حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن مِسْعَرٍ، عن عمرِو بنِ مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ سلِمةَ، عن ابنِ مسعودٍ، قال: أُعْطِي نبيُّكم كلَّ شيءٍ إلا مَفاتحَ الغيبِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Mis'ar'dan, o Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. Selime'den, o İbn Mes'ûd'dan nakletti, o şöyle demiştir: Peygamberinize gaybın anahtarları hariç her şey verildi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ}. قال: من خمسٌ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} إلى: {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} [لقمان: ٣٤].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ} “Gaybın anahtarları O'nun yanındadır” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: [Bunlar] şu beş şeydendir: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} [âyetinden] {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} [âyetine kadar olan şeylerdir] [Lokmân: 34] “Şüphesiz ki kıyamet saatinin bilgisi Allah'ın yanındadır. Yağmuru O indirir... Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır”.
فتأويلُ الكلام إذن: واللهُ أعلمُ بالظالمين من خلقِه، وما هم مُسْتَحِقُّوه، وما هو
O halde sözün tevili şöyledir: Allah, yarattıkları içindeki zalimleri, onların neyi hak ettiklerini ve kendisinin [onlara] ne...
بهم صانعٌ، فإن عندَه علم ما غاب علمُه عن خلقِه، فلم يَطَّلِعُوا عليه ولم يُدْرِكوه ولم يَعْلَموه، ولن يُدْرِكوه، {وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ}، يقولُ: وعنده علمُ ما لم يَغِبْ أيضًا عنكم؛ لأن ما في البرِّ والبحرِ مما هو ظاهرٌ للعين يَعْلَمُه العبادُ.
yapacağını en iyi bilendir. Çünkü yaratıklarının bilgisinden gizli kalan, onların muttali olamadıkları, kavrayamadıkları, bilemedikleri ve asla kavrayamayacakları şeylerin bilgisi O'nun katındadır. {وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Karada ve denizde olanı da O bilir” buyruğunda ise şöyle demektedir: Sizden gizli kalmayan şeylerin bilgisi de O'nun katındadır; zira karada ve denizde olup da göze görünen şeyleri kullar da bilir.
فكأن معنى الكلامِ: وعندَ اللهِ علمُ ما غاب عنكم أيُّها الناسُ مما لا تَعْلَمونه ولن تَعْلَموه مما اسْتَأْثرَ بعلْمِه نفسَه، ويَعْلَمُ أيضًا مع ذلك جميعَ ما يَعْلَمُه جميعُكم، لا يَخْفَى عليه شيءٌ؛ لأنه لا شيء إلا ما يَخْفَى عن الناسِ، أو ما لا يَخْفَى عليهم، فأخْبَر تعالى ذكرُه أن عندَه علمَ كلِّ شيءٍ كان ويَكونُ، وما هو كائنٌ مما لم يَكُنْ بعد، وذلك هو الغيبُ.
Sözün anlamı sanki şöyledir: Ey insanlar! Bilgisini sadece kendisine sakladığı, sizin bilmediğiniz ve asla bilemeyeceğiniz, sizden gizli kalan şeylerin bilgisi Allah'ın katındadır; bununla birlikte hepinizin bildiği her şeyi de bilir, O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Zira insanlardan gizli kalan veya gizli kalmayan şeylerin haricinde hiçbir şey yoktur. Böylece zikri yüce olan Allah, olmuş ve olacak her şeyin ve henüz gerçekleşmemiş olup da gerçekleşecek olan şeylerin bilgisinin kendi katında olduğunu bildirmiştir; gayb da işte budur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٥٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٥٩)} “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin. Yerin karanlıklarında hiçbir dane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تَسْقُطُ ورقةٌ في الصَّحارِي والبراريِّ، ولا في الأمصارِ والقُرَى، إلا اللهُ يَعْلَمُها، {وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ}. يقولُ: ولا شيءٌ أيضًا مما هو موجودٌ، أو مما سيُوجَدُ ولم يُوجَدْ بعدُ، إلا وهو مُثْبَتٌ في اللَّوْحِ المحفوظِ، مكتوبٌ ذلك فيه، ومرسومٌ عددُه ومَبْلَغُه، والوقتُ الذي يُوجَدُ فيه، والحالُ التي يَفْنَى فيها.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Çöllerde ve kırlarda, şehirlerde ve köylerde düşen hiçbir yaprak yoktur ki Allah onu bilmesin. {وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Yerin karanlıklarında hiçbir dane, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın” buyruğunda ise şöyle demektedir: Var olan veya var olacak olup da henüz var olmamış hiçbir şey de yoktur ki Levh-i Mahfûz'da tespit edilmiş, oraya yazılmış, sayısı, miktarı, var olacağı vakit ve yok olacağı durum onda çizilmiş olmasın.
ويعني بقوله: {مُبِينٍ}. أنه يُبِينُ عن صحةِ ما هو فيه بوجود ما رُسِم فيه على ما رُسِم.
{مُبِينٍ} “apaçık” buyruğuyla; onda çizilip takdir edilen şeylerin aynen çizildiği gibi var olmasıyla, içindekilerin doğruluğunu açıkça ortaya koyduğunu kastetmektedir.
فإن قال قائلٌ: وما وجهُ إثباتِه في اللوحِ المحفوظِ والكتابِ المبينِ ما لا يَخْفَى عليه، وهو بجميعِه عالمٌ لا يَخافُ نسيانَه؟
Eğer bir kimse: “Kendisine hiçbir şey gizli kalmayan, her şeyi hakkıyla bilen ve unutması söz konusu olmayan [Allah'ın], bunları Levh-i Mahfûz'da ve apaçık Kitap'ta tespit edip kaydetmesinin gerekçesi nedir?” diyecek olursa,
قيل له: لله تعالى فعلُ ما شاء، وجائزٌ أن يَكونَ كان ذلك منه امْتحانًا منه لحفَظَتِه، واختبارًا للمُوَكَّلِين بكتابةِ أعمالِهم، فإنهم فيما ذُكِر مأْمورون بكتابةِ أعمالِ العبادِ، ثم بعرضِها على ما أثْبَتَه اللهُ من ذلك في اللوحِ المحفوظِ، حتى أَثْبَت فيه ما أَثْبَت كلَّ يومٍ. وقيل: إن ذلك معنى قولِه: {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الجاثية: ٢٩]. وجائزٌ أن يَكونَ ذلك لغيرِ ذلك، مما هو أعلمُ به، إما بحُجةٍ يَحْتَجُّ بها على بعضِ ملائكتِه، وإما على بني آدمَ، وغير ذلك.
Ona şöyle denir: Allah Teâlâ dilediğini yapar. Bunun, hafaza meleklerini sınamak ve amelleri yazmakla görevli olanları imtihan etmek için olması caizdir. Zira zikredildiğine göre onlar, kulların amellerini yazmakla, sonra da bunu Allah'ın Levh-i Mahfûz'da tespit ettiği şeylere arz etmekle emrolunmuşlardır; öyle ki her gün onda tespit ettiğini tespit etmiştir. Şöyle de denilmiştir: {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [Câsiye: 29] “Şüphesiz biz sizin yaptıklarınızı kaydettiriyorduk” buyruğunun anlamı budur. Bunun O'nun daha iyi bildiği başka bir sebepten ötürü olması da caizdir; meleklerinden bir kısmına yahut Âdemoğullarına karşı delil getirmesi veya bundan başka hikmetler için olabilir.
وقد حدَّثني زيادُ بنُ يحيى الحسَّانيُّ أبو الخطابِ، قال: ثنا مالكُ بنُ سُعَيْرٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن يزيدَ بن أبي زِيادٍ، عن عبدِ اللهِ بن الحارثِ، قال: ما في الأرضِ من شجرةٍ ولا كمَغْرِزِ إبرةٍ، إلا عليها ملكٌ مُوَكَّلٌ بها، يَأْتِي اللهَ بعلمِها ؛ يُبْسِها إذا يَبِسَت، ورُطوبتِها إذا رَطِبَت .
Bana Ziyâd b. Yahyâ el-Hassânî Ebü'l-Hattâb anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Suayr anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Abdullah b. el-Hâris'ten nakletti, o şöyle demiştir: Yeryüzünde hiçbir ağaç ve bir iğne batırımı yer yoktur ki başında görevli bir melek bulunmasın; o melek kuruduğu zaman kurumasını, yaş olduğu zaman yaşlığını Allah'a bilgisiyle ulaştırır.
القولُ في تأويلِ قوله: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün de ne kazandığınızı (işlediğinizi) bilen O'dur.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: وقلْ لهم يا محمدُ: واللهُ أعلمُ بالظالمين، واللهُ هو الذي يَتَوَفَّى أَرْواحَكم بالليلِ، فيَقبِضُها مِن أجسادِكم، {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ}. يقولُ: ويَعْلَمُ ما كسَبْتُم مِن الأعمالِ بالنهارِ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki ey Muhammed: Allah zalimleri en iyi bilendir. Geceleyin ruhlarınızı vefat ettirip bedenlerinizden kabzeden O'dur. {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} “Gündüzün de ne kazandığınızı bilen O'dur” buyruğunda ise: Gündüzün amellerden ne kazandığınızı bilir, demektedir.
ومعنى "التَّوَفِّى" في كلامِ العربِ اسْتِيفاءُ العددِ، كما قال الشاعرُ:
Arap kelâmında et-teveffî (التَّوَفِّي) kelimesinin anlamı, sayıyı tastamam almaktır; nitekim şair şöyle demiştir:
إن بني الأَدْرمِ ليسوا مِن أحَدْ … ولا تَوَفَّاهم قُريشٌ في العَدَدْ
Şüphesiz Edrem oğulları kimseden değildir … Kureyş de onları sayıya dâhil edip tamamlamamıştır.
بمعنى: لم تُدْخِلْهم قريشٌ في العددِ.
Yani: Kureyş onları sayıya dâhil etmemiştir.
وأما الاجتراحُ عند العربِ فهو عملُ الرجل بيدِه أو رجلِه أو فمِه، وهي الجوارحُ عندَهم، جوارحُ البدنِ فيما ذُكِر عنهم، ثم يُقالُ لكلِّ مُكْتَسِبٍ عملًا: جارحٌ؛ لاستعمال العرب ذلك في هذه الجوارح، ثم كثُر ذلك في الكلام، حتى قيل لكلِّ مُكْتَسِبٍ كَسْبًا، بأيِّ أعضاءِ جسمِهِ اكْتَسَب: مُجْتَرِحٌ. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Araplara göre ictirah (الاجتراح) ise, kişinin eliyle, ayağıyla veya ağzıyla iş işlemesidir; onlardan aktarıldığına göre bunlar onların nezdinde cevârih (organlar), yani bedenin organlarıdır. Sonra Arapların bu kelimeyi bu organlar hakkında kullanmalarından ötürü her amel kazanan kimseye 'cârih' denilmiştir. Daha sonra bu kullanım kelamda yaygınlaşmış, öyle ki vücudunun hangi azasıyla kazanırsa kazansın, her kazanç elde eden kimseye 'mücterih' denilmiştir. Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ}: أما {يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ} ففي النومِ، وأما {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ}. فيقولُ: ما اكْتَسَبْتُم مِن الإثمِ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren, gündüzün de ne kazandığınızı bilen O'dur” [ayeti hakkında şöyle demiştir]: {يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren” kısmına gelince bu uykudadır. {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} “Gündüzün de ne kazandığınızı bilen” kısmına gelince: Günah olarak ne kazandığınızı [bilir], demektir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ}: يعني: ما اكْتَسَبْتُم مِن الإِثْمِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren, gündüzün de ne kazandığınızı bilen O'dur” [ayeti hakkında]: Yani günah olarak ne kazandığınızı [bilir] .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، قال: ثنا معمرٌ، عن
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, ...'den nakletti:
قتادةَ: {مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ}. قال: ما عمِلْتم بالنهارِ.
Katâde'den nakletti: {مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} “Gündüzün ne kazandığınızı” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Gündüzün ne amel işlediğinizi [bilir].
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادة مثلَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ}: يعني بذلك نومَهم، {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ}، أي: ما عمِلْتم مِن ذنبٍ فهو يَعْلَمُه، لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن ذلك.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren O'dur” [buyruğu hakkında]: Bununla onların uyumasını kastetmektedir; {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} “gündüzün de ne kazandığınızı bilen O'dur” yani günahtan ne işlediyseniz O onu bilir, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ}. قال: أما وفاتُه إياهم بالليلِ فمنامُهم، وأما {مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} فيقولُ: ما اكْتَسَبْتم بالنهارِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren, gündüzün de ne kazandığınızı bilen O'dur” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Onları geceleyin vefat ettirmesi uyumalarıdır; {مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ} “Gündüzün ne kazandığınızı” buyruğunda ise: Gündüzün ne kazandığınızı [bilir], demektedir .
وهذا الكلام وإن كان خبرًا مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن قدرتِه وعلمِه، فإن فيه احتجاجًا على المشركين به الذين كانوا يُنْكرون قدرتَه على إحيائِهم بعدَ مماتِهم، وبعثِهم بعد فنائِهم، فقال تعالى ذكرُه مُحْتَجًّا عليهم: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى}. يقولُ: فالذي يَقْبِضُ أرواحَكم بالليلِ، ويَبْعَثُكم في النهارِ لتَبْلُغوا أجلًا مُسَمًّى، وأنتم تَرَوْن ذلك وتَعْلَمون صحتَه، غيرُ مُنْكَرٍ له القدرةُ على قبضِ أرْواحِكم وإفنائِكم، ثم ردِّها إلى أجسادِكم وإنشائِكم بعدَ مماتِكم، فإن ذلك نظيرُ ما تُعاينون وتُشاهدون، وغيرُ مُنْكَرٍ لمن قدَر على ما تُعايِنون من ذلك، القدرةُ على ما لم تُعايِنوه، وإن الذي لم تَرَوْه
Bu söz, her ne kadar zikri yüce olan Allah'tan O'nun kudreti ve ilmi hakkında bir haber olsa da, öldükten sonra kendilerini diriltmeye ve yok oluşlarından sonra onları ba's etmeye (yeniden diriltmeye) dair O'nun kudretini inkâr eden müşriklere karşı bir delil getirme içermektedir. Nitekim zikri yüce olan [Allah], onlara karşı delil getirerek şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى} “Geceleyin sizi vefat ettiren, gündüzün de ne kazandığınızı bilen, sonra belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye gündüzün sizi kaldıran O'dur.” Şöyle buyurmaktadır: Geceleyin ruhlarınızı kabzeden ve belirlenmiş bir ecele ulaşmanız için sizi gündüzün kaldıran -ki siz bunu görüyor ve doğruluğunu biliyorsunuz- [Zat'ın], ruhlarınızı kabzetmeye, sizi yok etmeye, sonra da [ruhlarınızı] bedenlerinize geri döndürüp ölümünüzden sonra sizi yeniden yaratmaya güç yetirmesi inkâr edilemez. Zira bu, bizzat görüp müşahede ettiğiniz şeyin benzeridir. Bundan bizzat müşahede ettiğiniz şeye güç yetiren [Zat] için, henüz bizzat müşahede etmediğiniz şeye de güç yetirmesi inkâr edilemez; zira görmediğiniz
ولم تُعاينوه مِن ذلك، شبيهُ ما رأَيْتُم وعايَنْتُم.
ve gözlemlemediğiniz o şey, görüp bizzat müşahede ettiğiniz şeyin benzeridir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠)} “Sonra belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye gündüzün sizi kaldırır. Sonra dönüşünüz yalnız O'nadır. Sonra yaptıklarınızı size haber verecektir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ}: يُثِيرُكم ويُوقِظُكم من مَنامِكم، {فِيهِ}. يعني: في النهارِ. والهاءُ التي في {فِيهِ} راجعةٌ على النهارِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ} “sonra sizi kaldırır”: Sizi harekete geçirir ve uykunuzdan uyandırır, {فِيهِ} “onda” yani gündüzün. {فِيهِ} ibaresindeki 'hâ' (zamiri) gündüze dönmektedir.
{لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى}. يقولُ: ليَقْضِيَ اللهُ الأجل الذي سماه لحياتكم، وذلك الموتُ، فيَبْلُغُ مدتَه ونهايتَه، {ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ}. يقولُ: ثم إلى اللهِ مَعادُكم ومَصيرُكم، {ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقولُ: ثم يُخْبِرُكم بما كنتم تَعْمَلون في حياتكم الدنيا، ثم يُجازيكم بذلك، إن خيرًا فخيرًا، وإن شرًّا فشرًّا. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
{لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye” buyruğunda şöyle demektedir: Allah'ın hayatınız için belirlediği eceli tamamlaması —ki bu ölümdür— ve böylece süresine ve sonuna ulaşması için; {ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ} “sonra dönüşünüz yalnız O'nadır” buyruğunda: Sonra dönüşünüz ve varışınız Allah'adır, demektedir; {ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “sonra yaptıklarınızı size haber verecektir” buyruğunda ise: Sonra dünya hayatınızda yaptıklarınızı size haber verir, ardından buna göre size karşılığını verir; hayırsa hayır, şerse şer. Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ}. قال: في النهارِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ} “Sonra onda sizi kaldırır” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Gündüzün .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، قال: ثنا معمرٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ}: في النهارِ، والبعثُ اليَقَظَةُ.
Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ} “Sonra onda sizi kaldırır”: Gündüzün; ba's (kaldırma) ise uyanmaktır.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المفضلِ، قال:: ثنا أسباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ...'den nakletti:
السديِّ: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ}. قال: [في النهارِ] .
es-Süddî'den nakletti: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ} “Sonra onda sizi kaldırır” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: [Gündüzün] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال عبدُ اللهِ بنُ كَثيرٍ: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ}. قال: يَبْعَثُكم في المنامِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, o şöyle dedi: Abdullah b. Kesîr: {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ} “Sonra onda sizi kaldırır” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Uykudan sizi kaldırır.
{لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى}: وذلك الموتُ.
{لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye”: Bu ise ölümdür.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى}: وهو الموتُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى} “Belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye” [buyruğu hakkında]: Bu ölümdür .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مفضلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى}. قال: هو أجلُ الحياةِ إلى الموتِ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى} “Belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye” [buyruğu hakkında] şöyle demiştir: Bu, ölüme kadar olan hayat süresidir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ: {لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى}. قال: مدَّتُهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, o şöyle dedi: Abdullah b. Kesîr: {لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Onların [ömür] süreleri .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١)} “O, kullarının üstünde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir. Size koruyucular gönderir; nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] hiçbir kusur etmezler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَهُوَ الْقَاهِرُ}: واللهُ الغالبُ خلقَه، العالي عليهم بقدرتِه، لا المقهورُ مِن أوثانِهم وأصنامِهم، المذلَّلُ المَعْلوُّ عليه لذلَّتِه.
Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan kelamı şöyledir: {وَهُوَ الْقَاهِرُ} “O, kahr [ve galebe] sahibidir”; yani Allah, yarattıklarına galip olandır, kudretiyle onların üzerinde olandır; onların putları ve heykelleri gibi mağlup edilen, zelil kılınan ve zilletinden dolayı üzerine üstünlük kurulan değildir.
{وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً}. وهي ملائكتُه الذين يَتَعاقَبونكم ليلًا ونهارًا، يَحْفَظون أعمالَكم ويُحْصُونها، ولا يُفَرِّطون في حفظِ ذلك وإحصائِه ولا يُضَيِّعون.
{وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً} “ve size koruyucular gönderir”: Onlar, gece ve gündüz birbirini takip ederek nöbetleşen, amellerinizi koruyup kaydeden, bunu korumada ve kaydetmede hiçbir kusur işlemeyen ve zayi etmeyen melekleridir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً}. قال: هي المُعَقِّباتُ من الملائكةِ، يَحْفَظونه ويَحْفَظون عملَه .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin: {وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً} “ve size koruyucular gönderir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar, kişiyi koruyan ve onun amelini kaydeden nöbetleşe [gelen] meleklerdir .
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ}. يقولُ: حَفَظةٌ يا بنَ آدمَ يَحْفَظون عليك عملَك ورزقَك وأجلَك، إذا توَفَّيْتَ ذلك قُبِضْتَ إلى ربِّك .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında nakletti: {وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “O, kullarının üstünde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir. Size koruyucular gönderir; nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] hiçbir kusur etmezler.” Şöyle demektedir: Ey Âdemoğlu! Amelini, rızkını ve ecelini koruyan hafaza melekleridir; bu [eceli] tamamladığında Rabbine kabzedilirsin .
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن ربَّكم يَحْفَظُكم برسلٍ يُعَقِّبُ بينَها، يُرْسِلُهم إليكم بحفظِكم وبحفظِ أعمالِكم، إلى أن يَحْضُرَكم الموتُ ويَنْزِلَ بكم أمرُ اللهِ، فإذا جاء ذلك أحدَكم، توَفَّاه أملا كُنا الموَكَّلون بقبضِ الأرواحِ، ورسلُنا المُرْسَلون به، وهم لا يُفَرِّطون في ذلك فيُضَيِّعونه.
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] hiçbir kusur etmezler.” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbiniz, sizi ve amellerinizi korumaları için birbiri ardınca gönderdiği elçilerle sizi korur; tâ ki ölüm size gelip çatsın ve Allah'ın emri başınıza insin. Bu [durum] birinizin başına geldiğinde ise ruhları kabzetmekle görevli meleklerimiz ve bunun için gönderilen elçilerimiz onun canını alırlar. Onlar bu hususta hiçbir kusur etmezler ve onu zayi etmezler.
فإن قال قائلٌ: أو ليس الذي يَقْبِضُ الأرْواحَ ملَكُ الموتِ، فكيف قيل: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا}. والرسلُ جملةٌ وهو واحدٌ؟ أو ليس قد قال: {قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ} [السجدة: ١١].
Eğer birisi: "Ruhları kabzeden ölüm meleği değil midir, öyleyse elçiler çoğul iken ve o ise tek bir melek iken nasıl {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alırlar” denilmiştir? Nitekim: {قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ} “De ki: Sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alacaktır” [es-Secde: 11] buyurmamış mıdır?" diyecek olursa;
قيل: جائزٌ أن يكونَ اللهُ تعالى ذكرُه أعان مَلكَ الموتِ بأعوانٍ من عندِه، فيَتَوَلَّوْن ذلك بأمر ملكِ الموتِ، فيكونُ التَّوَفِّي مضافًا - وإن كان ذلك من فعل أعوانِ ملكِ الموتِ - إلى ملكِ الموتِ، إذ كان فعلُهم ما فعَلوا من ذلك بأمرِه، كما يُضافُ قتلُ مَن قتَل أعوانُ السلطانِ وجلدُ من جلَدوه بأمر السلطانِ، إلى السلطانِ، وإن لم يَكُنِ السلطانُ باشَر ذلك بنفسِه ولا ولِيَه بيدِه.
Şöyle denilir: Zikri yüce olan Allah'ın, Kendi katından yardımcılarla ölüm meleğini desteklemiş olması ve onların bu işi ölüm meleğinin emriyle yürütmeleri caizdir. Böylece vefat ettirme işi —ölüm meleğinin yardımcılarının fiili olsa bile— onların yaptıkları bu fiil onun emriyle olduğundan ölüm meleğine nispet edilmiş olur. Nitekim hükümdarın yardımcılarının öldürdüğü kimsenin öldürülmesi ve onun emriyle kırbaçladıkları kimsenin kırbaçlanması, hükümdar bunu bizzat kendisi yapmasa ve kendi eliyle yürütmese bile hükümdara nispet edilir.
وقد تأوَّل ذلك كذلك جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Tevil ehlinden bir topluluk da bunu bu şekilde tevil etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريْبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: ثنا الحسنُ بنُ عُبيدِ اللهِ، عن إبراهيمَ في قولِه: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ}.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Ubeydillâh, İbrâhîm'den şu buyruk hakkında nakletti: {حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] hiçbir kusur etmezler.”
قال: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: لِملَكِ الموتِ أعوانٌ مِن الملائكةِ .
Dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: Ölüm meleğinin meleklerden yardımcıları vardır .
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن الحسنِ بنِ عُبيدِ اللهِ في قولِه: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ}. قال: سُئِل ابنُ عباسٍ عنها، فقال: إن لملكِ الموتِ أعوانًا مِن الملائكةِ.
Bana Ebû's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, el-Hasan b. Ubeydillâh'tan şu buyruk hakkında nakletti: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] hiçbir kusur etmezler.” Dedi ki: İbn Abbâs'a bu [ayet] soruldu, o da: "Şüphesiz ölüm meleğinin meleklerden yardımcıları vardır" dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الحسنِ بن عُبيد الله، عن إبراهيم في قوله: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ}. قال: أعوانُ
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-Hasan b. Ubeydillâh'tan, o da İbrâhîm'den şu buyruk hakkında nakletti: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] hiçbir kusur etmezler.” Şöyle demiştir: [Onlar,] yardımcılarıdır
ملكِ الموتِ .
ölüm meleğinin [yardımcıları] .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ}. قال: الرسلُ تَوَفَّى الأنفسَ، ويَذْهَبُ بها ملكُ الموتِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den nakletti: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] hiçbir kusur etmezler.” Şöyle demiştir: Elçiler canları alır, ölüm meleği de onları götürür .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا حفصٌ، عن الحسنِ بنِ عُبيدِ اللهِ، [عن إبراهيمَ] ، عن ابنِ عباسٍ: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} قال: أعوانُ ملكِ الموتِ مِن الملائكةِ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Hafs, el-Hasan b. Ubeydillâh'tan, [o İbrâhîm'den] , o İbn Abbâs'tan nakletti: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] hiçbir kusur etmezler” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Ölüm meleğinin meleklerden olan yardımcılarıdır .
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن سفيانَ، عن الحسنِ بنِ عُبيدِ الله، عن إبراهيمَ: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا}. قال: هم الملائكةُ أعوانُ ملكِ الموتِ.
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o el-Hasan b. Ubeydillâh'tan, o İbrâhîm'den nakletti: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alırlar” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Onlar, ölüm meleğinin yardımcısı olan meleklerdir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، قال: ثنا معمرٌ، عن قتادةَ: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا}. قال: إن ملكَ الموتِ له رُسلٌ، فيُرْسَلُ ويُرْفَعُ ذلك إليه، وقال الكلبيُّ: إن ملكَ الموتِ هو يَلِي ذلك، فيَدْفَعُه إن كان مؤمنًا إلى ملائكةِ الرحمةِ، وإن كان كافرًا إلى ملائكةِ العذابِ.
Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alırlar” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Şüphesiz ölüm meleğinin elçileri vardır; [can] gönderilir ve ona yükseltilir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Bu işi bizzat ölüm meleği yürütür; şayet [ölen kişi] mümin ise onu rahmet meleklerine, şayet kâfir ise azap meleklerine teslim eder.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا}. قال: يَلِي قبضَها الرسلُ، ثم يَدْفَعونها إلى ملكِ الموتِ.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alırlar” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: [Canların] kabzedilmesi işini elçiler üstlenir, sonra onları ölüm meleğine teslim ederler.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا الثوريُّ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا}. قال: يَتَوَفَّاه الرسلُ، ثم يَقْبِضُ منهم ملكُ الموتِ الأنفسَ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den şu buyruğu hakkında haber verdi: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alırlar”: Şöyle demiştir: Elçiler onu vefat ettirir, sonra ölüm meleği canları onlardan teslim alır .
قال الثوريُّ: وأَخْبرَني الحسنُ بنُ عُبِيدِ اللهِ، عن إبراهيمَ، قال: هم أعوانٌ لملكِ الموتِ .
es-Sevrî dedi ki: Bana el-Hasan b. Ubeydillâh, İbrâhîm'den haber verdi; o şöyle demiştir: Onlar, ölüm meleğinin yardımcılarıdır .
قال الثوريُّ: وأخْبرَني رجلٌ، عن مجاهدٍ، قال: جُعِلَت الأرضُ لملكِ الموتِ مثلَ الطَّسْتِ يَتَناوَلُ من حيث شاء، وجُعِلَت له أعوانٌ يَتَوَفَّون الأنفسَ ثم يَقْبِضُها منهم .
es-Sevrî dedi ki: Bana bir adam Mücâhid'den haber verdi, o şöyle demiştir: Yeryüzü ölüm meleği için bir leğen gibi kılınmıştır, dilediği yerden alır; ayrıca onun için canları vefat ettiren yardımcılar kılınmıştır, sonra o [canları] onlardan teslim alır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن الحسنِ بنِ عُبيدِ اللهِ، عن إبراهيمَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا}. قال: أعوانُ ملكِ الموتِ مِن الملائكةِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, el-Hasan b. Ubeydillâh'tan, o İbrâhîm'den, o İbn Abbâs'tan şu buyruğu hakkında nakletti: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alırlar”: Ölüm meleğinin meleklerden olan yardımcılarıdır, dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن الحسنِ بنِ عبيد الله، عن إبراهيمَ، قال: الملائكةُ أعوانُ ملكِ الموتِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o el-Hasan b. Ubeydillâh'tan, o İbrâhîm'den nakletti: Melekler, ölüm meleğinin yardımcılarıdır, dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا قَبيصةُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا}. قال: يَتَوَفَّوْنه ثم يَدْفَعونه إلى ملكِ الموتِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhîm'den nakletti: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alırlar” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Onu vefat ettirirler, sonra ölüm meleğine teslim ederler.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الله بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، قال: سأَلتُ الربيعَ بنَ أنسٍ عن ملكِ الموتِ، أهو وحدَه الذي يَقْبِضُ الأَرْواحَ؟ قال: هو الذي يَلِي أمرَ الأرواحِ، وله أعوانٌ على ذلك، ألا تَسْمَعُ إلى قولِ الله تعالى: {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ} [الأعراف: ٣٧]. وقال: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ}. غيرَ أن ملكَ الموتِ هو [الرئيسُ، و] كلُّ خطوةٍ منه مِن المشرقِ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından nakletti, o şöyle demiştir: Rebî' b. Enes'e ölüm meleğini, ruhları kabzedenin yalnızca o mu olduğunu sordum. Şöyle dedi: Ruhlar işini üstlenen odur ve bu hususta onun yardımcıları da vardır. Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ} “Nihayet elçilerimiz canlarını almak üzere kendilerine geldiğinde...” [el-A'râf: 37] ve {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar hiçbir kusur etmezler” buyruğunu işitmiyor musun? Şu kadar var ki ölüm meleği [reis odur ve] onun her bir adımı doğudan
إلى المغربِ. قلتُ: أين تَكونُ أرواحُ المؤمنين؟ قال: عندَ السِّدْرَةِ في الجنةِ .
batıyadır. Dedim ki: Müminlerin ruhları nerede olur? Dedi ki: Cennetteki Sidre'nin yanındadır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا محمدُ بنُ مسلمٍ، عن إبراهيمَ بنِ مَيْسَرةَ، عن مجاهدٍ، قال: ما مِن أهلِ بيتِ شَعَرٍ ولا مَدَرٍ إلا وملكُ الموتِ يُطِيفُ بهم كلَّ يومٍ مرتين .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim, İbrâhîm b. Meysere'den, o Mücâhid'den nakletti: Kıldan yahut topraktan yapılmış hiçbir ev halkı yoktur ki ölüm meleği her gün onları iki defa dolaşmasın .
وقد بيَّنا أن معنى "التَّفْريطِ" التَّضْييعُ فيما مضَى قبلُ ، وكذلك تأوَّله المتأوِّلون في هذا الموضعِ.
Daha önce "tefrît" kelimesinin anlamının zayi etmek olduğunu açıklamıştık ; tevil edenler de bu yerde onu böyle tevil etmişlerdir.
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَا يُفَرِّطُونَ}. يقولُ: لا يُضَيِّعون .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o İbn Abbâs'ın şu sözünü nakletti: {لَا يُفَرِّطُونَ} “hiçbir kusur etmezler”: Zayi etmezler, demektir .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ}. قال: لا يُضَيِّعون .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “ve onlar hiçbir kusur etmezler” [buyruğu hakkında] şöyle demiştir: Zayi etmezler .
القولُ في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ (٦٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ (٦٢)} “Sonra gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ثم رُدَّت الملائكةُ الذين تَوَفَّوْهم، فقبَضوا نفوسَهم وأرواحَهم إلى اللهِ سيدِهم الحقِّ. {أَلَا لَهُ الْحُكْمُ} يقولُ: ألا له الحكمُ والقضاءُ
Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Sonra o [insanları] vefat ettirip canlarını ve ruhlarını kabzeden melekler, gerçek efendileri olan Allah'a döndürüldüler. {أَلَا لَهُ الْحُكْمُ} “Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur” [buyruğu hakkında] şöyle buyurmaktadır: Dikkat edin, hüküm ve kaza
دونَ مَن سواه من جميعِ خلقِه، {وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ}. يقولُ: وهو أسرعُ مَن حسَب عدَدَكم وأعمالَكم وآجالَكم وغيرَ ذلك مِن أمورِكم أيُّها الناسُ، وأحْصاها وعرَف مقاديرَها ومَبالغَها؛ لأنه لا يَحْسُبُ بعَقْدِ يدٍ، ولكنه يَعْلَمُ ذلك، ولا يَخْفَى عليه منه خافيةٌ، ولا يَعْزُبُ عنه مِثْقَالُ ذرةٍ في السماواتِ ولا في الأرضِ، ولا أصغرُ من ذلك ولا أكبرُ إلا في كتابٍ مُبينٍ .
bütün yaratılmışlarından başkasına değil, yalnızca O'na aittir. {وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} “ve O, hesap görenlerin en süratlisidir”: Şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sizin sayınızı, amellerinizi, ecellerinizi ve diğer işlerinizi hesaplayan, onları sayıp döken, miktarlarını ve ulaştığı sınırları bilenlerin en süratlisidir; çünkü O parmak hesabı yaparak hesaplamaz, aksine bunu bilir. O'na bundan hiçbir gizli şey gizli kalmaz; göklerde ve yerde bir zerre ağırlığı dahi O'ndan gizli kalamaz, bundan daha küçüğü ve daha büyüğü de apaçık bir Kitap'ta bulunmaktadır .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣)} “De ki: 'Karanlıklarında O'na gizli ve açık yalvararak: Bizi bundan kurtarırsan elbette şükredenlerden olacağız' diye dua ettiğinizde, sizi karanın ve denizin karanlıklarından kim kurtarır?”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: قل يا محمدُ لهؤلاء العادِلِين بربِّهم، الداعِين لك إلى عبادةِ أوثانِهم: مَن الذي يُنَجِّيكم من ظلماتِ البرِّ إذا ضَلَلْتُم فيه فتحَيَّرْتُم، فأَظْلَم عليكم الهُدَى والمَحَجَّةُ، ومِن ظلماتِ البحرِ إذا ركِبْتُموه فأخْطَأْتم فيه المَحَجَّةَ، فأَظْلَم عليكم فيه السبيلُ، [فلم تَهْتَدوا] له - غيرُ اللهِ الذي إليه مَفْزَعُكم حينَئذٍ بالدعاءِ، تَضَرُّعًا منكم إليه واسْتِكانةً، جهرًا {وَخُفْيَةً}. يقولُ: وإخفاءً للدعاءِ أحيانًا، وإعلانًا وإظهارًا، تقولون: (لئن أنْجَيْتَنا مِن هذه) يا ربِّ، أي: مِن هذه الظلماتِ التي نحن فيها، {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ}. يقولُ: لَتَكونَنَّ ممَّن يُوَحِّدُك بالشكرِ، ويُخْلِصُ لك العبادة، دونَ مَن كنا نُشْرِكُه معك في عبادتك.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rablerine başkalarını denk tutan, seni putlarına ibadet etmeye çağıran şu kimselere de ki: Karada yolunuzu kaybedip şaşırıp kaldığınızda, doğru yol ve anayol size karanlık hale geldiğinde karanın karanlıklarından; denize açılıp orada anayolu şaşırdığınızda, yol size karanlık hale geldiğinde [ve yol bulamadığınızda] denizin karanlıklarından —o esnada boyun büküp tezellül ederek, açıktan ve {وَخُفْيَةً} “gizlice” dua ile kendisine sığındığınız Allah'tan başka— sizi kim kurtarır? Şöyle demektedir: Bazen gizlice, bazen açıkça ve belirterek: "Ey Rabbimiz! (Eğer bizi bundan), yani içinde bulunduğumuz bu karanlıklardan (kurtarırsan), {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “elbette şükredenlerden olacağız”" dersiniz. Şöyle demektedir: Kullukta Sana ortak koştuğumuz kimseleri bırakıp, sadece Sana şükrederek Seni birleyen ve ibadeti sırf Sana has kılanlardan oluruz, [dersiniz].
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً}. يقولُ: إذا أضَلَّ الرجلُ الطريقَ دعا اللهَ: (لئن أَنْجَيْتَنَا مِن هذه لَنَكُونَنَّ مِن الشاكرين) .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'ın şu buyruğu hakkında nakletti: {قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} “De ki: 'Karanlıklarında O'na gizli ve açık yalvararak... diye dua ettiğinizde, sizi karanın ve denizin karanlıklarından kim kurtarır?'” Şöyle demektedir: Kişi yolu kaybettiğinde Allah'a: (Eğer bizi bundan kurtarırsan elbette şükredenlerden olacağız) diye dua eder .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ}. يقولُ: مِن كَرْبِ البرِّ والبحرِ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında nakletti: {مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “sizi karanın ve denizin karanlıklarından kim kurtarır?”: Karanın ve denizin sıkıntısından, demektir .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤)} “De ki: 'Ondan da, her türlü sıkıntıdan da sizi Allah kurtarır; sonra siz yine ortak koşarsınız.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لهؤلاء العادِلين بربِّهم سواه مِن الآلهةِ إذا أنت ١ سْتَفْهَمْتَهم عمَّن به يَسْتَعِينون عندَ نزولِ الكرْبِ بهم في البرِّ والبحرِ: اللهُ القادرُ على فَرَجِكم عندَ حلولِ الكربِ بكم، يُنَجِّيكم من عظيمِ النازلِ بكم في البرِّ والبحرِ، مِن هَمِّ الضَّلالِ، وخوفِ الهلاكِ، ومن [كلِّ كربٍ] سوى ذلك وهَمٍّ، لا آلهتُكم التي تُشْرِكون بها في عبادتِه، ولا أوثانُكم التي تَعْبُدُونها مِن دونِه التي لا تَقْدِرُ لكم على نفعٍ ولا ضَرٍّ، ثم أنتم بعدَ تفضُّلِه عليكم بكشفِ النازلِ بكم مِن الكربِ ودفعِ الحالِّ بكم مِن جَسيمِ الهَمِّ تَعْدِلون به آلهتَكم وأصنامَكم، فتُشْرِكونها
Allah Teâlâ zikri -yüce olsun- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed, karada ve denizde başlarına bir sıkıntı indiğinde kimden yardım istediklerini kendilerine sorduğunda, Rablerine O'ndan başka ilahları denk tutan şu kimselere: Başınıza sıkıntı geldiğinde sizi feraha çıkarmaya kadir olan Allah; karada ve denizde başınıza gelen o büyük felaketten, yolunu kaybetme kaygısından, helak olma korkusundan ve bunun dışındaki [her türlü sıkıntıdan] ve kederden sizi kurtarır; O'na kullukta ortak koştuğunuz ilahlarınız veya O'nu bırakıp taptığınız, sizin için ne bir faydaya ne de bir zarara güç yetiremeyen putlarınız değil! Sonra siz, O'nun başınıza inen sıkıntıyı gidermek ve başınıza gelen büyük kederi defetmek suretiyle size lütufta bulunmasının ardından ilahlarınızı ve putlarınızı O'na denk tutuyor, böylece onları
في عبادتِكم إياه، وذلك منكم جهلٌ بواجبِ حقِّه عليكم، وكفرٌ لأيادِيه عندَكم، وتعرُّضٌ منكم لإنزالِ عقوبتِه عاجلًا بكم.
ortak kılarsınız. Bu ise sizin O'nun üzerinizdeki vacip olan hakkını bilmeyişinizden, katındaki nimetlerine nankörlük etmenizden ve cezasını çarçabuk başınıza indirmesine kendinizi maruz bırakmanızdandır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “De ki: 'O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kadirdir.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاء العادِلين بربِّهم الأصنامَ والأوثانَ يا محمدُ: إن الذي يُنَجِّيكم مِن ظلماتِ البرِّ والبحرِ، ومِن كلِّ كرْبٍ، ثم تَعُودون للإشراكِ به، هو القادرُ على أن يُرْسِلَ عليكم عذابًا مِن فوقِكم أو مِن تحتِ أرجلِكم؛ لشركِكم به، وادِّعائِكم معه إلهًا آخرَ غيرَه، وكفرانِكم نعمَه، مع إسْباغِه عليكم آلاءَه ومِنَنَه.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Rablerine putları ve heykelleri denk tutan şu kimselere de ki ey Muhammed: Sizi karanın ve denizin karanlıklarından ve her türlü sıkıntıdan kurtaran, sonra da O'na şirk koşmaya geri döndüğünüz [Rabbiniz], O'na nimetlerini ve lütuflarını üzerinize bolca yağdırmış olmasına rağmen O'na ortak koşmanız, O'nunla birlikte başka bir ilah iddia etmeniz ve nimetlerine nankörlük etmeniz sebebiyle üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kadirdir.
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى"العذابِ" الذي توَعَّد اللهُ به هؤلاء القومَ أن يَبْعَثَه عليهم مِن فوقِهم أو مِن تحتِ أرجلِهم؛ فقال بعضُهم: أما العذابُ الذي توَعَّدَهم به أن يَبْعثَه عليهمِ مِن فوقِهم فالرجمُ. وأما الذي توَعَّدهم أن يَبْعثهَ عليهم مَن تحتِهم فالخَسْفُ.
Tevil ehli, Allah'ın bu topluluğu üstlerinden veya ayaklarının altından üzerlerine göndermekle tehdit ettiği "azap"ın anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Onları üstlerinden göndermekle tehdit ettiği azap taşlanma (recm); altlarından göndermekle tehdit ettiği [azap] ise yere batırılma (hasf)dır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ: {عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} [قال: الرجمُ]. {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ}. قال: الخَسْفُ.
Bize Muhammed b. Beşşâr ve İbn Vekî‘ anlattı, dediler ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten rivayet etti: {عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} “[üstünüzden] bir azap” [[Ebû Mâlik] dedi ki: Taşlanma (recm)]. {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “yahut ayaklarınızın altından”. [Ebû Mâlik] dedi ki: Yere batırılma (hasf)dır.
حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن الأَشْجَعيِّ، عن سفيانَ، عن السديِّ، عن أبي مالكٍ وسعيدِ بنِ جُبيرٍ مثلَه.
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, el-Eşce‘î'den, o Süfyân'dan, o es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den benzerini anlattı.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن شِبْلٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ}. قال: الخَسْفُ .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “De ki: 'O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kadirdir.'” [Mücâhid]: Yere batırılma (hasf)dır, dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ}: فعذابُ السماءِ، {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ}: فيَخْسِفُ بكم الأرضَ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} “De ki: 'O, üstünüzden size bir azap göndermeye kadirdir'”: Semanın azabıdır. {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “yahut ayaklarınızın altından”: Sizi yerin dibine batırır .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ}. قال: كان ابنُ مسعودٍ يَصِيحُ وهو في المجلسِ - أو على المنبرِ -: ألا أيُّها الناسُ، إنه نزَل بكم؛ إن الله يقولُ: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} لو جَاءَكم عذابٌ مِن السماءِ لم يُبْقِ منكم أحدًا، {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} لو خسَف بكم الأرضَ أهْلَكَكم ولم يُبْقِ منكم أحدًا، {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} ألا إنه نزَل بكم أسوأُ الثلاثِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “De ki: 'O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kadirdir'” buyruğu hakkında şöyle dedi: İbn Mes‘ûd mecliste -yahut minberde- iken şöyle haykırırdı: Ey insanlar, dikkat edin! Başınıza inmiştir. Şüphesiz Allah şöyle buyurmaktadır: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ} “De ki: 'O, üstünüzden size bir azap göndermeye kadirdir'”, şayet size gökten bir azap gelseydi sizden hiç kimseyi geride bırakmazdı. {أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “yahut ayaklarınızın altından”, şayet sizi yerin dibine batırsaydı hepinizi helak eder ve sizden hiç kimseyi geride bırakmazdı. {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} “yahut sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya [kadirdir]”, dikkat edin, üç [azab]ın en kötüsü başınıza inmiştir .
وقال آخَرون: عُنِي بالعذابِ من فوقِهم أئمةُ السَّوْءِ، أو من تَحتِ أرجلِهم، الخَدَمُ وسَفِلةُ الناسِ.
Başkaları da şöyle demiştir: Üstlerinden olan azap ile kötü idareciler, ayaklarının altından olan [azap ile de] hizmetçiler ve insanların ayak takımı kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: سَمِعْتُ خَلَّادًا يقولُ: سَمِعْتُ عامرَ بنَ عبدِ الرحمنِ يقولُ: إن ابنَ عباسٍ كان يقولُ في هذه: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ}: فأما العذابُ مِن فوقِكم فأئمةُ السَّوْءِ، وأما العذابُ مِن تحتِ أرجلِكم فخَدَمُ السَّوْءِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Hallâd'ı şöyle derken işittim: Âmir b. Abdirrahmân'ı şöyle derken işittim: İbn Abbâs şu buyruk hakkında şöyle derdi: {قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “De ki: 'O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kadirdir'”: Üstünüzden olan azap kötü yöneticilerdir; ayaklarınızın altından olan azap ise kötü hizmetçilerdir .