حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. قال: المُصَلِّين المؤمنين، بلالٌ وابنُ أمِّ عبدٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!” buyruğu hakkında: [Onlar] namaz kılan müminlerdir; Bilâl ve İbn Ümmi Abd'dir , dedi.
قال ابنُ جُرَيجٍ: وأخبرني عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ، عن مجاهدٍ، قال: صَلَّيْتُ الصبحَ مع سعيدِ بنِ المسيبِ، فلما سَلَّمَ الإمامُ ابْتَدَر الناسُ القاصَّ، فقال سعيدٌ: ما أسْرَعَهم إلى هذا المجلسِ! قال مجاهدٌ: فقلتُ: يَتَأوَّلون ما قال اللهُ تعالى. قال: وما قال؟ قلتُ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. قال: وفي هذا ذا؟ إنما ذاك في الصلاةِ التي انصَرَفْنا عنها الآنَ، إنما ذاك في الصلاةِ .
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'den haber verdi, dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb ile birlikte sabah namazını kıldım. İmam selam verince insanlar kıssacıya (vaize) doğru koşuştu. Saîd: 'Bu meclise ne kadar da çabuk koşuyorlar!' dedi. Mücâhid dedi ki: Ben de dedim ki: 'Allah Teâlâ'nın buyurduğunu tevil ediyorlar.' Saîd: 'Ne buyurmuş?' dedi. Ben de: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!” dedim. Saîd dedi ki: 'Bunun için mi bu? O ancak az önce kendisinden ayrıldığımız namaz hakkındadır; o ancak namaz hakkındadır' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبيه، عن منصورٍ، عن عبدِ الرحمنِ بن أبي عَمْرةَ، قال: الصلاةُ المكتوبةُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Vekî', babasından, o Mansûr'dan, o da Abdurrahman b. Ebî Amre'den nakletti: [O,] farz namazdır , dedi.
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا وَكِيعٌ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، قال: هي الصلاةُ.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Âmir'den nakletti: 'O, namazdır' dedi.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبيه و إسرائيلَ، عن عامرٍ، قال: الصلاةُ.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Vekî', babasından ve İsrâîl'den, onlar da Âmir'den nakletti: '[O,] namazdır' dedi.
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ}. يقولُ: صلاةُ الصبحِ، وصلاةُ العصرِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma!” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Sabah namazı ve ikindi namazıdır, demektedir.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: صلَّى عبدُ الرحمنِ [بن أبي عمرة] في مسجدِ الرسولِ، فلمَّا صَلَّى قامَ فاسْتَنَد إلى حجرةِ النبيِّ ﷺ، فانْثالَ الناسُ عليه، فقال: يا أيُّها الناسُ، إليكم. فقيل: يَرْحَمُكَ اللهُ، إنما جاءوا يُريدون هذه الآيةَ {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. فقال: وهذا عُنِي بهذا؟! إنما هو في الصلاة.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti: Abdurrahman [b. Ebî Amre] Resûlullah'ın mescidinde namaz kıldı. Namazı kılınca kalkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hücresine yaslandı. Bunun üzerine insanlar onun başına üşüştü . O da: 'Ey insanlar! Uzak durun!' dedi. Denildi ki: 'Allah sana merhamet etsin, onlar sırf şu: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” ayetini isteyerek geldiler.' O da: 'Bununla bu mu kastedildi sanki?! O ancak namaz hakkındadır' dedi.
وقال آخرون: هي الصلاةُ، ولكنَّ القومَ لم يَسْألوا رسولَ اللهِ ﷺ طَرْدَ هؤلاءِ الضعفاءِ عن مجلسِه، ولا تأخِيرَهم عن مجلسِه، وإنما سألوه تأخيرَهم عن الصفِّ الأولِ حتى يكونوا وراءَهم في الصفِّ.
Başkaları ise şöyle dedi: O namazdır; fakat o topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu zayıf kimseleri meclisinden kovmasını veya meclisinden geriye bırakmasını istemediler. Onlar sadece kendilerinin safta gerisinde kalsınlar diye onların birinci saftan geriye alınmasını istediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} الآية: فهم أُناسٌ كانوا مع النبيِّ ﷺ من الفقراءِ، فقال أُناسٌ من أشرافِ الناسِ: نُؤْمِنُ لك، وإذا صَلَّيْنا فَأَخِّرْ هؤلاءِ الذين معك، فليُصَلُّوا خَلْفَنا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “İşte böylece biz onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olan fakir kimselerdi. İnsanların ileri gelenlerinden bir grup: 'Sana iman ederiz; namaz kıldığımız vakit ise seninle beraber olan bu kimseleri arkaya al, arkamızda namaz kılsınlar' dediler .
وقال آخرون: بل معنى دُعائِهم كان ذكرَهم اللهَ تعالى ذكرُه.
Başkaları da şöyle dedi: Bilakis onların duasının anlamı, Allah Teâlâ'yı zikretmeleri idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، وحدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ،
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam nakletti; [yine] bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân’dan nakletti:
عن منصورٍ، عن إبراهيمَ قولَه: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. قال: أهلُ الذكرِ .
Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den O'nun: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!” sözü hakkında şöyle nakletti: [Onlar] zikir ehlidir .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. قال: هم أهلُ الذكرِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan nakletti: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!” buyruğu hakkında: 'Onlar zikir ehlidir' dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. قال: لا تَطْرُدْهم عن الذكرِ . وقال آخرون: بل كان ذلك تَعَلُّمهم القرآنَ وقراءتَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den nakletti: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma!” buyruğu hakkında: 'Onları zikirden kovma' dedi. Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bu, onların Kur'an öğrenmeleri ve onu okumaları idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ قولَه: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. قال: كان يُقْرِئُهم القرآنَ، [مَن الذي يَقُصُّ على] النبيِّ ﷺ ؟! وقال آخرون: بل عَنَى بدعائِهم ربَّهم عبادتَهم إياه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Ebû Ca'fer'den O'nun: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlara Kur'an okutuyordu; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [kıssa anlatacak kim var ki] ?! Başkaları da şöyle dedi: Bilakis onların Rablerine dua etmelerinden kasıt, O'na ibadet etmeleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. قال: يعني:
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua ederler” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: Dedi ki: Yani:
يَعْبُدون، ألَا تَرَى أنه قال: {لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ} [غافر: ٤٣]. يعني: تَعْبُدون .
İbadet ederler. Görmez misin O şöyle buyurmuştur: {لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ} [Mü'min: 43] “Şüphesiz beni kendisine çağırdığınız şey...” Yani ibadet ettiğiniz şey .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن اللهَ تعالى ذكرُه نَهَى نبيَّه محمدًا ﷺ أن يَطْرُدَ قومًا كانوا يَدْعُون ربَّهم بالغداةِ والعشيِّ. والدعاءُ للهِ يكونُ بذكرِه وتمجيدِه والثناءِ عليه قولًا وكلامًا، وقد يكونُ بالعملِ له بالجوارحِ الأعمالَ التي كان عليهم فَرْضُها، وغيرَها مِن النوافلِ التي تُرْضَى، والعاملُ له عابدُه بما هو عاملٌ له، وقد يجوزُ أن يكون القومُ كانوا جامِعين هذه المعانيَ كلَّها، فوصَفَهم اللهُ بذلك، بأنهم يَدْعُونه بالغداةِ والعشيِّ؛ لأن اللهَ قد سَمَّى العبادةَ دعاءً، فقال تعالى ذكرُه: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [غافر:٦٠]. وقد يَجوزُ أن يَكونَ ذلك على خاصٍّ مِن الدعاءِ.
Bu hususta söylenecek doğru söz şudur: Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i, sabah akşam Rablerine dua eden bir topluluğu kovmaktan nehyetmiştir. Allah'a dua; O'nu sözle zikretmek, yüceltmek ve övmekle olabileceği gibi, uzuvlarla O'nun için üzerlerine farz kılınan amelleri ve razı olunan diğer nafileleri işlemekle de olur. O'nun için amel eden kimse, yaptığı bu amelle O'na ibadet etmiş olur. Bu topluluğun bütün bu manaları kendisinde toplamış olması ve Allah'ın da onları sabah akşam Kendisine dua edenler olarak nitelemiş olması caizdir; çünkü Allah ibadeti dua olarak isimlendirmiş ve zikri yüce olan şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} [Mü'min: 60] “Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim. Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklenenler, boyun eğmiş olarak cehenneme gireceklerdir.'” Bunun duanın özel bir türüne hamledilmesi de caizdir.
ولا قولَ أولى بذلك بالصحةِ مِن وصْفِ القومِ بما وصَفَهم اللهُ به، مِن أنهم كانوا يَدْعُون ربَّهم بالغَداةِ والعَشِيِّ، فيُعَمُّون بالصفةِ التي وصَفَهم بها ربُّهم، ولا يُخَصُّون منها بشيءٍ دونَ شيءٍ.
Bu konuda doğruluğa en layık söz, o topluluğun Allah'ın onları nitelendirdiği şekilde, sabah akşam Rablerine dua eden kimseler olarak vasıflanmasıdır; böylece Rablerinin kendilerini nitelediği sıfatla genel kılınırlar ve bundan bir şey diğerinden ayırt edilerek tahsis edilmez.
فتأويلُ الكلامِ إذن: يا محمدُ، أَنْذِرْ بالقرآنِ الذي أَنْزَلْتُه إليك، الذين يَعْلَمون أنهم إلى ربِّهم مَحْشُورون، فهم مِن خوفِ وُرودِهم على اللهِ الذي لا شَفيعَ لهم مِن دونِه ولا نَصيرَ، في العملِ له دائمون، إذ أَعْرَض عن إنذارِك واسْتماعِ ما أَنْزَل اللهُ عليك المُكذِّبون باللهِ واليومِ الآخرِ من قومِك؛ اسْتِكبارًا على اللهِ. ولا تَطْرُدْهم ولا تُقْصِهم فتَكونَ ممَّن وضَع الإقْصاءَ في غيرِ موضعِه، فأَقْصَى وطرَد مَن لم يَكُنْ له طردُه وإقْصاؤُه، وقرَّب مَن لم يَكُنْ له تقديمُه بقُرْبِه وإدْناؤُه، فإن الذين نهَيْتُك عن
O hâlde sözün tevili şöyledir: [Ey Muhammed!] Sana indirdiğim Kur'an ile, Rablerinin huzurunda toplanacaklarını bilen kimseleri uyar. Kavminden Allah'ı ve ahiret gününü yalanlayanlar Allah'a karşı büyüklük taslayarak senin uyarından ve Allah'ın sana indirdiği [kitabı] dinlemekten yüz çevirdiği zaman, onlar kendileri için O'ndan başka hiçbir şefaatçi ve hiçbir yardımcı bulunmayan Allah'ın huzuruna varma korkusundan dolayı O'nun için sürekli amel etmektedirler. Onları kovma ve uzaklaştırma; aksi takdirde uzaklaştırmayı layık olmayan yere koyan, kovulup uzaklaştırılması gerekmeyen kimseyi kovup uzaklaştıran, yakınlaştırılıp öne geçirilmesi gerekmeyen kimseyi de yakınına alıp öne geçiren kimselerden olursun. Şüphesiz [kovmaktan] seni nehyettiğim kimseler...
طردِهم هم الذين يَدْعُون ربَّهم، فيَسْأَلُون عفوَه ومغفرتَه بصالحِ أعمالِهم، وأداءِ ما ألْزَمهم مِن فَرائضِه ونوافلِ تطوُّعِهم، وذكْرِهم إياه بألسنتِهم بالغَداةِ والعشيِّ، يَلْتَمِسون بذلك القُرْبةَ إلى اللهِ والدنوَّ مِن رِضاه، {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ: ما عليك مِن حسابِ ما رزَقْتُهم مِن الرزقِ مِن شيءٍ، وما عليهم مِن حسابِ ما رزَقْتُك مِن الرزقِ مِن شيءٍ {فَتَطْرُدَهُمْ} حِذارَ مُحاسَبتي إياك بما خوَّلْتُهم في الدنيا مِن الرزقِ.
kimseler, Rablerine dua eden, salih amelleriyle, O'nun farz kıldığı vecibeleri ve gönüllü nafile ibadetleri yerine getirmeleriyle, dilleriyle sabah akşam O'nu zikretmeleriyle O'nun affını ve bağışlamasını isteyen, bununla Allah'a yakınlık ve O'nun rızasına ermeyi arzulayan kimselerdir. {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların hesabından sana bir şey yoktur”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara rızık olarak verdiğim şeylerin hesabından sana bir sorumluluk yoktur; sana rızık olarak verdiğim şeylerin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur; {فَتَطْرُدَهُمْ} “onları kovasın”, yani dünyada onlara bahşettiğim rızıktan dolayı seni hesaba çekerim endişesiyle onları kovasın [diye bir durum söz konusu değildir].
وقولُه: {فَتَطْرُدَهُمْ}. جوابٌ لقولِه: {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ}.
O'nun: {فَتَطْرُدَهُمْ} “onları kovasın” sözü, {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından da onlara bir şey yoktur” buyruğunun cevabıdır.
وقولُه: {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} جوابٌ لقولِه: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ}.
O'nun: {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} “böylece zalimlerden olursun” sözü de {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ} “Rablerine dua edenleri kovma!” buyruğunun cevabıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye, biz onları işte böylece birbirleriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri daha iyi bilen değil midir?”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ}: وكذلك اخْتَبَرْنا وابْتَلَيْنا.
Zikri yüce olan, {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “İşte böylece biz onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik” buyruğuyla şunu kastetmektedir: İşte böylece sınadık ve imtihan ettik.
كالذي حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} يقولُ: ابْتَلَينا بعضَهم ببعضٍ .
Nitekim bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı; bize el-Hasen b. Yahyâ da anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “İşte böylece biz onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik, demektir .
وقد دلَّلْنا فيما مضى مِن كتابِنا هذا على معنى "الفتنةِ"، وأنها الاخْتبارُ والابْتلاءُ، بما أَغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ.
Kitabımızın daha önceki kısımlarında 'fitne' (الفتنة) kelimesinin anlamının sınama ve imtihan olduğuna dair, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde delil getirmiştik.
وإنما فتنةُ اللهِ تعالى ذكرُه بعض خلقه ببعضٍ مخالفتُه بينَهم فيما قسَم لهم مِن الأرزاقِ والأخْلاقِ، فجعَل بعضًا غنيًّا وبعضًا فقيرًا، وبعضًا قويًّا وبعضًا ضعيفًا، فأَحْوَجَ بعضَهم إلى بعضٍ؛ اخْتبارًا منه لهم بذلك. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Zikri yüce olan Allah'ın, yaratıklarının bir kısmını diğerleriyle imtihan etmesi; aralarında taksim ettiği rızıklarda ve ahlakta onları birbirinden farklı kılması, kimini zengin kimini fakir, kimini güçlü kimini zayıf yapması ve böylece onları sınamak amacıyla birbirine muhtaç etmesidir. Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ}: يعني أنه جعَل بعضَهم أغْنياءَ وبعضَهم فقراءَ، فقال الأغنياءُ للفقراءِ: {أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا}. يعني: هداهم اللهُ. وإنما قالوا ذلك استهزاءً وسخريًّا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “İşte böylece biz onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani bir kısmını zengin, bir kısmını da fakir kıldı; bunun üzerine zenginler fakirlere: {أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} “Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?” dediler. Yani: Allah onları mı doğru yola iletti? Bunu ancak alay ve istihza olsun diye söylediler .
وأما قولُه: {لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: اخْتَبَرْنا الناسَ بالغنى والفقرِ، والعزِّ والذُّلِّ، والقوةِ والضعفِ، والهدى والضلال؛ كي يَقولَ مَن أضلَّه اللهُ وأعماه عن سبيلِ الحقِّ للذين هداهم اللهُ ووفَّقَهم: {أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} بالهُدَى والرُّشْدِ، وهم فقراءُ ضعفاءُ أذلاءُ، {مِنْ بَيْنِنَا}، ونحن أغنياءُ أقوياءُ؟ اسْتِهزاءً بهم، مَعابةً للإسلامِ وأهلِه.
O'nun: {لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا} “'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İnsanları zenginlik ve fakirlikle, izzet ve zilletle, güç ve zayıflıkla, hidayet ve dalaletle imtihan ettik ki; Allah'ın saptırdığı ve hak yoldan gözünü kör ettiği kimseler, Allah'ın hidayet edip muvaffak kıldığı kimselere onlarla alay ederek, İslam'ı ve ehlini ayıplayıp kınayarak : 'Biz zengin ve güçlü kimseler iken, şu fakir, zayıf ve hakir kimseler mi {أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} [yani] Allah'ın hidayet ve doğruluk lütfettiği kimseler oldu {مِنْ بَيْنِنَا} aramızdan?' desinler.
يقولُ تعالى: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ}. وهذا منه تعالى ذكرُه إجابةٌ لهؤلاءِ المشركين الذين أنْكَروا أن يَكونَ اللهُ هدَى أهلَ المَسْكَنةِ والضعفِ للحقِّ، وخذَلَهم عنه وهم أغنياءُ، وتَقْرِيرٌ لهم: أنا أعْلَمُ بمَن كان مِن خَلْقِي شاكرًا نِعْمتي،
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” Zikri yüce olan [Allah]’ın bu [buyruğu]; kendileri zengin oldukları halde Allah’ın düşkün ve zayıf kimseleri hakka iletip kendilerini bundan mahrum bıraktığını inkâr eden o müşriklere bir cevap ve onlara yönelik: “Yaratıklarımdan nimetlerime kimin şükrettiğini Ben daha iyi bilirim” şeklinde bir tespittir (ikrardır).
ممَّن هو [لها كافرٌ] ، فمَنِّي على مَن منَنْتُ عليه منهم بالهدايةِ؛ جزاءَ شكرِه إياي على نعمتي، وتَخْذيلي مَن خَذَلْتُ منهم عن سبيلِ الرَّشادِ؛ عقوبةَ كُفْرانِه إياي نعمتي - لا لِغنَى الغنيِّ منهم، ولا لفَقْرِ الفقيرِ؛ لأن الثوابَ والعقابَ لا يَسْتَحِقُّه أحدٌ إلا جزاءً على عملِه الذي اكْتَسَبه، لا على غناه وفقرِه؛ لأن الغِنَى والفقرَ، والعجزَ والقوةَ، ليس مِن أفعالِ خلقي.
kimin ise [nimetlerime nankörlük ettiğini] daha iyi bilirim. İçlerinden hidayetle lütufta bulunduğum kimseye olan lütfum, nimetlerime karşı bana şükretmesinin bir karşılığıdır; içlerinden doğru yoldan mahrum bıraktığım kimseyi mahrum bırakmam da nimetlerime nankörlük etmesinin cezasıdır. Yoksa onların zengininin zenginliğinden ya da fakirinin fakirliğinden dolayı değildir. Çünkü sevabı ve cezayı hiç kimse, zenginliği veya fakirliği sebebiyle değil, ancak kazandığı amelin karşılığı olarak hak eder; zira zenginlik ve fakirlik, acizlik ve güçlülük yaratıklarımın kendi fiillerinden değildir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)} “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere! Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı (ilke edindi). Şüphesiz sizden kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tövbe eder ve kendini düzeltirse, bilsin ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الذين عنَى اللهُ تعالى ذكرُه بهذه الآية؛ فقال بعضُهم: عنَى بها الذين نهى اللهُ نبيَّه عن طردِهم. وقد مضت ممم ١ لروايةُ بذلك عن قائليه.
Tevil ehli, zikri yüce olan Allah'ın bu ayetle kimleri kastettiği konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazıları şöyle demiştir: Bununla Allah'ın, Peygamberine kovmalarını yasakladığı kimseleri kastetmiştir. Bunu söyleyenlerden bu yöndeki rivayet daha önce geçmişti.
وقال آخرون: عنَى بها قومًا اسْتَفْتَوُا النبيَّ ﷺ في ذنوبٍ أصابوها عظامٍ، فلم يُؤَيِّسْهم اللهُ مِن التوبةِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bununla, işledikleri büyük günahlar hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den fetva isteyen bir kavmi kastetmiştir; Allah da onları tövbeden ümitsiz kılmamıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن مُجَمِّعٍ، قال: سمِعْتُ ماهانَ، قال: جاء قومٌ إلى النبيِّ ﷺ قد أصابوا ذنوبًا عظامًا، قال ماهانُ: فما إخالُه ردَّ عليهم شيئًا. قال: فأَنْزَلَ اللهُ هذه الآيةَ: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} الآية .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mücemmi'den nakletti, dedi ki: Mâhân'ı şöyle derken işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e büyük günahlar işlemiş bir topluluk geldi. Mâhân dedi ki: Sanırım onlara hiçbir karşılık vermedi. Dedi ki: Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere!'” ayeti .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن سفيانَ، عن مُجَمِّعٍ، عن ماهانَ، أن قومًا
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o Mücemmi'den, o Mâhân'dan nakletti ki bir topluluk
جاءوا إلى النبيِّ ﷺ، فقالوا: يا محمدُ، إنا أصَبْنا ذنوبًا عظامًا. فما إخالُه ردَّ عليهم شيئًا، فانْصَرَفوا، فأنزل الله تعالى ذكرُه: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ}. قال: فدعاهم، فقرَأَها عليهم. حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن مُجَمِّعٍ التَّميميِّ، قال: سَمِعْتُ ماهانَ يقولُ. فذكر نحوَه .
...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Muhammed! Biz büyük günahlar işledik" dediler. Sanırım onlara hiçbir karşılık vermedi, onlar da dönüp gittiler. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere! Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı (ilke edindi).'” [ayetini] indirdi. Dedi ki: Bunun üzerine [Peygamber] onları çağırdı ve bu ayeti onlara okudu. Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mücemmi' et-Temîmî'den nakletti, dedi ki: Mâhân'ı söylerken işittim... diyerek benzerini zikretti .
وقال آخَرون: بل عُنِي بها قومٌ مِن المؤمنين كانوا أشاروا على النبيِّ ﷺ بطردِ القومِ الذين نهاه الله عن طردهم، فكان ذلك منهم خَطيئةً، فغفَرها الله لهم، وعفا عنهم، وأمَر نبيَّه ﷺ إذا أتَوه أن يُبَشِّرَهم بأن قد غفر لهم خَطيئتَهم التي سلَفَت منهم بمشُورتهم على النبيِّ ﷺ بطردِ القومِ الذين أشاروا عليه بطردهم. وذلك قولُ عكرمةَ وعبدِ الرحمنِ بن زيدٍ، وقد ذكَرْنا الروايةَ عنهما بذلك قبلُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla, Allah'ın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kovmasını yasakladığı kimseleri kovmasını ona tavsiye eden müminlerden bir topluluk kastedilmiştir. Bu tavsiyeleri kendilerinden bir hata idi; Allah onları bağışladı, affetti ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, yanına geldiklerinde, kovmasını tavsiye ettikleri o kimseleri kovmayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tavsiye etmelerinden ötürü daha önce işledikleri hatalarını kendileri için bağışladığını müjdelemesini emretti. Bu, İkrime ile Abdurrahman b. Zeyd'in görüşüdür; bundan önce her ikisinden gelen rivayeti zikretmiştik.
وأولى الأقْوالِ في ذلك عندي بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: المعنيُّون بقولِه: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ}. غيرُ الذين نهى الله النبيَّ ﷺ عن طردِهم؛ لأن قولَه: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا} خَبرٌ مُسْتَأْنَفٌ بعدَ تَقَضِّي الخبر عن الذين نهَى الله نبيَّه ﷺ عن طردهم، ولو كانوا هم لقيل: وإذا جاءوك فقلْ: سلامٌ عليكم. وفي ابتداءِ اللهِ الخبرَ عن قصة هؤلاء وتركِه وَصْلَ الكلامِ بالخبر عن الأوَّلين ما يُنْبِئُ عن أنهم غيرُهم.
Bana göre bu konuda ayetin teviline dair görüşlerin en isabetlisi: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere!'” buyruğuyla kastedilenlerin, Allah'ın, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kovmalarını yasakladığı kimselerden başkaları olduğunu söyleyenin görüşüdür. Zira: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde...” sözü, Allah'ın, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kovmalarını yasakladığı kimselere dair haber sona erdikten sonra başlayan yeni bir haberdir (cümle-i müste'nefe). Şayet onlar olsalardı: "Onlar sana geldiklerinde de ki: Selam sizlere" denilirdi. Allah'ın bunların kıssasına dair habere yeniden başlamasında ve sözü öncekilere bağlamayı terk etmesinde, bunların onlardan başkaları olduğuna dair bir bildirim vardır.
فتأويلُ الكلام إذ كان الأمرُ على ما وصَفْنا: وإذا جاءك يا محمدُ القومُ الذين يُصَدِّقون بتنزيلِنا وأدلتِنا وحُجَجِنا، فيُقِرُّون بذلك قولًا وعملًا، مُسْتَرْشِدِيك عن ذنوبِهم التي سلَفَت منهم بيني وبينهم، هل لهم منها توبةٌ؟ فلا تُؤَيِّسْهم منها، وقل
Durum vasfettiğimiz gibi olunca sözün tevili [şöyledir]: Ey Muhammed! İndirdiğimizi, delillerimizi ve hüccetlerimizi tasdik eden, bunu söz ve amel ile ikrar eden ve benimle aralarında geçmişte işlemiş oldukları günahları hususunda kendileri için bir tövbe bulunup bulunmadığını senden öğrenmek üzere sana gelen o topluluk [yanına] geldiklerinde onları [tövbeden] ümitsizliğe düşürme ve de ki:
لهم: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} أمَنَةُ اللهِ لكم من ذنوبكم، أن يُعاقِبكم عليها بعدَ توبتِكم منها، {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ}. يقولُ: قضَى رَبُّكم الرحمةَ بخلقِه {أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}.
Onlara: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Selam sizlere!” [yani] tövbenizden sonra Allah'ın sizi günahlarınız sebebiyle cezalandırmayacağına dair O'nun size bir güvencesidir; {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı (ilke edindi).” Şöyle buyuruyor: Rabbiniz yaratıklarına merhamet etmeyi hükme bağladı; {أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz sizden kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tövbe eder ve kendini düzeltirse, bilsin ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه عامَّةُ قرأةِ المَدَنِيين: (أنه من عمِل منكم سوءًا). فيَجْعَلون "أنَّ" منصوبةً على الترجمة بها عن "الرحمةِ"، (ثم تاب مِن بعدِه وأصْلَح فإنه غفورٌ رحيمٌ) . على ائْتِنافِ "إنه" بعدَ الفاءِ، فيَكْسِرونها ويَجْعَلونها أداةً لا موضعَ لها، بمعنى: فهو له غفورٌ رحيمٌ، أو: فله المغفرةُ والرحمةُ. وقرَأَهما بعضُ الكوفِيِّين بفتحِ الألفِ منهما جميعًا، بمعنى: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} ثم تَرْجَم بقوله: {أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ}.
Kıraat âlimleri bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Medineli kurrânın geneli bunu (أنه من عمِل منكم سوءًا) şeklinde okumuşlardır; onlar 'enne'yi 'er-Rahme'den bedel (terceme) olarak mansup yaparlar; (ثم تاب مِن بعدِه وأصْلَح فإنه غفورٌ رحيمٌ) kısmında ise 'fe' harfinden sonra 'inne'yi istînâf (yeni bir başlangıç) kılarak kesreli okurlar ve 'o kimse için O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir' yahut 'onun için bağışlanma ve merhamet vardır' anlamında mahalli olmayan bir edat kılarlar. Kûfelilerin bir kısmı ise her ikisini de hemzenin fethasıyla okumuşlardır; yani: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı (ilke edindi)” buyurup ardından: {أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ} “Şüphesiz sizden kim bilmeyerek bir kötülük işlerse...”
عن الرحمةِ، {فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} . فيَعْطِفُ بـ "أنه" الثانيةِ، على "أنه" الأولى، ويَجْعَلُهما اسمين منصوبين على ما بيَّنْتُ.
sözüyle rahmetten [bedel kılmıştır]; {فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “bilsin ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğundaki ikinci 'enne'yi birinci 'enne'ye atfeder ve açıkladığım üzere her ikisini de mansup iki isim kılar.
وقرأ ذلك بعض المكِّيِّين وعامةُ قرأةِ أهلِ العراق مِن الكوفةِ والبصرةِ، بكسرِ الألفِ مِن "إنه" و "إنه" على الابْتداءِ، وعلى أنهما أداتان لا موضعَ لهما .
Mekkelilerin bir kısmı ile Kûfe ve Basra'dan Irak ehli kurrâsının geneli bunu, ibtida (cümle başı) kabul ederek ve her ikisinin de mahalli olmayan birer edat olduğunu kabul ederek 'inne' ve 'inne' şeklinde hemzenin kesresiyle okumuşlardır .
وأولى القراءات في ذلك عندي بالصواب قراءةُ من قرَأَهما بالكسرِ: (كتَب ربُّكم على نفسِه الرحمةَ إنه) على ابتداءِ الكلامِ، وأن الخبرَ قد انْتَهَى عندَ قولِه: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ}، ثم اسْتُؤْنِف الخبرُ عما هو فاعلٌ تعالى ذكرُه بمَن عمِل سوءًا بجَهالةٍ ثم تاب وأصْلَح منه.
Bu hususta bana göre kıraatlerin doğruya en yakın olanı; cümlenin başı kabul edilerek ve haberin {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Rabbiniz kendi üzerine merhameti yazdı” buyruğunda sona erip ardından şânı yüce olan [Allah'ın], bilmeyerek bir kötülük işleyip sonra tövbe eden ve [hâlini] düzelten kimseye ne yapacağına dair yeni bir cümleye başlandığı (isti'nâf) gerekçesiyle her ikisini de kesre ile (كتَب ربُّكم على نفسِه الرحمةَ إنه) [şeklinde] okuyan kimsenin kıraatidir.
ومعنى قولِه: {أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ}: أنه من اقْتَرَف منكم ذنبًا، فجهِل باقْتِرافِه إياه، ثم تاب وأَصْلَحَ {فَأَنَّهُ غَفُورٌ} لذنبِه إذا تاب وأناب، وراجَع العملَ بطاعةِ اللهِ، وترَك العَوْدَ إلى مثلِه مع الندم على ما فرَط منه {رَحِيمٌ} بالتائبِ أن يُعاقِبَه على ذنبه بعد توبتِه منه. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.
{أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ} “Şüphesiz sizden kim bilmeyerek bir kötülük işlerse” buyruğunun anlamı şudur: Sizden kim bir günah işler de onu işlemesiyle cahillik eder, sonra tövbe edip kendini düzeltirse; {فَأَنَّهُ غَفُورٌ} “bilsin ki O, çok bağışlayandır” yani tövbe edip yöneldiğinde, Allah'a itaat ameline geri döndüğünde ve kendisinden sadır olan şeye pişmanlıkla birlikte benzerine dönmeyi terk ettiğinde onun günahını bağışlayandır; {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir” yani tövbe eden kimseye, günahından tövbe ettikten sonra onu cezalandırmayacak kadar merhametlidir. Bu konuda söylediğimize benzer bir sözü tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن عثمان، عن مجاهدٍ: {مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ}. قال: مَن جهِل أنه لا يَعْلَمُ حلالًا مِن حرامٍ، ومِن جَهالتِه ركب الأمرَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Osmân'dan, o Mücâhid'den: {مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ} “Sizden kim bilmeyerek bir kötülük işlerse...” hakkında şöyle dediğini nakletti: Helali haramdan ayırt edemeyecek kadar cahil olan ve cehaletinden ötürü o işe girişen kimsedir .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضحاكِ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid, Cüveybir'den, o Dahhâk'ten benzerini nakletti.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} [النساء: ١٧]. قال: مَن عَمِل بمعصية الله، فذاك منه جهلٌ حتى يَرْجِعَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o Mücâhid'den: {يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ} [Nisâ: 17] “Bilmeyerek kötülük işlerler” hakkında şöyle dediğini nakletti: Kim Allah'a isyan ederek amel ederse, [o günahtan] dönünceye kadar bu yaptığı onun bir cehaletidir .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: ثنا بكرُ بنُ خُنَيْسٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ}. قال: كلُّ مَن عمِل بخطيئةٍ فهو بها جاهلٌ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Bekr b. Hunneys, Leys'ten, o Mücâhid'in: {مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ} “Sizden kim bilmeyerek bir kötülük işlerse” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Hata/günah işleyen herkes, o konuda cahildir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيز، قال: ثنا خالدُ بنُ دينارٍ أبو خَلْدةَ، قال: كنا إذا دخَلْنا على أبي العاليةِ قال: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ}.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Dînâr Ebû Halde anlattı, dedi ki: Biz Ebu'l-Âliye'nin yanına girdiğimizde o şöyle derdi: {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Ayetlerimize inananlar sana geldikleri zaman de ki: ‘Selâm size! Rabbiniz, rahmeti kendi üzerine yazmıştır (ilke edinmiştir).’”
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥)} “İşte böylece ayetleri açıklıyoruz ki suçluların yolu apaçık belli olsun.”
يعني تعالى ذكرُه بقوله: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ}: وكما فصَّلْنا لك في هذه السورة من ابتدائِها وفاتحتِها يا محمدُ إلى هذا الموضعِ، حجتَنا على المشركين مِن عَبَدةِ الأوثانِ، وأدلتَنا، وميَّزْناها لك وبيَّناها، كذلك نُفَصِّلُ لك أعلامَنا وأدلتَنا في كلِّ حقٍّ يُنْكِرُه أهلُ الباطل من سائر أهل الملل غيرِهم، فنُبَيِّنُها لك حتى يَتَبَيَّنَ حقُّه من باطله، وصَحيحُه مِن سَقيمِه.
Zikri yüce olan Allah {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ} “İşte böylece ayetleri açıklıyoruz” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Bu surenin başından ve başlangıcından bu yere kadar, putlara tapan müşriklere karşı hüccetimizi ve delillerimizi sana nasıl ayrıntılı olarak sunduysak, onları senin için nasıl ayırt edip açıkladıysak; aynı şekilde diğer din mensuplarından bâtıl ehlinin inkâr ettiği her bir hak konusunda da işaretlerimizi ve delillerimizi senin için ayrıntılı olarak açıklarız; hakkı bâtılından, doğrusu sakatından açığa çıksın diye onları sana beyan ederiz.
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ المدينة: (ولتَسْتَبِينَ) بالتاءِ (سَبِيلَ المجْرمِين) بنصبِ "السبيلِ"، على أنَّ "تستبين" خطابٌ للنبيِّ ﷺ، كأن معناه عندَهم: ولِتَسْتَبِينَ أنت يا محمدُ سبيلَ المجرمين.
Kıraat âlimleri {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Medine ehli kurrâsının geneli bunu, "testebîne" fiilinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitap olması esasına dayanarak 'sebil' kelimesinin nasbıyla, 'tâ' harfi ile (ولتَسْتَبِينَ) ve (سَبِيلَ المجْرمِين) şeklinde okumuşlardır; sanki onların nezdinde bunun anlamı: "Tâ ki sen ey Muhammed, mücrimlerin yolunu apaçık göresin" demektir.
وكان ابن زيدٍ يَتَأَوَّلُ ذلك: ولِتَسْتَبِينَ أنت يا محمدُ سبيلَ المجرمين الذين سأَلوك طَرْدَ النفرِ الذين سأَلوه طردَهم عنه مِن أصحابِه.
İbn Zeyd ise bunu şöyle tevil etmekteydi: "Tâ ki sen ey Muhammed, arkadaşlarından kendilerini yanından kovmanı senden isteyen o bir grup insanı kovmanı isteyen suçluların yolunu apaçık göresin."
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: (ولِتَسْتَبِينَ سبيلَ المُجْرِمين). قال: الذين يَأْمُرُونك بطردِ هؤلاء .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd (ولِتَسْتَبِينَ سبيلَ المُجْرِمين) hakkında: "Sana bunları kovmanı emreden kimselerdir" dedi .
وقرَأ ذلك بعضُ المكِّيِّين وبعضُ البصريين: {وَلِتَسْتَبِينَ} بالتاءِ {سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} برفعِ "السبيلِ" على أن القصدَ للسبيلِ، ولكنه يُؤَنِّثُها، وكأن معنى الكلامِ عندَهم: وكذلك نُفَصِّلُ الآياتِ ولِتَتَّضِحَ لك وللمؤمنين طريقُ المجرمين.
Mekkelilerin ve Basralıların bir kısmı ise bunu, kastın [bizzat] "es-sebîl" (yol) kelimesine yönelik olması fakat onu müennes kabul etmeleri sebebiyle, "es-sebîl" kelimesinin ref'i ve 'tâ' harfi ile {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} “ve suçluların yolu apaçık belli olsun diye” şeklinde okumuşlardır. Onlara göre sözün anlamı sanki şöyledir: "İşte ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız; tâ ki sana ve müminlere suçluların yolu apaçık belli olsun."
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: (وليَسْتَبِينَ) بالياءِ (سبيلُ المجْرمِين) برفعِ "السبيلِ"، على أن الفعلَ للسبيلِ، ولكنهم يُذكِّرونه، ومعنى هؤلاء في هذا الكلام، ومعنى مَن قرَأ ذلك بالتاءِ في: {وَلِتَسْتَبِينَ}، ورفَع السبيلَ، واحدٌ، وإنما الاختلافُ بينَهم في تذكيرِ السبيلِ وتأنيثها.
Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu, fiilin bizzat sebile ait olması ancak onu müzekker kabul etmeleri sebebiyle 'sebil' kelimesinin ref'i ve 'yâ' harfi ile (وليَسْتَبِينَ) ve (سبيلُ المجْرمِين) şeklinde okumuşlardır. Bunların bu sözdeki anlamı ile {وَلِتَسْتَبِينَ} fiilini 'tâ' ile okuyup 'sebil'i merfû kılanların anlamı birdir; aralarındaki tek ihtilaf 'sebil' kelimesini müzekker yahut müennes kabul etmelerindedir.
وأولى القراءتين بالصوابِ عندي في "السبيل" الرفعُ؛ لأن اللهَ تعالى ذكرُه فصَّل آياته في كتابِه وتنزيلِه ليَتَبَيَّنَ الحقَّ بها مِن الباطلِ جميعُ مَن خُوطِب بها، لا بعضٌ دونَ بعضٍ.
Bana göre "es-Sebîl" kelimesinde iki kıraatten doğruya en yakın olanı ref' ile okumaktır; zira zikri yüce olan Allah, Kitabı'nda ve indirdiği vahiyde ayetlerini, sadece bir kısım insanlar değil kendilerine hitap edilenlerin tamamı hak ile bâtılı ayırt edebilsin diye ayrıntılı olarak açıklamıştır.
ومن قرَأ "السبيلَ" بالنصبِ، فإنما جعَل تَبْيينَ ذلك محْصورًا على النبيِّ ﷺ.
"es-Sebîl"i nasb ile okuyan ise bunun beyan edilmesini yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hasretmiş olur.
وأما القراءةُ في قولِه: {وَلِتَسْتَبِينَ} فسواءٌ قُرِئَت بالتاءِ أو بالياءِ؛ لأن مِن العربِ مَن يُذَكِّرُ "السبيلَ"، وهي تَميمٌ وأهلُ نجدٍ، ومنهم مَن يُؤَنَّثُ "السبيلَ"، وهم أهلُ الحجازِ، وهما قراءتان مُسْتَفِيضتان في قرأةِ الأمصارِ، ولغتان مشهورتان مِن لغاتِ العربِ، وليس في قراءةِ ذلك بإحداهما خلافٌ لقراءتِه بالأُخرى، ولا وجهَ لاختيارِ إحداهما على الأُخرى بعد أن يُرْفَعَ "السبيلُ"؛ للعلةِ التي ذكَرْنا.
{وَلِتَسْتَبِينَ} buyruğundaki kıraate gelince; 'tâ' ile de 'yâ' ile de okunması farksızdır; çünkü Araplardan "es-sebîl" kelimesini müzekker sayanlar vardır ki bunlar Temîm ve Necid ehlidir; onlardan "es-sebîl"i müennes sayanlar da vardır ki bunlar Hicaz ehlidir. Bu iki kıraat de şehirlerin kurrâsı arasında yaygın (müstefîz) olup Arap dillerinden meşhur iki lehçedir. Bunlardan biriyle okumakta diğeriyle okumaya bir aykırılık yoktur ve zikrettiğimiz illet sebebiyle "es-sebîl" merfû kılındıktan sonra bunlardan birini diğerine tercih etmenin bir gereği de yoktur.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ قولِه: {نُفَصِّلُ الْآيَاتِ}. قال أهلُ التأويلِ.
{نُفَصِّلُ الْآيَاتِ} “Ayetleri açıklıyoruz” buyruğunun tevilinde bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أَخْبَرَنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ}: تُبَيِّنُ الآياتِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den haber verdi: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ} “İşte ayetleri böylece açıklıyoruz” [ifadesi]: Ayetleri açıklarsın [demektir].
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في: {نُفَصِّلُ الْآيَاتِ}: نُبَيِّنُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {نُفَصِّلُ الْآيَاتِ} hakkında: "Açıklarız" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦)} “De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim.' De ki: 'Sizin heveslerinize uymam; aksi takdirde sapmış olurum ve doğru yolda gidenlerden olmam.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء المشركين بربِّهم مِن قومِك، العادِلِين به الأوثان والأندادَ الذين يَدْعُونك إلى موافقتِهم على دينِهم، وعبادةِ الأوثانِ -: إن اللهَ نهاني أن أَعْبُدَ الذين تَدْعُونَ مِن دونِه، فلن أَتَّبِعَكم على ما تَدْعُونني إليه من ذلك، ولا أُوافِقَكم عليه، ولا أُعْطِيَكم محبَّتَكم وهواكم فيه، وإن فعَلْتُ ذلك فقد ترَكْتُ مَحَجَّةَ الحَقِّ، وسلَكْتُ على غير الهُدَى، فصِرْتُ ضالًّا مثلَكم على غير استقامةٍ.
Zikri yüce olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden Rablerine şirk koşan, putları ve benzerlerini O'na denk tutarak seni kendi dinlerine uymaya ve putlara tapmaya çağıran şu kimselere de ki: Şüphesiz Allah, O'ndan başka yalvardıklarınıza tapmamı bana yasakladı; beni çağırdığınız bu hususta size asla uymayacak, sizinle hemfikir olmayacak ve bu konuda sevginize ve heveslerinize boyun eğmeyeceğim. Şayet bunu yaparsam, hakkın açık yolunu terk etmiş, hidayetin dışına çıkmış ve sizin gibi istikametten yoksun bir sapkın olmuş olurum.
وللعربِ في "ضَللْتُ" لغتان؛ فتحُ اللامِ وكسرُها، واللغةُ الفصيحةُ المشهورةُ هي فتحُها، وبها قرَأ عامةُ قرأة الأمصار، وبها نَقْرأُ؛ لشهرتِها في العربِ، وأما الكسرُ فليس بالغالبِ في كلامِها، والقرأةُ بها قليلون ، فمَن قال: "ضلَلْتُ" قال: أَضِلُّ. ومَن قال: "ضلِلْتُ" قال في المستقبلِ: أَضَلُّ. وكذلك القراءةُ عندَنا في سائرِ القرآنِ {وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا} [السجدة:١٠] بفتحِ اللامِ.
Araplarda "daleltü" (ضَللْتُ) kelimesinde lâm harfinin fethası ve kesresi olmak üzere iki lehçe vardır. Fasih ve meşhur olan lehçe fethalı olanıdır; şehirlerin kurrâsının geneli bununla okumuştur ve Araplar arasındaki şöhretinden ötürü biz de bununla okuruz. Kesreli okuyuş ise onların kelamında yaygın değildir ve onunla okuyan kurrâ azdır . Kim "daleltü" (ضَلَلْتُ) derse [muzari olarak] "edillü" (أَضِلُّ) der; kim de "daliltü" (ضَلِلْتُ) derse istikbal fiilinde "edallü" (أَضَلُّ) der. Bizim nezdimizde Kur'an'ın diğer yerlerindeki {وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا} [Secde: 10] “Ve dediler ki: 'Biz [toprakta] kaybolup gittiğimiz zaman mı...'” kıraati de aynı şekilde lâm harfinin fethasıyladır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ (٥٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ (٥٧)} “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise O'nu yalanladınız. Çarçabuk gelmesini istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır; O hakkı anlatır ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاء العادِلين بربِّهم، الداعِين لك إلى الإشراكِ بربِّك: {إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي} أي: إني على بيانٍ قد تبَيَّنْتُه، وبرهانٍ قد وضَح لي {مِنْ رَبِّي}. يقولُ: مِن توحيدِه، وما أنا عليه مِن
Allah Teâlâ -zikri yüce olsun- Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Rablerine denk tutan ve seni Rabbine şirk koşmaya davet eden şu kimselere {قُلْ} “De ki: {إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي} 'Şüphesiz ben Rabbimden [gelen] apaçık bir delil üzerindeyim.'” Yani: Ben, [hakikatini] açıkça kavramış olduğum bir beyan ve bana apaçık hale gelmiş olan bir delil {مِنْ رَبِّي} “Rabbimden” üzereyim. Şöyle ki: O'nun tevhidi ve benim üzerinde bulunduğum...
إخلاصِ عبودتِه من غيرِ إشراكِ شيءٍ به.
...O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluğu ihlasla O'na has kılma hali üzerindeyim."
وكذلك تقولُ العربُ: فلانٌ على بينةٍ من هذا الأمرِ. إذا كان على بيانٍ منه، ومن ذلك قولُ الشاعرِ :
Nitekim Araplar bir konuda açık bir bilgi ve kesinliğe sahip olduğunda: "Falan bu meselede apaçık bir delil (beyyine) üzeredir" derler. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
أبَيِّنَةً تَبْغُون بعدَ اعترافِهِ … وقولِ سُوَيْدٍ قد كَفَيْتُكُمْ بِشْرَا
Onun itirafından ve Süveyd'in 'Bişr'e karşı ben size yettim' sözünden sonra daha açık bir delil mi arıyorsunuz?
{وَكَذَّبْتُمْ بِهِ}. يقولُ: وكذَّبْتُم أنتم بربِّكم. والهاءُ في قولِه: {بِهِ} من ذكرِ الربِّ جلّ وعزّ. {مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ}. يقولُ: ما الذي تَسْتَعْجِلون مِن نِقَمِ اللهِ وعذابِه بيدي، ولا أنا على ذلك بقادرٍ. وذلك أنهم قالوا حينَ بعث اللهُ نبيَّه محمدًا ﷺ بتَوحيده، فدعاهم إلى اللهِ، وأَخْبَرَهم أنه رسولُه إليهم: {هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ} [الأنبياء: ٣]. وقالوا للقرآنِ: هو أضْغاتُ أحلامٍ. وقال بعضُهم: بل هو اخْتِلاقٌ اخْتَلَقَه. وقال آخرون: بل محمدٌ شاعرٌ، فلْيَأْتِنا بآيةٍ كما أُرْسِل الأوَّلون. فقال اللهُ لنبيِّه ﷺ: أَجِبْهم بأن الآياتِ بيدِ اللهِ لا بيدِك، وإنما أنت رسولٌ، وليس عليك إلا البلاغُ لما أُرْسِلْتَ به، وأن اللهَ يَقْضِي الحقَّ فىهم وفيك، ويفصِلُ به بينَك وبينَهم، فيَتَبَيَّنُ المُحِقُّ منكم والمُبْطِلُ، {وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ}. أيْ: وهو خيرُ مَن بيَّن وميَّز بينَ المُحقِّ والمُبطِلُ، وأعْدلُهم؛ لأنه لا يَقَعُ في حكمِه وقَضائِه حَيْفٌ إلى أحدٍ، لوسيلةٍ له إليه، ولا لقرابةٍ ولا مُناسبةٍ، ولا في قضائِهِ جَوْرٌ؛ لأنه لا يَأْخُذُ الرَّشْوةَ في الأحكامِ فيَجُورَ، فهو أعدلُ الحكامِ وخيرُ الفاصِلين.
{وَكَذَّبْتُمْ بِهِ} "Siz ise Rabbinizi yalanladınız" demektir. {بِهِ} lafzındaki zamir, aziz ve celil olan Rabbin zikrine racidir. {مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ} "Allah'ın cezalandırmasından ve azabından çarçabuk gelmesini istediğiniz şey benim elimde değildir; buna güç yetirecek olan da ben değilim" demektir. Bu şundandır: Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tevhid ile gönderip o da onları Allah'a çağırarak kendilerine O'nun elçisi olduğunu bildirdiğinde: {هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ} [Enbiyâ: 3] “Bu da sizin gibi bir insandan başka bir şey midir? Şimdi siz göz göre göre büyüye mi kapılacaksınız?” dediler. Kur'an hakkında: "O karmakarışık düşlerdir" dediler. Bazıları: "Bilakis o uydurduğu bir iftiradır" dedi. Başkaları ise: "Bilakis Muhammed bir şairdir; öyleyse öncekilere gönderildiği gibi bize bir mucize getirsin" dediler. Bunun üzerine Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Onlara, mucizelerin senin elinde değil Allah'ın elinde olduğunu, senin ancak bir elçi olduğunu, sana düşenin sadece gönderildiğin şeyi tebliğ etmekten ibaret bulunduğunu ve Allah'ın onlar hakkında da senin hakkında da hak ile hükmedeceğini, seninle onlar arasını hak ile ayıracağını ve böylece aranızdan haklının ve haksızın açığa çıkacağını söyleyerek cevap ver. {وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ} “ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” Yani: O, haklı ile haksız arasını en güzel açıklayıp ayırt eden ve en adil olanıdır; zira O'nun hükmünde ve kazasında bir aracı, bir akrabalık veya bir münasebet sebebiyle hiç kimseye haksızlık vuku bulmaz; kazasında asla zulüm olmaz, çünkü O hükümlerde rüşvet alıp da zulmedecek değildir. O, hâkimlerin en adili ve ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır.
وقد ذُكِر لنا في قراءةِ عبدِ اللهِ: (وهو أَسْرَعُ الفاصِلين) .
Bize Abdullah'ın kıraatinde: (وهو أَسْرَعُ الفاصِلين) "Ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en süratlisidir" şeklinde olduğu da zikredilmiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû
بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ أنه قال: في قراءةِ عبدِ اللهِ: (يَقْضِي الحقَّ وهو أَسْرَعُ الفاصِلِين) .
Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini nakletti: Abdullah'ın kıraatinde: (يَقْضِي الحقَّ وهو أَسْرَعُ الفاصِلِين) "Hakkı hükme bağlar ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en süratlisidir" şeklindedir .
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: (يَقْضِي الحَقَّ)؛ فقرَأَه عامةُ قرأةِ الحجازِ والمدينةِ وبعضُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ والبصرةِ: {إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ}.
Kıraat âlimleri (يَقْضِي الحَقَّ) buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Hicaz ve Medine kurrâsının geneli ile Kûfe ve Basra kurrâsının bir kısmı bunu: {إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ} “Hüküm ancak Allah'ındır; O hakkı anlatır”
بالصادِ بمعنى القَصَصِ . وتأوَّلوا في ذلك قولَ اللهِ تعالى ذكرُه: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ} [يوسف: ٣]. وذُكِر ذلك عن ابنِ عباسٍ.
şeklinde, kıssa anlatma anlamında 'sâd' harfiyle okumuşlardır . Bu hususta zikri yüce olan Allah'ın: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ} [Yûsuf: 3] “Biz sana en güzel kıssayı anlatıyoruz” buyruğunu delil getirmişlerdir. Bu görüş İbn Abbâs'tan da zikredilmiştir.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ عُيَيْنَةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: {يَقُصُّ الْحَقَّ}. وقال: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan: {يَقُصُّ الْحَقَّ} “Hakkı anlatır” dediğini ve {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ} “Biz sana en güzel kıssayı anlatıyoruz” [ayetini okuduğunu] nakletti.
وقرَأ ذلك جماعةٌ من قرأةِ الكوفةِ والبصرةِ: (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقْضِي الحَقَّ) بالضادِ ، من القضاء بمعنى الحكم والفصل بالقضاء، واعْتَبَروا صحةَ ذلك بقولِه: {وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ}. وأن الفصلَ بين المختلفين إنما يكونُ بالقضاءِ لا بالقَصَصِ.
Kûfe ve Basra kurrâsından bir topluluk ise bunu, kaza yoluyla hükmetmek ve ayırt etmek anlamında kazâ kökünden gelerek 'dâd' harfiyle (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقْضِي الحَقَّ) [yani "Hüküm ancak Allah'ındır, hakkı hükme bağlar"] şeklinde okumuşlardır . Bunun doğruluğuna {وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ} “ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır” buyruğunu delil göstermişler ve ihtilaf edenlerin arasını ayırmanın kıssa anlatmakla değil ancak hüküm vermekle (kaza ile) olacağını belirtmişlerdir.
وهذه القراءةُ عندَنا أولى القراءتين بالصوابِ ؛ لِما ذكَرْنا لأهلِها من العلةِ.
Bu kıraat, bu kıraati tercih edenlerin zikrettiğimiz gerekçesinden ötürü bize göre iki kıraatten doğruya en yakın olanıdır .
فمعنى الكلامِ إذن: ما الحكمُ فيما تَسْتَعْجِلون به أيُّها المشركون مِن عذابِ اللهِ، وفيما بيني وبينكم، إلا لله الذي لا يَجورُ في حكمه، وبيده الخلقُ والأمرُ، يَقْضِي الحقَّ بيني وبينكم، وهو خيرُ الفاصِلين بينَنا بقضائِه وحكمِه.
Buna göre sözün anlamı şöyledir: Ey müşrikler! Allah'ın azabından çarçabuk gelmesini istediğiniz şey ve benimle sizin aranızdaki durum hakkında hüküm vermek, yalnızca hükmünde asla haksızlık yapmayan, yaratma ve emir yetkisi bütünüyle elinde olan Allah'a aittir. O, benimle sizin aranızda hakkı hükme bağlar; O, kazası ve hükmüyle aramızda ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır.
القولُ في تأويل قولِه: {قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨)} “De ki: 'Çarçabuk gelmesini istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, elbette benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاء العادلِين بربِّهم الآلهةَ والأوثانَ، المُكَذِّبِيك فيما جئْتَهم به، السائِلِيك أن تَأْتِيَهم بآيةٍ؛ اسْتِعْجالًا منهم بالعذابِ: لو أن بيدي ما تَسْتَعْجِلون به من العذابِ {لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} ففُصِل ذلك أسرعَ الفَصْلِ بتعجيلي لكم ما تَسْأَلُوني من ذلك وتَسْتعْجِلونه، ولكنَّ ذلك بيد الله، الذي هو أعلمُ بوقتِ إرسالِه على الظالمين، الذين يَضَعُون عبادتَهم التي لا تَنْبَغِي أن تَكونَ إلا للهِ في غيرِ موضعِها، فيَعْبُدُون مِن دونِه الآلهةَ والأصنامَ، وهو أعلمُ بوقتِ الانتقامِ منهم، وحالِ القضاءِ بيني وبينَهم.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rablerine putları ve ilahları denk tutan, sana getirdiğin şey hususunda seni yalanlayan, azabın çarçabuk gelmesini isteyerek senden bir mucize getirmeni talep eden kimselere de ki: Eğer çarçabuk gelmesini istediğiniz azap benim elimde olsaydı {لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu”; benden istediğiniz ve acele ettiğiniz o şeyi size çarçabuk vermemle bu iş en hızlı şekilde hükme bağlanırdı. Fakat bu, ancak Allah'a ait olması gereken ibadetlerini yerli yerine koymayıp O'ndan başka ilahlara ve putlara tapan zalimlerin üzerine onu ne zaman göndereceğini en iyi bilen, onlardan intikam alma vaktini ve benimle onların arasındaki hükmün durumunu en iyi bilen Allah'ın elindedir.
وقد قيل: معنى قولِه: {لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ}: الذبحُ للموتِ.
Şöyle de denilmiştir: {لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “Benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu” buyruğunun anlamı, ölümün boğazlanmasıdır.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: بلَغَني في قولِه: {لَقُضِيَ الْأَمْرُ}. قال: ذبحُ الموتِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, İbn Cüreyc'den anlattı, o şöyle dedi: {لَقُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirilmiş olurdu” buyruğu hakkında bana, bunun ölümün boğazlanması olduğu haberi ulaştı .
وأَحْسَبُ أن قائلَ هذا النوعِ نزَع لقولِه: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} [مريم: ٣٩]. فإنه رُوِي عن النبيِّ ﷺ في ذلك قصةٌ تَدُلُّ على معنى ما قاله هذا القائلُ في قضاءِ الأمرِ. وليس قولُه: {لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} مِن ذلك في شيءٍ، وإنما هذا أمرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه نبيَّه محمدًا ﷺ أن يَقولَ لمن اسْتَعْجَله فصْلَ القضاءِ بينَه وبينَهم مِن قولِه بآيةٍ يَأْتيهم بها: لو أن العذابَ والآياتِ بيدي وعندي، لعاجَلْتُكم بالذي تَسْألوني من ذلك، ولكنه بيدِ مَن هو أعلمُ بما
Öyle sanıyorum ki bu görüşün sahibi, {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} [Meryem: 39] “Onlar gaflet içindeyken ve [henüz] iş bitirilmişken onları o hasret günü ile uyar” ayetine dayanmıştır. Zira Hz. Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta, bu sözü söyleyen kimsenin işin bitirilmesi hakkındaki ifadesinin anlamına delalet eden bir kıssa rivayet edilmiştir. [Allah Teâlâ'nın] {لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “Benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu” buyruğunun ise bununla hiçbir ilgisi yoktur. Bu, sadece zikri yüce olan Allah’ın, peygamberi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem; kendilerine getireceği bir mucizeyle aralarındaki kesin hükmün acele verilmesini isteyen kimselere şöyle demesini emretmesidir: Şayet azap ve mucizeler benim elimde ve yanımda olsaydı, benden aceleyle istediğiniz şeyi hemen başınıza getirirdim; fakat o, neyin
يُصْلِحُ خلقه مني ومِن جميعِ خلقِه.
iyi geleceğini benden de bütün yaratılmışlarından da daha iyi bilenin elindedir.
القولُ في تأويل قوله: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Gaybın anahtarları O'nun yanındadır; onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı da O bilir.”
يقولُ: وَعِنْدَ اللهِ مفاتحُ الغيبِ. والمفاتحُ: جمعُ مِفْتَحٍ، يقالُ فيه: مِفْتَحٌ ومِفْتاحٌ. فمَن قال: مِفْتَحٌ. جمَعه مَفاتِحَ، ومَن قال: مِفْتَاحٌ. جمَعه مَفاتيحَ.
Şöyle buyurmaktadır: Gaybın anahtarları Allah'ın yanındadır. el-Mefâtih (المفاتح), 'mifteh' (مِفْتَح) kelimesinin çoğuludur; bu kelime 'mifteh' ve 'miftâh' olarak söylenir. Kim 'mifteh' derse çoğulunu 'mefâtih', kim 'miftâh' derse çoğulunu 'mefâtîh' yapar.
ويعني بقوله: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ}: خزائنُ الغيب.
{وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ} “Gaybın anahtarları O'nun yanındadır” buyruğuyla gaybın hazinelerini kastetmektedir.
كالذي حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ}. قال: يقولُ: خَزائنُ الغيبِ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ} “Gaybın anahtarları O'nun yanındadır” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Gaybın hazineleri demektir .