤلاء مِن قومك، أهؤلاء الذين منَّ الله عليهم من بينِنا؟ أنحن نكونُ تَبَعًا لهؤلاء؟ اطْرُدُهم
Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Zübeyd, Eş‘as’tan, o Kürdûs es-Sa‘lebî’den, o da İbn Mes‘ûd’dan [naklen] anlattı; o şöyle demiştir: Kureyş’in ileri gelenleri, yanında Suheyb, Ammâr, Bilâl, Habbâb ve Müslümanların zayıflarından benzerleri bulunduğu bir sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanından geçtiler ve şöyle dediler: "Ey Muhammed! Kavminden bunlara mı razı oldun? Aramızdan Allah’ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır? Biz bunların peşinden mi gideceğiz? Onları kov
عنك، فلعلك إن طرَدتَهم أن نَتَّبِعَك. فنزلت هذه الآيةُ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} - {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} إلى آخر الآية .
yanından kov; belki onları kovarsan sana tabi oluruz.' Bunun üzerine şu ayet indi: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma!” - ayetin sonuna kadar {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Böylece biz onları birbiriyle imtihan ettik...” .
حدَّثنا جريرٌ ، عن أشعثَ، عن كُردوسٍ الثعلبيِّ، عن عبد الله، قال: مرَّ الملأُ من قريشٍ على رسول الله ﷺ. ثم ذكر نحوه .
Bize Cerîr , Eş'as'tan, o Kürdûs es-Sa'lebî'den, o da Abdullah'tan nakletti, dedi ki: Kureyş'in ileri gelenleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçtiler... Sonra benzerini zikretti .
حدَّثني أبو السائب، قال: ثنا حَفْصُ بنُ غياثٍ، عن أشْعَثَ، عَن كُرْدُوسٍ، عن ابن عباسٍ، قال: مَرَّ على رسول الله ﷺ ملأٌ من قريش. ثم ذَكَر نحوَه .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Eş'as'tan, o Kürdûs'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Kureyş'ten bir grup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçti... Sonra benzerini zikretti .
حدَّثني الحسينُ بنُ عمرِو بن محمدٍ العَنْقَزِيُّ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، عن أبي سعيدٍ الأزْدِيِّ - وكان قارئ الْأَزْدِ - عن أبي الكَنُودِ، عن خَبَّابٍ في قولِ اللهِ تعالى: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} إلى قوله: {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ}. قال: جاء الأقرعُ بن حابسٍ التَّمِيميُّ وعُيَينةُ بنُ حِصْنٍ الفَزَارِيُّ، فَوَجَدوا النبيَّ ﷺ قاعدًا مع بلالٍ وصُهيبٍ وعَمَّارٍ وخَبَّابٍ، في أُناسٍ من [الضعفاء من] المؤمنين، فلما رَأَوهم حولَه حَقَروهم، فأتوه فقالوا: إِنَّا نُحِبُّ أن تَجْعَلَ لنا منك مَجْلِسًا تَعْرِفُ لنا العرب به
Bana el-Hüseyin b. Amr b. Muhammed el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, o Ebû Saîd el-Ezdî'den -ki kendisi Ezd kabilesinin kârîsi idi-, o Ebü'l-Kenûd'dan, o da Habbâb'dan nakletti; Yüce Allah'ın: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Sabah akşam Rablerine, O’nun rızasını dileyerek dua edenleri kovma!” ayetinden {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} “...yoksa zalimlerden olursun” kavline kadar olan kısım hakkında dedi ki: el-Akra' b. Hâbis et-Temîmî ile Uyeyne b. Hısn el-Fezârî geldiler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Bilâl, Suheyb, Ammâr, Habbâb ve müminlerin [zayıflarından] bazı kimselerle otururken buldular. Onları Peygamber'in etrafında görünce küçümsediler. Bunun üzerine Peygamber'e gelip: "Arapların bizim faziletimizi/üstünlüğümüzü kendisiyle tanıyacağı [özel] bir meclis tahsis etmeni istiyoruz; zira Arap heyetleri sana gelirler..." dediler.
فَضْلَنا، فإن وفودَ العربِ تأتِيك فنَسْتَحْيِي أن تَرانا العربُ مع هؤلاءِ الأَعْبُدِ، فإذا نحن جِئْناك فأقِمْهم عنا، فإذا نحن فَرَغْنا فاقعُدْ معهم إن شِئتَ. قال: "نعم". قالوا: فاكتُبْ لنا عليك بذلك كتابًا. قال: فَدَعا بالصحيفةِ، ودَعا عليًّا ليَكتُبَ، قال: ونحن قعودٌ في ناحيةٍ، إذْ نَزَلَ جبريلُ بهذه الآية: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ}. ثم قال: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ}. ثم قال: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} فأَلقَى رسولُ اللهِ ﷺ الصحيفةَ مِن يدِه، ثم دَعانا، فأتَيناه وهو يقولُ: " {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} ". فكُنَّا نَقْعُدُ معه، فإذا أرادَ أن يقومَ قامَ وتَرَكَنا، فأنزَل اللهُ تعالى ذكرُه: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} [الكهف: ٢٨]. قال: فكان رسولُ الله ﷺ يَقْعُدُ مَعنا بعدُ، فإذا بَلَغَ الساعةَ التي يقومُ فيها، قُمْنا وتَرَكْناه حتى يقوم .
üstünlüğümüzü anlasınlar; zira Arap heyetleri sana gelirler, Arapların bizi şu kölelerle görmesinden utanırız. Biz sana geldiğimizde onları yanımızdan kaldır, biz bitirdiğimizde dilersen onlarla oturursun.' [Resûlullah]: 'Evet' buyurdu. 'Öyleyse bunun için bize yazılı bir belge ver' dediler. [Habbâb] dedi ki: Sayfayı istedi ve yazması için Ali'yi çağırdı. [Habbâb] dedi ki: Biz bir kenarda oturuyorduk, tam o sırada Cibrîl şu ayetle indi: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir şey düşmez, senin hesabından da onlara bir şey düşmez ki onları kovasın da zalimlerden olasın.”. Sonra: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “Böylece 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır?' desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri daha iyi bilen değil midir?” buyurdu. Sonra: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Ayetlerimize iman edenler sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere! Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı.'” buyurdu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sayfayı elinden bıraktı, sonra bizi çağırdı. Biz de yanına vardık, o şöyle diyordu: ' {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Selam sizlere! Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı.”'. Artık biz onunla otururduk; kalkmak istediğinde kalkar ve bizi bırakırdı. Bunun üzerine Allah -zikri yücedir- şunu indirdi: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} [Kehf: 28] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut. Dünya hayatının süsünü arzulayarak gözlerini onlardan ayırma.”. [Habbâb] dedi ki: Bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizimle otururdu; kalkacağı vakit geldiğinde biz kalkar ve kalkabilmesi için onu bırakırdık .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، عن أبي سعيدٍ الأَزْدِيِّ، عن أبي الكَنُودِ، عن خَبَّابِ بن الأَرَتِّ بنحوِ حديثِ الحسينِ بن عمرٍو، إلا أنه قال في حديثِه: فلمَّا رَأَوهم حولَه نَفَّرُوهم، فأَتَوه فَخَلَوا به. وقال أيضًا: {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ}. ثم
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, o Ebû Saîd el-Ezdî'den, o Ebü'l-Kenûd'dan, o da Habbâb b. el-Eret'ten Hüseyn b. Amr'ın hadisinin benzerini rivayet etti; ancak o kendi rivayetinde şöyle dedi: 'Onları [Resûlullah'ın] etrafında görünce onları uzaklaştırmak istediler, ardından onun yanına gelip onunla baş başa kaldılar.' Ayrıca {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} “...yoksa zalimlerden olursun.” [kısmını] da zikretti. Sonra
ذَكر الأقْرَعَ وصاحبَه، فقال: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} الآية. وقال أيضًا: فَدَعانا فأتَيْناه وهو يقولُ: " {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} ". فَدَنَونا منه يومَئِذٍ حتى وَضَعْنا رُكَبَنا على رُكْبَتَيْه. وسائرَ الحديثِ نحوَه .
el-Akra' ve arkadaşını zikretti, ardından {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Böylece biz onları birbiriyle imtihan ettik...” ayetini söyledi. Ayrıca şöyle dedi: Bizi çağırdı, yanına vardık; o: ' {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Selam sizlere!”' diyordu. O gün dizlerimizi onun dizlerine dayayacak kadar yanına yaklaştık. Hadisin geri kalanı da benzerdir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ، وحدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ والكلبيِّ، أن ناسًا مِن كفارِ قريشٍ قالوا للنبيِّ ﷺ: إِن سَرَّكَ أَن نَتَّبِعَكَ، فَاطْرُدْ عنَّا فلانًا وفلانًا - ناسًا مِن ضعفاءِ المسلمين - فقال اللهُ تعالى: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi. Bize Muhammed b. Abdila'lâ da anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde ve el-Kelbî'den nakletti ki: Kureyş kâfirlerinden birtakım insanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Eğer sana tabi olmamız seni sevindirecekse, Müslümanların zayıflarından olan filanı ve falanı yanımızdan kov' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma!” buyruğunu indirdi .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} إلى قوله: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} الآية. قال: وقد قال قائلون من الناسِ الرسولِ اللهِ ﷺ: يا محمدُ، إن سَرَّكَ أن نَتَّبِعَك، فاطْرُدْ عَنَّا فُلانًا وفُلانًا - لأُناسٍ كانوا دونَهم في الدنيا، ازْدَراهم المشركون - فأنزَل اللهُ تعالى هذه الآيةَ إلى آخرِها.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} buyruğundan: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} ayetine kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini nakletti: İnsanlardan bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ey Muhammed! Sana tabi olmamız seni sevindirecekse, müşriklerin hor gördüğü ve dünyalık bakımından kendilerinden aşağıda olan birtakım insanları kastederek filanı ve falanı yanımızdan kov' demişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ sonuna kadar bu ayeti indirdi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}: بلالٌ وابنُ أمِّ عبدٍ، كانا يُجالِسان محمدًا ﷺ، فقالت قريشٌ مُحَقِّرَتَهما: لولاهما وأمثالُهما لَجالَسْناه. فَنُهِي عن طَرْدِهم، حتى قوله: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ}. قال: {فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ}. فيما بينَ ذلك في هذا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: [Bunlar] Bilâl ve İbn Ümmi Abd idi. Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otururlardı. Kureyş onları küçümseyerek: 'Onlar ve benzerleri olmasaydı onunla otururduk' dedi. [Bunun üzerine Resûlullah] {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” buyruğuna kadar onları kovmaktan nehyedildi. [Mücâhid] dedi ki: {فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “'Size selâm olsun' de” [buyruğu] bu ikisi arasında bunun hakkındadır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفة، قال: ثنا سفيانُ، عن المِقْدامِ بنِ شُرَيحٍ، عن أبيه، قال: قال سعدٌ : نَزَلَت هذه الآيةُ في ستةٍ من أصحاب النبيِّ ﷺ؛ منهم ابنُ مسعودٍ، قال: كُنَّا نَسْبِقُ إلى النبيِّ ﷺ ونَدْنُو منه، ونَسْمَعُ منه، فقالت قريشٌ: يُدْنِي هؤلاء دونَنا! فنَزَلَت: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-Mıkdâm b. Şüreyh'ten, o babasından nakletti, dedi ki: Sa'd şöyle dedi: Bu ayet, aralarında İbn Mes'ûd'un da bulunduğu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in altı ashâbı hakkında indi. Dedi ki: Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına herkesten önce varır, ona yaklaşır ve onu dinlerdik. Kureyş: 'Bizi bırakıp şunları yaklaştırıyor!' dedi. Bunun üzerine: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!” ayeti indi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن عِكْرمةَ في قولِه: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ} الآية. قال: جاء عُتْبةُ ابنُ ربيعةَ، وشَيْبةُ بنُ ربيعةَ، ومُطْعِمُ بنُ عَدِيٍّ، والحارثُ بنُ نَوفلٍ، وقُرَظَةُ بنُ عبدِ عمرِو بن نوفلٍ، في أشرافٍ مِن بني عبدِ منافٍ من الكفارِ، إلى أبي طالبٍ، فقالوا: يا أبا طالبٍ، لو أن ابنَ أخيك يَطْرُدُ عنه مواليَنا وحلفاءَنا، فإنما هم عبيدُنا وعُسَفاؤنا، كان أعظمَ في صدورِنا، وأطوعَ له عندَنا، وأدْنى لاتِّباعِنا إياه، وتَصْديقِنا له. قال: فأتَى أبو طالبٍ النبيَّ ﷺ، فحَدَّثه بالذي كَلَّموه به، فقال عمرُ ابنُ الخطابِ: لو فعلتَ ذلك حتى تَنْظُرَ ما الذي يُريدون، وإلامَ يَصِيرون من قولِهم؟ فأنزَل اللهُ تعالى هذه الآيةَ: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}، {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} إلى قوله: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} قال: وكانوا: بلالًا، وعمارَ بنَ ياسرٍ، وسالمًا مولى أبي حُذَيفةَ، وصُبَيحًا مولى أَسِيدٍ، ومِن الحلفاءِ: ابنُ مسعودٍ، والمِقْدادُ بنُ عمرٍو، ومسعودُ بنُ القارِيِّ، وواقِدُ بنُ عبدِ اللهِ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da İkrime'den [nakletti; İkrime] Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ} “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar” ayeti hakkında şöyle dedi: Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa, Mut'ım b. Adiyy, el-Hâris b. Nevfel ve Kuraza b. Abdiamr b. Nevfel, kâfirlerden Benî Abdümenâf'ın ileri gelenleriyle birlikte Ebû Tâlib'e gelip dediler ki: “Ey Ebû Tâlib! Yeğenin şu azatlılarımızı ve müttefiklerimizi yanından kovsa -çünkü onlar sadece kölelerimiz ve ücretle çalıştırdığımız işçilerimizdir- [bu durum] gönlümüzde [onu] daha çok büyütür, bizim katımızda ona itaati daha çok sağlar, ona tâbi olmamıza ve onu tasdik etmemize daha yakın olurdu.” [İkrime] dedi ki: Bunun üzerine Ebû Tâlib, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onların kendisine söylediklerini anlattı. Ömer b. el-Hattâb: “Ne istediklerini ve sözlerinin nereye varacağını görmek için bunu yapsan [olmaz mı]?” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Kendileri için O'ndan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi bulunmaksızın Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar ki sakınsınlar”, {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Sabah akşam O'nun rızasını dileyerek Rablerine dua edenleri kovma!” ayetinden {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” kavline kadar. [İkrime] dedi ki: Onlar; Bilâl, Ammâr b. Yâsir, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim ve Üseyd'in azatlısı Subeyh idi. Müttefiklerden ise: İbn Mes'ûd, el-Mıkdâd b. Amr, Mes'ûd b. el-Kārî ve Vâkıd b. Abdillâh
الحَنْظَليُّ، وعمرُو بنُ عبدِ عمرٍو ذو الشِّمالَين، ومَرْثَدُ بنُ أَبِي مَرْثدٍ - وأبو مَرْثَدٍ مِن غَنِيٍّ، حليفُ حمزةَ بنِ عبدِ المطلبِ - وأشْباهُهم مِن الحلفاءِ. ونزلَت في أئمةِ الكفرِ مِن قريشٍ والموالي والحلفاءِ: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} الآية. فلما نَزَلَت أقبَل عمرُ بنُ الخطابِ فَاعْتَذَرَ مِن مَقالَتِهِ، فَأَنزَل اللهُ تعالى ذكرُه: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} الآية .
el-Hanzalî, Amr b. Abdiamr Zü'ş-Şimâleyn, Mersed b. Ebî Mersed -Ebû Mersed Ganî kabilesinden olup Hamza b. Abdilmuttalib'in müttefikiydi- ve müttefiklerden benzerleri idi. Kureyş'in küfür önderleri, azatlılar ve müttefikler hakkında ise şu ayet indi: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} “Böylece 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır?' desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik...”. Bu ayet inince Ömer b. el-Hattâb gelip söylediği sözden dolayı özür diledi. Bunun üzerine Allah -zikri yücedir-: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Ayetlerimize iman edenler sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere!'” ayetini indirdi .
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، قال رجلٌ للنبيِّ ﷺ: إني أسْتَحْيِي مِن اللهِ أن يَراني مع سلمانَ وبلالٍ وذَوِيهم فاطرُدْهم عنك، وجالِسْ فلانًا وفلانًا. قال: فنَزَل القرآنُ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} فَقَرَأ حتى بَلَغ: {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ}.
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Selmân, Bilâl ve beraberindekilerle beni görmesinden dolayı Allah'tan utanıyorum; onları yanından kov ve filan ile falanla otur' dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun üzerine Kur'an indi: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma!”. [İbn Zeyd] okudu ve {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} “zalimlerden olursun” buyruğuna kadar ulaştı.
ما بينَك وبينَ أن تكونَ مِن الظالمين إلا أن تَطرُدَهم. ثم قال: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ}. ثم قال: وهؤلاء الذين أمَروك أن تَطْرُدَهم، فأبلِغْهم منِّي السلامَ وبَشِّرْهم، وأخبِرْهم أني قد غَفَرْتُ لهم. وقرَأ: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ}. فقرَأ حتى بَلَغَ: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ}. قال: لتَعْرِفَها .
Senin zalimlerden olmanla arandaki tek şey onları kovmandır. Sonra: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “Böylece 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır?' desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri daha iyi bilen değil midir?” buyurdu. Sonra şöyle buyurdu: Seni kovmaya zorlayan o kimselere gelince; benden onlara selam söyle, onları müjdele ve onlara kendilerini bağışladığımı haber ver. Ve şu ayeti okudu: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Ayetlerimize iman edenler sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere! Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı.'”. Okudu ve {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} “İşte ayetleri böyle açıklarız ki mücrimlerin yolu iyice belli olsun” buyruğuna kadar ulaştı. [İbn Zeyd]: 'Onu bilesin diye' dedi .
واختَلَف أهلُ التأويلِ في "الدعاءِ" الذي كان هؤلاء الرَّهْطُ الذين نَهَى اللهُ نبيَّه ﷺ عن طَرْدِهم، يَدْعون ربَّهم به؛ فقال بعضُهم: هي الصلواتُ الخمسُ.
Tevil ehli, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i kovmaktan nehyettiği bu topluluğun Rablerine yaptıkları "dua"nın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'O, beş vakit namazdır' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, ...'dan anlattı:
عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. يعني: يَعْبُدون ربَّهم بالغداةِ والعَشِيِّ، يعني الصلاة المكتوبةَ .
Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani sabah akşam Rablerine ibadet ederler; bundan kastedilen farz namazdır .
حدَّثنا المُثنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حَمَّادٌ، عن أبي حمزةَ، عن إبراهيمَ في قولِه: {يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ}. قال: هي الصلواتُ الخمسُ الفرائضُ، ولو كان يقولُ القُصَّاصَ، هَلَكَ مَن لم يجلِسْ إليهم .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Ebû Hamza'dan, o da İbrâhîm'den: {يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua ederler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu, beş vakit farz namazdır. Eğer vaaz edip kıssalar anlatanları (kussâs) kastetmiş olsaydı, onların meclisinde oturmayan helak olurdu .
حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا ابنُ فُضَيلٍ، عن الأَعْمَشِ، عن إبراهيمَ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ}. قال: هي الصلاةُ .
Bize Hennâd b. es-Serî ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Fudayl, el-A'meş'ten, o da İbrâhîm'den nakletti: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma!” buyruğu hakkında: O, namazdır , dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}: الصلاةُ المفروضةُ، الصبحُ والعصرُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!”: Farz namazdır, sabah ve ikindi namazıdır .
حدَّثني [موسى بنُ عبدِ الرحمنِ] الكِنْدِيُّ، قال: ثنا حسينٌ الجُعْفِيُّ، قال: أخبرَني حمزةُ بنُ المغيرةِ، عن حمزةَ بنِ عيسى، قال: دَخَلتُ على الحسنِ فسألتُه، فقلتُ: يا أبا سعيدٍ، أرأيتَ قولَ اللهِ: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} [الكهف:٢٨]. أهم هؤلاء القُصَّاصُ؟ قال: لا، ولكنهم
Bana [Mûsâ b. Abdirrahmân] el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin el-Cu'fî anlattı, dedi ki: Bana Hamza b. el-Muğîre, Hamza b. Îsâ'dan bildirdi, dedi ki: el-Hasen'in yanına girdim ve ona sorup: "Ey Ebû Saîd! Allah'ın: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} [el-Kehf: 28] “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut!” buyruğu hakkında ne dersin? Onlar şu kıssacılar mıdır?" dedim. O şöyle dedi: "Hayır, bilakis onlar
المُحافظون على الصلواتِ في الجماعةِ .
namazları cemaatle kılmaya devam eden kimselerdir' .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. قال: الصلاةُ المكتوبةُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenler” buyruğu hakkında şöyle nakletti: [O,] farz namazdır .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ، قال: أخبَرنا عُبَيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. قال: يَعْبُدون ربَّهم بالغداةِ والعَشِيِّ، يعني: الصلاةَ المفروضةَ.
Hüseyn b. el-Ferec'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua ederler” sözü hakkında şöyle derken işittim: Sabah akşam Rablerine ibadet ederler, yani farz namazı [kılarlar].
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} [الكهف: ٢٨]: هما الصَّلاتان؛ صلاةُ الصبحِ، وصلاةُ العصرِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} [Kehf: 28] “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar iki namazdır; sabah namazı ve ikindi namazı.
حدَّثني ابنُ البَرْقيِّ، قال: ثنا ابنُ أَبي مَرْيَمَ، قال: ثنا يحيى بنُ أيوبَ، قال: ثنا محمدُ بنُ عَجْلانَ، عن نافعٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ عمرَ في هذه الآيةِ: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} [الكهف: ٢٨] الآية: إنهم الذين يَشْهَدون الصلواتِ المكتوبةَ .
Bana İbnü'l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Eyyûb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Aclân, Nâfi'den, o da Abdullah b. Ömer'den bu ayet hakkında: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} [Kehf: 28] “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar farz namazlara iştirak edenlerdir .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ وإبراهيمَ: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid ve İbrâhîm'den: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” [ayeti hakkında] nakletti.
قالا: الصلواتُ الخمسُ .
İkisi de şöyle dediler: [Kastedilen] beş vakit namazdır .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o da Mansûr'dan, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.