Binûn

Yûnus — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {ثُمَّ الله شَهِيدٌ} ليست هنا للترتيب الزماني بل هي لترتيبِ الأخبارِ لا لترتيبِ القصصِ في أنفسها. قال أبو البقاء:» كقولك زيدٌ عالم ثم هو كريم «. وقال الزمخشري:» فإن قلت: اللَّهُ شهيدٌ على ما يفعلون في الدارَيْن فما معنى ثم؟ قلت: ذُكِرَت الشهادة، والمراد مقتضاها ونتيجتها، وهو العقاب، كأنه قيل: ثم الله معاقِبٌ على ما يفعلونه «.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ الله شَهِيدٌ} “sonra Allah şahittir” kavli burada zamansal sıra (tertip) için değil, kıssaların bizzat kendilerinin sırası için değil, haberlerin sırası içindir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Tıpkı senin 'Zeyd âlimdir, sonra o cömerttir' demen gibidir.» Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Şayet: 'Allah onların her iki yurtta da yaptıklarına şahittir, öyleyse 'ثم' edatının anlamı nedir?' dersen; derim ki: Şahitlik zikredilmiş, fakat bunun gereği ve neticesi olan ceza kastedilmiştir; sanki: 'Sonra Allah onların yaptıklarını cezalandırıcıdır' denilmiştir.»

وقرأ إبرهيم ابن أبي عبلة» ثَمَّ «بفتح الثاء جعله ظرفاً لشهادة الله، فيكون» ثَمَّ «منصوباً ب» شهيد «أي: اللَّهُ شهيدٌ عليهم في ذلك المكان، وهو مكانُ حَشْرِهم. ويجوز أن يكونَ ظرفاً لمَرْجِعهم أي: فإلينا مَرْجِعُهم يعني رجوعهم في ذلك المكانِ الذي يُثاب فيه المُحْسِن ويُعاقَبُ فيه المسيءُ.

İbrâhim b. Ebî Able se (ث) harfinin fethasıyla «ثَمَّ» şeklinde okumuş ve onu Allah'ın şahitliğinin zarfı kılmıştır; bu durumda «ثَمَّ» kelimesi «شهيد» ile mansub olur; yani: 'Allah o mekânda onlara şahittir' demektir ki o mekân onların haşrolunacağı yerdir. «مَرْجِعهم» kelimesinin zarfı olması da caizdir; yani: 'Dönüşleri ancak bizedir'; yani iyilik yapanın mükâfatlandırıldığı, kötülük yapanın da cezalandırıldığı o mekânda bize dönmeleridir.

قوله تعالى: {إِلاَّ مَا شَآءَ الله} : فيه وجهان أحدهما: أنه استثناءٌ متصل تقديرُه: إلا ما شاء الله أن أَمْلكه وأٌقْدِر عليه. والثاني: أنه منقطعٌ. قال الزمخشري: «هو استثناءٌ منقطع أي: ولكنْ ما شاء الله من ذلك كائن، فكيف أَمْلك لكم الضررَ وجَلْبَ العذاب؟» .

Yüce Allah'ın: {إِلاَّ مَا شَآءَ الله} “Allah'ın dilediği müstesna” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Muttasıl istisna olmasıdır; takdiri: 'Ancak Allah'ın sahip olmamı ve güç yetirmemi dilediği şeyler müstesna' şeklindedir. İkincisi: Munkatı' olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Munkatı' bir istisnadır; yani: 'Fakat Allah'ın bundan dilediği şey vuku bulur; öyleyse ben sizin için zarara ve azabın gelmesine nasıl malik olabilirim?' demektir.»

قوله تعالى: {أَرَأَيْتُمْ} : قد تقدَّم الكلام على/ «أَرَأَيْتَ» هذه، وأنها تتضمَّن معنى أخبرني فتتعدى إلى اثنين، ثانيهما غالباً جملة استفهامية فينعقد منها مع ما قبلها مبتدأٌ وخبرٌ كقولِهم: «أرأيتَك زيداً ما صنع» وتقدَّم مذاهبُ الناسِ فيها في سورة الأنعام فعليك باعتباره ثَمَّة. ومفعولُها الأول في هذه الآية الكريمة محذوفٌ، والمسألةُ من بابِ الإِعمال لأنه تنازع

Yüce Allah'ın: {أَرَأَيْتُمْ} “Söyler misiniz?” kavli: Bu «أَرَأَيْتَ» lafzı üzerine açıklamalar daha önce geçmişti; onun 'bana haber ver' anlamını içerdiği, bu yüzden iki mef'ûle geçişli olduğu ve bu iki mef'ûlden ikincisinin çoğunlukla bir istifham cümlesi olduğu, bundan da kendinden öncekiyle birlikte mübteda ve haber meydana geldiği belirtilmişti; tıpkı Arapların: «أرأيتَك زيداً ما صنع» (Bana Zeyd'den haber ver, o ne yaptı?) sözleri gibi. Bu konudaki mezhepler el-En'âm Suresi'nde geçmişti, oraya bakılmalıdır. Bu yüce ayette onun birinci mef'ûlü mahzuftur ve bu mesele amel ettirme (i'mâl) babındandır; zira

أرأيت وأتاكم في «عذاب» ، والمسألةُ من إعمال الثاني، إذ هو المختار عند البصريين، ولمَّا أعمله أضمر في الأول وحَذَفَه، لأنَّ إبقاءَه مخصوصٌ بالضرورة، أو جائزُ الذكرِ على قلةٍ عند آخرين، ولو أعمل الأول لأضمرَ في الثاني؛ إذ الحذف منه لا يكون إلا في ضرورة أو في قليلٍ من الكلام، ومعنى الكلام: قل لهم يا محمد أخبروني عن عذاب الله إن أتاكم، أيُّ شيءٍ تستعجلون منه، وليس شيءٌ من العذاب يُسْتعجل به لمرارته وشدة إصابته فهو مُقْتَضٍ لنفورِ الطَّبَع منه. قال الزمخشري «فإن قلت: بم يتعلَّق الاستفهامُ وأين جوابُ الشرط؟ قلت: تعلَّق ب» أرأيتم «لأن المعنى: أخبروني ماذا يَسْتعجل منه المجرمون، وجوابُ الشرط محذوف وهو» تَنْدموا على الاستعجال «أو» تعرفوا الخطأ فيه «. قال الشيخ:» وما قَدَّره غيرُ سائغ لأنه لا يُقَدَّر الجوابُ إلا ممَّا تقدَّمَه لفظاً أو تقديراً تقول: «أنت ظالمٌ إن فعلت» التقدير: إن فعلت فأنت ظالم، وكذلك: {وَإِنَّآ إِن شَآءَ الله لَمُهْتَدُونَ} [البقرة: ٧٠] التقدير: إن شاءَ الله نَهْتَدِ، فالذي يُسَوِّغ أن يُقَدَّر: إن أتاكم عذابه فأخبروني ماذا يستعجل منه المجرمون «.

«أرأيت» ve «أتاكم» fiilleri «عذاب» kelimesinde tenâzu' etmiştir (çekişmiştir). Mesele ikincinin amel ettirilmesi kabilindendir, zira Basralılara göre tercih edilen budur. İkinciyi amel ettirince, birincide [mef'ûlü] zamirleştirdi ve onu hazfetti; çünkü onun varlığını koruması zarurete mahsustur veya başkalarına göre az da olsa zikredilmesi caizdir. Şayet birinciyi amel ettirseydi ikincide zamirleştirirdi; zira ondan hazif ancak zaruret halinde veya kelamda az olarak vuku bulur. Sözün anlamı şudur: Ey Muhammed! Onlara de ki: 'Şayet Allah'ın azabı size gelirse, ondan hangi şeyi acele istiyorsunuz bana haber verin.' Zira azaptan hiçbir şey acılığı ve isabetinin şiddeti sebebiyle acele istenmez; aksine o, tabiatın kendisinden nefret etmesini gerektirir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: 'İstifham neye taalluk eder ve şartın cevabı nerededir?' dersen; derim ki: 'أرأيتم' fiiline taalluk etmiştir; çünkü anlam: 'Günahkârların ondan neyi acele istediklerini bana haber verin' demektir; şartın cevabı ise mahzuftur ve 'acele istemenize pişman olursunuz' veya 'ondaki hatayı anlarsınız' takdirindedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun yaptığı bu takdir caiz değildir; çünkü cevap ancak lafzen veya takdiren kendisinden önce geçen bir şeyden takdir edilir; nitekim 'Eğer yaparsan sen zalimsin' dersin, takdiri: 'Eğer yaparsan bilesin ki sen zalimsin'dir; yine: {وَإِنَّآ إِن شَآءَ الله لَمُهْتَدُونَ} [el-Bakara: 70] “inşallah biz mutlaka doğru yolu buluruz” kavlinin takdiri: 'Allah dilerse doğru yolu buluruz'dur. Dolayısıyla caiz olan takdir şudur: 'Şayet O'nun azabı size gelirse, suçluların ondan neyi acele istediklerini bana haber verin.'»

وقال الزمخشري أيضاً:» ويجوزُ أن يكونَ «ماذا يَسْتعجل منه المجرمون» جواباً للشرط كقولك: إنْ أَتَيْتك ما تُطْعمني؟ ثم تتعلَّق الجملةُ ب «أرأيتم» ، وأن يكونَ «أثُمَّ إذا ما وقع آمنتم به» . جواباً للشرط، و «ماذا يَسْتعجل منه المجرمون» اعتراضاً، والمعنى: إنْ أتاكم عذابه آمنتم به بعد وقوعِه حينَ لا ينفعكم الإِيمان «. قال الشيخ:» أمَّا تجويزُه أن يكون «ماذا»

Zemahşerî ayrıca şöyle demiştir: «'ماذا يَسْتعجل منه المجرمون' cümlesinin; tıpkı senin: 'Eğer sana gelirsem bana ne yedireceksin?' demen gibi şartın cevabı olması, ardından cümlenin 'أرأيتم' fiiline taalluk etmesi de caizdir; yine 'أثُمَّ إذا ما وقع آمنتم به' cümlesinin şartın cevabı, 'ماذا يَسْتعجل منه المجرمون' cümlesinin ise itiraz (ara cümle) olması da caizdir; anlamı da: 'Şayet O'nun azabı size gelirse, iman etmenin size fayda vermeyeceği vuku bulma vaktinden sonra mı O'na iman edeceksiniz?' şeklindedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun 'ماذا' [cümlesinin]

جواباً للشرط فلا يَصِح، لأن جوابَ الشرط إذا كان استفهاماً فلا بد فيه من الفاء تقول: إنْ زارنا فلان فأيُّ رجل هو، وإن زارَنا فلانٌ فأيُّ يدٍ له بذلك، ولا يجوز حذفها إلا إن كان في ضرورةٍ، والمثالُ الذي ذكره وهو «إن أتيتك ما تُطْعمني؟» هو مِنْ تمثيلهِ لا من كلام العرب. وأمَّا قوله: «ثمَّ تتعلَّق الجملةُ ب» أرأيتم «إن عنى بالجملة» ماذا يَسْتعجل «فلا يصحُّ ذلك، لأنه قد جعلها جواباً للشرط، وإن عَنَى بالجملة جملةَ الشرط فقد فسَّر هو» أرأيتم «بمعنى أخبروني، و» أخبرني «يطلب متعلقاً مفعولاً، ولا تقع جملةُ الشرط موقعَ مفعول أخبرني.

şartın cevabı olmasını caiz görmesine gelince; bu sahih değildir. Çünkü şartın cevabı istifham olduğu zaman onda 'fâ' edatının bulunması şarttır; nitekim: 'Eğer filanca bizi ziyaret ederse o ne biçim adamdır!' ve 'Eğer filanca bizi ziyaret ederse bunda onun ne lütfu vardır!' dersin. Ancak zaruret halinde fâ'nın hazfedilmesi caizdir. Onun zikrettiği 'Eğer sana gelirsem bana ne yedireceksin?' misali ise Arapların kelamından değil, kendi kurduğu misallerdendir. Onun: 'Sonra bu cümle 'أرأيتم' fiiline taalluk eder' sözüne gelince: Şayet bu cümle ile 'ماذا يَسْتعجل' cümlesini kastettiyse bu sahih olmaz, çünkü onu zaten şartın cevabı kılmıştır. Şayet o cümle ile şart cümlesini kastettiyse, kendisi 'أرأيتم' lafzını 'bana haber verin' anlamıyla tefsir etmiştir; oysa 'أخبرني' (bana haber ver) ifadesi mef'ûl olan bir müteallak talep eder ve şart cümlesi 'أخبرني' fiilinin mef'ûlü konumuna geçemez.

وأمَّا تجويزُه أن يكون «أثم إذا ما وقع آمنتم به» جواباً للشرط و «ماذا يستعجل منه المجرمون» اعتراضاً فلا يَصِحُّ أيضاً لِما ذكرناه مِنْ أنَّ جملةَ الاستفهام لا تقع جواباً للشرط إلا ومعها فاءُ الجواب، وأيضاً ف «ثم» هنا هي حرف عطفٍ تَعْطِفُ الجملةَ التي بعدها على التي قبلها، فالجملةُ الاستفهامية معطوفةٌ، وإذا كانت معطوفة لم يَصِحَّ أن تقعَ جوابَ الشرط، وأيضاً ف «أرأيتم» بمعنى «أخبروني» تحتاج إلى مفعول، ولا تقعُ جملةُ شرط موقعَه «.

«'أثم إذا ما وقع آمنتم به' ifadesinin şartın cevabı, 'ماذا يستعجل منه المجرمون' ifadesinin de itiraz (ara cümle) olmasını caiz görmesine gelince; bu da zikrettiğimiz gerekçeyle sahih değildir; zira istifham cümlesi ancak beraberinde cevap fâ'sı bulunduğu takdirde şartın cevabı olabilir. Ayrıca buradaki 'ثم' edatı, kendisinden sonraki cümleyi kendisinden öncekine bağlayan bir atıf harfidir; dolayısıyla istifham cümlesi matuftur. Matuf olduğunda ise şartın cevabı olması sahih olmaz. Ayrıca 'أخبروني' anlamındaki 'أرأيتم' ifadesi bir mef'ûle muhtaçtır ve şart cümlesi onun yerine geçemez.»

وكونُ» أرأيتم «بمعنى» أخبروني «هو الظاهر المشهور. وقال الحوفي:» الرؤيةُ مِنْ رؤية القلب التي بمعنى العلم لأنها داخلةٌ على الجملة من الاستفهام التي معناها التقرير، وجوابُ الشرط محذوفٌ، وتقديرُ الكلام: أرأيتم ما يستعجل من العذاب المجرمون إنْ أتاكم عذابه «. انتهى، فهذا ظاهرٌ في أنَّ» أرأيتم «غيرُ مضمنةٍ معنى الإِخبار، وأن الجملةَ الاستفهامية سَدَّت مَسَدَّ المفعولين، ولكن المشهور الأول. /

«أرأيتم» ifadesinin «أخبروني» (bana haber verin) anlamında olması zahir ve meşhur olan görüştür. el-Hûfî şöyle demiştir: «Buradaki rü'yet (görme), ilim anlamındaki kalp rü'yetidir; çünkü anlamı takrir olan istifham cümlesinin başına dâhil olmuştur; şartın cevabı ise mahzuftur ve kelamın takdiri: 'Şayet O'nun azabı size gelirse, suçluların azaptan neyi acele istediklerini gördünüz mü (bildiniz mi)?' şeklindedir.» [Sözü] bitti. Bu açıklama, «أرأيتم» fiilinin haber verme anlamını içermediği ve istifham cümlesinin iki mef'ûlün yerine geçtiği hususunda açıktır; ancak meşhur olan birinci görüştür.

قوله: {مَّاذَا يَسْتَعْجِلُ} قد تقدَّم الكلام على هذه الكلمة ومذاهبِ الناس فيها. وجَوَّز بعضُهم هنا أن تكون» ما «مبتدأً و» ذا «خبره، وهو موصولٌ

Yüce Allah'ın: {مَّاذَا يَسْتَعْجِلُ} “neyi acele istiyorlar?” kavli: Bu kelime ve insanların bu husustaki mezhepleri hakkında daha önce açıklama geçmişti. Bazıları burada «ما»nın mübteda, «ذا»nın ise onun haberi olmasını caiz görmüştür; o da

بعني الذي، و» يستعجل «صلتُه وعائدُه محذوفٌ تقديره: أيُّ شيء الذي يستعجله منه أي من العذاب، أو من الله تعالى. وجوَّز آخرون كمكي وأنظارِه أن يكونَ» ماذا «كلُّه مبتدأً أي: يُجعل الاسمان بمنزلةِ اسمٍ واحد، والجملةُ بعده خبره. وقال أبو علي:» وهو ضعيفٌ لخلوِّ الجملةِ من ضمير يعود على المبتدأ «. وقد أجاب أبو البقاء عن هذا فقال:» ورُدَّ هذا القول بأنَّ الهاء في «منه» تعودُ على المبتدأ كقولك: «زيدٌ أَخَذْتُ منه درهماً» . قلت: ومِثْلُ أبي علي لا يخفى عليه مثل ذلك، إلا أنه لا يَرَى عَوْدَ الهاءِ على الموصولِ لأن الظاهرِ عَوْدُها على العذاب. قال الشيخ: «والظاهرُ عَوْدُ الضمير في» منه «على العذاب، وبه يَحْصُل الربطُ لجملةِ الاستفهامِ بمفعول» أرأيتم «المحذوف الذي هو مبتدأٌ في الأصل» . وقال مكي: «وإن شئت جعلت» ما «و» ذا «بمنزلة اسمٍ واحدٍ في موضع رفع بالابتداء، والجملةُ التي بعده الخبر، والهاءُ في» منه «تعود أيضاً على العذاب» . قلت: فقد تُرك المبتدأُ بلا رابطٍ لفظي حيث جَعَل الهاءَ عائدةً على غير المبتدأ فيكون العائدُ عند محذوفاً. لكنه قال بعد ذلك: «فإنْ جعلت الهاء في» منه «تعود على الله جلَّ ذكره و» ما «و» ذا «اسماً واحداً كانت» ما «في موضع نصب ب» يستعجل «والمعنى: أيَّ شيء يستعجل المجرمون من الله» فقوله هذا يؤذنَ بأن الضميرَ لمَّا عاد على غير المبتدأ جعله مفعولاً مقدماً، وهذا الوجهُ بعينه جائزٌ فيما إذا جُعل الضمير عائداً على العذاب. ووجهُ الرفعِ على الابتداء جائزٌ فيما إذا جُعِل الضمير عائداً على الله تعالى إذ العائدُ الرابطُ مقدرٌ كما تقدم التنبيهُ عليه.

«الذي» (o kimse/şey ki) anlamında bir ism-i mevsûldür; «يستعجل» onun sılasıdır ve âid zamiri mahzuftur, takdiri: 'Ondan -yani azaptan veya Yüce Allah'tan- acele istediği şey nedir?' şeklindedir. Mekkî ve benzeri diğer âlimler ise «ماذا» kelimesinin tamamının mübteda olmasını caiz görmüşlerdir; yani bu iki isim tek bir isim mesabesinde kılınır, ondan sonraki cümle de onun haberi olur. Ebû Ali şöyle demiştir: «Cümlenin mübtedaya dönen bir zamirden hali olması sebebiyle bu zayıftır.» Ebü'l-Bekâ buna cevap vererek şöyle demiştir: «Bu görüş, 'منه'deki ه zamirinin mübtedaya döndüğü belirtilerek reddedilmiştir; tıpkı senin 'Zeyd, ben ondan bir dirhem aldım' demen gibi.» Derim ki: Ebû Ali gibi bir zata böyle bir şey gizli kalmaz; ancak o, zamirin mevsûle dönmesini uygun görmemektedir, zira zahir olan onun azaba dönmesidir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zahir olan, 'منه'deki zamirin azaba dönmesidir; istifham cümlesinin, 'أرأيتم' fiilinin aslında mübteda olan mahzuf mef'ûlüne bağlanması da bununla hâsıl olur.» Mekkî ise şöyle demiştir: «Dilersen 'ما' ve 'ذا'yı ibtidaen ref mahallinde tek bir isim mesabesinde kılarsın, ondan sonraki cümle haber olur; 'منه'deki ه zamiri de yine azaba döner.» Derim ki: Zamiri mübtedadan başkasına döndürdüğü için mübtedayı lafzî bir rabıtasız (bağlayıcısız) bırakmıştır; dolayısıyla bu durumda âid zamir ona göre mahzuf olur. Fakat o bundan sonra şöyle demiştir: «Şayet 'منه'deki ه zamirini şanı yüce olan Allah'a döndürür, 'ما' ve 'ذا'yı da tek bir isim kılarsan, 'ما' kelimesi 'يستعجل' fiili ile nasb mahallinde olur ve anlamı: 'Suçlular Allah'tan neyi acele istiyorlar?' şeklinde olur.» Onun bu sözü, zamir mübtedadan başkasına döndüğünde onu öne geçmiş mef'ûl kıldığına işaret eder; bu vechin aynısı, zamirin azaba döndürüldüğü durumda da caizdir. İbtida üzere ref vechi ise, zamir Yüce Allah'a döndürüldüğü durumda da caizdir; zira daha önce dikkat çekildiği üzere bağlayıcı âid zamir takdir edilmiştir.

قوله تعالى: {أَثُمَّ} : قد تقدَّم خلافُ الزمخشري للجمهور في ذلك، حيث يقدِّر جملةً بين همزة الاستفهام وحرف العطف. و «ثمَّ» حرفُ عطف، وقد قال الطبري ما لا يوافَق عليه فقال: «وأثُمَّ هذه بضمِّ الثاء ليست التي بمعنى العطف، وإنما هي بمعنى هنالك» فإن كان قَصَدَ تفسير المعنى وهو بعيدٌ فقد أبهم في قوله، لأن هذا المعنى لا يُعْرَفُ في «ثُمَّ» بضم الثاء، إلا أنه قد قرأ طلحة بن مصرف «أثَمَّ» بفتح الثاء، وحينئذ يَصِحُّ تفسيرها بمعنى هنالك.

Yüce Allah'ın: {أَثُمَّ} “sonra mı?” kavli: İstifham hemzesi ile atıf harfi arasında bir cümle takdir ettiği hususta Zemahşerî'nin cumhura muhalefeti daha önce geçmişti. «ثمَّ» bir atıf harfidir. Taberî ise kendisine muvafakat edilmeyen bir söz söyleyerek şöyle demiştir: «Se (ث) harfinin zammesiyle olan bu 'أثُمَّ', atıf anlamında olan [edat] değildir, aksine o 'orada/o vakit' (henâlike) anlamındadır.» Şayet mana yönünden tefsiri kastettiyse -ki bu uzaktır- sözünde kapalılık yapmıştır; çünkü bu anlam se harfinin zammesiyle olan «ثُمَّ» kelimesinde bilinmemektedir. Ne var ki Talha b. Musarrif se harfinin fethasıyla «أثَمَّ» şeklinde okumuştur; bu takdirde onun 'orada' (henâlike) anlamıyla tefsir edilmesi sahih olur.

قوله: {الآنَ} قد تقدَّم الكلام في «الآن» . وقرأ الجمهور «ألآن» بهمزة استفهام داخلة على «الآن» وقد تقدم مذاهب القراء في ذلك. و «الآن» نصبٌ بمضمر تقديره: الآن آمنتم. ودلَّ على هذا الفعلِ المقدرِ الفعلُ الذي تقدَّمه وهو قولُه: {أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ} . ولا يجوز أن يعملَ فيه «آمنتم» الظاهرُ؛ لأنَّ ما قبلَ الاستفهام لا يَعْمل فيما بعده، كما أنَّ ما بعدَه لا يعملُ فيما قبله لأنَّ له صدرَ الكلام، وهذا الفعلُ المقدرُ ومعمولُه على إضمار قول أي: قِيل لهم إذ آمنوا بعد وقوعِ العذابِ: آمنتم الآن به.

Yüce Allah'ın: {الآنَ} “şimdi mi?” kavli: «الآن» hakkında açıklama daha önce geçmişti. Cumhur, «الآن» üzerine dâhil olan istifham hemzesiyle «ألآن» şeklinde okumuştur; kıraat imamlarının bu konudaki mezhepleri daha önce geçmişti. «الآن» kelimesi, takdiri: 'Şimdi mi iman ettiniz?' olan gizli bir [fiil] ile mansubdur. Kendisinden önce geçen: {أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ} “Sonra o vuku bulunca mı O'na iman ettiniz?” kavlindeki fiil, bu takdir edilen fiile delalet etmiştir. Zahir olan «آمنتم» fiilinin onda amel etmesi caiz değildir; çünkü istifhamdan önceki lafız istifhamdan sonrakinde amel edemez; nitekim kelamın başında gelme hakkına sahip olduğu için istifhamdan sonraki de kendisinden öncekinde amel edemez. Bu takdir edilen fiil ve onun ma'mûlü, gizli bir söz (kavl) takdiri üzeredir; yani: Azap vuku bulduktan sonra iman ettiklerinde onlara: 'Şimdi mi O'na iman ettiniz?' denilmiştir.

والقراءةُ بالاستفهامِ هي قراءةُ العامة، وقد عَرَفْتَ تخريجَها. وقرأ عيسى وطلحة «آمنتم به الآن» بوصل الهمزة من غيرِ استفهامٍ، وعلى هذه القراءةِ ف «الآن» منصوبٌ ب «آمنتم» هذا الظاهر.

İstifham ile okuyuş genel kıraattir (kıraat-ı âmme) ve onun tahrîcini öğrendin. Îsâ ve Talha ise istifham olmaksızın hemzenin vaslı ile «آمنتم به الآن» şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre zahir olan, «الآن» kelimesinin «آمنتم» fiili ile mansub olmasıdır.

قولُه: {وَقَدْ كُنتُم} جملةٌ حاليةٌ. قال الزمخشري: {وَقَدْ كُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} يعني تُكَذِّبون، لأنَّ استعجالَهم كان على جهةِ التكذيبِ والإِنكارِ «. قلت: فَجَعَله من باب الكناية لأنه دلالةٌ على الشيءِ بلازِمِه نحو» هو طويلُ النِّجاد «كَنَيْتَ به عن طولِ قامتِه؛ لأنَّ طولَ نِجادِه لازمٌ لطول قامتِه وهو باب بليغ.

Allah Teâlâ'nın {وَقَدْ كُنتُم} “Hâlbuki siz ... idiniz” ifadesi bir hâl cümlesidir. Zemahşerî şöyle demiştir: “{وَقَدْ كُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} “Hâlbuki siz onu acele istiyordunuz” [ifadesi], yalanlıyordunuz demektir; çünkü onların acele istemeleri yalanlama ve inkâr kabilindendi.” Derim ki: [Zemahşerî] bunu kinaye bâbından saymıştır; zira bu, bir şeyin kendi lâzımıyla (ayrılmaz gereğiyle) ifade edilmesidir. Tıpkı “هو طويلُ النِّجاد” (onun kılıç kınının bağı uzundur) sözünle boyunun uzunluğunu kinaye etmen gibidir; çünkü kılıç kını bağının uzunluğu, boyun uzunluğunun bir lâzımıdır (gereğidir). Bu da beliğ bir bâbdır.

وقوله تعالى: {ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ} : هذه الجملةُ على قراءةِ العامة عطفٌ على ذلك الفعلِ المقدَّرِ الناصبِ ل «الآن» ، وعلى قراءةِ طلحة هو استئنافُ إخبارٍ عَمَّا يُقال لهم يومَ القيامة، و «ذوقوا» ، و «هل تُجْزَوْن» كلُّه في محلِّ نصبٍ بالقول، وقوله «إلا بما» هو المفعولُ الثاني ل «تُجْزَون» ، والأولُ قائمٌ مقامَ الفاعلِ، وهو استثناءٌ/ مفرغ.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ} “Sonra o zulmedenlere denildi ki:” kavli: Bu cümle, genel kıraate göre «الآن» kelimesini nasbeden o takdirî fiile matuftur; Talha'nın kıraatine göre ise kıyamet günü onlara söylenecek şeyin haber verilmesine yönelik bir istinaftır. «ذوقوا» (tadın) ve «هل تُجْزَوْن» (cezalandırılır mısınız?) sözlerinin tamamı kavl (söz) ile nasb mahallindedir. «إلا بما» kavli ise «تُجْزَون» fiilinin ikinci mef'ûlüdür; birincisi nâib-i fâil makamına geçmiştir ve bu bir müferrağ istisnadır.

قوله تعالى: {أَحَقٌّ هُوَ} : يجوز أن يكونَ «حَقٌّ» مبتدأ و «هو» مرفوعاً بالفاعلية سدَّ مَسَدَّ الخبر، و «حق» وإن كان في الأصلِ مصدراً ليس بمعنى اسم فاعل ولا مفعول، لكنه في قوةِ «ثابت» فلذلك رَفَعَ الظاهرَ. ويجوز أن يكون «حَقٌّ» خبراً مقدماً و «هو» مبتدأً مؤخراً.

Yüce Allah'ın: {أَحَقٌّ هُوَ} “O gerçek midir?” kavli: «حَقٌّ» kelimesinin mübteda, «هو» zamirinin de fâillik ile merfû olup haberin yerine geçen (sedde mesedde'l-haber) olması caizdir. «حق» kelimesi aslen bir masdar olup ism-i fâil veya mef'ûl anlamında olmasa da, «sabit» anlamının gücünde olduğu için zahir [zamiri] ref etmiştir. «حَقٌّ» kelimesinin mukaddem haber, «هو» zamirinin de muahhar mübteda olması da caizdir.

واختلف في «يَسْتَنْبِئُونك» هذه هل هي متعديةٌ إلى واحد أو إلى اثنين أو إلى ثلاثة؟ فقال الزمخشري: «ويَسْتَنْبِئونك فيقول: أحقٌّ هو» فظاهرُ هذه العبارةِ أنها متعديةٌ لواحد، وأن الجملةَ الاستفهاميةَ في محلِّ نصبٍ بذلك القولِ المضمرِ المعطوفِ على «يَسْتَنْبِئُونك» وكذا فَهِم عنه الشيخ أعني تعدِّيَها لواحدٍ. وقال مكي: «أحقٌّ هو ابتداءٌ وخبرٌ في موضعِ المفعولِ الثاني إذا جَعَلْتَ» يستنبؤنك «بمعنى يَسْتَخْبِرونك، فإذا جَعَلْتَ» يستنبئونك «

Buradaki «يَسْتَنْبِئُونك» fiilinin bir, iki veya üç [mef'ûle] mi müteaddî olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Senden haber isterler de derler ki: O gerçek midir?'» Bu ifadenin zahiri, onun tek bir mef'ûle müteaddî olduğu ve istifham cümlesinin «يَسْتَنْبِئُونك» fiiline matuf olan bu gizli kavl ile nasb mahallinde bulunduğu yönündedir; Şeyh [Ebû Hayyân] da ondan böyle -yani tek bir mef'ûle müteaddî olduğunu- anlamıştır. Mekkî şöyle demiştir: «'أحقٌّ هو', 'يستنبؤنك' fiilini 'senden haber soruyorlar' (yestehbîrûnek) anlamında kıldığında ikinci mef'ûl konumunda bir ibtida ve haberdir. Şayet 'يستنبئونك' fiilini

بمعنى يَسْتَعْلِمونك كان» أحقٌّ هو «ابتداءً وخبراً في موضع المفعولَيْن لأنَّ» أَنْبأ «إذا كان بمعنى أَعْلَم كان متعدياً إلى ثلاثةِ مفعولِيْن يجوزُ الاكتفاءُ بواحدٍ، ولا يجوزُ الاكتفاء باثنين دون الثالث، وإذا كانت» أنبأ «بمعنى أَخْبر تَعَدَّتْ إلى مفعولَيْن، لا يجوز الاكتفاءُ بواحد دون الثاني: وأنبأ ونبَّأ في التعدِّي سواءٌ» . وقال ابنُ عطية: «معناه يَسْتَخْبرونك، وهو على هذا يتعدَّى إلى مفعولين أحدهما الكافُ، والآخرُ في الابتداء والخبر» فعلى ما قال تكون «يَسْتنبئونك» معلقة بالاستفهام، وأصل استنبأ أن يتعدَّى إلى مفعولين أحدهما ب «عن» ، تقول: اسْتَنْبأت زيداً عن عمرو أي: طلبت منه أن يُنْبِئَني عن عمرو. ثم قال: «والظاهر أنها تحتاج إلى مفعولِين ثلاثةٍ أحدُهما الكافُ، والابتداءُ والخبرُ سَدَّ مَسَدَّ المفعولَيْن» . قال الشيخ: «وليس كما ذكر لأن» استعلم «لا يُحْفظ كونُها متعديةً إلى مفاعيلَ ثلاثةٍ، لا يُحْفظ» استعملت زيداً عمراً قائماً «فتكونُ جملةُ الاستفهامِ سَدَّتْ مَسدَّ المفعولين، ولا يَلْزَمُ مِنْ كونها بمعنى» يَسْتعلمونك «أن تتعدَّى إلى ثلاثة؛ لأنَّ» استعلم «لا يتعدَّى إلى ثلاثةٍ كما ذكرنا» .

'senden bilgi istiyorlar' (yesta'limûnek) anlamında kılarsan 'أحقٌّ هو' ibtida ve haber olarak iki mef'ûl konumunda olur; çünkü 'أَنْبأ' fiili 'bildirdi' (a'leme) anlamında olduğunda üç mef'ûle müteaddî olur; bir tanesiyle yetinmek caiz olur, fakat üçüncüsü olmaksızın iki tanesiyle yetinmek caiz olmaz. 'أنبأ' fiili 'haber verdi' (ahbera) anlamında olduğunda ise iki mef'ûle müteaddî olur; ikincisi olmaksızın birincisiyle yetinmek caiz olmaz. 'Enbee' ve 'nebbe'e' geçişlilik bakımından eşittir.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Anlamı: 'Senden haber soruyorlar'dır; bu duruma göre iki mef'ûle müteaddî olur: Biri kâf zamiridir, diğeri ise ibtida ve haberdir.» Dolayısıyla onun söylediğine göre «يَسْتنبئونك» fiili istifham ile ta'lîk edilmiştir. İstenbee (استنبأ) fiilinin aslı, biri «عن» harf-i ceriyle olmak üzere iki mef'ûle müteaddî olmasıdır; nitekim 'Amr hakkında bana haber vermesini Zeyd'den istedim' dersin. Sonra şöyle demiştir: «Zahir olan, onun üç mef'ûle ihtiyaç duymasıdır; biri kâf zamiridir, ibtida ve haber ise iki mef'ûlün yerine geçmiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zikrettiği gibi değildir; çünkü 'iste'leme' fiilinin üç mef'ûle müteaddî olduğu nakledilmemiştir; 'Zeyd'den Amr'ın ayakta olduğunu bana bildirmesini istedim' şeklinde bir kullanım nakledilmemiştir ki istifham cümlesi iki mef'ûlün yerine geçmiş olsun. Onun 'yesta'limûnek' anlamında olmasından üç mef'ûle müteaddî olması gerekmez; çünkü zikrettiğimiz üzere 'iste'leme' fiili üç mef'ûle geçişli olmaz.»

قلت: قد سَبَقَ أبا محمد إلى هذا مكي بن أبي طالب كما قدَّمْتُ حكايته عنه، والظاهرُ جوازُ ذلك، ويكون التعدي إلى ثالث قد حَصَلَ بالسين، لأنهم نَصُّوا على أن السين تُعَدّي، فيكونُ الأصلُ: «علم زيدٌ عمراً قائماً» ثم تقول: «استعلمْتُ زيداً عمراً قائماً» ، إلا أنَّ النحويين نَصُّوا على أنه لا يتعدَّى إلى ثلاثةٍ إلا «عَلِم» و «رأى» المنقولَيْن بخصوصيةِ همزةِ التعدِّي إلى ثالثٍ، وأنبأ ونَبَّأ وأخبر وخبَّر وحدَّث.

Derim ki: Ebû Muhammed'den önce Mekkî b. Ebî Tâlib de kendisinden aktardığım üzere bu görüşe gitmiştir; zahir olan bunun caiz olmasıdır ve üçüncü mef'ûle geçişlilik sîn (س) harfiyle hâsıl olmuştur; zira nahivciler sîn harfinin geçişli kıldığını açıkça belirtmişlerdir. Buna göre asıl: 'Zeyd Amr'ın ayakta olduğunu bildi' şeklindedir, sonra 'Zeyd'den Amr'ın ayakta olduğunu bana bildirmesini istedim' dersin. Ancak nahivciler, üçüncü mef'ûle geçişlilik sağlayan ta'diye hemzesinin hususiyetiyle nakledilen «عَلِم» (bildi) ve «رأى» (gördü) fiilleri ile «أنبأ», «نَبَّأ», «أخبر», «خبَّر» ve «حدَّث» fiilleri dışında hiçbir fiilin üç mef'ûle müteaddî olamayacağını açıkça ifade etmişlerdir.

وقرأ الأعمش «آلحقُّ» بلامِ التعريف. قال الزمخشري: «وهو أَدْخَلُ في الاستهزاء لتضمُّنه معنى التعريض بأنه باطلٌ، ذلك أن اللامُ للجنس وكأنه قيل: أهو الحقُّ لا الباطلُ، أو: أهو الذي سَمَّيْتموه الحق» .

el-A'meş tarif lâmı ile «آلحقُّ» şeklinde okumuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Onun batıl olduğuna dair üstü kapalı bir tarizi içermesi sebebiyle bu okuyuş alaya almada daha ileri bir ifadedir; çünkü lâm cins içindir ve sanki: 'O hak mıdır, batıl değil midir?' yahut 'Sizin hak diye isimlendirdiğiniz şey o mudur?' denilmiştir.»

قوله: {إي} حرفُ جوابٍ بمعنى نعم ولكنها تختصُّ بالقسم أي: لا تُسْتعمل إلا في القسم بخلافِ نعم. قال الزمخشري: «وإي بمعنى نعم في القسم خاصةً كما كان» هل «بمعنى» قد «في الاستفهامِ خاصةً، وسَمِعْتهم يقولون في التصديق» إيْوَ «فَيَصِلُونه بواو القسم ولا يَنْطِقون به وحده» . قال الشيخ: «لا حجَّةَ فيما سمعه لعدمِ الحُجة في كلامِ مَنْ سمعه لفسادِ كلامه وكلامِ مَنْ قبله بأزمانٍ كثيرة» . وقال ابن عطية: «وهي لفظةٌ تتقدَّم القسمَ بمعنى نعم، ويجيءُ بعدها حرفُ القسم وقد لا يجيءُ تقول: إي وربي، إي ربي» .

Yüce Allah'ın: {إي} “Evet” kavli: «نعم» (evet) anlamında bir cevap harfidir; ancak yemine mahsustur; yani «نعم» edatının aksine sadece yeminde kullanılır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Tıpkı 'هل' edatının sadece istifhamda 'قد' anlamında olması gibi, 'إي' edatı da sadece yeminde 'نعم' anlamındadır. Onların tasdikte 'إيْوَ' dediklerini işittim; onu yemin vâv'ına bitiştirirler ve onu tek başına telaffuz etmezler.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «İşittiği şeyde hüccet (delil) yoktur; çünkü onu işittiği kimsenin sözü, kendisinden çok önceki zamanlardan beri kendi kelamının ve başkalarının kelamının bozulmuş olması sebebiyle delil teşkil etmez.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Bu, 'نعم' anlamında yeminden önce gelen bir lafızdır; sonrasında yemin harfi gelebilir de gelmeyebilir de; nitekim: 'Evet, Rabbime andolsun ki' veya 'Evet, Rabbim hakkı için' dersin.»

قوله: {وَمَآ أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ} يجوزُ أن تكونَ الحجازيةَ، وأن تكونَ التميميةَ، لخفاءِ النصبِ أو الرفع في الخبر. وهذا عند غيرِ الفارسي وأتباعِه، عني جوازَ زيادةِ الباء في خبر التميمية. وهذه الجملةُ تحتملُ وجهين، أحدهما: أن تكون معطوفةً على جوابِ القسم، فيكونَ قد أجاب القسم بجملتين إحداهما مثبتةٌ مؤكَّدةٌ ب «إنَّ» واللام، والأخرى منفيةٌ مؤكَّدةٌ بزيادة الباء. والثاني: أنها مستأنفةٌ سِيْقَتْ للإِخبار بعَجْزهم عن التعجيز. و «مُعْجز» مِنْ أعجز فهو متعدٍّ لواحدٍ كقوله تعالى: {وَلَن نُّعْجِزَهُ هَرَباً} [الجن: ١٢] فالمفعول هنا محذوفٌ أي:

Yüce Allah'ın: {وَمَآ أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “ve siz aciz bırakacak da değilsiniz” kavli: Haberde nasb veya ref durumunun gizli kalması sebebiyle Hicaz ehlinin [mâ'sı] da Temîm ehlinin [mâ'sı] da olması caizdir. Bu, Fârisî ve tabilerinin dışındakilere göredir; yani Temîm ehlinin mâ'sının haberinde bâ (ب) harf-i cerinin ziyade kılınmasının caiz oluşudur. Bu cümle iki vechi ihtimal taşır: Birincisi: Yeminin cevabına matuf olmasıdır; bu durumda yemine biri «إنَّ» ve lâm ile tekit edilmiş olumlu, diğeri de ziyade bâ harfi ile tekit edilmiş olumsuz olmak üzere iki cümle ile cevap vermiş olur. İkincisi: Onların aciz bırakmaktan aciz olduklarını haber vermek üzere sevk edilmiş bir istinaf cümlesi olmasıdır. «مُعْجز» kelimesi «أعجز» fiilindendir ve tek bir mef'ûle müteaddîdir; nitekim Yüce Allah: {وَلَن نُّعْجِزَهُ هَرَباً} [el-Cin: 12] “kaçmakla da O'nu aciz bırakamayız” buyurmuştur. Dolayısıyla buradaki mef'ûl mahzuftur; yani:

بمعجزين الله. وقال الزجاج: «أي: ما أنتم مِمَّن يُعْجِزُ مَنْ يُعَذِّبكم» . ويجوز أن يكونَ استُعْمل استعمَال اللازم؛ لأنه قد كثُر فيه حَذْفُ المفعولِ حتى قالت العرب: «أعْجزَ فلانٌ» : إذا ذهب في الأرض فلم يُقْدَرْ عليه.

Allah'ı aciz bırakacak [değilsiniz] demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Yani: Siz, size azap edecek olanı aciz bırakacak kimselerden değilsiniz.» Lazım bir fiil gibi kullanılmış olması da caizdir; zira onda mef'ûlün hazfedilmesi o kadar çok vuku bulmuştur ki Araplar: «أعْجزَ فلانٌ» (Filanca yeryüzünde kaçıp gitti ve ona güç yetirilemedi) demişlerdir.

قوله تعالى: {لاَفْتَدَتْ بِهِ} : «افتدى» يجوز أن يكون متعدياً وأن يكونَ قاصراً، فإذا كان مطاوعاً ل «فَدَى» كان قاصراً تقول: فَدَيْتُه فافتدى، ويكونُ بمعنى فَدَى فيتعدى لواحد. والفعلُ هنا يحتملُ الوجهين: فإنْ جعلناه متعدياً فمفعولُه محذوفٌ تقديرُه: لافتدَتْ به نفسَها، وهو في المجاز كقولِه: {كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَن نَّفْسِهَا} [النحل: ١١١] .

Yüce Allah'ın: {لاَفْتَدَتْ بِهِ} “elbette onu feda ederdi” kavli: «افتدى» fiilinin müteaddî olması da lazım (geçişsiz) olması da caizdir. «فَدَى» fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) olduğunda lazım olur; nitekim: 'Onu feda ettim, o da fidyeyi kabul edip kurtuldu' dersin. «فَدَى» anlamında olduğunda ise bir mef'ûle müteaddî olur. Buradaki fiil her iki vechi de taşır: Şayet onu müteaddî kılarsak mef'ûlü mahzuftur ve takdiri: 'Elbette onunla nefsini feda ederdi' şeklindedir; bu da mecazda Yüce Allah'ın: {كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَن نَّفْسِهَا} [en-Nahl: 111] “her nefis kendi nefsini savunur” kavli gibidir.

وقوله: {وَأَسَرُّواْ} / قيل: «أسرَّ» مِنَ الأضداد، يُسْتعمل بمعنى أظهر، كقوله الفرزدق:

Yüce Allah'ın: {وَأَسَرُّواْ} “ve gizlerler” kavli: «أسرَّ» fiilinin ezdâd (zıt anlamlı kelimeler) kabilinden olduğu, el-Ferezdak'ın şu sözünde olduğu gibi 'açığa vurdu' anlamında da kullanıldığı söylenmiştir:

٢٥٩٩ - ولمَّا رأى الحجَّاجَ جرَّد سيفَه ... أسَرَّ الحَرُوريُّ الذي كانوا أضمرا

2599 - Haccâc'ın kılıcını sıyırdığını görünce ... Harûrî (Haricî), içlerinde gizledikleri şeyi açığa vurdu.

وقول الآخر:

Bir diğer şairin sözü de şöyledir:

٢٦٠٠ - فأسرَرْتُ الندامةَ يوم نادى ... بِرَدِّ جِمالِ غاضِرةَ المُنادي

2600 - Münadi, Gâdıre'nin develerinin geri döndürülmesini haykırdığı gün ... Pişmanlığı açığa vurdum.

ويُسْتعمل بمعنى: «أخفى» وهو المشهورُ في اللغةِ كقوله: {يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ} [النحل: ١٩] وهو في الآيةِ يحتمل الوجهين. وقيل: إنه ماض على بابه قد وقع. وقيل: بل هو بمعنى المستقبل. وقد أبعدَ بعضُهم فقال: «أسرُّوا الندامةَ» أي: بَدَتْ بالندامة أسِرَّةُ وجوهِهم أي: تكاسيرُ جباهِهم.

[«أسرَّ» fiili] 'gizledi' anlamında da kullanılır ki lügatte meşhur olanı budur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ} [en-Nahl: 19] “gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir”. Bu fiil ayette her iki vechi de taşır. Onun kendi babında vuku bulmuş bir mazi olduğu söylenmiştir. İstikbal (gelecek) anlamında olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise uzak bir yoruma giderek şöyle demiştir: «'Pişmanlığı gizlediler' ifadesi; pişmanlıktan ötürü yüzlerinin çizgileri yani alınlarının kırışıklıkları belirdi demektir.»

و {لَمَّا رَأَوُاْ} يجوز أن تكونَ حرفاً، وجوابُها محذوف لدلالة ما تقدَّم

{لَمَّا رَأَوُاْ} “gördükleri zaman” kavlindeki «لَمَّا» edatının şart harfi olması caizdir; cevabı ise daha önce geçen ifadenin delaletinden ötürü

عليه، وهو المتقدمُ عند مَنْ يَرى تقديمَ جواب الشرط جائزاً. ويجوز أن تكونَ بمعنى حين والناصبُ لها «أسَرُّوا» . وقوله: «ظلَمْت» في محل جرِّ صفةٍ ل «نفس» أي: لكل نفس ظالمة. و {مَّا فِي الأرض} اسمُ أن، و «لكلٍ» هو الخبر.

mahzuftur; bu da şart cevabının öne geçmesini caiz gören kimselere göre öne geçmiş olandır. «لَمَّا» edatının 'o vakit/zaman' (hîne) anlamında olması da caizdir ve onu nasbeden «أسَرُّوا» fiilidir. «ظلَمَتْ» kavli «نفس» kelimesinin sıfatı olarak cer mahallindedir; yani: 'Zulmetmiş olan her nefis' demektir. {مَّا فِي الأرض} “yeryüzünde ne varsa” ifadesi «أنَّ» edatının ismi, «لكلٍ» ifadesi ise haberidir.

وقوله: {وَقُضِيَ} يجوزُ أن يكونَ مستأنفاً، وهوالظاهر، ويجوز أن يكونَ معطوفاً على «رأوا» فيكونَ داخلاً في حَيِّز «لَمَّا» والضميرُ في «بينهم» يعودُ على «كل نفس» في المعنى. وقال الزمخشري: «بين الظالمين والمظلومين، دلَّ على ذلك ذِكْرُ الظلم» وقال بعضُهم: إنه يعود على الرؤساء والأتباع. و «بالقسط» يجوز أن تكونَ الباءُ للمصاحبةِ، وأن تكونَ للآلة.

Yüce Allah'ın: {وَقُضِيَ} “ve hüküm verilmiştir” kavli: Müste'nef olması caizdir ve zahir olan budur; «رأوا» fiiline matuf olup «لَمَّا» edatının kapsamına dâhil olması da caizdir. «بينهم» kavlindeki zamir mana bakımından «كل نفس» ifadesine döner. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Zulmedenler ile zulme uğrayanlar arasında [hüküm verilmiştir]; buna zulmün zikredilmesi delalet etmiştir.'» Bazıları da onun reisler ile tâbilere döndüğünü söylemiştir. «بالقسط» “adaletle” kavlindeki bâ (ب) harf-i cerinin musâhabet (birliktelik) için olması da alet için olması da caizdir.

وقوله تعالى: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} : قدَّمَ الجارَّ للاختصاص أي: إليه لا إلى غيرِه تُرْجَعون ولأجل الفواصل. وقرأ العامَّةُ: «تُرْجَعون» بالخطاب. وقرأ الحسن وعيسى بن عمر «يُرْجَعُون» بياء الغَيْبة.

Yüce Allah'ın: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceksiniz” kavli: Harf-i cerli ifade tahsis için öne alınmıştır; yani: 'Başkasına değil, sadece O'na döndürüleceksiniz' demektir ve ayet sonu uyumu (fasılalar) içindir. Genel kıraat (kıraat-ı âmme) hitap ile «تُرْجَعون» şeklindedir. el-Hasan ve Îsâ b. Ömer ise gaib yâ'sı ile «يُرْجَعُون» şeklinde okumuşlardır.

قوله تعالى: {مِّن رَّبِّكُمْ} : يجوز أن تكونَ «مِنْ» لابتداء الغاية فتتعلَّقَ حينئذ ب «جاءَتْكم» ، وابتداءُ الغايةِ مجازٌ، ويجوز أن تكونَ للتبعيضِ فتتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنها صفة لموعظة أي: موعظةٌ كائنةٌ مِنْ مواعظِ ربكم. وقوله: {مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَشِفَآءٌ لِّمَا فِي الصدور وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} من باب ما عُطِف فيه الصفات بعضُها على بعض أي: قد جاءتكم موعظةٌ جامعةٌ لهذه الأشياءِ كلِّها.

Yüce Allah'ın: {مِّن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden” kavli: «مِنْ» edatının ibtidâ-i gaye (başlangıç) için olup bu durumda «جاءَتْكم» fiiline taalluk etmesi caizdir ve gaye başlangıcı mecazdır. Teb'îz (kısmîlik) için olup mev'iza (öğüt) kelimesinin sıfatı olarak mahzufa taalluk etmesi de caizdir; yani: 'Rabbinizin öğütlerinden olan bir öğüt' demektir. Yüce Allah'ın: {مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَشِفَآءٌ لِّمَا فِي الصدور وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} “Rabbinizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, bir hidayet ve bir rahmet” kavli, sıfatların birbirine atfedildiği kabildendir; yani: 'Size bütün bu hususları kendisinde toplayan bir öğüt gelmiştir' demektir.

و «شِفاء» في الأصلِ مصدرٌ جُعِل وَصْفاً مبالغة، أو هو اسمٌ لما يُشْفَى به أي: يداوى، فهو كالدواءِ لما يداوى. و {لِّمَا فِي الصدور} يجوزُ أن يكونَ

«شِفاء» (şifa) kelimesi aslen masdardır, mübalağa amacıyla vasıf kılınmıştır; yahut kendisiyle şifa bulunan yani tedavi edilen şeyin ismidir; dolayısıyla tedavi edilen şey için deva gibidir. {لِّمَا فِي الصدور} “göğüslerde olana” kavlinin

صفةً ل «شفاء» فيتعلَّقَ بمحذوف، وأن تكونَ اللامُ زائدةً في المفعول؛ لأن العاملَ فرعٌ إذا قلنا بأنه مصدرٌ. وقوله: «للمؤمنين» محتملٌ لهذين الوجهين وهو من التنازع؛ لأنَّ كلاً من الهدى والرحمة يَطْلبه.

«شفاء» için sıfat olup mahzufa taalluk etmesi caiz olduğu gibi; masdar olduğunu söylediğimiz takdirde âmil fer'î olduğu için mef'ûlde lâm'ın zâid olması da caizdir. «للمؤمنين» “müminler için” kavli ise bu iki veche de ihtimallidir ve tenâzu' kabilindendir; çünkü hidayet ve rahmetin her biri onu talep etmektedir.

قوله تعالى: {بِفَضْلِ الله وَبِرَحْمَتِهِ} : في تعلُّق هذا الجارِّ أوجهٌ، أحدُها: أنَّ «بفضل» و «برحمته» متعلقٌ بمحذوفٍ تقديرُه: بفضل الله وبرحمته ليَفْرحوا بذلك فَلْيفرحوا، فحذفَ الفعلَ الأولَ لدلالة الثاني عليه، فهما جملتان، ويدلُّ على ذلك قولُ الزمخشري: «أصلُ الكلام: بفضل الله وبرحمته فَلْيفرحوا فبذلك والتكرير للتأكيد والتقريرِ وإيجابِ اختصاص الفضل والرحمة بالفرح دونَ ما عَداهما من فوائدِ الدنيا، فحُذِفَ أحدُ الفعَلْين لدلالةِ المذكورِ عليه، والفاء داخلةٌ لمعنى الشرط كأنه قيل: إنْ فَرِحوا بشيءٍ فَلْيَخُصُّوهما بالفرح فإنه لا مفروحَ به أحقُّ منهما.

Yüce Allah'ın: {بِفَضْلِ الله وَبِرَحْمَتِهِ} “Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle” kavli: Bu harf-i cerli ifadenin taalluku hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: «بفضل» ve «برحمته» ifadelerinin mahzufa müteallık olmasıdır; takdiri: 'Allah'ın lütfuyla ve O'nun rahmetiyle sevinsinler, işte bununla sevinsinler' şeklindedir; böylece ikincinin delaletinden ötürü birinci fiil hazfedilmiştir ve bunlar iki cümledir. Zemahşerî'nin şu sözü de buna delalet eder: «Kelamın aslı: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle sevinsinler, işte bununla...' şeklindedir. Tekrar ise tekit, takrir ve dünya menfaatlerinden olan diğer şeylerin değil, sadece fazl ve rahmetin sevinmeye tahsis edilmesini vacip kılmak içindir. Zikredilenin delaletinden dolayı iki fiilden biri hazfedilmiştir; fâ ise şart manası için dâhil olmuştur; sanki: 'Şayet bir şeyle sevineceklerse, sadece bu ikisiyle sevinmeyi tahsis etsinler; çünkü kendisiyle sevinilecek şeyler içinde bu ikisinden daha layık olanı yoktur' denilmiştir.»

الثاني: أن الجارَّ الأولَ متعلقٌ أيضاً بمحذوفٍ دلَّ عليه السياقُ والمعنى، لا نفس الفعلِ الملفوظِ به والتقديرُ: بفضل الله وبرحمتِه فَلْيَعْتَنوا فبذلك فليفرحوا قاله الزمخشري.

İkincisi: Birinci harf-i cerli ifadenin, telaffuz edilen fiilin kendisinin değil, siyak ve mananın delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk etmesidir; takdiri de: 'Allah'ın lütfuna ve rahmetine sarılsınlar (özen göstersinler), işte bununla sevinsinler' şeklindedir. Bunu Zemahşerî söylemiştir.

الثالث: أن يتعلق الجارُّ الأول ب» جاءتكم «قال الزمخشري:» ويجوز أن يُراد «قد جاءَتْكم موعظةٌ بفضلِ الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا، أي فبمجيئِها فَلْيفرحوا» . قال الشيخ: «أما إضمار» فليعتنوا «فلا دليلَ عليه» قلت: الدلالةُ عليه من السياق واضحةٌ، وليس شرطُ الدلالةِ أن تكونَ لفظية.

Üçüncüsü: Birinci harf-i cerli ifadenin «جاءتكم» fiiline taalluk etmesidir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bununla: 'Size Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bir öğüt gelmiştir; işte bununla sevinsinler -yani onun gelişiyle sevinsinler-' anlamının kastedilmiş olması caizdir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'فليعتنوا' (özen göstersinler) takdirine gelince; buna hiçbir delil yoktur.» Derim ki: Siyaktan buna delalet açıktır; delaletin lafzî olması şart değildir.

وقال الشيخ: «وأمَّا تعلُّقه بقوله:» قد جاءتكم «فينبغي أن يقدَّرَ

Şeyh [Ebû Hayyân] ayrıca şöyle demiştir: «Onun 'قد جاءتكم' kavline taalluk etmesine gelince; bunun

محذوفاً بعد» قل «، ولا يكونُ متعلِّقاً ب» جاءتكم «الأولى للفصل بينهما ب» قل «. قلت: هذا إيرادٌ واضحٌ، ويجوزُ أن تكونَ» بفضل الله «صفةً ل» موعظة «أي: موعظةٌ مصاحبةٌ أو ملتبسَةٌ بفضل الله.

«قل» (de ki) lafzından sonra mahzuf olarak takdir edilmesi gerekir; araları «قل» ile ayrıldığı için birinci «جاءتكم» lafzına müteallık olamaz.» Derim ki: Bu açık bir itirazdır. «بفضل الله» ifadesinin «موعظة» kelimesine sıfat olması da caizdir; yani: 'Allah'ın lütfuyla beraber olan veya Allah'ın lütfuna bürünmüş bir öğüt' demektir.

الرابع: قال الحوفي:» الباءُ متعلقةٌ بما دَلَّ عليه المعنى أي: قد جاءتكم الموعظةُ بفضل الله «.

Dördüncüsü: el-Hûfî şöyle demiştir: «Bâ harf-i ceri mananın delalet ettiği şeye taalluk eder; yani: 'Öğüt size Allah'ın lütfuyla gelmiştir' demektir.»

الخامس: أنَّ الفاءَ الأولى زائدةٌ، وأن قولَه» بذلك «بدلٌ مِمَّا قبله وهو {بِفَضْلِ الله وَبِرَحْمَتِهِ} وأُشير بذلك إلى اثنين وهما الفضلُ والرحمةُ كقوله: / {لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] ، وكقوله:

Beşincisi: Birinci fâ'nın zâid olması ve «بذلك» kavlinin kendisinden önceki {بِفَضْلِ الله وَبِرَحْمَتِهِ} “Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle” ifadesinden bedel olmasıdır. 'Bununla' (bi-zâlike) ifadesiyle, tıpkı Yüce Allah'ın: {لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [el-Bakara: 68] “ne pek yaşlı ne de pek körpedir, bunun arasında dinç bir sığırdır” kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi iki şeye -yani fazl ve rahmete- işaret edilmiştir:

٢٦٠١ - إنَّ للخيرِ وللشرِ مَدَى ... وكِلا ذلك وَجْهٌ وقَبَلْ

2601 - Şüphesiz hayrın da şerrin de bir sonu vardır ... Ve bunların her ikisi de bir gaye ve yöndür.

وفي هاتين الفاءَيْن أوجهٌ، أحدُهما: أنَّ الأولى زائدةٌ، وقد تقدَّم تحريرُه في الوجه الخامس. الثاني: أن الفاءَ الثانية مكررةٌ للتوكيد، فعلى هذا لا تكونُ الأولى زائدةً، ويكونُ أصلُ التركيبِ: فبذلك ليفرحوا، وعلى القولِ الأول قبله يكون أصلُ التركيب: بذلك فَلْيفرحوا. الثالث: قال أبو البقاء:» الفاءُ الأولى مرتبطةٌ بما قبلها، والثانيةُ بفعلٍ محذوفٍ تقديرُه: فليَعْجبوا بذلك فَلْيفرحوا كقولهم: «زيداً فاضربه أي: تَعمَّدْ زيداً فاضْرِبه» .

Bu iki fâ harfi hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Birincinin zâid olmasıdır; bunun açıklaması beşinci vecihte geçmişti. İkincisi: İkinci fâ'nın tekit için tekrarlanmış olmasıdır; buna göre birinci fâ zâid olmaz ve terkibin aslı: 'فبذلك ليفرحوا' (İşte bununla sevinsinler) şeklinde olur. Ondan önceki birinci görüşe göre ise terkibin aslı: 'بذلك فَلْيفرحوا' (İşte bununla sevinsinler) şeklinde olur. Üçüncüsü: Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Birinci fâ kendisinden öncekine bağlıdır; ikincisi ise takdiri: 'Buna şaşsınlar, işte bununla sevinsinler' olan mahzuf bir fiile bağlıdır; tıpkı Arapların 'Zeyd'i döv; yani Zeyd'e yönel de onu döv' sözü gibidir.»

والجمهورُ على «فَلْيفرحوا» بياء الغيبة. وقرأ عثمان بن عفان وأبيّ وأنس والحسن وأبو رَجاء وابن هرمز وابن سيرين بتاء الخطاب، وهي قراءةُ رسول الله ﷺ. قال الزمخشري: «وهو الأصلُ والقياسُ» .

Cumhur gaib yâ'sı ile «فَلْيفرحوا» şeklinde okumuştur. Osmân b. Affân, Übeyy, Enes, el-Hasan, Ebû Recâ, İbn Hürmüz ve İbn Sîrîn ise muhatap tâ'sı ile [«فلتفرحوا» şeklinde] okumuşlardır ki bu, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) de kıraatidir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Asıl ve kıyas olan da budur.»

وقال الشيخ: «إنها لغةٌ قليلة» يعني أن القياسَ أن يُؤْمَرَ المخاطب بصيغة افعل، وبهذا الأصلِ قرأ أُبَيُّ «فافرحوا» وهي في مصحفِه كذلك، وهذه قاعدةٌ كليةٌ: وهي أن الأمر باللام يَكْثُر في الغائب والمخاطبِ المبني للمفعول مثال الأول: «ليقم زيداً» وكالآية الكريمة في قراءة الجمهور، ومثال الثاني: ليُعْنَ بحاجتي، ولتُضْرَبْ يا زيد. فإن كان مبنياً للفاعل كان قليلاً كقراءة عثمان ومن معه. وفي الحديث «لتأخذوا مصافَّكم» بل الكثيرُ في هذا النوع الأمرُ بصيغة افْعَلْ نحو: قم يا زيد وقوموا، وكذلك يَضْعُف الأمر باللام للمتكلم وحده أو ومعه غيره، فالأول نحو «لأقُمْ» تأمر نفسك بالقيام، ومنه قوله ﵇: «قوموا فلأصلّ لكم» .

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu az kullanılan bir lehçedir.» Yani kıyas olan, muhataba 'if'al' (emir) sîgasıyla emredilmesidir; nitekim Übeyy de bu asla uygun olarak «fafrahû» (فَافْرَحُوا) şeklinde okumuştur ve kendi mushafında da böyledir. Bu küllî bir kuraldır: Şöyle ki lâm ile emir (emir lâmı), gaibde ve meçhul (mefulü için bina edilmiş) muhatapta çok kullanılır. Birincisinin örneği: «Zeyd kalksın» (لِيَقُمْ زَيْدٌ) sözü ve cumhurun kıraatindeki ayet-i kerimedir. İkincisinin örneği: «İhtiyacımla ilgilenilsin» (لِيُعْنَ بِحَاجَتِي) ve «Dövülesin ey Zeyd» (لِتُضْرَبْ يَا زَيْدُ) sözleridir. Şayet mâlûm (faili için bina edilmiş) olursa, Osmân ve beraberindekilerin kıraatinde olduğu gibi az kullanılır. Hadiste de «Saflarınızı alasınız (tutunuz)» buyrulmuştur. Bilakis bu türde çok olan, «قم يا زيد» (Kalk ey Zeyd) ve «قوموا» (Kalkınız) gibi 'if'al' sîgasıyla emretmektir. Aynı şekilde sadece mütekellim veya beraberinde başkası olan mütekellim için emir lâmının kullanılması da zayıftır. Birincisi, kişinin kendi kendine kalkmayı emrettiği «لأقُمْ» (Kalkayım) örneğidir; Resûlullah'ın (aleyhisselâm): «Kalkın, size namaz kıldırayım» sözü de böyledir.

ومثالُ الثاني: لنقمْ أي: نحن وكذلك النهي، ومنه قول الشاعر:

İkincisinin örneği ise: «Linekum» (لِنَقُمْ), yani 'Biz kalkalım' ifadesidir. Nehiy (yasaklama) de böyledir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

٢٦٠٢ - إذا ما خَرَجْنا مِنْ دمشقَ فلا نَعُدْ ... بها أبداً ما دام فيها الجُراضِمُ

2602 - Şam'dan çıktığımız vakit, artık oraya asla dönmeyelim ... İçinde o obur adam bulundukça.

ونَقَل ابن عطية عن ابنِ عامر أنه قرأ «فَلْتَفْرحوا» خطاباً، وهذه ليست مشهورةً عنه. وقرأ الحسن وأبو التيَّاح «فَلِيفرحوا» بكسرِ اللام، وهو الأصل.

İbn Atıyye, İbn Âmir'in muhatap olarak «feltafrahû» (فَلْتَفْرَحُوا) şeklinde okuduğunu nakletmiştir; fakat bu ondan meşhur bir rivayet değildir. Hasan ve Ebü't-Teyyâh ise aslî şekli üzere lâmın kesresiyle «feliyefrahû» (فَلِيفْرَحُوا) şeklinde okumuşlardır.

قوله: {هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} «هو» عائدٌ على الفضل والرحمة، وإن

Yüce Allah'ın: {هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “o, onların topladıklarından daha hayırlıdır” kavlindeki «هُوَ» (o) zamiri lütuf ve rahmete dönmektedir; her ne kadar

كانا شيئين؛ لأنهما بمعنى شيء واحد، عُبِّر عنه بلفظتين على سبيل التأكيد، ولذلك أُشير إليهما بإشارة الواحد. وقرأ ابن عامر «تَجْمعون» بالتاء خطاباً وهو يحتمل وجهين أحدُهما: أن يكونَ من باب الالتفات فيكونَ في المعنى كقراءة الجماعة، فإن الضمير يُراد به مَنْ يراد بالضمير في قولِه: «فَلْيفرحوا» . والثاني: أنه خطابٌ لقوله: {ياأيها الناس قَدْ جَآءَتْكُمْ} [يونس: ٥٧] ، وهذه القراءةُ تناسبُ قراءةَ الخطاب في قوله: «فَلْيفرحوا» ، وقد تقدَّم أن ابنَ عطية نقلها عنه أيضاً.

iki şey olsalar da tek bir şey anlamında oldukları için, pekiştirme kabilinden iki ayrı lafızla ifade edilmişlerdir. Bundan dolayı da ikisine tekil işaretiyle işaret edilmiştir. İbn Âmir muhatap olarak tâ ile «تَجْمَعُونَ» (topluyorsunuz) şeklinde okumuştur. Bu kıraat iki ihtimale açıktır: Birincisi, iltifat babından olmasıdır; böylece mana bakımından cemaatin kıraati gibi olur, zira bu zamirle «فَلْيَفْرَحُوا» kavlindeki zamirle kastedilen kimseler kastedilmektedir. İkincisi, {ياأيها الناس قَدْ جَآءَتْكُمْ} [Yûnus: 57] “Ey insanlar! Size ... gelmiştir” hitabına uygun olmasıdır. Bu kıraat, «فَلْيَفْرَحُوا» kavlindeki muhatap kıraatine de uygundur; nitekim İbn Atıyye'nin bunu da ondan naklettiği daha önce geçmişti.

قوله تعالى: {أَرَأَيْتُمْ} : هذه بمعنى أخبروني. وقوله «ما أنزل» يجوزُ أن تكونَ «ما» موصولةً بمعنى الذي، والعائدُ محذوفُ أي: ما أنزله، وهي في محل نصبٍ مفعولاً أول، والثاني هو الجملةُ من قوله: {ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} والعائدُ من هذه الجملةِ على المفعولِ الأول محذوفٌ تقديرُه: اللَّهُ أَذِن لكم فيه. واعتُرِضَ على هذه بأنَّ قولَه «قُلْ» يمنع من وقوع الجملةِ بعده مفعولاً ثانياً. وأُجيب عنه بأنه كُرِّر توكيداً. ويجوز أن تكونَ «ما» استفهامية منصوبةً المحلِّ ب «أَنْزَلَ» وهي حينئذ مُعَلِّقَةٌ ل «أَرَأَيْتم» ، وإلى هذا ذهب الحوفي والزمخشري. ويجوز أن تكونَ «ما» الاستفهاميةُ في محلِّ رفعٍ بالابتداء، والجملةُ من قوله: {ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} خبره، والعائدُ محذوفٌ كما تقدَّم أي: أَذِن لكم فيه، وهذه الجملةُ الاستفهاميةُ معلِّقَةٌ ل «أَرَأَيتم» ، والظاهرُ من هذه الوجهِ هو الوجهُ الأولُ، لأنَّ فيه إبقاءَ «أرأيت» على بابها مِنْ تَعَدِّيها إلى اثنين، وأنها مؤثرةٌ في أولِهما بخلافِ جَعْلِ «ما» استفهاميةً فإنها معلقةٌ ل «أرأيت» وسادَّةٌ مَسَدَّ المفعولين.

Yüce Allah'ın: {أَرَأَيْتُمْ} kavli: 'Bana haber verin' anlamındadır. «ما أنزل» kavlindeki «ما» lafzının 'ellezî' (الذي) anlamında ism-i mevsûl olması caizdir; aid zamiri mahzuftur, yani: 'indirdiği şeyi' (ما أنزله) demektir. Mahallen mensup olup birinci mefuldür. İkinci meful ise: {ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} “Allah mı size izin verdi” kavlindeki cümledir. Bu cümleden birinci mefule dönen aid zamiri mahzuftur, takdiri: 'Allah onun hakkında mı size izin verdi?' (اللَّهُ أَذِن لكم فيه) şeklindedir. Buna, «قُلْ» kavlinin kendisinden sonraki cümlenin ikinci meful olarak vaki olmasına engel teşkil edeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna da tekit için tekrarlandığı şeklinde cevap verilmiştir. «ما» lafzının «أَنْزَلَ» fiiliyle mensup mahalli bir istifham edatı olması da caizdir; bu durumda «أَرَأَيْتُمْ» fiilini ta'lik etmiştir (amelden alıkoymuştur). el-Hûfî ve ez-Zemahşerî bu görüşe gitmiştir. İstifham «ما»sının mübteda olarak merfu mahalde olması, {ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} cümlesinin de onun haberi olması da caizdir; aid zamiri daha önce geçtiği üzere 'size onda izin mi verdi' şeklinde mahzuftur. Bu istifham cümlesi «أَرَأَيتم» fiilini ta'lik etmiştir. Bu vecihlerden zahir olanı birinci vecihtir; çünkü bu vecihte «أرأيت» fiilinin iki mefule geçiş aslı korunmakta ve birincisinde lafzen amel etmektedir. Oysa «ما» lafzını istifhamiyye kılmak, «أرأيت» fiilini ta'lik etmekte ve iki mefulün yerine geçmektedir.

وقوله: {مِّن رِّزْقٍ} يجوزُ أن يكونَ حالاً من الموصول، وأن تكونَ «مِنْ» لبيان الجنس و «أنزل» على بابها وهو على حَذْف مضاف أي: أنزله من سببِ رزقٍ وهو المطر. وقيل: تُجُوِّز بالإِنزال عن الخلقِ كقولِه {وَأَنزْلْنَا الحديد} [الحديد: ٢٥] {وَأَنزَلَ لَكُمْ مِّنَ الأنعام} [الزمر: ٦] .

Yüce Allah'ın: {مِّن رِّزْقٍ} “rızıktan” kavlinin mevsûlden hâl olması veya «مِنْ» edatının beyân-ı cins için olması ve «أنزل» fiilinin kendi hakiki manasında olup muzâfın hazfiyle takdir edilmesi caizdir; yani: 'rızık sebebi olan yağmurdan indirdiği' demektir. İndirme (inzâl) lafzının, tıpkı Yüce Allah'ın: {وَأَنزْلْنَا الحديد} [el-Hadîd: 25] “Ve demiri indirdik” ve {وَأَنزَلَ لَكُمْ مِّنَ الأنعام} [ez-Zümer: 6] “Ve sizin için davarlardan indirdi” kavillerinde olduğu gibi yaratmaktan mecaz olduğu da söylenmiştir.

قوله: {أَمْ عَلَى الله تَفْتَرُونَ} في «أم» هذه وجهان أحدهما: أنها متصلةٌ عاطفةٌ/ تقديرُه: أخبروني: آللَّهُ أَذِنَ لكم في التحليلِ والتحريم، فإنهم يفعلون ذلك بإذنه أم يَكْذِبون على الله في نسبة ذلك إليه. والثاني: أن تكونَ منقطعةً. قال الزمخشري: «ويجوز أن تكونَ الهمزةُ للإِنكار و» أم «منقطعةٌ بمعنى: بل أَتَفْترون على الله، تقريراً للافتراء» . والظاهر هو الأول إذ المعادلةُ بين هاتين الجملتين اللتين بمعنى المفردين واضحةٌ، إذ التقدير: أيُّ الأمرينِ وَقَعَ: إذْنُ اللَّهِ لكم في ذلك أم افتراؤكم عليه؟

Yüce Allah'ın: {أَمْ عَلَى الله تَفْتَرُونَ} “yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” kavlindeki «أَمْ» hakkında iki vecih vardır: Birincisi, muttasıl atıf harfi olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Bana haber verin: Helal kılma ve haram kılma konusunda Allah mı size izin verdi -ki onlar bunu O'nun izniyle mi yapıyorlar- yoksa bunu O'na isnat etmekle Allah'a yalan mı uyduruyorlar?' İkincisi, munkatı' olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Hemzenin inkâr için olması ve 'em'in (أَمْ) iftirayı tescil ve takrir etmek üzere 'Yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?' (بل أَتَفْترون على الله) anlamında munkatı' olması da caizdir.» Zahir olan birincisidir; zira müfred hükmündeki bu iki cümle arasındaki denklik açıktır; nitekim takdir: 'Bu iki durumdan hangisi vuku buldu: Allah'ın bunda size izin vermesi mi, yoksa sizin O'na iftira etmeniz mi?' şeklindedir.

قوله تعالى: {وَمَا ظَنُّ} : «ما» مبتدأةٌ استفهامية، و «ظنُّ» خبرُها، و «يومَ» منصوبٌ بنفس الظن، والمصدرُ مضافٌ لفاعلِه، ومفعولا الظن محذوفان، والمعنى: وأيُّ شيءٍ يَظُنُّ الذين يَفْترون يومَ القيامة أني فاعلٌ بهم أَأُنجيهم من العذاب أم أنتقمُ منهم؟

Yüce Allah'ın: {وَمَا ظَنُّ} “zannı nedir?” kavlindeki «ما» istifhamî mübtedadır, «ظَنُّ» ise onun haberidir. «يَوْمَ» zarfı bizzat 'zann' masdarı ile mensuptur. Masdar failine muzaf olmuştur ve zannın iki mefulü mahzuftur. Mana şöyledir: 'Kıyamet günü o iftira edenler kendilerine ne yapacağımı, onları azaptan kurtaracak mıyım yoksa onlardan intikam mı alacağımı zannediyorlar?'

وقرأ عيسى بن عمر: «وما ظَنَّ الذين» جَعَلَه فعلاً ماضياً والموصولُ فاعلُه، و «ما» على هذه القراءة استفهاميةٌ أيضاً في محلِّ نصبٍ على المصدرِ، وقُدّمَتْ لأنَّ الاستفهامَ له صدرُ الكلام والتقدير: أيَّ ظنٍ ظنَّ المفترون، و «ما» الاستفهاميةُ قد تَنُوب عن المصدر، ومنه قول الشاعر:

Îsâ b. Ömer «وما ظَنَّ الذين» şeklinde [«ظن» fiilini fetha ile] mazi fiil, ism-i mevsûlü de onun faili kılarak okumuştur. Bu kıraate göre «ما» yine istifhamiyye olup masdar olarak mansup mahaldedir; istifham kelâmın başında bulunma hakkına sahip olduğu için öne geçmiştir. Takdiri: 'İftira edenler nasıl bir zanda bulundular?' şeklindedir. İstifham «ما»sı bazen masdarın yerine geçebilir; şairin şu sözü de bundandır:

٢٦٠٣ -

2603 -

ماذا يَغيرُ ابنَتْي رَبْعٍ عويلُهما ... لا تَرْقُدان ولا بؤسى لمَنْ رَقَدا

Reb'in iki kızının ağlayıp feryat etmesi neyi değiştirir / nasıl bir fayda sağlar? ... Ne onlar uyuyorlar ne de uyuyanlara bir kötülük erişiyor.

وتقول: «ما تَضْرب زيداً» ، تريد: أيَّ ضربٍ تَضْربه. قال الزمخشري: أتى به فعلاً ماضياً، لأنه واقعٌ لا محالةَ، فكأنه قد وقع وانقضى «وهذا لا يستقيمُ هنا لأنه صار نصاً في الاستقبال لعملهِ في الظرف المستقبل وهو يومُ القيامة، وإن كان بلفظ الماضي.

«Zeyd'e ne şekilde / nasıl vuruyorsun?» anlamını kastederek «ما تضرب زيداً» dersin. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Kesinlikle vuku bulacağı için, sanki vuku bulup bitmiş gibi mazi fiil olarak getirmiştir.» Fakat bu açıklama burada tutarlı değildir; çünkü mazi lafzında olsa bile, gelecek zaman zarfı olan kıyamet gününde amel ettiği için istikbale (geleceğe) delaleti kesinleşmiştir.

قوله تعالى: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُواْ} : «ما» نافية في الموضعين، ولذلك عَطَفَ بإعادة «لا» النافية، وأَوْجب ب «إلا» بعد الأفعال لكونها منفيةً. و «في شأن» خبر «تكون» والضميرُ في «منه» عائدٌ على «شأن» و «مِنْ قرآن» تفسير للضمير، وخُصَّ من العمومِ، لأنَّ القرآنَ هو أعظمُ شؤونه ﷺ. وقيل: يعودُ على التنزيل، وفُسِّر بالقرآن لأنَّ كلَّ جزء منه قرآن، وإنما أَضْمَرَ قبل الذكرِ تعظيماً له. وقيل: يعود على الله، أي: وما تتلو مِنْ عند الله من قرآنٍ. وقال أبو البقاء: «من الشأن» ، أي: مِنْ أجله، و «من قرآن» مفعول «تتلو» و «مِنْ» زائدةٌ «. يعني أنها زِيْدت في المفعول به، و» من «الأولى جارةٌ للمفعولِ مِنْ أجله، تقديره: وما تتْلو من أجل الشأن قرآناً، وزِيْدَت لأنَّ الكلامَ غيرُ موجَبٍ والمجرور نكرةٌ. وقال مكي:» منه «الهاء عند الفراء تعود على الشأن على تقديرِ حَذْفِ مضافٍِ تقديرُه: وما تتلو من أجل الشأن، أي: يحدث لك شأنٌ فتتلو القرآنَ من أجله» .

Yüce Allah'ın: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُواْ} “Sen bir işte bulunmazsın ve okumazsın” kavlindeki «ما» her iki yerde de nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); bu sebeple nâfiye olan «لا»yı tekrarlayarak atfetmiş ve fiiller menfi olduğu için fiillerden sonra «إلا» ile hükmü vacip kılmıştır. «في شأن» ifadesi «تكون» fiilinin haberidir. «منه» kavlindeki zamir «şân» (iş/durum) kelimesine dönmektedir. «مِنْ قرآن» ifadesi zamirin tefsiridir ve Kur'ân onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) en yüce işi olduğu için umumi olan ifadeden tahsis edilmiştir. [Zamirin] tenzîle (indirilen vahye) döndüğü ve her bir parçası Kur'an olduğu için 'Kur'an' diye tefsir edildiği de söylenmiştir; ona tazim amacıyla zikirden önce zamirle getirilmiştir. Zamirin Allah'a döndüğü, yani: 'Allah katından herhangi bir Kur'an okumazsın' anlamına geldiği de söylenmiştir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'minhu', o işten yani onun sebebiyle demektir; 'min kur'ânin' ise 'tetlû' fiilinin mefulüdür ve 'min' zâiddir.» Yani mefulün bih'te zâid kılınmıştır; birinci «min» ise mefulün lieclih harf-i ceridir; takdiri: 'O iş sebebiyle bir Kur'an okumazsın' şeklindedir ve kelâm müspet olmadığı ve mecrur da nekre olduğu için zâid getirilmiştir. Mekkî şöyle demiştir: «Ferrâ'ya göre 'minhu'daki zamir, muzâfın hazfi takdiriyle 'şân' kelimesine döner; takdiri: 'O iş sebebiyle okumazsın' şeklindedir, yani senin için bir durum meydana gelir de onun sebebiyle Kur'an okursun.»

والشَّأْنُ مصدرُ شَأنَ يَشْأَنُ شَأَنَه، أي: قَصَد يَقْصِدُ قَصْدَه، وأصلُه الهمز، ويجوز تخفيفه. والشأن أيضاً الأمرُ، ويُجْمع على شُؤُون.

eş-Şe'n (الشَّأْنُ); 'şeene yeş'enü şe'nehû' (شَأَنَ يَشْأَنُ شَأْنَهُ) fiilinin masdarıdır, yani: 'kastedip yöneldi' demektir; aslı hemzelidir, hemzenin teshîli (hafifletilmesi) de caizdir. 'Şe'n' aynı zamanda emir (iş, durum, hal) manasına da gelir ve çoğulu 'şuûn' (شُؤُون) olarak gelir.

وقوله: {إِلاَّ كُنَّا} هذه الجملةُ حاليةٌ وهو استثناء مفرغ، وولي «إلا» هنا الفعلُ الماضي دون قد لأنه قد تقدَّمها فعلٌ وهو مُجَوِّز لذلك.

Yüce Allah'ın: {إِلاَّ كُنَّا} “biz mutlaka ... olmuşuzdur” kavlindeki bu cümle hâl cümlesidir ve istisnâ-ı müferrağdır. Kendisinden önce bunu caiz kılan bir fiil geçtiği için, burada «إلا» edatından hemen sonra 'kad' (قد) olmaksızın mazi fiil gelmiştir.

وقوله: «إذ» هذا الظرفُ معمولٌ ل «شُهودا» ولمَّا كانت الأفعالُ السابقةُ المرادُ بها الحالةُ الدائمةُ وتنسحب على الأفعالِ الماضيةِ كان الظرفُ ماضياً، وكان المعنى: وما كنت، وما تكون، ولا عَمِلْتم، إلا كنا عليكم شهوداً، إلا أفضتم فيه. و «إذ» تُخَلِّصُ المضارعَ لمعنى الماضي.

«إذ» lafzına gelince; bu zaman zarfı «شُهودا» kelimesinin mamulüdür. Önceki fiillerle daimi hal kastedildiği ve geçmiş fiilleri de kapsadığı için zarf mazi olarak gelmiştir. Mana şöyle olmuştur: 'Siz ne bir halde oldunuz ne de olursunuz, ne bir amel işlediniz, illaki siz ona daldığınızda Biz üzerinize şahitler olmuşuzdur.' «İz» (إذ) edatı muzariyi mazi manasına tahsis eder.

قوله: {وَمَا يَعْزُبُ} قرأ الكسائي هنا وفي سبأ «يَعْزِب» بكسرِ العين، والباقون بضمها، وهما لغتان في مضارع عَزَبَ، يقال: عَزَب يَعْزِب العين، ويَعْزُب، أي: غابَ حتى خفي، ومنه الروضُ العازِبُ. قال أبو تمام:

Yüce Allah'ın: {وَمَا يَعْزُبُ} kavlini el-Kisâî burada ve Sebe' suresinde ayının kesresiyle «يَعْزِب» şeklinde, diğer kurrâ ise ayının zammesiyle okumuşlardır. Bunlar «عَزَبَ» fiilinin muzarisinde iki lehçedir; ayının kesresiyle «عَزَب يَعْزِب» ve zammesiyle «يَعْزُب» denir, yani 'kaybolup gizlendi' demektir. Uzak ve tenha otlak anlamındaki 'er-ravdu'l-âzib' (الروض العازب) tabiri de bundandır. Ebû Temmâm şöyle demiştir:

٢٦٠٤ - وقَلْقَلَ نَأْيٌ مِنْ خراسانَ جَأْشَها ... فقلتُ اطمئنِّي أَنْضَرُ الروضِ عزِبُه

2604 - Horasan'dan gelen bir ayrılık onun yüreğini sarstı ... Ben de dedim ki: 'Sakin ol, otlağın en taze ve yeşili, en uzakta ve el değmemiş olanıdır.'

وقيل للغائب عن أهله: عازِب، حتى قالوا لمن لا زوجَ له: عازب. وقال الراغب: «العازِبُ: المتباعِدُ في طلب الكلأ. ويقال: رجل عَزَبٌ وامرأة عَزَبة، وعَزَب عنه حِلْمُه، أي: غاب، وقوم مُعَزَّبون، أي: عَزَبَتْ عنهم إبلُهم، وفي الحديث:» من قرأ القرآن في أربعين يوماً فقد عَزَب «، أي: فقد بَعُد عهدُه بالخَتْمة. وقال قريباً منه الهروي فإنه قال: /» أي: بَعُدَ عهدُه بما ابتدأ منه وأبطأ في تلاوتِه «، وفي حديث أم مَعْبد:» والشاءُ عازِبٌ حِيال «، قال:» والعازِب: البعيدُ الذهابِ في المَرْعَى.

Ailesinden uzakta olana 'âzib' denilmiştir; hatta bekâr kimseye de 'âzib' demişlerdir. Râgıb şöyle demiştir: «Âzib (العازِبُ): Otlak aramak için uzaklaşan demektir. 'Racülün azebün ve'mraetün azebetün' (bekâr adam ve bekâr kadın) denir. 'Azabe anhü hilmühû' denir ki 'hilmi ondan kaybolup gitti' demektir. 'Kavmün mü'zebûn' denir ki 'develeri kendilerinden uzaklaştı' demektir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Kim Kur'an'ı kırk günde okursa muhakkak ki uzaklaşmıştır (uzun zaman geçirmiştir)'; yani hatimle arasındaki ahdi uzaklaşmıştır.» el-Herevî de buna yakın bir söz söyleyerek şöyle demiştir: «Yani başladığı şeyle arasındaki zaman uzamış ve tilavetinde ağır davranmıştır.» Ümmü Ma'bed hadisinde geçen: 'Koyunlar uzakta otlayan ve kısır hayvanlardı' ifadesinde şöyle demiştir: «Âzib: Otlakta uzağa giden demektir.

والحائلُ: التي ضَرَبَها

Hâil ise: Kendisine koç aşmış

الفحلُ فلم تَحْمل لجُدُوبة السَّنة. وفي الحديث أيضاً:

fakat yılın kuraklığı sebebiyle gebe kalmamış hayvandır.» Diğer bir hadiste de şöyle buyrulmuştur:

«أصبحنا بأرضٍ عَزيبةٍ صحراءَ» ، أي: بعيدةِ المرعى. ويقال للمال الغائب: عازِب، وللحاضرِ عاهِن. والمعنى في الآية: وما يَبْعُد أو ما يخفى أو ما يَغيب عن ربك.

«Uzak otlaklı, ıssız bir arazide sabahladık»; yani otlağı uzak demektir. Sahibi yanında olmayan mala 'âzib', hazırda bulunana ise 'âhin' denir. Ayetteki mana ise: Rabbinden hiçbir şey uzak kalmaz veya gizli kalmaz yahut kaybolmaz demektir.

و «مِنْ مِثْقال» فاعل، و «مِنْ» مزيدةٌ فيه، أي: ما يبعد عنه مثقالُ. والمثْقال هنا: اسمٌ لا صفةٌ، والمعنيُّ به الوزنُ، أي: وزن ذرة.

«مِنْ مِثْقال» ifadesi faildir; «مِنْ» onda zâiddir, yani: 'Ondan bir miskal dahi uzak kalamaz' demektir. Buradaki miskal sıfat değil isimdir; bununla kastedilen ise ağırlıktır; yani bir zerre ağırlığıdır.

قوله: {وَلاَ أَصْغَرَ مِن ذلك ولا أَكْبَرَ} قرأ حمزة برفع راء «أَصْغر» و «أكبر» ، والباقون بفتحها. فأما الفتحُ ففيه وجهان، أحدهما: وعليه أكثر المُعْربين أنه جَرٌّ، وإنما كان بالفتحةِ لأنه لا يَنْصَرف للوزن والوصف، والجرُّ لأجلِ عطفِه على المجرور وهو: إمَّا «مثقال» ، وإمَّا «ذرة» . وأمَّا الوجهُ الثاني فهو أنَّ «لا» نافيةٌ للجنس، و «أصغر» و «أكبر» اسمُها، فهما مَبْنيان على الفتح. وأمَّا الرفعُ فمن وجهين أيضاً، أشهرهُما عند المُعْربين: العطفُ على محل «مثقال» إذ هو مرفوعٌ بالفاعلية و «مِنْ» مزيدة فيه كقولك: «ما قام مِنْ رجل ولا امرأة» بجرِّ «امرأة» ورَفِعْها. والثاني: أنه مبتدأ، قال الزمخشري: «والوجهُ النصبُ على نفي الجنس، والرفع على الابتداء ليكون كلاماً برأسِه، وفي العطفِ على محل» مثقال ذرة «، أو على لفظ» مثقال ذرة «فتحاً في موضع الجرِّ لامتناع الصرف إشكالٌ؛ لأنَّ قولَك:» لا يَعْزُب عنه شيءٌ إلا في كتاب مشكل «انتهى. وهذان الوجهان اختيار الزجاج، وإنما كان هذا مُشْكلاً عنده لأنه يصير التقدير: إلا في كتاب مبين فيعزبُ، وهو كلامٌ لا يصحُّ. وقد يزول هذا الإِشكالُ بما ذكره أبو البقاء: وهو أن يكون {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} استثناءٌ منقطعاً، قال: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ} ، أي: إلا هو في كتاب، والاستثناءُ منقطع» .

Yüce Allah'ın: {وَلاَ أَصْغَرَ مِن ذلك ولا أَكْبَرَ} “ve bundan daha küçüğü de daha büyüğü de [yoktur]” kavlinde Hamza, «أَصْغَر» ve «أكْبَر» kelimelerinin ralarını ref ile okumuş, diğer kurrâ ise fetha ile okumuşlardır. Fetha ile okuyuşta iki vecih vardır; birincisi -ki irapçıların çoğunun benimsediği görüştür- cer olmasıdır; gayr-ı munsarıf olduğu için (vezin ve vasıf sebebiyle) fetha ile cer olmuştur. Cer olması ise mecrura atfedilmesinden dolayıdır ki o da ya «مثقال» ya da «ذرة» kelimesidir. İkinci vecih ise, «لا»nın cinsini nefiy için olması, «أصغر» ve «أكبر» kelimelerinin de onun ismi olmasıdır; dolayısıyla fetha üzere mebnîdirler. Ref ile okuyuşta da yine iki vecih vardır: İrapçılar nezdinde en meşhuru, fail olması hasebiyle mahallen merfu olan «مثقال» kelimesinin mahalline atfedilmesidir; «مِنْ» onda zâiddir; tıpkı 'imraetin' kelimesinin cerri ve ref'i ile «ما قام مِنْ رجل ولا امرأة» (Ne bir adam ne de bir kadın kalktı) demen gibidir. İkincisi ise mübteda olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Uygun olanı, cinsin nefyi üzere nasp kılınması veya müstakil bir cümle olması için mübteda olarak ref edilmesidir. 'Miskâle zerretin' lafzının mahalline yahut gayr-ı munsarıf oluşundan ötürü cer mevkiinde fethalı olarak 'miskâle zerretin' lafzına atfedilmesinde ise müşkül bir durum vardır; çünkü 'Ondan bir şey gizli kalmaz, meğerki apaçık bir kitapta olsun' sözün müşküldür, [zira mana bozulur].» ez-Zeccâc'ın tercihi de bu iki vecihtir. ez-Zemahşerî'ye göre bunun müşkül oluşunun sebebi; takdirin 'meğerki apaçık bir kitapta olsun da böylece gizli kalsın' şekline dönüşecek olmasıdır ki bu da sahih olmayan bir sözdür. Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiği şu izahla bu müşkillik ortadan kalkabilir: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} ifadesinin munkatı' istisna olmasıdır; Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «{إِلاَّ فِي كِتَابٍ}, yani 'illaki o apaçık bir kitaptadır' demektir ve istisna munkatı'dır.»

وقال الإِمام فخر الدين بعد حكايته الإِشكالَ المتقدم: «أجاب بعضُ المحققين مِنْ وجهين، أحدهما: أن الاستثناءَ منقطع، والآخر: أن العُزوبَ عبارةٌ عن مُطْلق البعد، والمخلوقاتِ قسمان، قسمٌ أوجده اللهُ ابتداءً مِنْ غير واسطةٍ كالملائكة والسمواتِ والأرض، وقسمٌ أوجده بواسطةِ القسم الأول مثلِ الحوادث الحادثة في عالم الكون والفساد، وهذا قد يتباعدُ في سلسلةِ العِلِّيَّة والمعلولِيَّة عن مرتبة وجود واجبِ الوجود، فالمعنى: لا يَبْعد عن مرتبة وجوده مثقالُ ذرة في الأرض ولا في السماء إلا وهو في كتاب مبين، كتبه الله وأثبت فيه صورَ تلك المعلومات» .

İmam Fahreddîn [er-Râzî] geçen müşkillik tartışmasını aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Muhakkik âlimlerden bazıları iki yönden cevap vermişlerdir: Birincisi, istisnanın munkatı' olmasıdır. Diğeri ise, uzakta kalmanın (uzûb) mutlak uzaklıktan ibaret olmasıdır. Yaratılmışlar iki kısımdır: Bir kısmı Allah'ın melekler, semavat ve arz gibi hiçbir vasıta olmaksızın doğrudan ve ilk olarak var ettiği şeylerdir; diğer kısmı ise kevn ve fesat âleminde meydana gelen hadiseler gibi birinci kısım vasıtasıyla var ettiği şeylerdir. Bu ikinci kısım, illet-ma'lul zincirinde Vâcibü'l-Vücûd'un varlık mertebesinden uzaklaşabilir. Buna göre mana şöyledir: Yerde ve gökte bir zerre ağırlığı dahi O'nun varlık mertebesinden uzak kalamaz; illaki o, Allah'ın yazdığı ve bu malumatın suretlerini içinde tespit ettiği apaçık bir kitaptadır.»

قلت: فقد آل الأمرُ إلى أنه جَعَله استثناءً مفرغاً، وهو حال من «أصغر» و «أكبر» ، وهو في قوة الاستثناءِ المتصل، ولا يُقال في هذا: إنه متصل ولا منقطع، إذ المفرَّغُ لا يُقال فيه ذلك.

Derim ki: İşin varıp dayandığı nokta, onun bunu istisnâ-i müferrağ kılmış olmasıdır. Bu da «أصغر» ve «أكبر» kelimelerinden hâldir ve muttasıl istisna kuvvetindedir. Buna ne muttasıl ne de munkatı' denir; çünkü müferrağ istisnaya böyle denilmez.

وقال الجرجاني: «إلا» بمعنى الواو، أي: وهو في كتاب مبين، والعربُ تضعُ «إلا» موضعَ واو النسق كقوله: {إِلاَّ مَن ظُلِمَ} [النساء: ١٤٨] {إِلاَّ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ} [البقرة: ١٥٠] . وهذا الذي قاله الجرجانيُّ ضعيفٌ جداً، وقد تقدَّم الكلامُ في هذه المسألة في البقرة، وأنه شيءٌ قال به الأخفش، ولم يَثْبُت ذلك بدليل صحيح. وقال الشيخ أبو شامةَ: «ويُزيل الإِشكالَ أن تُقَدِّر قبلَ قوله: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ} » ليس شيء من ذلك إلا في كتاب «وكذا تقدِّر في آية الأنعام.

el-Cürcânî şöyle demiştir: «'İllâ' (إلا), vâv (ve) manasındadır; yani: 've o apaçık bir kitaptadır' demektir. Araplar tıpkı: {إِلاَّ مَن ظُلِمَ} [en-Nisâ: 148] “ancak haksızlığa uğrayan müstesnadır” ve {إِلاَّ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ} [el-Bakara: 150] “ancak onlardan zulmedenler müstesnadır” kavillerinde olduğu gibi 'illâ' edatını atıf vâvı yerine koyarlar.» el-Cürcânî'nin bu söylediği son derece zayıftır; bu meseleye dair açıklama Bakara suresinde geçmişti; bu Ahfeş'in söylediği bir görüştür ve sahih bir delille sabit olmamıştır. Şeyh Ebû Şâme ise şöyle demiştir: «Müşkilliği gideren husus, {إِلاَّ فِي كِتَابٍ} kavlinden önce 'Bunlardan hiçbir şey yoktur ki mutlaka bir kitapta olmasın' şeklinde takdir etmendir; En'âm suresindeki ayette de böyle takdir edersin.»

ولم يُقرأ في سبأ إلا بالرفع، وهو يُقَوِّي قولَ مَنْ يقول إنه معطوف

Sebe' suresinde ise yalnızca ref ile okunmuştur; bu da onun «miskâl» kelimesine

على» مثقال «ويُبَيِّنه أن» مثقال «فيها بالرفع، إذ ليس قبله حرفُ جر. وقد تقدَّمَ الكلامُ على نظير هذه المسألة والإِشكالُ فيها في سورة الأنعام في قوله: {وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ} [يونس: ٥٩] ، إلى قوله: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} [يونس: ٥٩] ، وأنَّ صاحبَ» النظم «الجرجانيَّ هذا أحال الكلامَ فيها على الكلامِ في هذه السورة، وأن أبا البقاء قال:» لو جَعَلْناه كذا لفَسَدَ المعنى «، وقد بيَّنْتُ تقريرَ فسادِه والجوابَ عنه في كلام طويل هناك فعليك باعتبارِه ونَقْلِ ما يمكن نَقْلُه إلى هنا.

ma'tuf olduğunu söyleyenin görüşünü kuvvetlendirir. Bunu açıklayan husus, oradaki «مِثْقَالُ» lafzının ref ile gelmiş olmasıdır; zira kendisinden önce harf-i cer yoktur. Bu meselenin ve onda geçen müşkillik konusunun benzerinin açıklaması En'âm suresinde Yüce Allah'ın: {وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ} [el-En'âm: 59] “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki...” kavlinden {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} [el-En'âm: 59] “illâ apaçık bir kitaptadır” kavline kadar olan yerde geçmişti. Nazm sahibi bu Cürcânî'nin oradaki sözü bu suredeki açıklamaya havale ettiğini ve Ebü'l-Bekâ'nın: «Şayet onu öyle kabul etseydik mana bozulurdu» dediğini aktarmıştık. Ben de oradaki uzun açıklamada mananın bozulmasının gerekçesini ve ona verilen cevabı beyan etmiştim; oradaki açıklamaya itibar etmeli ve aktarılması mümkün olanı buraya nakletmelisin.

قوله تعالى: {الذين آمَنُواْ} : في محلِّه أوجهٌ، أحدُها: أنه مرفوعٌ على خبرِ ابتداءٍ مضمر، أي: هم الذين آمنوا، أو على أنه خيرٌ ثانٍ ل «إنَّ» ، أو على الابتداءِ، والخبرُ الجملةُ من قوله: «لهم البشرى» ، أو على النعت على موضع «أولياء» لأنَّ موضعَه رفعٌ بالابتداء قبل دخول «إنَّ» أو على البدل من الموضع أيضاً، ذكرهما مكي. وهذان الوجهان على مذهب الكوفيين لأنهم يُجْرون التوابعَ كلَّها مُجرى عطفِ النسق في اعتبار المحل/ محلِّ الجر بدلاً من الهاء والميم في «عليهم» . وقيل: منصوبُ المحلِّ نعتاً ل «أولياء» ، أو بدلاً منهم على اللفظ أو على إضمارِ فعلٍ لائقٍ وهو «أمدحُ» ، فقذ تَحَصَّل فيه تسعةُ أوجهٍ: الرفعُ من خمسة، والجرُّ من وجه واحد، والنصبُ من ثلاثة. وإذا لم تجعلِ الجملةَ من قوله: «لهم البشرى» ، خبراً للذين جاز فيها الاستئنافُ، وأن تكونَ خبراً ثانياً ل «إنَّ» أو ثالثاً.

Yüce Allah'ın: {الذين آمَنُواْ} “İman edenler” kavlinin mahalli hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi, gizli bir mübtedanın haberi olarak merfudur; yani: 'Onlar iman edenlerdir' (هم الذين آمنوا) demektir. Yahut «إنَّ»nin ikinci haberi olarak veya mübteda olarak merfudur; bu takdirde haber «لهم البشرى» kavlindeki cümledir. Yahut «أولياء» kelimesinin mahalli üzerine sıfat olarak merfudur; çünkü onun mahalli «إنَّ» girmeden önce mübteda oluşundan dolayı ref idi. Yahut yine Mekkî'nin zikrettiği üzere mahallinden bedel olarak merfudur. Bu iki vecih Kûfelilerin mezhebine göredir; çünkü onlar mahalle itibar etme hususunda bütün tâbileri atf-ı nesak hükmünde tutarlar. Cer mahalli ise «عليهم»deki he ve mim zamirinden bedel olmasıdır. Sıfat olarak veya lafzen bedel olarak «أولياء» kelimesine tâbi kılınarak mensup mahalde olduğu yahut 'Överim' (أمدح) şeklinde uygun bir fiilin takdiriyle mensup olduğu da söylenmiştir. Böylece hakkında dokuz vecih hasıl olmuştur: Beş yönden ref, bir yönden cer ve üç yönden nasp. «لهم البشرى» cümlesini «ellezîne»nin haberi kılmadığın takdirde, bu cümlenin istînâf olması caiz olduğu gibi, «إنَّ»nin ikinci veya üçüncü haberi olması da caizdir.

قوله تعالى: {فِي الحياة الدنيا} : يجوز فيه وجهان، أظهرهما: أنه متعلقٌ بالبشرى، أي: البشرى تقع في الدنيا، وفُسِّرت بالرؤيا

Yüce Allah'ın: {فِي الحياة الدنيا} “dünya hayatında” kavlinde iki vecih caizdir: En açık olanı, müjdeye (büşrâ) müteallık olmasıdır; yani müjde dünyada gerçekleşir ki o da sâlih rüya olarak

الصالحةِ. والثاني: أنها حالٌ من «البشرى» فتتعلق بمحذوف، والعاملُ في الحال الاستقرارُ في «لهم» لوقوعه خبراً. وقوله: «لا تبديلَ» جملةٌ مستأنفة. وقوله: «ذلك» إشارةُ للبشرى وإن كانت مؤنثةً لأنها في معنى التبشير. وقيل: هو إشارةٌ إلى النعيم، قاله ابن عطية. وقال الزمخشري: «ذلك» إشارةٌ إلى كونهم مبشَّرين في الدارين «.

tefsir edilmiştir. İkincisi, «البشرى» kelimesinden hâl olmasıdır; bu durumda mahzufa taalluk eder ve hâldeki âmil, haber olarak vaki olması sebebiyle «لهم»deki istikrârdır. «لا تبديلَ» kavli müstakil (istînâf) bir cümledir. «ذلك» lafzı ise müennes olmasına rağmen tebşîr (müjdeleme) manasında olduğu için müjdeye işarettir. İbn Atıyye'nin belirttiğine göre ise nîmete işarettir. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'Zâlike', onların her iki yurtta da müjdelenmiş olmalarına işarettir.»

قوله تعالى: {إِنَّ العزة} : العامَّةُ على كسرِ «إنَّ» استئنافاً وهو مُشْعِرٌ بالعِلِّيَّة. وقيل: هو جوابُ سؤالٍ مقدرٍ كأنَّ قائلاً قال: لِمَ لا يُحْزِنُه قولُهم، وهو ممَّا يُحْزِن؟ فأجيب بقوله: {إِنَّ العزة للَّهِ جَمِيعاً} ، ليس لهم منها شيءٌ فكيف تبالي بهم وبقولهم؟ .

Yüce Allah'ın: {إِنَّ العزة} kavlinde genel kıraat (cumhur), istînâf olarak «إنَّ»nin kesresi iledir ve bu da illet (gerekçe) bildirmektedir. Bunun takdiri bir sorunun cevabı olduğu da söylenmiştir; sanki birisi şöyle demiştir: 'Onların sözü üzücü şeylerden olduğu halde neden onu üzmesin?' Buna cevaben: {إِنَّ العزة للَّهِ جَمِيعاً} “Şüphesiz izzet bütünüyle Allah'ındır”, onların bundan hiçbir payı yoktur; öyleyse onlara ve sözlerine nasıl aldırış edersin?' denilmiştir.

والوقفُ على قولِه: {قَوْلُهُمْ} ينبغي أن يُعْتمد ويُقْصَدَ ثم يُبتدأ بقوله: «إن العزَّة» وإن كان من المستحيلِ أن يتوهَّم أحد أن هذا مِنْ مقولهم، إلا مَنْ لا يُعْتَبَرُ بفهمه.

Yüce Allah'ın: {قَوْلُهُمْ} “onların sözü” kavlinde vakf yapılmasına (durulmasına) itimat edilip bu kastedilmeli, ardından «إن العزَّة» kavliyle başlanmalıdır; her ne kadar anlayışına itibar edilmeyenler hariç, hiç kimsenin bunun onların söylediği sözlerden olduğunu tevehhüm etmesi imkânsız olsa da durum böyledir.

وقرأ أبو حيوة: «أنَّ العزة» بفتح «أنَّ» . وفيها تخريجان، أحدهما: أنها على حَذْفِ لام العلة، أي: لا يَحْزنك قولهم لأجل أن العزة لله جميعاً. والثاني: أنَّ «أنَّ» وما في حيِّزها بدل من «قولهم» كأنه قيل: ولا يَحْزُنك أن العَّزة لله، وكيف يَظْهَرُ هذا التوجيهُ أو يجوز القول به، وكيف ينهى رسولَ الله ﷺ عن ذلك في المعنى وهو لم يَتَعاطَ شيئاً من تلك الأسباب، وأيضاً فمِنْ أيِّ قبيلٍ الإِبدالُ هذا؟ قال الزمخشري: «ومَنْ جعله بدلاً من» قولهم «ثم أنكره فالمُنْكَر هو تخريجُه لا ما أنكره من القراءة به» ،

Ebû Hayve «أنَّ العزة» şeklinde «أنَّ»nin fethasıyla okumuştur. Bu kıraatte iki tevil vardır: Birincisi, illet lâmının hazfiyledir; yani: 'Şüphesiz izzet bütünüyle Allah'a ait olduğu için onların sözü seni üzmesin' demektir. İkincisi, «أنَّ» ve sılasının «قولهم» kelimesinden bedel olmasıdır; sanki 'İzzetin bütünüyle Allah'a ait olması seni üzmesin' denilmiş gibi olur. Bu tevil nasıl zahir olabilir veya bunun söylenmesi nasıl caiz olur? Mana bakımından Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sebeplerden hiçbirine tevessül etmemişken bundan nasıl nehyedilir? Ayrıca bu bedel hangi kabil bir bedeldir? ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunu 'kavluhum' kelimesinden bedel kılıp sonra da bunu münker gören kimsenin münker gördüğü şey, kıraatin kendisi değil, yapılan bu tevildir.»

يعني أن إنكارَه للقراءة مُنْكَرٌ؛ لأنَّ معناها صحيحٌ على ما ذَكَرْتُ لك مِنَ التعليلِ، وإنما المُنْكَر هذا التخريجُ.

Yani onun kıraati inkâr etmesi yanlıştır; zira sana bahsettiğim ta'lil (gerekçelendirme) üzere kıraatin manası sahihtir; asıl münker olan bu tevilin kendisidir.

وقد أنكر جماعةٌ هذه القراءةَ ونَسَبُوها للغلَط ولأكثر منه. قال القاضي: «فَتْحُها شاذٌّ يُقارِبُ الكفر، وإذا كُسِرت كان استئنافاً وهذا يدلُّ على فضيلة علم الإِعراب» . وقال ابن قتيبة: «لا يجوز فتحُ» إنَّ «في هذا الموضعِ وهو كفرٌ وغلوٌّ» ، وقال الشيخ: «وإنما قالا ذلك بناءً منهما على أن» أنَّ «معمولةٌ ل» قولهم «. قلت: كيف تكون معمولةً ل» قولهم «وهي واجبةُ الكسرِ بعد القول إذا حُكِيَتْ به، كيف يُتَوَهَّم ذلك؟ وكما لا يُتَوَهَّم هذا المعنى مع كسرِها لا يُتَوَهَّم أيضاً مع فتحها ما دام له وجهٌ صحيح.

Bir grup âlim bu kıraati inkâr etmiş ve onu hataya, hatta hatadan daha fazlasına nispet etmiştir. Kadı [Ebû Bekr İbnü'l-Arabî] şöyle demiştir: «Onun fetha ile okunması küfre yaklaşan şâz bir okuyuştur; kesre ile okunduğunda ise istînâf olur ve bu da irap ilminin faziletine delalet eder.» İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: «Bu yerde 'inne'nin fethası caiz değildir; zira bu küfür ve aşırılıktır.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Onların bunu söylemeleri, 'enne'nin 'kavluhum' lafzının mamulü olduğu kabulüne dayanmaktadır.» Derim ki: 'Enne', 'kavluhum'un mamulü nasıl olabilir ki sözle nakledildiğinde kavilden sonra kesreli olması vaciptir, bu nasıl tevehhüm edilebilir? Kesre ile okunduğunda bu mana nasıl tevehhüm edilmiyorsa, sahih bir vechi bulunduğu sürece fetha ile okunduğunda da aynı şekilde tevehhüm edilmez.

و» جميعاً «حال من» العِزَّة «ويجوز أن يكون توكيداً ولم يؤنَّثْ بالتاءِ، لأنَّ فعيلاً يستوي فيه المذكر والمؤنث لشبهه بالمصادرِ، وقد تقدَّم تحريرُه في قوله: {إِنَّ رَحْمَتَ الله قَرِيبٌ} [الأعراف: ٥٦] .

«جميعاً» kelimesi «العِزَّة» lafzından hâldir; tekit olması da caizdir. Tâ ile müennes yapılmamıştır; çünkü 'faîl' vezni masdarlara benzediği için müzekker ve müenneste eşittir. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın: {إِنَّ رَحْمَتَ الله قَرِيبٌ} [el-A'râf: 56] “Şüphesiz Allah'ın rahmeti yakındır” kavlinde geçmişti.

وقوله: {قَوْلُهُمْ} ، قيل: حُذِفَتْ صفتُه لِفَهْم المعنى، إذ التقديرُ: ولا يَحْزنك قولُهم الدالُّ على تكذيبك، وحَذْفُ الصفةِ وإبقاءُ الموصوفِ قليلٌ بخلافِ عكسِه. وقيل: بل هو عامٌّ أُريد به الخاص.

Yüce Allah'ın: {قَوْلُهُمْ} kavli hakkında şöyle denilmiştir: Mananın anlaşılmasından ötürü sıfatı hazfedilmiştir; zira takdiri: 'Onların seni yalanlamaya delalet eden sözleri seni üzmesin' şeklindedir. Sıfatın hazfedilip mevsûfun bırakılması ise aksinin aksine az görülen bir durumdur. Bununla beraber onun, kendisiyle has mananın kastedildiği genel bir lafız olduğu da söylenmiştir.

وقوله تعالى: {مَن فِي السماوات وَمَنْ فِي الأرض} : يجوزُ أن يُرادَ [به] العقلاءُ خاصةً، ويكون من باب التنبيه بالأعلى على الأدنى، وذلك أنه تعالى إذا كان يملك أشرفَ المخلوقات وهما الثَّقَلان العقلاءُ من الملائكة والإِنس والجن فَلأَنْ يملكَ ما سواهم بطريق الأَْوْلى والأَْحْرى. ويجوز أن يُرادَ العمومُ، وغَلَّبَ العاقلَ على غيرِه.

Yüce Allah'ın: {مَن فِي السماوات وَمَنْ فِي الأرض} “göklerde kim var, yerde kim varsa” kavliyle yalnızca akıl sahiplerinin kastedilmiş olması caizdir; bu durumda üstün olanla aşağı olana dikkat çekme babından olur. Şöyle ki; Yüce Allah melekler, insanlar ve cinlerden ibaret akıl sahibi iki ağır yükümlü (sekaleyn) olan mahlûkatın en şereflilerine sahip olduğuna göre, bunların dışındakilere evleviyetle ve hayli hayli malik olur. Umumun kastedilmiş olması ve akıl sahibinin akıl sahibi olmayana tağlib edilmiş olması da caizdir.

قوله: {وَمَا يَتَّبِعُ} يجوز في «ما» هذه أن تكون نافيةً وهو الظاهرُ. و «شركاء» مفعولُ «يَتَّبع» ، ومفعولُ «يَدْعون» محذوفٌ لفَهْمِ المعنى، والتقدير: وما يتبع الذين يَدْعُون مِنْ دون الله آلهةً شركاءَ، فآلهةً مفعول «يَدْعون» و «شركاءَ» مفعول «يتبع» ، وهو قولُ الزمخشري، قال: «ومعنى وما يَتَّبعون شركاءَ: وما يتَّبعون حقيقة الشركاء وإن كانوا يُسَمُّونها شركاءَ؛ لأن شركةَ الله في الربوبيةِ مُحال، إن يتبعونَ إلا ظنَّهم أنها شركاءُ» . ثم قال: «ويجوز أن تكون» ما «استفهاماً، يعني: وأيَّ شيءٍ يَتَّبعون، و» شركاء «على هذا نُصِب ب» يدعون «، وعلى الأول ب» يَتَّبع «وكان حقُّه» وما يتبع الذين يَدْعُون من دون الله شركاءَ شركاءَ «فاقتصر على أحدهما للدلالة» .

Yüce Allah'ın: {وَمَا يَتَّبِعُ} kavlindeki «ما» edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olması caizdir ki zahir olan da budur. «شركاء» kelimesi «يَتَّبع» fiilinin mefulüdür; «يَدْعون» fiilinin mefulü ise mananın anlaşılmasından ötürü mahzuftur. Takdiri: 'Allah'tan başka ilahlara yalvaranlar şirk koşulan ortaklara uymazlar' şeklindedir. 'İlahlar' lafzı «يَدْعون» fiilinin mefulü, «شركاءَ» ise «يتبع» fiilinin mefulüdür. Bu, ez-Zemahşerî'nin görüşüdür; o şöyle demiştir: «'Ve ortaklara uymazlar' ifadesinin manası şudur: Onlar her ne kadar bu varlıkları 'ortaklar' diye isimlendirseler de hakikatte ortaklara uyuyor değillerdir; çünkü Allah'a rububiyette ortaklık imkânsızdır. Onlar ancak bunların ortak olduğuna dair zannına uyarlar.» ez-Zemahşerî daha sonra şöyle demiştir: «'Mâ'nın istifham olması da caizdir; yani: 'Onlar neye uyuyorlar?' demektir. 'Şürekâe' lafzı bu takdirde «يدعون» ile mensuptur, birinci takdirde ise «يَتَّبع» ile mensuptur. Aslında hakkı olan ifade: 'Allah'tan başka ortaklara yalvaranlar ortaklara uymazlar' şeklinde iki defa 'şürekâe' gelmesiydi; fakat delalet ettiği için biriyle yetinilmiştir.»

وهذا الذي/ ذكره الزمخشري قد رَدَّه مكي ابن أبي طالب وأبو البقاء. أمَّا مكيٌّن فقال: «انتصَبَ شركاء ب» يَدْعون «ومفعول» يَتَّبع «قام مقامَه» إنْ يتبعون إلا الظنَّ لأنه هو، ولا ينتصِبُ الشركاء ب «يَتَّبع» لأنك تَنْفي عنهم ذلك، والله قد أَخْبر به عنهم «. وقال أبو البقاء:» وشركاء مفعولٌ «يَدْعون» ولا يجوزُ أن يكونَ مفعول «يتبعون» ؛ لأنَّ المعنى يَصير إلى أنَّهم لم يَتَّبعوا شركاء، وليس كذلك.

ez-Zemahşerî'nin zikrettiği bu görüşü Mekkî b. Ebî Tâlib ve Ebü'l-Bekâ reddetmiştir. Mekkî şöyle demiştir: «'Şürekâe' lafzı «يَدْعون» ile mensup olmuştur; «يَتَّبع» fiilinin mefulü ise 'Onlar ancak zanna uyarlar' kavliyle karşılanmıştır; çünkü meful odur. 'Şürekâe' lafzı «يَتَّبع» ile mensup olamaz; zira böyle olursa onlardan bunu nefyetmiş olursun, halbuki Allah onların bunu yaptığını haber vermiştir.» Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «'Şürekâe' lafzı «يَدْعون» fiilinin mefulüdür; «يتبعون» fiilinin mefulü olması caiz değildir; zira mana onların ortaklara uymadıkları şekline dönüşür, halbuki durum böyle değildir.»

قلت: معنى كلامِهما أنه يَؤُول المعنى إلى نفي اتِّباعهم الشركاءَ، والواقعُ أنهم قد اتَّبعوا الشركاء. وجوابه ما تقدَّم من أنَّ المعنى أنهم وإن اتَّبعوا شركاءَ فليسوا بشركاءَ في الحقيقة؛ بل في تسميتهم هم لهم بذلك، فكأنهم لم يَتَّخذوا شركاءَ ولا اتَّبعوهم لسلب الصفة الحقيقية عنهم، ومثلُه قولُك: «ما رأيتُ رجلاً» ، أي: مَنْ يستحقُّ أن يُسَمَّى رجلاً، وإن كنت قد

Derim ki: İkisinin sözünün manası şudur: Mana, onların ortaklara uymasını nefyetmeye varır; oysa vaki olan, onların ortaklara uymuş olduklarıdır. Bunun cevabı daha önce geçtiği üzeredir: Yani onlar her ne kadar ortaklara uymuş olsalar da hakikatte bunlar ortak değildir; bilakis onların kendilerini öyle isimlendirmelerinden ibarettir. Hakiki vasıf kendilerinden nefyedildiği için sanki ortaklar edinmemişler ve onlara uymamışlar gibidir. Bunun benzeri senin: «Ben hiçbir adam görmedim» sözündür; yani ademoğlundan bir erkeği görmüş olsan bile

رأيت الذَّكر من بني آدم. ويجوز أن تكونَ «ما» استفهامية، وتكون حينئذٍ منصوبةً بما بعدها، وقد تقدَّم قولُ الزمخشري في ذلك. وقال مكي: «لو جعلتَ» ما «استفهاماً بمعنى الإِنكار والتوبيخ كانت اسماً في موضعِ نصبٍ ب» يتَّبع «. وقال أبو البقاء نحوه.

'adam' denilmeyi hak eden birini görmedin demektir. «ما» lafzının istifhamiyye olması da caizdir ve bu takdirde kendisinden sonraki fiille mensup olur; ez-Zemahşerî'nin buna dair sözü daha önce geçmişti. Mekkî şöyle demiştir: «Şayet 'mâ'yı inkâr ve kınama anlamında istifham kılarsan, «يتَّبع» fiili ile nasp mahallinde bir isim olur.» Ebü'l-Bekâ da buna benzer bir söz söylemiştir.

ويجوزُ أنَ تكونَ» ما «موصولةً بمعنى الذي نسقاً على» مَنْ «في قوله: {ألا إِنَّ للَّهِ مَن فِي السماوات} ، قال الزمخشري:» ويجوز أن تكونَ «ما» موصولةً معطوفةً على «مَنْ» ، كأنه قيل: وللَّهِ ما يتَّبعه الذين يَدْعون من دونَ الله شركاء، أي: وله شركاؤكم «.

«ما» lafzının Yüce Allah'ın: {ألا إِنَّ للَّهِ مَن فِي السماوات} “Bilesiniz ki göklerde kim varsa mutlaka Allah'ındır” kavlindeki «مَنْ» üzerine atfedilerek 'ellezî' manasında ism-i mevsûl olması da caizdir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Mâ'nın 'men' üzerine matuf bir mevsûl olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: Allah'tan başka ortaklara yalvaranların uydukları şeyler de Allah'ındır; yani sizin ortak koştuklarınız da O'nundur.»

ويجوز أن تكون «ما» هذه الموصولةَ في محل رفع بالابتداء، والخبرُ محذوفٌ تقديرُه: والذي يَتَّبعه المشركون باطلٌ. فهذه أربعةُ أوجهٍ.

Bu mevsûl «ما» lafzının mübteda olarak ref mahallinde olması da caizdir; bu durumda haber mahzuftur, takdiri: 'Müşriklerin uydukları şey bâtıldır' şeklindedir. Böylece dört vecih ortaya çıkmış oldu.

وقرأ السلمي «تَدْعُون» بالخطاب، وعزاها الزمخشري لعليّ ابن أبي طالب. قال ابن عطية: «وهي قراءةٌ غيرُ متَّجهة» قلت: قد ذكرِ توجيهَها أبو القاسم، فقال: «ووجهُه أن يُحْمل» وما يتَّبع «على الاستفهام، أي: وأيُّ شيء يتَّبع الذين تَدْعونهم شركاءَ من الملائكة والنبيين، يعني أنهم يتَّبعون الله تعالى ويطيعونه، فما لكم لا تَفْعلون مثلَ فعلِهم كقوله تعالى: {أولئك الذين يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إلى رَبِّهِمُ الوسيلة أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} [الإسراء: ٥٧] .

es-Sülemî muhatap kipiyle «تَدْعُون» (yalvarıyorsunuz) şeklinde okumuştur; ez-Zemahşerî bunu Ali b. Ebî Tâlib'e nispet etmiştir. İbn Atıyye: «Bu tutarlı olmayan bir kıraattir» demiştir. Derim ki: Ebü'l-Kāsım bunun tevcihini zikrederek şöyle demiştir: «Bunun vechi, 'vemâ yettebiu' ifadesinin istifhama hamledilmesidir; yani: Sizin ortaklar diye yalvardığınız melekler ve nebiler neye uyuyorlar? Yani onlar Yüce Allah'a uyup O'na itaat ediyorlar; o halde tıpkı Yüce Allah'ın: {أولئك الذين يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إلى رَبِّهِمُ الوسيلة أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} [el-İsrâ: 57] “Onların yalvardıkları bu kimseler de -hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar” kavlinde olduğu gibi, size ne oluyor da onların yaptığı gibi yapmıyorsunuz?»

قوله: {إِن يَتَّبِعُونَ} » إنْ «نافية، و» الظن «مفعولٌ به، فهو استثناءٌ مفرَّغ،

Yüce Allah'ın: {إِن يَتَّبِعُونَ} “onlar ancak uyarlar” kavlindeki «إنْ» nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); «الظن» mefulün bihtir ve bu bir istisnâ-ı müferrağdır,

ومفعولُ الظن محذوفٌ تقديرُه: إن يتبعون إلا الظنَّ أنهم شركاءُ، وعند الكوفيين تكون أل عوضاً من الضمير تقديره:» إن يَتَّبعون إلا ظنَّهم أنهم شركاءُ. والأحسنُ أن لا يُقَدَّر للظن معمولٌ؛ إذ المعنى: إن يتبعون إلا الظن لا اليقين.

Zannın mefulü mahzûftur, takdiri: «Onlar ancak bunların ortaklar olduğuna dair zanna uyarlar» şeklindedir. Kûfelilere göre ise «el-» takısı zamirin yerini tutmuştur ve takdiri: «Onlar ancak bunların ortaklar olduğuna dair kendi zanlarına uyarlar» demektir. En uygun olanı ise zanna hiçbir mamul takdir edilmemesidir; zira mana: «Onlar yakîne değil, ancak zanna uyarlar» şeklindedir.

وقوله: {إِن يَتَّبِعُونَ} مَنْ قرأ «يَدْعُون» بياء الغيبة فقد جاء ب «يَتَّبعون» مطابقاً له، ومَنْ قرأ «تدعون» بالخطاب فيكون «يتبعون» التفاتاً، إذ هو خروج من خطاب إلى غَيْبة.

Yüce Allah'ın: {إِن يَتَّبِعُونَ} “onlar ancak uyarlar” kavline gelince; «يَدْعُون» (yalvarıyorlar) lafzını gaip yâ'sı ile okuyan kimse, {يَتَّبِعُونَ} “uyarlar” lafzını ona mutabık olarak getirmiş olur. «تدعون» (yalvarıyorsunuz) lafzını muhatap kipiyle okuyan kimseye göre ise {يَتَّبِعُونَ} “uyarlar” ifadesi bir iltifat sanatı olur; zira bu, hitaptan gaybete geçiştir.

قوله تعالى: {جَعَلَ لَكُمُ الليل} :. . . الآية. انظر إلى فصاحة هذه الآية، حيث حَذَفَ من كل جملةٍ ما ثبت في الأخرى، وذلك أنه ذكر علة جَعْل الليل لنا، وهي قوله «لتسكنوا» وحَذَفها مِنْ جَعْل النهار، وذَكَر صفةَ النهار وهي قوله «مُبْصِراً» وحَذَفَها من الليل لدلالة المقابل عليه، والتقدير: هو الذي جَعَل لكم الليل مُظْلماً لتَسْكُنوا فيه والنهارَ مُبْصِراً للتحرَّكوا فيه لمعاشِكم، فحذف «مُظْلماً» لدلالة «مبصراً» عليه، وحذف «لتتحَرَّكوا» لدلالة «لتسكنوا» وهذا أفصحُ كلامٍ.

Yüce Allah'ın: {جَعَلَ لَكُمُ الليل} “Geceyi sizin için kıldı...” ayeti... Bu ayetin fesahatine bir bak; zira her bir cümleden, diğerinde sabit olan hususu hazfetmiştir. Şöyle ki: Geceyi bizim için kılmasının illetini zikretmiş -ki o «لتسكنوا» (içinde sükûnet bulasınız diye) sözüdür- ve bunu gündüzün kılınışından hazfetmiştir. Gündüzün vasfını zikretmiş -ki o «مُبْصِراً» (aydınlatıcı/görülebilir) sözüdür- ve karşıtının delalet etmesinden ötürü bunu geceden hazfetmiştir. Takdiri şöyledir: «O, içinde sükûnet bulasınız diye sizin için geceyi karanlık; maişetiniz için içinde hareket edesiniz diye de gündüzü aydınlatıcı kılandır.» Böylece «مبصراً» lafzının delaletinden ötürü «مظلمًا» (karanlık) kelimesini hazfetmiş; «لتسكنوا» lafzının delaletinden ötürü de «لتتحركوا» (hareket edesiniz diye) kelimesini hazfetmiştir. Bu ise sözün en beliğ olanıdır.