٢٦٥٨ - طَريدُ عشيرةٍ ورهينُ ذَنْبٍ ... بما جَرَمت يَدي وجَنَى لساني
2658 - Aşiretinden kovulmuş ve bir günahın rehiniyim... / Elimin işlediği suç ve dilimin işlediği cinayet yüzünden.
وقُرىء في الشاذ «أجرامي» بفتحها، حكاه النحاس، وخَرَّجه على أنه جمعُ جُرْم كقُفْل أَقْفال، والمراد آثامي.
Şaz kıraatte [hemzenin] fethasıyla «أجرامي» şeklinde okunmuştur. Bunu en-Nehhâs nakletmiş ve kilit/kilitler (قُفْل / أَقْفال) gibi cürm (جُرْم) kelimesinin çoğulu olduğu şeklinde tevil etmiştir; murad ise günahlarımdır.
قوله تعالى: {وَأُوحِيَ} : الجمهور على «أُوحي» مبنياً للمفعول، والقائمُ مقامَ الفاعل «أنه لن يؤمن» أي: أُوحي إليه عدمُ إيمان بعض. وقرأ أبو البرهسم «أوحى» مبنياً للفاعل وهو اللَّه تعالى، «إنه» بكسر الهمزة. وفيها وجهان أحدهما: وهو أصلٌ للبصريين - أنه على إجراء الإِيحاء مُجْرى القول.
Allah Teâlâ'nın: {وَأُوحِيَ} “Ve vahyolundu” kavli: Cumhur meçhul sîgasıyla «أُوحي» okumuştur; nâib-i fâil (sözde özne) ise «أنه لن يؤمن» [ifadesidir]; yani bir kısmının iman etmeyeceği ona vahyedildi. Ebu'l-Berhesm ise faili Allah Teâlâ olmak üzere mâlum sîgasıyla «أوحى» ve hemzenin kesresiyle «إنه» şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır; birincisi -ki Basralıların asıl kuralıdır- vahyetmenin söz (kavl) yerine geçirilmesi üzerinedir.
وقوله: {فَلاَ تَبْتَئِسْ} هو تَفْتَعِل من البُؤْس ومعناه الحزنُ في استكانة،
{فَلاَ تَبْتَئِسْ} “Artık kederlenme” kavli ise, *el-be's* (البُؤْس) kökünden *tefte'ıl* (تَفْتَعِل) babındandır ve anlamı zillet ve boyun eğme içindeki üzüntüdür.
ويقال: ابتأسَ فلانٌ أي: بلغه ما يَكْرهه قال:
Denilir ki: Falan kimse *ibteese* (ابتأسَ) oldu; yani hoşlanmadığı şey ona ulaştı. [Şair] şöyle demiştir:
٢٦٥٩ - ما يَقْسِمِ اللَّهُ أَقْبَلْ غيرَ مُبْتَئِسٍ ... منه وأقْعُدْ كريماً ناعمَ البالِ
2659 - Allah ne taksim ederse kederlenmeksizin kabul ederim... / Ve gönlü rahat, cömertçe otururum.
/ وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٦٦٠ - وكم مِنْ خليلٍ أو حَميمٍ رُزِئْتُه ... فلم نَبْتَئِس والرُّزْء فيه جَليل
2660 - Kaybına uğradığım nice dost ya da yakın akraba oldu da... / Biz yine de kederlenmedik, oysa bundaki musibet pek büyüktü.
قوله تعالى: {بِأَعْيُنِنَا} : حالٌ من فاعل «اصنع» أي: محفوظاً بأعيننا، وهو مجازٌ عن كلام اللَّه له بالحفظ. وقيل: المراد بهم الملائكة تشبيهاً لهم بعيونِ الناس أي: الذين يتفقَّدون الأخبار، والجمع حينئذ حقيقةٌ. وقرأ طلحة بن مصرف «بأعيُنَّا» مدغمة.
Allah Teâlâ'nın: {بِأَعْيُنِنَا} “Gözlerimizin önünde” kavli: «اصنع» (yap) fiilinin failinden hâldir; yani gözlerimizle korunmuş olarak demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın onu koruması hususundaki kelamından bir mecazdır. Bir görüşe göre ise bununla melekler kastedilmiştir; haberleri araştırıp teftiş eden insan casuslarına/gözcülerine benzetilmişlerdir, bu takdirde çoğul lafız hakikattir. Talha b. Musarrif idgam ile «بأعيُنَّا» şeklinde okumuştur.
قوله تعالى: {وَكُلَّمَا مَرَّ} : العامل في «كلما» سَخِر «، و» قال «مستأنف؛ إذ هو جوابٌ لسؤال سائل. وقيل: بل العامل في» كلما «:» قال «، و» سخروا «على هذا: إمَّا صفة لَمَلأ، وإمَّا بدلٌ مِنْ» مرَّ «، وهو بعيدٌ جداً، إذ ليس» سَخِرَ «نوعاً من المرور ولا هو هو فكيف يُبدل منه؟ والجملةُ من قوله» كلما «إلى آخره في محلِّ نصب على الحال أي: يصنع الفلك والحالُ أنه كلما مرَّ.
Allah Teâlâ'nın: {وَكُلَّمَا مَرَّ} “Ve her uğradığında” kavli: «كلما» lafzında amel eden «سَخِرَ» (alay etti) fiilidir; «قال» (dedi) ise müste'nefedir (bağımsız cümledir); zira bir soranın sorusuna cevaptır. Bir görüşe göre «كلما» lafzında amel eden «قال» fiilidir; buna göre «سخروا» (alay ettiler) ise ya «مَلأ» kelimesinin sıfatıdır ya da «مرَّ» fiilinden bedeldir; bu ise son derece uzaktır, çünkü «سَخِرَ» fiili uğramanın (mürûr) bir türü olmadığı gibi bizzat kendisi de değildir, dolayısıyla ondan nasıl bedel yapılabilir? «كلما» kavlinden cümlenin sonuna kadar olan kısım mahallen mansup olup hâldir; yani gemiyi yapıyordu ve durum şu idi ki her uğradıklarında...
قوله تعالى: {مَن يَأْتِيهِ} : في «مَنْ» وجهان، أحدهما: أن تكونَ موصولةً. والثاني: أن تكونَ استفهاميةً، وعلى كلا التقديرين ف «تعلمون» : إمَّا من باب اليقين فتتعدَّى لاثنين، وإمَّا من باب العرفان فتتعدَّى لواحد. فإذا كانت هذه عرفانيةً و «مَنْ» استفهامية كانت «مَنْ» وما بعدها سادَّة مسدَّ مفعول واحد، وإن كانَتْ متعديةً لاثنين كانت سادَّة مَسَدَّ المفعولين، وإذا
Allah Teâlâ'nın: {مَن يَأْتِيهِ} “Kime geleceğini” kavli: «مَنْ» lafzında iki vecih vardır: Birincisi mevsûle olmasıdır. İkincisi istifhâmiyye (soru edatı) olmasıdır. Her iki takdire göre de «تعلمون» (bileceksiniz) fiili: Ya yakîn babındandır ve iki mef'ûle geçişli olur ya da irfan (marifet) babındandır ve tek mef'ûle geçişli olur. Şayet bu [fiil] irfânî olup «مَنْ» de istifhâmiyye ise, «مَنْ» ve sonrası tek bir mef'ûlün yerine geçmiş (sedde mesedde) olur; iki mef'ûle geçişli ise iki mef'ûlün yerine geçmiş olur. Şayet...
كانت «تعلمون» متعديةً لاثنين و «مَنْ» موصولة كانت في موضع المفعول الأول، والثاني محذوف. قال ابن عطية: «وجائز أن تكونَ المتعديةَ إلى مفعولين، واقتصر على الواحد» وهذه العبارةُ ليست جيدةٌ؛ لأن الاقتصَارَ في هذا الباب على أحد المفعولين لا يجوز؛ لِما تقرَّر غيرَ مرة من أنهما مبتدأٌ وخبر في الأصل، وأمَّا حَذْفُ الاختصار فهو ممتنعٌ أيضاً، إذ لا دليلَ على ذلك. وإن كانت متعديةً لواحد و «مَنْ» موصولةٌ فأمرُها واضح.
...«تعلمون» fiili iki mef'ûle geçişli ve «مَنْ» mevsûle ise, birinci mef'ûl konumundadır, ikincisi ise mahzuftur. İbn Atiyye: «İki mef'ûle geçişli olması ve tek mef'ûlle yetinilmesi caizdir» demiştir; fakat bu ifade iyi değildir; çünkü bu babda mef'ûllerden biriyle yetinmek caiz değildir; zira asıllarının mübteda ve haber olduğu defalarca kararlaştırılmıştır. İhtisâr (kısaltma) amaçlı hazf ise yine imkânsızdır, zira buna dair bir delil yoktur. Eğer tek mef'ûle geçişli olup «مَنْ» mevsûle ise durumu zaten açıktır.
وحكى الزهراوي: «ويَحُلُّ» بضم الحاء بمعنى يجب.
ez-Zehrâvî: «gerekir/vacip olur» anlamında ha harfinin zammesiyle «ويَحُلُّ» okunuşunu nakletmiştir.
و «التنور» معروفٌ. وقيل: هو وجهُ الأرض. وهل أل فيه للعهدِ أو للجنس؟ ووزنَ تَنُّور قيل: تَفْعُول مِنْ لفظ النور فقُلبت الواوُ الأولى همزةً لانضمامِها، ثم حُذِفت تخفيفاً، ثم شددوا النون كالعوضِ عن المحذوف، ويُعزَى هذا لثعلب. وقيل: وزنه فَعُّول ويعزى لأبي علي الفارسي. وقيل: هو أعجمي وعلى هذا فلا اشتقاقَ له. والمشهورُ أنه مما اتَّفق فيه لغة العرب والعجم كالصابون.
«التنور» (tandır) bilinmektedir. Yeryüzünün yüzeyi olduğu da söylenmiştir. Acaba buradaki harf-i tarif (el takısı) ahd için midir yoksa cins için midir? *Tennûr* (تَنُّور) kelimesinin vezninin nûr lafzından *tef'ûl* (تَفْعُول) olduğu söylenmiştir; ötreli olmasından dolayı birinci vâv hemzeye dönüşmüş, sonra hafifletme amacıyla hazfedilmiş, ardından hazfedilenin bedeli olarak nûn harfi şeddeli kılınmıştır; bu görüş Sa'leb'e nisbet edilir. Vezninin *fa''ûl* (فَعُّول) olduğu da söylenmiş olup Ebû Ali el-Fârisî'ye nisbet edilir. Yabancı dilden geçmiş (a'cemî) olduğu da söylenmiştir; buna göre onun bir iştikakı yoktur. Meşhur olan ise sabun gibi Arap dili ile yabancı dillerin lafzen örtüştüğü kelimelerden olmasıdır.
قوله تعالى: {مِن كُلٍّ زَوْجَيْنِ} : قرأ العامة بإضافة «كل» لزوجين. وقرأ حفص بتنوين «كل» . فأمَّا العامَّة فقيل: إن مفعول «احمل» «اثنين» و {مِن كُلٍّ زَوْجَيْنٍ} في محل نصب على الحال من المفعول لأنه كان صفةً للنكرة فلما قُدِّم عليها نُصب حالاً. وقيل: بل «مِنْ» زائدة، و «كل» مفعول به، و «اثنين» نعت لزوجين على التأكيد، وهذا إنما يتمُّ على قول مَنْ يرى زيادةَ «مِنْ» مطلقاً، أو في كلامٍ موجب. وقيل: قوله: «زوجين» بمعنى العموم أي: من كل ما لَه ازدواجٌ، هذا معنى قوله: {مِن كُلٍّ زَوْجَيْنٍ} وهو قول
Allah Teâlâ'nın: {مِن كُلٍّ زَوْجَيْنِ} “Her birinden ikişer çift” kavli: Genel kıraat ehli «كل» kelimesinin «زوجين» lafzına izafetiyle okumuştur. Hafs ise «كل» kelimesinin tenviniyle okumuştur. Genel kıraat ehline gelince: «احمل» (yükle) fiilinin mef'ûlünün «اثنين» olduğu, {مِن كُلٍّ زَوْجَيْنٍ} “Her çiftten” ifadesinin ise mef'ûlden hâl olarak mahallen mansup olduğu söylenmiştir; çünkü nekranın sıfatı iken öne geçtiğinde hâl olarak mansup kılınmıştır. Bir görüşe göre ise «مِنْ» zâiddir, «كل» mef'ûlün bihtir, «اثنين» ise tekit olarak «زوجين» kelimesinin sıfatıdır; bu ise ancak «مِنْ» edatının mutlak olarak yahut olumlu cümlede zâid olabileceğini kabul edenlerin görüşüne göre mümkündür. Bir görüşe göre ise «زوجين» kavli umum anlamındadır; yani çifti olan her şeyden demektir; {مِن كُلٍّ زَوْجَيْنٍ} “Her çiftten” kavlinin anlamı budur ve bu...
الفارسي وغيره. قال ابن عطية: «ولو كان المعنى: احمل فيها من كل زوجين حاصلين اثنين لوجب أن يَحْمل من كلِّ نوعٍ أربعةً، والزوج في مشهور كلامهم للواحد مما له ازدواجٌ» .
...el-Fârisî ve başkalarının görüşüdür. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Eğer anlam: 'Mevcut bulunan her iki çiftten ikişer tane yükle' olsaydı, her türden dörder tane yüklemesi gerekirdi; oysa Arapların meşhur kelamında zevc (çift), eşi olan teke denir.»
وأمَّا قراءة حفص فمعناها من كل حيوان، و «زوجين» مفعول به، و «اثنين» نعتُ على التأكيد، و «مِنْ كلٍ» على هذه القراءة يجوز أن يتعلق ب «احمل» وهو الظاهر، وأن يتعلق بمحذوف على أنها حال من «زوجين» وهذا الخلافُ والتخريجُ جاريان أيضاً في سورة {قَدْ أَفْلَحَ} [المؤمنون: ٢٧] .
Hafs'ın kıraatine gelince, bunun anlamı her hayvandan demektir; «زوجين» mef'ûlün bihtir, «اثنين» tekit sıfatıdır. Bu kıraate göre «مِنْ كلٍ» ifadesinin «احمل» fiiline taalluk etmesi -ki zâhir olan budur- caiz olduğu gibi, «زوجين» kelimesinden hâl olmak üzere mahzuf bir şeye taalluk etmesi de caizdir. Bu ihtilaf ve tahlil Mü'minûn Suresi'nde de {قَدْ أَفْلَحَ} [Mü'minûn: 27] “Gerçekten kurtuluşa ermiştir” geçerlidir.
قوله: {وَأَهْلَكَ} نسق على «اثنين» في قراءة مَنْ أضاف «كل» لزوجين، وعلى «زوجين» في قراءة مَنْ نوَّن «كلاً» وقولُه: {إِلاَّ مَن سَبَقَ} استثناءٌ متصل في موجَب، فهو واجبُ النصب على المشهور.
{وَأَهْلَكَ} “ve aileni” kavli, «كل» kelimesini «زوجين» lafzına izafe edenlerin kıraatinde «اثنين» üzerine, «كلاً» kelimesini tenvinleyenlerin kıraatinde ise «زوجين» üzerine atfedilmiştir. {إِلاَّ مَن سَبَقَ} “hakkında [hüküm] geçmiş olanlar hariç” kavli ise olumlu cümledeki muttasıl istisnadır; dolayısıyla meşhur görüşe göre nasb edilmesi vaciptir.
وقوله: {وَمَنْ آمَنَ} مفعول به نسقاً على مفعول «احمِلْ» .
{وَمَنْ آمَنَ} “ve iman edenleri” kavli ise «احمِلْ» (yükle) fiilinin mef'ûlüne atıfla mef'ûlün bihtir.
قوله تعالى: {وَقَالَ} : يجوز أن يكونَ الفاعلُ ضميرَ نوح ﵇، ويجوز أن يكونَ ضمير الباري تعالى أي: وقال اللَّه لنوح ومَنْ معه. و «فيها متعلقٌ ب» اركبوا «وعُدِّي ب» في «لتضمُّنه معنى» ادخلوا فيها راكبين «أو سيروا فيها. وقيل: تقديره: اركبوا الماء فيها. وقيل:» في «زائدةٌ للتوكيد.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَ} “Ve dedi ki” kavli: Failin Nûh'un (aleyhisselâm) zamiri olması caiz olduğu gibi, Bârî Teâlâ'nın zamiri olması da caizdir; yani Allah Nûh'a ve beraberindekilere dedi demektir. «فيها» (ona/onun içine) ifadesi «اركبوا» (binin) fiiline taalluk etmektedir; «ادخلوا فيها راكبين» (ona binerek girin) yahut 'onun içinde seyredin' anlamını içerdiği için «في» ile müteaddi kılınmıştır. Bir görüşe göre takdiri: 'onun içinde suyun üzerine binin' şeklindedir. Bir görüşe göre de «في» tekit için zâiddir.
قوله: {بِسْمِ الله} يجوز أن يكونَ هذا الجار والمجرور حالاً من فاعل» اركبوا «أو مِنْ» ها «في» فيها «، ويكون» مجراها «و» مرساها «فاعلين بالاستقرار الذي تَضَمَّنه الجارُّ لوقوعه حالاً. ويجوز أن يكونَ» بسم اللَّه «خبراً مقدماً،
{بِسْمِ الله} “Allah'ın adıyla” kavli: Bu câr-mecrûrun «اركبوا» fiilinin failinden yahut «فيها» içindeki «ها» zamirinden hâl olması caizdir; «مجراها» (akıp gitmesi) ve «مرساها» (durması) kelimeleri ise câr-mecrûrun hâl olarak vuku bulması sebebiyle içerdiği istikrar (yerleşme) manasının failleri olurlar. «بسم اللَّه» ifadesinin mukaddem haber olması da caizdir,
و» مَجْراها «/ مبتدأً مؤخراً، والجملة أيضاً حالٌ مما تقدَّم، وهي على كلا التقديرين حالٌ مقدَّرةٌ كذا أعربه أبو البقاء وغيرُه. إلا أنَّ مكيَّاً منع ذلك لخلوِّ الجملة من ضمير يعود على ذي الحال إذا أَعْرَبْنا الجملةَ أو الجارَّ حالاً من فاعل» اركبوا «قال:» ولا يَحْسُنُ أن تكونَ هذه الجملةُ حالاً من فاعل «اركبوا» لأنه لا عائدَ في الجملةِ يعودُ على المضمر في «اركبوا» ؛ لأن المضمرَ في «بسم اللَّه» إنْ جَعَلْتَه خبراً ل «مَجْراها» فإنما يعود على المبتدأ وهو مجراها، وإن رَفَعْتَ «مجراها» بالظرفِ لم يكن فيه ضميرُ الهاء في «مجراها» وإنما تعود على الضمير في «فيها، وإذا نَصَبْتَ» مجراها «على الظرفِ عَمِل فيه» بسم اللَّه «، وكانت الجملةُ حالاً من فاعل» اركبوا «.
«مَجْراها» lafzı ise muahhar mübtedadır; cümle de yine daha önce geçenden hâldir. Her iki takdire göre de bu hâl-i mukadderedir (gerçekleşecek bir duruma işaret eden hâldir). Ebu'l-Bekâ ve başkaları bunu böyle irap etmiştir. Ne var ki Mekkî, cümleyi veya câr-mecrûru «اركبوا» fiilinin failinden hâl yaptığımızda, cümlenin zü'l-hâle (durum sahibine) dönen bir zamirden yoksun olması sebebiyle buna engel olmuş ve şöyle demiştir: «Bu cümlenin «اركبوا» fiilinin failinden hâl olması uygun değildir; zira cümlede «اركبوا» içindeki gizli zamire dönen bir aitlik zamiri yoktur. Çünkü «بسم اللَّه» içindeki gizli zamiri «مَجْراها» kelimesine haber yaparsan, o ancak mübtedaya yani *mecrâhâ*ya döner. Şayet «مجراها» kelimesini zarf ile merfu kılarsan onda zamir bulunmaz; «مجراها» kelimesindeki hâ zamiri ise sadece «فيها» içindeki zamire döner. «مجراها» lafzını zarf olarak nasbettiğinde ise onda «بسم اللَّه» amel eder ve cümle «اركبوا» failinden hâl olur.»
وقيل: {بِسْمِ الله} حال من فاعل» اركبوا «ومَجْراها ومُرْساها في موضع الظرف المكاني أو الزماني، والتقدير: اركبوا فيها مُسَمِّين موضعَ جريانها ورُسُوِّها، أو وقتَ جريانِها ورسوِّها. والعامل في هذين الظرفين حينئذٍ ما تضمَّنه» بسم اللَّه «من الاستقرار، والتقدير: اركبوا فيها متبرِّكين باسم اللَّه في هذين المكانين أو الوقتين. قال مكي:» ولا يجوزُ أن يكونَ العاملُ فيهما «اركبوا» لأنه لم يُرِدْ: اركبوا فيها في وقت الجَرْي والرسُوِّ، إنما المعنى: سَمُّوا اسمَ اللَّه في وقت الجَرْي والرسوِّ «.
Bir görüşe göre: {بِسْمِ الله} “Allah'ın adıyla”, «اركبوا» fiilinin failinden hâldir; *mecrâhâ* ve *mürsâhâ* ise mekân veya zaman zarfı konumundadır. Takdir şöyledir: «Akıp gitme ve durma yerini veya akıp gitme ve durma vaktini [Allah'ın adıyla] anarak ona binin.» Bu takdirde bu iki zarfta amel eden şey «بسم اللَّه» ifadesinin içerdiği istikrardır (yerleşme manasıdır); takdir ise şöyledir: «Bu iki mekânda veya iki vakitte Allah'ın ismiyle bereketlenerek ona binin.» Mekkî şöyle demiştir: «Bunlarda amel edenin «اركبوا» olması caiz değildir; zira 'akış ve duruş vaktinde ona binin' anlamını murad etmemiştir; mana sadece 'akış ve duruş vaktinde Allah'ın ismini anın' demektir.»
ويجوزُ أيضاً أن يكون» مَجْراها ومُرْساها «مصدرين، و» بسم اللَّه «حالٌ كما تقدَّم، رافعاً لهذين المصدرين على الفاعلين أي: استقرَّ بسم اللَّه إجراؤها وإرساؤها، ولا يكون الجارُّ حينئذٍ إلا حالاً من» ها «في» فيها «لوجود
«مَجْراها ومُرْساها» kelimelerinin iki masdar olması, «بسم اللَّه» ifadesinin de daha önce geçtiği üzere bu iki masdarı fail olarak merfu kılan bir hâl olması da caizdir; yani onun akıtılması ve durdurulması Allah'ın ismiyle vuku buldu demektir. Bu durumda câr-mecrûr,
الرابط، ولا يكون حالاً من فاعل» اركبوا «لعدمِ الرابط.
...rabıtın bulunmasından ötürü ancak «فيها» lafzındaki «ها» zamirinden hâl olur; rabıt bulunmadığından «اركبوا» fiilinin failinden hâl olamaz.
وعلى هذه الأعاريبِ يكون الكلامُ جملةً واحدةً. ويجوز أن يكون {بِسْمِ الله مجراها وَمُرْسَاهَا} جملةً مستأنفة لا تعلُّق لها بالأولى من حيث الإِعراب، ويكون قد أمرهم في الجملة الأولى بالركوب، وأخبر أن مجراها ومُرْساها باسم اللَّه، وفي التفسير: كان إذا قال: «بسم اللَّه» وقَفَتْ، وإذا قالها جَرَتْ عند إرادته ذلك، فالجملتان محكيَّتان ب «قال» .
Bu irap vecihlerine göre kelam tek bir cümledir. {بِسْمِ الله مجراها وَمُرْسَاهَا} “Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır” ifadesinin irap bakımından birincisiyle hiçbir irtibatı olmayan müste'nefe bir cümle olması da caizdir; bu durumda birinci cümlede onlara binmeyi emretmiş, [ikincisinde ise] akıp gitmesinin ve durmasının Allah'ın adıyla olduğunu haber vermiştir. Tefsirde şöyle geçmektedir: O, bunu dilediğinde «بسم اللَّه» dediği zaman durur, yine onu söylediği zaman akıp giderdi; dolayısıyla her iki cümle de «قال» (dedi) ile hikâye edilmiştir.
وقرأ الأخوان وحفص «مَجْراها» بفتح الميم والباقون بضمها. واتفق السبعة على ضمِّ ميم «مُرْساها» . وقد قرأ ابن مسعود وعيسى الثقفي وزيد بن علي والأعمش «مَرْساها» بفتح الميم أيضاً. فالضمُّ فيهما لأنهما مِنْ أَجْرى وأرسى، والفتح لأنهما مِنْ جَرَتْ ورَسَتْ وهما: إمَّا ظرفا زمان أو مكان أو مصدران، على ما سبق من التقادير.
İki kardeş [Hamza ve Kisâî] ile Hafs, mîm harfinin fethasıyla «مَجْراها» okumuştur; diğerleri ise zammesiyle okumuştur. Yedi kıraat imamı «مُرْساها» kelimesindeki mîm harfinin zammesinde ittifak etmiştir. İbn Mes'ûd, Îsâ es-Sekafî, Zeyd b. Ali ve el-A'meş mîm harfinin fethasıyla «مَرْساها» şeklinde de okumuşlardır. Her ikisinde zamme okunması *ecrâ* (أَجْرى) ve *ersâ* (أرسى) fiillerinden geldikleri içindir; fetha ise *ceret* (جَرَتْ) ve *reset* (رَسَتْ) fiillerinden geldikleri içindir. Bunlar yukarıda geçen takdirlere göre ya zaman veya mekân zarfıdır yahut iki masdardır.
وقرأ الضحاك والنخعي وابن وثاب ومجاهد وأبو رجاء والكلبي والجحدري وابن جندب «مُجْرِيها ومُرْسِيها» بكسر الراء بعدهما ياء صريحة، وهما اسما فاعلَيْن مِنْ أجرى وأَرْسى، وتخريجُهما على أنهما بدلان من اسم اللَّه. وقال ابن عطية وأبو البقاء ومكي: إنهما نعتان للَّه تعالى، وهذا الذي ذكروه إنما يتمُّ على تقديرِ كونهما معرفتين بتمحض
ed-Dahhâk, en-Nehaî, İbn Vessâb, Mücâhid, Ebû Recâ, el-Kelbî, el-Cahderî ve İbn Cündeb, râ harflerinin kesresi ve ardından açık bir yâ harfi ile «مُجْرِيها ومُرْسِيها» şeklinde okumuşlardır; bunlar *ecrâ* ve *ersâ* fiillerinin iki ism-i failidir. Bunların tahlili Allah'ın isminden bedel olmaları üzerinedir. İbn Atiyye, Ebu'l-Bekâ ve Mekkî ise bunların Allah Teâlâ'nın sıfatı olduğunu söylemişlerdir; onların bu zikrettikleri ancak izafetin sırf (mahz)...
الإِضافة وقد قال الخليل: «إنَّ كلَّ إضافةٍ غيرُ محضةٍ قد تُجْعل مَحْضة إلا إضافةَ الصفةِ المشبهة فلا تتمحَّض» .
...olması suretiyle marife kabul edilmeleri takdirinde geçerlidir. Nitekim Halîl şöyle demiştir: «Sıfat-ı müşebbehenin izafeti hariç -ki o asla mahz olamaz- her gayr-i mahz izafet bazen mahz kılınabilir.»
وقال مكي: «ولو جُعِلت» مجراها «و» مرساها «في موضع اسم الفاعل لكانت حالاً مقدرة، ولجازَ ذلك ولَجَعَلْتَها في موضع نصبٍ على الحال من اسم اللَّه تعالى» قلت: وقد طَوَّل مكي رحمه اللَّه تعالى كلامه في هذه المسألة، وقال في آخرها: «وهذه المسألةُ يُوقف فيها على جميع ما كان في الكلام والقرآن مِنْ نظيرها، وذلك لمَنْ فَهمها حقَّ فَهْما وتدبَّرها حَقَّ تدبُّرها فهي من غُرَر المسائِل المُشْكلة» .
Mekkî şöyle demiştir: «Eğer «مجراها» ve «مرساها» ism-i fail makamında kılınsaydı mukadder bir hâl olurdu; bu da caiz olurdu ve sen bunu Allah Teâlâ'nın isminden hâl olarak nasb makamında kılardın.» Derim ki: Mekkî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- bu meselede sözü uzatmış ve sonunda şöyle demiştir: «Bunu hakkıyla anlayan ve gereği gibi tefekkür eden kimse için bu mesele, kelamda ve Kur'an'da yer alan benzerlerinin tamamına vakıf olmayı sağlar; zira bu, müşkil meselelerin en seçkinlerindendir.»
قوله: {وَهِيَ تَجْرِي} في هذه الجملة ثلاثة أوجه، أحدها: أنها مستأنفةٌ أخبر اللَّه تعالى عن السفينة بذلك. والثاني: أنها في محلِّ نصبٍ على الحال من الضمير المستتر في «بسم اللَّه» أي: جريانها استقرَّ بسم اللَّه حالَ كونِها جارية. والثالث: أنها حالٌ مِنْ شيءٍ محذوفٍ تضمَّنته جملةٌ دَلَّ عليها سياقُ الكلام. قال الزمخشري: «فإن قلت: بِمَ اتصل قوله: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ} ؟ قلت: بمحذوفٍ دلَّ عليه قوله {اركبوا فِيهَا بِسْمِ الله} كأنه قيل: فركبوا فيها يقولون: بسم اللَّه وهي تجري بهم.
{وَهِيَ تَجْرِي} “O gemi akıp gidiyorken” kavli: Bu cümlede üç vecih vardır: Birincisi: Müste'nefedir; Allah Teâlâ gemi hakkında bunu haber vermiştir. İkincisi: «بسم اللَّه» içindeki müstetir zamirden mahallen mansup bir hâldir; yani akıp gidişi, kendisi akmakta olduğu hâlde Allah'ın adıyla sabit oldu demektir. Üçüncüsü: Sözün akışının delalet ettiği bir cümlenin içerdiği mahzuf bir şeyden hâldir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ} “o onları yüzdürüp götürüyorken” kavli neye bağlanmıştır? dersen; derim ki: {اركبوا فِيهَا بِسْمِ الله} “Allah'ın adıyla ona binin” kavlinin delalet ettiği mahzuf bir ifadeye bağlanmıştır; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar da Bismillâh diyerek ona bindiler ve o onları yüzdürüp götürüyordu.'»
وقوله: {بِهِمْ} يجوزُ فيه وجهان، أحدهما: أن يتعلَّق ب» تَجْري «. والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ أي: تجري ملتبسةً بهم، ولذلك فَسَّره الزمخشري بقوله:» أي: تجري وهم فيها «.
{بِهِمْ} “onlarla” kavlinde ise iki vecih caizdir: Birincisi «تَجْري» (akıp gidiyor) fiiline taalluk etmesidir. İkincisi mahzuf bir şeye taalluk etmesidir; yani onlarla iç içe/onları taşıyarak akıp gidiyor demektir; bu yüzden Zemahşerî bunu: «Yani onlar içindeyken akıp gidiyor» sözüyle açıklamıştır.
والرُّسُوُّ: الثبات والاستقرار، يقال: رَسَا يَرْسُو وأَرْسَيْتُه أنا. قال:
*Er-Rusüvv* (الرُّسُوُّ); sabit olmak ve yerleşmektir. *Resâ yersû* (رَسَا يَرْسُو) ve *erseytuhu ene* (أَرْسَيْتُه أنا) denilir. [Şair] şöyle demiştir:
٢٦٦١ - فَصَبَرْتُ نَفْساً عند ذلك حُرَّةً ... تَرْسُو إذا نفسُ الجبان تَطَلَّعُ
2661 - Bunun üzerine asil bir nefsi sabrettirdim... / Ki o, korkağın canı boğazına geldiğinde (korkuyla çırpındığında) sabit ve metin durur.
أي: تثبت وتستقرُّ عندما تضطربُ وتتحرك نفسُ الجبان.
Yani korkağın nefsi sarsılıp çalkalandığında o sebat eder ve durur.
قوله تعالى: {كالجبال} : صفةٌ ل «مَوْج» . قوله: «نوحٌ ابنَه» الجمهورُ على كسر تنوين «نوح» لالتقاء الساكنين. وقرأ وكيع/ بضمِّه اتباعاً لحركة الإِعراب. واسْتَرْذَلَ أبو حاتم هذه القراءة وقال: «هي لغة سوء لا تُعرف» .
Allah Teâlâ'nın: {كالجبال} “dağlar gibi” kavli: «مَوْج» (dalga) kelimesinin sıfatıdır. «نوحٌ ابنَه» kavlinde cumhur, iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle «نوح» tenvininin kesresiyle okumuştur. Vekî' ise irap harekesine uyarak (ittibâ ile) zammesiyle okumuştur. Ebû Hâtim bu kıraati değersiz saymış (çirkin görmüş) ve: «Bilinmeyen kötü bir lehçedir» demiştir.
وقرأ العامة «ابنه» بوصل هاء الكناية بواو، وهي اللغةُ الفصيحةُ الفاشية. وقرأ ابن عباس بسكون الهاء. قال بعضهم: «هذا مخصوصٌ بالضرورة وأنشد:
Genel kıraat ehli «ابنه» kelimesini kinaye hâ harfini vâv ile vaslederek (uzatarak) okumuştur; fasih ve yaygın lehçe budur. İbn Abbâs ise hâ harfinin sükûnu ile okumuştur. Bazıları: «Bu şiir zaruretine mahsustur» demiş ve şu beyti inşad etmiştir:
٢٦٦٢ - وأَشْربُ الماء ما بيْ نحوَه عَطَشٌ ... إلا لأنَّ عيونَهُ سيلُ واديها
2662 - Ona karşı bir susuzluğum olmadığı hâlde o suyu içerim... / Sırf pınarları sevgilinin vadisinin seli olduğu için.
وبعضُهم لا يَخُصُّه بها. وقال ابن عطية: إنها لغةٌ لأَزْد السراة ومنه قوله:
Bazıları ise bunu zarurete tahsis etmez. İbn Atiyye bunun Ezdü's-Serât kabilesinin bir lehçesi olduğunu söylemiştir; [şairin] şu sözü de bundandır:
٢٦٦٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ومِطْوايَ مُشْتاقان لَهْ أَرِقانِ
2663 - ... / Ve iki yol arkadaşım ona özlem duymakta ve uykusuz kalmaktadır.
وقال بعضهم:» هي لغة عُقَيل وبني كلاب «.
Bazıları ise: «Bu, Ukayl ve Kilâboğulları'nın lehçesidir» demiştir.
وقرأ السدي:» ابناهْ «بألف وهاء السكت. قال ابن جني:» وهو على النداء «. وقال أبو البقاء:» ابناه: على التَرَثِّي وليس بندبة، لأنَّ الندبةَ لا تكون بالهمزة «وهو كلامٌ مُشْكِلٌ في نفسه، وأين الهمزةُ هنا؟ إن عنى همزةَ النداءِ فلا نسلِّم أن المقدَّرَ مِنْ حروف النداء هو الهمزة، لأنَّ النحاةَ نصُّوا على أنه لا يُضْمر في حروف النداء إلا» يا «لأنها أمُّ الباب. وقوله:» الترثّي «هو قريب في المعنى من الندبة. وقد نَصُّوا على أنه لا يجوز حَذْفُ النداء من المندوب وهذا شبيه به.
es-Süddî, elif ve sekt hâ harfi ile «ابناهْ» şeklinde okumuştur. İbn Cinnî: «Bu nida üzere gelmiştir» demiştir. Ebu'l-Bekâ ise: ««ابناه»: Ağıt yakma (teressî) üzeredir, nüdbe (yas ünlemi) değildir; çünkü nüdbe hemze ile olmaz» demiştir. Bu kendi içinde problemli bir sözdür; burada hemze nerededir? Eğer nida hemzesini kastettiyse, nida harflerinden takdir olunanın hemze olduğunu kabul etmeyiz; zira nahivciler nida harflerinden yalnızca babın anası (asıl harf) olduğu için «يا» harfinin gizlenebileceğini (takdir edilebileceğini) belirtmişlerdir. Onun «teressî» sözü de mana bakımından nüdbeye yakındır. Oysa nahivciler mendûbda (yas tutulan münadada) nida harfinin hazfedilmesinin caiz olmadığını açıkça ifade etmişlerdir ve bu da ona benzemektedir.
وقرأ عليٌّ ﵇:» ابنها «إضافة إلى امرأته كأنه اعتبرَ قولَه» ليس من أهلك «. وقوله:» ابني «و» من أهلي «لا يدلُّ له لاحتمالِ أن يكونَ ذلك لأجل الحنوّ، وهو قول الحسن وجماعة.
Ali (aleyhisselâm), eşine izafetle sanki [Allah'ın] «ليس من أهلك» (o senin ailenden değildir) kavlini dikkate almış gibi «ابنها» (onun oğlu) şeklinde okumuştur. [Nûh'un] «ابني» (oğlum) ve «من أهلي» (aîlemdendir) sözleri ise bunun hilafına delil teşkil etmez; çünkü bunun şefkat ve merhamet sebebiyle söylenmiş olması muhtemeldir ki bu el-Hasan ve bir cemaatin görüşüdür.
وقرأ محمد بن علي وعروة والزبير:» ابْنَهَ «بهاء مفتوحة دون ألف، وهي كالقراءةِ قبلَها، إلا أنه حَذَفَ ألف» ها «مُجْتزئاً عنها بالفتحة، كما تُحذف الياءُ مُجْتَزَأً عنها بالكسرة. قال ابن عطية:» هي لغة «وأنشد:
Muhammed b. Ali, Urve ve ez-Zübeyr elifsiz meftuh bir hâ ile «ابْنَهَ» şeklinde okumuşlardır; bu önceki kıraat gibidir, şu farkla ki kesre ile yetinilerek yâ harfinin hazfedildiği gibi fetha ile yetinilerek «ها» lafzındaki elif hazfedilmiştir. İbn Atiyye: «Bu bir lehçedir» demiş ve şu beyti inşad etmiştir:
٢٦٦٤ - أمَا تقودُ بها شاةً فتأكلُها ... أو أنْ تبيعَهَ في بعض الأراكيبِ
2664 - Ya onunla bir koyun güdersin de onu yersin... / Ya da onu binekli yolculardan birilerine satarsın.
يريد:» تبيعَها «فاجتزأ بالفتحة عن الألف، كما اجتزأ الآخر عنها في قوله: أنشده ابن الأعرابي على ذلك.
«تبيعَها» (onu satarsın) demek istemiş ve elif yerine fetha ile yetinmiştir; nitekim diğer bir şair de İbnü'l-A'râbî'nin buna delil olarak inşad ettiği şu sözünde elif yerine onunla yetinmiştir:
٢٦٦٥ - فلستُ براجعٍ ما فاتَ مني ... بِلَهْفَ ولا بِلَيْتَ ولا لوَاني
2665 - Benden kaçıp gideni geri getirecek değilim... / Ne ah vah ile ne keşke ile ne de öyle olsaydı demekle.
يريد: يا لَهْفا، فحذف، وهذا يخصُّه بعضهم بالضرورة، ويمنع في السَّعة يا غلامَ في يا غلاما. قلت: وسيأتي في نحو:» يا أبتَ «بالفتح: هل ثَمَّ ألفٌ محذوفة أم لا؟ وتقدم لنا خلاف في نحو: يابنَ أمَّ ويابنَ عَمَّ: هل ثَمَّ ألفٌ محذوفة مجتزَأٌ عنها بالفتحة أم لا؟ فهذا أيضاً كذلك، ولكن الظاهرَ عدمُ اقتياسه.
«يا لَهْفا» (eyvah bana) demek istemiş ve [elifi] hazfetmiştir. Bazıları bunu şiir zaruretine tahsis eder ve genişlik hâlinde (nesirde) «يا غلاما» yerine «يا غلامَ» denilmesini caiz görmez. Derim ki: İleride fetha ile «يا أبتَ» gibi ifadelerde mahzuf bir elif var mıdır, yok mudur meselesi gelecektir. Daha önce de «يابنَ أمَّ» ve «يابنَ عَمَّ» gibi ifadelerde fetha ile yetinilmiş mahzuf bir elif var mıdır, yok mudur ihtilafı geçmişti. İşte bu da onun gibidir; ancak zâhir olan bunun kıyasa vurulamayacağıdır.
وقد خطَّأ النحاس أبا حاتم في حَذْفِ هذه الألفِ، وفيه نظرٌ.
en-Nehhâs, bu elifin hazfi hususunda Ebû Hâtim'i hatalı bulmuştur; ancak bu [eleştiride] tartışılacak yön (nazar) vardır.
قوله: {وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ} جملةٌ في موضع نصب على الحال، وصاحبُها هو «ابنه» ، والحالُ تأتي مِن المنادى لأنه مفعول. والمَعْزِل بكسر الزاي اسم مكان العزلة. وكذلك اسم الزمان أيضاً، وبالفتح هو المصدر. قال أبو البقاء: «ولم أعلم أحداً قرأ بالفتح» . قلت: لأنَّ المصدر ليس حاوياً له ولا ظرفَه، فكيف يُقرأ به إلا بمجاز بعيد؟
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ} “o ise ayrı bir yerde duruyordu” ifadesi, hâl makamında nasb mahallinde bir cümledir; hâl sahibi de «ابنه» (onun oğlu) lafzıdır. Münadâ mef'ûl konumunda olduğu için münadâdan hâl gelebilir. Ze harfinin kesresiyle el-Ma'zil (المَعْزِل), inziva/ayrılma yeri ismidir (ism-i mekân). Aynı şekilde ism-i zaman da böyledir; fetha ile ise masdardır. Ebü'l-Bekâ: «Fetha ile okuyan birini bilmiyorum» demiştir. Derim ki: Çünkü masdar onu içine alıcı (hâvî) değildir ve onun zarfı da olamaz; uzak bir mecaz olmaksızın masdar olarak nasıl okunabilir ki?
وقرأ البزي وقالون وخلاَّد بإظهار ياء «اركب» قبل ميم «معنا» بخلافٍ عنهم، والباقون بالإِدغام، وقرأ عاصم هنا «يا بنيَّ» بفتح الياء. وأمَّا في غير هذه السورة فإن حفصاً عنه فَعَلَ ذلك، والباقون بكسر الياء في جميع القرآن إلا ابنَ كثيرٍ فإنه في الأول من لقمان وهو قوله: {لاَ تُشْرِكْ بالله} [لقمان: ١٣] فإنه سكَّنه وصلاً ووقفاً، وفي الثاني كغيره أعني أنه يكسر ياءه، وحفص على أصله من فتحه. وفي الثالث وهو قولُه: {يابني أَقِمِ الصلاة} [لقمان: ١٧] اختُلِف عنه، فروى
el-Bezzî, Kâlûn ve Hallâd, kendilerinden gelen bir rivayet farkıyla «معنا» lafzındaki mîm'den önce gelen «اركب» kelimesinin yâ'sını (bâ harfini) izhar ile okumuşlar; diğerleri ise idğam ile okumuşlardır. Âsım burada «يا بنيَّ» lafzını yâ'nın fethasıyla okumuştur. Bu surenin dışındaki yerlerde ise Âsım'dan sadece Hafs böyle okumuştur. Diğer [kurrâ] bütün Kur'an'da yâ'nın kesresiyle okurlar; ancak İbn Kesîr müstesnadır. Zira o, Lokmân suresindeki birinci yerde yani {لاَ تُشْرِكْ بالله} “Allah'a ortak koşma” [Lokmân: 13] ayetinde vasıl ve vakıf hâlinde sakin okumuştur. İkincisinde ise diğerleri gibidir, yani yâ'yı kesreler; Hafs ise fetha okuma kuralını sürdürür. Üçüncüsünde yani {يابني أَقِمِ الصلاة} “Yavrucuğum! Namazı dosdoğru kıl” [Lokmân: 17] kavlinde ise İbn Kesîr'den ihtilaf rivayet edilmiştir. el-Bezzî
عنه البزي كحفصٍ، وروى عنه قنبل السكون كالأول. هذا ضبطُ القراءة.
ondan Hafs gibi [fetha ile] rivayet etmiş; Kunbul ise ondan birinci yerdeki gibi sükûn ile rivayet etmiştir. Kıraat zabtı böyledir.
وأمَّا تخريجُها فَمَنْ فتح فقيل: أصلها: يا بُنَيَّا بالألف فحُذفت الألفُ تخفيفاً، اجْتَزَأ عنها بالفتحة، وقد تقدَّم من ذلك أمثلةٌ كثيرة. وقيل بل حُذِفت لالتقاء الساكنين؛ لأنها وقع بعدها راءُ «اركب» وهذا تعليلٌ فاسدٌ جداً، بدليل سقوطها في سورة لقمان في ثلاثة مواضعَ حيث لا ساكنان. وكأن هذا المُعَلِّلَ لم يَعْلم بقراءة عاصم في غيرِ هذه السورة، ولا بقراءةِ البزي للأخير في لقمان، وقد نَقَل ذلك أبو البقاء ولم يُنْكِرْه.
İrab ve tahliline (tahrîcine) gelince; fetha ile okuyana göre: Aslının elif ile «يا بُنَيَّا» olduğu, hafifletme amacıyla elifin hazfedilip yerine fetha ile yetinildiği söylenmiştir. Buna dair pek çok örnek daha önce geçmişti. İki sakinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle hazfedildiği de söylenmiştir; zira ardından «اركب» lafzındaki râ gelmiştir. Fakat bu, Lokmân suresinde iki sakinin bulunmadığı üç yerde de düşmesi deliliyle son derece fasit bir gerekçelendirmedir. Sanki bu gerekçeyi öne süren kimse, Âsım'ın bu sure dışındaki kıraatinden ve el-Bezzî'nin Lokmân'daki sonuncu kıraatinden haberdar değildir. Ebü'l-Bekâ bunu nakletmiş ve itiraz etmemiştir.
وأمَّا مَنْ كَسَرَ فحُذِفَت الياءُ أيضاً: إمَّا تخفيفاً وهو الصحيح، وإمَّا لالتقاءِ الساكنين، وقد تقدَّم فسادُه. وأمَّا مَنْ سكَّن فلِما رأى مِنْ الثِّقَل مع مطلق الحركة، ولا شك أن السكونَ أخفُّ مِنْ أخفِّ الحركات، ولا يقال: فلِم/ وافق ابنُ كثير غيرَ حفصٍ في ثاني لقمان، ووافق حفصاً في الأخيرة في رواية البزي عنه، وسكَّن الأول؟ لأنَّ ذلك جَمَعَ بين اللغات، والمفرِّق آتٍ بمُحالٍ.
Kesre ile okuyana gelince, onda da yâ harfi hazfedilmiştir: Ya hafifletme kastıyla ki sahih olan budur, ya da iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyledir ki bunun fasit olduğu az önce geçti. Sükûn ile okuyana gelince, mutlak hareke ile birlikte oluşan ağırlığı gördüğü içindir; şüphe yok ki sükûn, harekelerin en hafifinden bile daha hafiftir. «İbn Kesîr Lokmân'ın ikincisinde niçin Hafs dışındakilere muvafakat etti de el-Bezzî rivayetinde sonuncusunda Hafs'a uydu ve birincisini sakin okudu?» denilemez. Zira bu, lehçeleri bir arada cem etmektir; bunları birbirinden ayıran kimse ise imkânsız bir iddia ortaya atmış olur.
وأصلُ هذه اللفظةِ بثلاثِ ياءات: الأولى للتصغير، والثانيةُ لامُ الكلمة، وهل هي ياءٌ بطريق الأصالة أو مُبْدَلةٌ من واو؟ خلافٌ تقدَّم تحقيقُه أولَ هذا الموضوعِ في لام «ابن» ما هي؟ ، والثالثةُ ياءُ المتكلم مضافٌ إليها، وهي التي طَرَأَ عليها القلبُ ألفاً ثم الحذفُ، أو الحذفُ وهي ياءٌ بحالِها.
Bu kelimenin aslı üç yâ iledir: Birincisi tasğîr (küçültme) yâ'sı, ikincisi kelimenin lâm'ı (lâmü'l-fele) olup; bunun aslen yâ mı yoksa vâv'dan mı bedel olduğu hususundaki ihtilaf ve tahkiki bu konunun başında «ابن» lafzının lâm'ının ne olduğu bahsinde geçmişti. Üçüncüsü ise kendisine muzafun ileyh olan mütekellim yâ'sıdır. İşte elife kalp edilip ardından hazfedilen veya bizzat yâ hâlindeyken hazfedilen yâ, bu üçüncü yâ'dır.
قوله تعالى: {لاَ عَاصِمَ اليوم} : فيه أقوالٌ، أحدها: أنه استثناءٌ منقطع، وذلك أن تَجْعَلَ عاصماً على حقيقته، ومَنْ رَحِم هو المعصوم، وفي «رَحِم» ضميرٌ مرفوعٌ يعود على اللَّه تعالى، ومفعولُه ضميرُ الموصولِ وهو «مَنْ» حُذِف لاستكمالِ الشروط، والتقدير: لا عاصمَ اليومَ البتةَ مِنْ أمر اللَّه، لكن مَنْ ﵀ فهو معصوم. الثاني: أن يكونَ المرادُ ب «مَنْ رَحِم» هو الباري تعالى كأنه قيل: لا عاصمَ اليومَ إلا الراحمَ. الثالث: أن عاصماً بمعنى مَعْصوم، وفاعِل قد يجيءُ بمعنى مفعول نحو: ماء دافق، أي: مدفوق، وأنشدوا:
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ عَاصِمَ اليوم} “Bugün koruyacak kimse yoktur” kavlinde birkaç görüş vardır: Birincisi: Bunun munkatı' istisna olmasıdır. Şöyle ki: Âsım (koruyucu) lafzını hakiki anlamında kabul edersin; «مَنْ رَحِم» (merhamet ettiği kimse) ise masum (korunan) olur. «رَحِم» fiilinde Allah Teâlâ'ya dönen merfû bir zamir vardır; mef'ûlü ise şartları tamamlandığı için hazfedilmiş olan sıla zamiridir ki o da «مَنْ» lafzıdır. Takdiri şöyledir: «Bugün Allah'ın emrinden [koruyacak] hiçbir koruyucu kesinlikle yoktur; lakin Allah'ın merhamet ettiği kimse korunmuştur». İkincisi: «مَنْ رَحِم» ile kastedilenin Bâri Teâlâ olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: «Bugün merhamet edenden (Allah'tan) başka hiçbir koruyucu yoktur». Üçüncüsü: Âsım kelimesinin masum (korunan) anlamında olmasıdır. Fâil vezni, bazen mef'ûl anlamında gelebilir; nitekim dökülen su anlamında «ماء دافق» denilir. Şu beyti inşad etmişlerdir:
٢٦٦٦ - بطيءُ القيامِ رخيمُ الكلا ... مِ أَمْسى فؤادي به فاتِنا
2666 - Kalkışı ağır, konuşması narin ve tatlı... / Kalbim onunla meftun (büyülenmiş) oldu.
أي مفتوناً، و «مَنْ» مرادٌ بها المعصومُ، والتقدير: لا معصومَ اليومَ مِنْ أَمْرِ اللَّه إلا مَنْ ﵀ فإنه يُعْصَم. الرابع: أن يكون «عاصم» هنا بمعنى النَّسَب، أي: ذا عِصْمة نحو: لابن وتامر، وذو العصمة ينطلق على العاصم وعلى المعصوم، والمرادُ به هنا المَعْصوم.
Yani «مَفْتُوناً» (meftun) demektir. «مَنْ» ile de masum kastedilmektedir. Takdiri şöyledir: «Bugün Allah'ın emrinden, Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası korunmuş değildir; zira o korunur». Dördüncüsü: Buradaki «عاصم» lafzının nesep (aidiyet) anlamında olmasıdır; yani «سüt sahibi» ve «hurma sahibi» anlamındaki «لابن» ve «تامر» gibi «عِصmet sahibi» demektir. İsmet sahibi lafzı hem koruyucuya (âsım) hem de korunana (ma'sûm) uygulanabilir; burada murat edilen ise masumdur (korunan).
وهو على هذه التقاديرِ استثناءٌ متصلٌ، وقد جعله الزمخشري متصلاً لمَدْرك آخرَ، وهو حذفُ مضافٍ تقديرُه: لا يعصمك اليومَ معتصِمٌ قط مِنْ جبلٍ ونحوِه سوى معتصمٍ واحد، وهو مكان مَن ﵏ ونجَّاهم، يعني في السفينة «.
Bu takdirlere göre bu [cümle], muttasıl bir istisnadır. ez-Zemahşerî ise bunu başka bir gerekçeyle muttasıl kılmıştır; o da muzafın hazfidir ve takdiri şöyledir: «Bugün seni dağ ve benzeri hiçbir sığınak kesinlikle koruyamaz; tek bir sığınak müstesnadır, o da Allah'ın merhamet edip kurtardığı kimselerin bulunduğu mekândır (yani gemidir)».
وأمَّا خبرُ» لا «فالأحسنُ أن يُجْعل محذوفاً، وذلك لأنه إذا دلَّ عليه دليلٌ وَجَبَ حذفُه عند تميم، وكَثُر عند الحجاز، والتقدير: لا عاصمَ موجودٌ. وجَوَّز الحوفي وابن عطية أن يكون خبرُها هو الظرف وهو اليوم. قال الحوفي:»
«لا» edatının haberine gelince, en güzeli onun mahzuf kabul edilmesidir. Çünkü ona delalet eden bir karine bulunduğunda Temîm lehçesinde hazfi vacip, Hicaz lehçesinde ise çoktur. Takdiri: «لا عاصمَ موجودٌ» (Mevcut hiçbir koruyucu yoktur) şeklindedir. el-Hûfî ve İbn Atiyye, haberinin zarf yani «اليوم» lafzı olmasını caiz görmüşlerdir. el-Hûfî şöyle demiştir:
ويجوز أن يكونَ «اليوم» خبراً فيتعلَّق قالاستقرار، وبه يتعلق {مِنْ أَمْرِ الله} . وقد رَدَّ أبو البقاء ذلك فقال: «فأمَّا خبرُ» لا «فلا يجوز أن يكونَ» اليوم «؛ لأنَّ ظرفَ الزمان لا يكون خبراً عن الجثة، بل الخبر {مِنْ أَمْرِ الله} و» اليوم «معمولُ {مِنْ أَمْرِ الله} .
«اليوم» kelimesinin haber olması caizdir; bu durumda istikrara mütallak olur ve {مِنْ أَمْرِ الله} “Allah'ın emrinden” ifadesi de buna taalluk eder. Ebü'l-Bekâ ise buna karşı çıkarak şöyle demiştir: ««لا» edatının haberine gelince; onun «اليوم» olması caiz değildir; zira zaman zarfı somut cisimlerin (cüssenin) haberi olamaz. Bilakis haber {مِنْ أَمْرِ الله} ifadesidir, «اليوم» ise {مِنْ أَمْرِ الله} ifadesinin mamulüdür».
وأمَّا» اليومَ «و {مِنْ أَمْرِ الله} فقد تَقدَّم أن بعضهم جَعَل أحدَها خبراً، فيتعلَّقُ الآخر بالاستقرار الذي يتضمنَّه الواقعُ خبراً. ويجوز في» اليوم «أن يتعلَّقَ بنفس {مِنْ أَمْرِ الله} لكونِه بمعنى الفعل. وجَوَّز الحوفي أن يكون» اليوم «نعتاً ل» عاصم «، وهو فاسدٌ بما أفسدَ بوقوعِه خبراً عن الجثث.
«اليومَ» lafzı ile {مِنْ أَمْرِ الله} “Allah'ın emrinden” ifadesine gelince; daha önce bazılarının bunlardan birini haber kıldığı, diğerinin ise haber vaki olanın içerdiği istikrara taalluk ettiği geçmişti. Fiil anlamında olması hasebiyle «اليوم» lafzının bizzat {مِنْ أَمْرِ الله} ifadesine taalluk etmesi de caizdir. el-Hûfî, «اليوم» lafzının «عاصم» için sıfat olmasını caiz görmüştür; fakat bu, cisimlere haber olması yönündeki ifsat edici gerekçe sebebiyle fasittir.
وقُرىء {إِلاَّ مَن رَّحِمَ} مبنياً للمفعول، وهي مقويةٌ لقولِ مَنْ يَدَّعي أنَّ» مَنْ رَحِم «في قراءة العامة المرادُ به المرحوم لا الراحم، كما تقدَّم تأويلُه. ولا يجوز أن يكون» اليوم «ولا {مِنْ أَمْرِ الله} متعلِّقين ب» عاصم «وكذلك الواحد منهما؛ لأنه كان يكون الاسمُ مطوَّلاً، ومتى كان مطوَّلاً أُعْرِبَ، ومتى أُعرب نُوِّن، ولا عبرةَ بخلاف الزجاج: حيث زعم أن اسمَ» لا «معربٌ حُذِفَ تنوينُه تخفيفاً.
{إِلاَّ مَن رَّحِمَ} “merhamet ettiği kimse müstesna” kavli meçhul fiil olarak da okunmuştur; bu okuyuş, cumhurun kıraatindeki «مَنْ رَحِم» ifadesiyle daha önce tevil edildiği üzere koruyanın değil merhamet olunanın (merhûmun) kastedildiğini iddia edenlerin görüşünü güçlendirmektedir. Ne «اليوم» lafzının ne de {مِنْ أَمْرِ الله} “Allah'ın emrinden” ifadesinin «عاصم» lafzına taalluk etmesi caiz değildir; ikisinden birinin taalluk etmesi de caiz değildir. Çünkü böyle olsaydı isim şibh-i muzâf (muntavî/uzatılmış) olurdu; şibh-i muzâf olduğunda ise mu'rab kılınır ve mu'rab kılındığında da tenvinlenirdi. ez-Zeccâc'ın: ««لا»nın ismi mu'rabdır, tenvini hafifletme amacıyla hazfedilmiştir» şeklindeki iddiasına ve hilafına itibar edilmez.
قوله تعالى: {ابلعي} : البَلْع معروفٌ. والفعل منه مكسورُ العين ومفتوحُها: بَلعِ وبَلَع حكاهما الكسائي والفراء. والإِقلاع: الإِمساك، ومنه «أَقْلَعَت الحمى» . وقيل: أقلع عن الشيء، أي: تركه وهو قريبٌ من الأول. والغَيْضُ: النقصان وفعله لازم ومتعدٍ، فمِن اللازمِ قولُه تعالى: {وَمَا تَغِيضُ الأرحام} [الرعد: ٨] ، أي: تَنْقُص. وقيل: بل هو هنا متعدٍّ أيضاً وسيأتي، ومن
Cenâb-ı Hakk'ın: {ابلعي} “Yut” kavli: Bel' (بَلْع), yutmak demektir ve bilinmektedir. Bu kökten gelen fiilin aynü'l-fiili kesreli ve fethalı olarak «بَلِعَ» ve «بَلَعَ» şeklinde gelir; her ikisini de el-Kisâî ve el-Ferrâ nakletmiştir. el-İklâ' (الإِقلاع) ise tutmak/kesmektir; nitekim «أَقْلَعَت الحمى» (ateş dindi/nöbeti bıraktı) denir. «أقلع عن الشيء» denildiğinde, «o şeyi terk etti» manasına geldiği de söylenmiştir ki bu da birinciye yakındır. el-Gayz (الغَيْض) ise eksilmedir; fiili hem lâzım hem de müteaddî olarak gelir. Lâzım kullanımına Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا تَغِيضُ الأرحام} “ve rahimlerin neyi eksilttiği” [er-Ra'd: 8] kavli örnektir; yani eksilir demektir. Burada da müteaddî olduğu söylenmiştir ve ileride gelecektir. Müteaddî
المتعدِّي هذه الآيةُ؛ لأنه لا يُبنى للمفعول مِنْ غير واسطة حرف جر إلا المتعدي بنفسه.
kullanımına ise bu ayet örnektir; çünkü harf-i cer vasıtası olmaksızın meçhul fiil kipine ancak bizzat müteaddî olan fiiller aktarılabilir.
والجُودِيُّ: جبلٌ بعينه بالمَوْصل. وقيل: بل كل جبل يقال له جُودي ومنه قولُ عمرو بن نفيل: /
el-Cûdî (الجُودِيُّ): Musul'da bulunan muayyen bir dağdır. Her dağa «cûdî» denileceği de söylenmiştir; Amr b. Nufeyl'in şu sözü bundandır:
٢٦٦٧ - سبحانَه ثم سُبْحاناً نعوذُ به ... وقبلَنا سَبَّح الجُودِيُّ والجُمُدُ
2667 - O'nu tenzih ederiz, sonra yine sığındığımız O'nu tenzih ederiz... / Bizden önce de Cûdî ve Cümüd dağları O'nu tesbih etti.
ولا أدري ما في ذلك مِن الدلالة على أنه عامٌّ في كل جبل. وقرأ الأعمش وابن أبي عبلة بتخفيف «الجُوْدِيْ» . قال ابن عطية: «وهما لغتان» . والصواب أن يقال: خُفِّفَتْ ياءُ النسب، وإن كان لا يجوزُ ذلك في كلامهم الفاشي.
Bunda, her dağ için genel olduğuna dair ne gibi bir delil bulunduğunu bilemiyorum. el-A'meş ve İbn Ebî Able «الجُوْدِيْ» lafzını şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. İbn Atiyye: «Bunlar iki lehçedir» demiştir. Doğru olan ise şöyle denilmesidir: Yaygın Arap kelamında buna cevaz verilmese de nispet yâ'sı hafifletilmiştir.
قوله {بُعْداً} منصوبٌ على المصدر بفعلٍ مقدر، أي: وقيل: ابعدوا بُعْداً، فهو مصدرٌ بمعنى الدعاء عليهم نحو: جَدْعاً، يُقال: بَعِد يَبْعَد بَعَداً إذا هلك، قال:
Cenâb-ı Hakk'ın: {بُعْداً} “uzak olsun” kavli, takdirî bir fiille masdar olarak mansubdur; yani «Uzakça uzaklaşın/helak olun denildi» takdirindedir. Bu, «جَدْعاً» (burnu kesilsin) gibi onlara beddua anlamı taşıyan bir masdardır. Kişi helak olduğunda «بَعِد يَبْعَد بَعَداً» denir. Şair şöyle demiştir:
٢٦٦٨ - يقولون لا تَبْعَدْ وهم يَدْفِنونه ... ولا بُعْدَ إلا ما تُواري الصَّفائحُ
2668 - Onu toprağa gömerlerken «uzak olma/ölme» derler... / Hâlbuki mezar taşlarının örttüğünden başka uzaklık mı vardır?
واللام إمَّا [أن] تتعلق بفعل محذوف، ويكون على سبيل البيان كما تقدَّم في نحو «سَقْياً لك ورَعْياً» ، وإمَّا أن تتعلقَ بقيل، أي: لأجلهم هذا القولَ.
Lâm harfi [ya] mahzuf bir fiile taalluk eder ve daha önce «سَقْياً لك ورَعْياً» ifadesinde geçtiği gibi beyan kabilinden olur; ya da «قيل» fiiline taalluk eder, yani bu söz onların aleyhine söylendi manasındadır.
قال الزمخشري: «ومجيءُ إخبارِه على الفعلِ المبني للمفعول للدلالة على الجلال والكبرياء، وأن تلك الأمورَ العظامَ لا تكون إلا بفعلِ قادرٍ وتكوينِ مكوِّنٍ قاهرٍ، وأنَّ فاعلَ هذه الأفعال فاعل واحد لا يُشارَكُ في أفعاله، فلا يذهبُ الوهمُ إلى أن يقول غيره: يا أرضُ ابلعي ماءك، ولا أن يَقْضي ذلك الأمر الهائل إلا هو، ولا أَنْ تَسْتوي السفينة على الجوديِّ وتستقر عليه إلا بتسويته وإقرارِه، ولِما ذَكَرْنا من المعاني والنُّكَت استفصح علماءُ البيان هذه الآيةَ ورقصوا لها رؤوسَهم لا لتجانُس الكلمتين وهما قوله: ابلعي وأقلعي، وذلك وإن كان الكلام لا يخلو مِنْ حُسْنٍ فهو كغير الملتفَتِ إليه بإزاء تلك المحاسن التي هي اللُّبُّ وما عداها قشورٌ» . يعني أن بعض الناس عَدَّ من فصاحة الآية التجانسَ فقال: إن هذا ليس بطائل بالنسبة إلى ما ذكر من المعاني، ولعَمرْي لقد صَدَق.
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Haberin meçhul fiil kipiyle gelmesi, celal ve kibriyaya; bu muazzam işlerin ancak mutlak kādir bir Zât'ın fiili ve kāhir bir Yaratıcı'nın var etmesiyle olabileceğine ve bu fiillerin fâilinin, fiillerinde asla ortak koşulamayacak tek bir fâil olduğuna delalet etmek içindir. Böylece vehim, O'ndan başkasının 'Ey yer! Suyunu yut' diyebileceğine veya bu korkunç emri O'ndan başkasının yerine getirebileceğine yahut geminin Cûdî üzerine O'nun yerleştirmesi ve kararlaştırması olmaksızın oturup yerleşebileceğine asla kaymaz. Zikrettiğimiz bu manalar ve nükteler sebebiyledir ki beyan âlimleri bu ayetin fesahatini takdir etmiş ve önünde başlarını eğip hayranlıkla sallamışlardır; yoksa {ابلعي} “yut” ve {أقلعي} “tut” kelimeleri arasındaki tecanüs (cinas) sebebiyle değil! Çünkü her ne kadar söz güzellikten hâli olmasa da asıl öz olan bu güzelliklerin yanında tecanüs, iltifat bile edilmeyecek bir kabuk mesabesindedir». Yani bazı kimseler ayetin fesahatinden sayarak cinasa dikkat çekmişler; o da bu manalara kıyasla bunun önemli bir şey olmadığını belirtmiştir. Ömrüme yemin olsun ki doğru söylemiştir.
ولمَّا حكى الشيخ عنه هذا الكلام الرائع لم يكن جزاؤُه عنده إلا «وأكثرُه خَطابة» .
Şeyh [Ebû Hayyân], ez-Zemahşerî'den bu harika sözü naklettiğinde, onun nezdindeki karşılığı yalnızca «Bunun çoğu edebî hitabettir» demek olmuştur.
وقول الزمخشري «ورقَصوا لها رؤوسهم» يحتمل أن يُريد ما يُحكى أن جماعةً من بلغاء زمانهم اجتمعوا في الموسم بعرفةً وتفرَّقوا على أن يُعارِض كلٌّ منهم شيئاً من القرآن ليروزوا قواهم في الفصاحة، فتفرَّقوا على أن يجتمعوا في القابل ففتح أحدهم قيل هو ابن المقفَّع المصحف فَوَجَد هذه الآية، فكعَّ لها وأَذْعَنَ، وقال: «لا يقدر أحدٌ أن يَصْنَعَ مثلَ هذا» .
ez-Zemahşerî'nin «önünde başlarını eğip hayranlıkla sallamışlardır» sözüyle şu rivayeti kastetmiş olması muhtemeldir: Zamanlarının beliğlerinden bir grup hac mevsiminde Arafat'ta toplanmış ve fesahatteki güçlerini sınamak üzere her birinin Kur'an'dan bir parçaya nazire yazması kararıyla dağılmışlardı. Gelecek yıl toplanmak üzere sözleştiler. İçlerinden biri -İbnü'l-Mukaffa' olduğu söylenir- mushafı açıp bu ayeti görünce karşısında acze düşüp teslim oldu ve: «Hiç kimse bunun bir benzerini yapmaya güç yetiremez» dedi.
قوله تعالى: {فَقَالَ} : عطفٌ على «نادى» قال الزمخشري «فإن قلت: وإذا كان النداءُ هو قوله» رَبّ «فكيف عطف» فقال ربِّ «على» نادى «بالفاء؟ قلت: أريد بالنداء إرادةُ النداء، ولو أريد النداءُ نفسه لجاء كما جاء في قوله {إِذْ نادى رَبَّهُ نِدَآءً خَفِيّاً} » قال ربِّ «بغير فاء.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَقَالَ} “ve dedi ki” kavli: «نادى» (seslendi) fiiline matuftur. ez-Zemahşerî der ki: «Eğer: 'Nida zaten onun «رَبّ» (Rabbim) demesinden ibaret olduğuna göre «فقال ربِّ» ifadesi «نادى» fiiline fâ ile nasıl atfedilmiştir?' dersen, şöyle derim: Nida ile nida etme iradesi kastedilmiştir. Şayet bizzat nidanın kendisi kastedilseydi, Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذْ نادى رَبَّهُ نِدَآءً خَفِيّاً} “Hani o, Rabbine gizlice seslenmişti” kavlinde olduğu gibi fâ olmaksızın «قال ربِّ» şeklinde gelirdi».
قوله تعالى: {عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} : قرأ الكسائي «عَمِل» فعلاً ماضياً، و «غيرَ» نصباً، والباقون «عَمَلٌ» بفتح الميمِ وتنوينهِ على أنه اسمٌ، و «غيرُ» بالرفع. فقراءةُ الكسائي: الضمير فيها يتعيَّنُ عَوْدُه على ابن نوح، وفاعل «عمل» ضميرٌ يعودُ عليه أيضاً، و «غيرَ» مفعول به. ويجوز أن يكونَ نعتاً لمصدرٍ محذوف، تقديرُه: عَمل عملاً غيرَ صالحٍ كقوله {واعملوا صَالِحاً} [المؤمنون: ٥١] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “salih olmayan bir ameldir” kavli: el-Kisâî mazi fiil olarak «عَمِلَ» ve nasb ile «غيرَ» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise isim olarak mîm'in fethası ve tenvin ile «عَمَلٌ» ve ref ile «غيرُ» şeklinde okumuşlardır. el-Kisâî'nin kıraatinde: Zamirin Nûh'un oğluna dönmesi zorunludur; «عمل» fiilinin fâili de ona dönen bir zamirdir ve «غيرَ» ise mef'ûlün bihtir. Cenâb-ı Hakk'ın: {واعملوا صَالِحاً} “salih amel işleyin” [el-Mü'minûn: 51] kavlinde olduğu gibi, takdiri «عَمل عملاً غيرَ صالحٍ» (salih olmayan bir amel işledi) olan mahzuf bir masdarın sıfatı olması da caizdir.
وأمَّا قراءةُ الباقين ففي الضمير أوجه، أظهرها: أنه عائدٌ على ابنِ نوح، ويكونُ في الإِخبار عنه بالمصدر المذاهبُ الثلاثةُ في «رجل عدل» . والثاني: أنه يعود على النداء المفهوم مِنْ قوله «ونادى» ، أي: نداؤك وسؤالُك. وإلى هذا ذهب أبو البقاء ومكي والزمخشري. وهذا فيه خطرٌ عظيم، كيف يُقال ذلك في حقِّ نبي من الأنبياء، فضلاً عن أول رسولٍ أُرْسِل إلى أهل الأرض من بعدِ آدم ﵉؟ ولما حكاه أبو القاسم قال: «وليس
Diğer kurrânın kıraatine gelince, zamirde birkaç vecih vardır: En zâhir olanı, Nûh'un oğluna dönmesidir; bu durumda onun hakkında masdarla haber verilmesi «رجل عدل» (âdil adam) ifadesindeki üç mezhebe göre cereyan eder. İkincisi: «ونادى» (seslendi) kavlinden anlaşılan nida masdarına dönmesidir; yani «Senin nidan ve talebin salih olmayan bir ameldir» demektir. Ebü'l-Bekâ, Mekkî ve ez-Zemahşerî bu görüşe gitmişlerdir. Fakat bunda büyük bir vebal/tehlike vardır; Âdem'den (aleyhisselâm) sonra yeryüzü halkına gönderilen ilk resul bir yana, peygamberlerden herhangi bir peygamber hakkında bu nasıl söylenebilir? Ebü'l-Kāsım bunu naklettiğinde: «Bu doğru bir görüş
بذاك» ولقد أصاب. واستدلَّ من قال بذلك أنَّ في حرف عبد اللَّه بن مسعود «إنه عملٌ غيرُ صالحٍ أن تسألني ما ليس لك به علمٌ» وهذا مخالِفٌ للسَّواد.
değildir» demiştir ve gerçekten de isabet etmiştir. Bu görüşü savunan kimse, Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında «إنه عملٌ غيرُ صالحٍ أن تسألني ما ليس لك به علمٌ» (Hakkında bilgin olmayan şeyi benden istemen salih olmayan bir ameldir) şeklinde olmasını delil getirmiştir; oysa bu [resmî] hatta (sevâda) muhaliftir.
الثالث: أنه يعودُ على ركوب ابنِ نوح المدلولِ عليه بقوله «اركب معنا» . الرابع: أنَّه يعودُ على تركه الركوب وكونِه مع المؤمنين، أي: إنَّ تَرْكَه الركوبَ مع المؤمنين وكونَه مع الكافرين عملٌ غيرُ صالح، وعلى الأوجهِ الثلاثةِ لا يُحتاج في الإِخبارِ بالمصدر [إلى] تأويلٍ، لأنَّ كليهما معنى من المعاني، وعلى الوجه الرابع يكون من كلامِ نوح ﵇، أي: إنَّ نوحاً قال: إنَّ كونَك مع الكافرين وتَرْكَك الركوبَ معنا غيرُ صالح، بخلاف ما تقدَّم فإنه مِنْ قول اللَّه تعالى فقط، هكذا قال مكي وفيه نظرٌ، بل الظاهرُ أنَّ الكلَّ مِنْ كلام اللَّه تعالى. قال الزمخشري: «فإن قلت: هلا قيل: إنه عملٌ فاسِدٌ. قلت: لَمَّا نفاه عن أهله نفى عنه صفتَهم بكلمةِ النفي التي يستبقي معها لفظَ المنفي، وآذن بذلك أنَّه إنما أَنْجى مَنْ أَنْجى لصلاحهم لا لأنهم أهلُك.
Üçüncüsü: Zamirin, «اركب معنا» (Bizimle bin) kavlinin delalet ettiği Nûh'un oğlunun gemiye binmesine dönmesidir. Dördüncüsü: Onun gemiye binmeyi terk etmesine ve müminlerle beraber olmasına dönmesidir; yani «Onun müminlerle binmeyi terk edip kâfirlerle beraber olması salih olmayan bir ameldir» demektir. Bu son üç veche göre, masdar ile haber vermede bir tevile ihtiyaç kalmaz; zira her ikisi de manalardan birer manadır (somut değil soyuttur). Dördüncü veche göre bu söz Nûh'un (aleyhisselâm) sözü olur; yani Nûh: «Senin kâfirlerle olman ve bizimle binmeyi terk etmen salih bir davranış değildir» demiştir. Öncekilerin aksine, zira öncekiler yalnızca Allah Teâlâ'nın kelamıdır. Mekkî böyle demiştir ancak bunda tartışılacak yön vardır; bilakis zâhir olan, sözün tamamının Allah Teâlâ'nın kelamı olmasıdır. ez-Zemahşerî demiştir ki: «Eğer: 'Niçin «إنه عملٌ فاسِدٌ» (O bozuk bir ameldir) denilmedi?' dersen, derim ki: Onu Nûh'un ehlinden nefyedince, nefiy lafzıyla menfî lafzını koruyarak onların vasfını da ondan nefyetti ve kurtardığı kimseleri ancak senin ehlin oldukları için değil salih oldukları için kurtardığını böylece bildirdi».
قوله: {فَلاَ تَسْأَلْنِي} قرأ نافع وابن عامر» فلا تسألَنِّ «بتشديدِ النون مكسورةً من غير ياء. وابنُ كثير بتشديدها/ مع الفتح، وأبو عمرو والكوفيون بنونٍ مكسورةٍ خفيفة، وياءٍ وصلاً [لأبي عمرو] ، ودون ياء في [الحالين] للكوفيين. وفي الكهف {فَلاَ تَسْأَلْني عَن شَيءٍ} [الآية: ٧٠] قرأه أبو عمرو
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ تَسْأَلْنِي} “O hâlde benden isteme” kavli: Nâfi' ve İbn Âmir, yâ olmaksızın meksûr ve şeddeli nûn ile «فلا تسألَنِّ» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ise fetha ile birlikte şeddeli okumuştur. Ebû Amr ve Kûfeliler, meksûr ve hafif (şeddesiz) bir nûn ile okumuşlar; [Ebû Amr] vasıl hâlinde yâ ile, Kûfeliler ise her iki hâlde de (vasıl ve vakıfta) yâ'sız okumuşlardır. el-Kehf suresindeki {فَلاَ تَسْأَلْني عَن شَيءٍ} “Bana hiçbir şey hakkında soru sorma” [el-Kehf: 70] ayetini ise Ebû Amr
والكوفيون كقراءتهم هنا، وافقهم ابنُ كثير في الكهف، وأمَّا نافعٌ وابن عامر فكقراءتهما هنا، ولابن ذكوان خلافٌ في ثبوتِ الياء وحَذْفها، وإنما قرأ ابن كثير التي في هود بالفتح دونَ التي في الكهف؛ لأنَّ الياء في هود ساقطة في الرسم، فكانت قراءتُه بفتحِ النون محتملةً بخلاف الكهف فإنَّ الياءَ ثابتةٌ في الرسم فلا يُوافِق فيه فَتْحُها.
ve Kûfeliler buradaki kıraatleri gibi okumuşlardır. İbn Kesîr Kehf'te onlara muvafakat etmiştir. Nâfi' ve İbn Âmir ise buradaki kıraatleri gibi okumuşlardır; İbn Zekvân'dan yâ'nın sübûtu ve hazfi hususunda ihtilaf gelmiştir. İbn Kesîr'in Kehf suresindekini değil de sadece Hûd suresindekini fetha ile okumasının sebebi şudur: Çünkü Hûd suresinde yâ harfi hatta yazılmamıştır (sâkıttır); dolayısıyla nûn'un fethasıyla kıraati ihtimal dâhilindedir. Kehf suresinde ise durum farklıdır; zira yâ harfi hatta sabittir, dolayısıyla orada fethalı okunması hatta uymaz.
وقد تقدَّم خلافُ ابن ذكوان في ثبوتِ الياء في الكهف.
İbn Zekvân'ın Kehf suresindeki yâ'nın sübûtu hususundaki ihtilafı daha önce geçmişti.
فَمَنْ خَفَّف النونَ فهي نونُ الوقاية وحَدَها، ومَنْ شدَّدها فهي نون التوكيد. وابنُ كثير لم يَجْعل في هود الفعلَ متصلاً بياء المتكلم، والباقون جعلوه، فَلَزِمهم الكسرُ. وقد تقدَّم أنَّ «سأل» يتعدى لاثنين أوَّلُهما ياء المتكلم، والثاني {مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} .
Nûn'u hafif (şeddesiz) okuyana göre o, yalnızca vikaye nûn'udur; şeddeli okuyana göre ise tekit nûn'udur. İbn Kesîr Hûd suresinde fiili mütekellim yâ'sına bitiştirmemiş, diğerleri ise bitiştirmişlerdir; bu yüzden onlara kesre zorunlu olmuştur. «سأل» fiilinin iki mef'ûle geçişli olduğu, birincisinin mütekellim yâ'sı, ikincisinin ise {مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “hakkında bilgin olmayan şeyi” ifadesi olduğu daha önce geçmişti.
قوله {أَن تَكُونَ} على حذف حرف الجر، أي: مِنْ أن تكون أو لأجلِ أن، وقوله {مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} يجوزُ في «به» أن يتعلَّق ب «عِلْم» . قال الفارسي: «ويكونُ مثلَ قوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن تَكُونَ} “olmandan” kavli harf-i cerin hazfi üzeredir; yani «olmandan dolayı» veya «olman sebebiyle» takdirindedir. {مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “hakkında bilgin olmayan şey” kavlindeki «به» car ve mecrurunun «عِلْم» lafzına taalluk etmesi caizdir. el-Fârisî şöyle demiştir: «Bu, şairin şu sözü gibi olur:
٢٦٦٩ - كان جَزائي بالعَصا أن أُجْلَدا ... ويجوز أن يتعلَّقَ بالاستقرار الذي تَعَلَّق به» لك «. والباء بمعنى» في «، أي: ما ليس لك به عِلْمٌ. وفيه نظرٌ.
2669 - Sopayla cezalandırılmam, kamçılanmam demekti... / «به» car ve mecrurunun, «لك» lafzının taalluk ettiği istikrara taalluk etmesi de caizdir. Bâ harfi «في» manasındadır; yani 'hakkında senin için bilgi bulunmayan şey' demektir. Fakat bunda tartışılacak yön vardır».
قوله تعالى: {وَإِلاَّ تَغْفِرْ} : لم تَمْنَعْ «لا» من عمل الجازم كما لم تمنعْ مِنْ عمل الجارِّ في نحو: «جِئْتُ بلا زادٍ» . قال أبو البقاء: «لأنها كالجزء من الفعل وهي غيرُ عاملة في النفي، وهي تنفي
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِلاَّ تَغْفِرْ} “Eğer bağışlamazsan” kavli: «جِئْتُ بلا زادٍ» (Azıksız geldim) ifadesinde harf-i cerrin amel etmesine «لا» edatının engel olmadığı gibi, burada da cezmeden şart edatının amel etmesine «لا» engel olmamıştır. Ebü'l-Bekâ şöyle der: «Çünkü o, fiilden bir parça gibidir ve nefiye dâhil olduğunda amel etmez; o sadece
ما في المستقبل، وليس كذلك» ما «فإنها تنفي ما في الحال، فلذلك لم يَجُزْ أَنْ تَدْخُلَ» إنْ «عليها» .
gelecekteki olumsuzluğu nefyeder. «ما» ise böyle değildir; zira o şimdiki zamanı nefyeder, bu sebeple «إنْ» şart edatının onun üzerine dâhil olması caiz olmamıştır».
قوله تعالى: {قِيلَ يانوح} : الخلافُ المتقدم في قوله {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُواْ} [البقرة: ١٣] وشبهِه عائدُ هنا، أي: في كونِ القائمِ مقامَ الفاعل الجملة المحكيةَ أو ضميرَ مصدرِ الفعل.
Cenâb-ı Hakk'ın: {قِيلَ يانوح} “Ey Nûh! denildi” kavli: Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُواْ} “Onlara 'İman edin' denildiği zaman” [el-Bakara: 13] kavlinde ve benzerlerinde geçen ihtilaf burada da geçerlidir; yani nâib-i fâilin hikâye edilen cümle mi yoksa fiilin masdarına ait zamir mi olduğu hususu.
قوله: {بِسَلاَمٍ} حال من فاعل «اهبط» ، أي: ملتسباً بسلام. و «منا» صفةٌ ل «سلام» فيتعلَّق بمحذوف أو هو متعلقٌ بنفسِ سلام، وابتداءُ الغايةِ مجازٌ، وكذلك «عليك» يجوز أن يكونَ صفةً لبركات أو متعلقاً بها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِسَلاَمٍ} “esenlikle” kavli, «اهبط» (in) fiilinin fâilinden hâldir; yani «esenliğe bürünmüş olarak» demektir. «منا» (bizden) ifadesi «سلام» kelimesinin sıfatıdır ve mahzuf bir müteallaka taalluk eder ya da bizzat selâm kelimesine taalluk eder; gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gāye) mecazîdir. Aynı şekilde «عليك» (sana) ifadesinin de bereketler kelimesine sıfat olması veya ona taalluk etmesi caizdir.
قوله: {مِّمَّن مَّعَكَ} يجوزُ في «مَنْ» أن تكونَ لابتداء الغاية، أي: ناشئة من الذين معك، وهم الأمم المؤمنون إلى آخر الدهر، ويجوزُ أن تكونَ «مِنْ» لبيان الجنس، فيراد الأمم الذين كانوا معه في السفينة، لأنهم كانوا جماعاتٍ. وقُرىء «اهبُط» بضم الباء، وقد تقدم أول البقرة. وقرأ الكسائي فيما نُقِل عنه «وبركة» بالتوحيد.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّمَّن مَّعَكَ} “seninle beraber olanlardan” kavlindeki «مَنْ» edatının ibtidâ-i gāye için olması caizdir; yani kıyamete kadar seninle beraber olan kimselerden doğup gelecek mümin ümmetler demektir. «مِنْ» edatının cins beyanı için olması da caizdir; bu durumda gemide onunla beraber bulunan ümmetler kastedilir, zira onlar da topluluklar hâlindeydi. Bâ harfinin zammesiyle «اهبُط» şeklinde de okunmuştur ve bu Bakara'nın başında geçmişti. el-Kisâî'den nakledilen bir rivayette «وبركة» şeklinde tekil olarak okumuştur.
قوله: {وأُمَمٍ} يجوزُ أَنْ يكونَ مبتدأ، و «سنمتِّعهم» خبره، وفي مسوِّغ الابتداءِ وجهان، أحدهما: الوصفُ التقديري، إذ التقديرُ: وأممٌ منهم، أي: ممَّن معك كقولهم «السَّمْن مَنَوان بدرهم» فمنوان مبتدأٌ وُصِف ب «منه» تقديراً. والثاني: أنَّ المسوِّغ لذلك التفصيلُ نحو: «الناسُ رجلان: رجلٌ أَهَنْتُ، وآخَرُ
Cenâb-ı Hakk'ın: {وأُمَمٍ} “ve birtakım ümmetler” kavlinin mübteda, «سنمتِّعهم» (onları faydalandıracağız) ifadesinin de onun haberi olması caizdir. [Nekre olan bu kelimeyle] ibtidanın caiz oluşunun iki gerekçesi vardır: Birincisi: Takdirî sıfattır; zira takdiri «السَّمْن مَنَوان بدرهم» (Yağın iki Batman'ı bir dirhemedir) sözlerinde olduğu gibi «وأممٌ منهم» yani seninle beraber olanlardan birtakım ümmetler şeklindedir; burada «menavân» mübtedadır ve takdiren «ondan» ifadesiyle sıfatlanmıştır. İkincisi: Buna cevaz veren şeyin tafsilat olmasıdır; nitekim «İnsanlar iki kısımdır: Biri hakir gördüğüm adam, diğeri ise
أكرمتُ» ومنه قولُ امرىء القيس:
ikram ettiğim adam» denilir. İmruülkays'ın şu beyti de bu kabildendir:
٢٦٧٠ - إذا ما بكى مِنْ خَلْفِها انحرفَتْ له ... بشقٍّ وشِقٌّ عندنا لم يُحَوَّل
2670 - Arkasından çocuk ağlayınca, bir yanıyla ona döner... / Diğer yanı ise bizim yanımızda dönmemiş olarak kalır.
ويجوز أن يكونَ مرفوعاً بالفاعلية عطفاً على الضمير المستتر في «اهبط» وأغنى الفصلُ عن التأكيد بالضمير المنفصل، قاله أبو البقاء قال الشيخ: «وهذا التقديرُ والمعنى لا يصلحان، لأن الذين كانوا مع نوح في السفينة إنما كانوا مؤمنين لقوله:» ومَنْ آمنَ «ولم يكونوا كفَّاراً ومؤمنين، فيكون الكفار مأمورِين بالهبوط، إلا إنْ قُدِّر أنَّ مِن المؤمنين مَنْ يكفر بعد الهبوط، وأخبر عنهم بالحال التي يَؤُولون إليها فيمكن على بُعْدٍ» . قلت: وقد تقدَّم أنَّ مثلَ ذلك لا يجوز، في قول {اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ} [البقرة: ٣٥] لأمرٍ صناعي، و «سنمتِّعُهم» على هذا صفةٌ ل «أمم» ، والواوُ يجوز أن تكونَ للحال. قال الأخفش: «كما تقول:» كلَّمْتُ زيداً وعمروٌ جالس «ويجوز أن تكونَ لمجردِ النَّسَق» .
«اهبط» (in) fiilindeki müstetir zamire atfedilerek fâillik sebebiyle merfû olması da caizdir; aradaki fasıla, munfasıl zamirle tekit yapma ihtiyacını ortadan kaldırmıştır. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle der: «Bu takdir ve mana uygun değildir; çünkü Nûh ile birlikte gemide bulunanlar Cenâb-ı Hakk'ın «ومَنْ آمنَ» (ve iman edenler) kavli gereğince sadece müminlerdi; kâfirler ve müminler şeklinde değillerdi ki kâfirlere de gemiden inme emredilmiş olsun! Ancak gemiden indikten sonra bu müminlerden bir kısmının kâfir olacağı ve akıbetlerinin varacağı hâl üzere kendilerinden haber verildiği takdir edilirse uzak bir ihtimal olarak caiz olabilir». Derim ki: {اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ} “Sen ve eşin yerleşin” [el-Bakara: 35] kavlinde nahiv kuralı gereğince böylesinin caiz olmadığı daha önce geçmişti. Bu durumda «سنمتِّعُهم» ifadesi «أمم» kelimesinin sıfatı olur. Vâv harfinin hâl için olması da caizdir. el-Ahfeş: «Nitekim 'Amr otururken ben Zeyd ile konuştum' dersin; vâv'ın sırf atıf için olması da caizdir» demiştir.
وقوله تعالى: {تِلْكَ مِنْ أَنْبَآءِ الغيب} : كقوله: {ذلك مِنْ أَنَبَآءِ الغيب} [الآية: ٤٤] في آل عمران. قوله: {مَا كُنتَ تَعْلَمُهَآ} يجوز في هذه الجملةُ أن تكونَ حالاً من الكاف في «إليك» ، وأن تكون حالاً من المفعول في «نُوحيها» وأن تكونَ خبراً بعد خبر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تِلْكَ مِنْ أَنْبَآءِ الغيب} “İşte bunlar gayb haberlerindendir” kavli: Âl-i İmrân suresindeki {ذلك مِنْ أَنَبَآءِ الغيب} “İşte bu, gayb haberlerindendir” [Âl-i İmrân: 44] kavli gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا كُنتَ تَعْلَمُهَآ} “onları bilmiyordun” kavlindeki bu cümlenin «إليك» (sana) lafzındaki kâf'tan hâl olması, «نُوحيها» (onu vahyediyoruz) fiilindeki mef'ûlden hâl olması veya haberden sonra ikinci bir haber olması caizdir.
قوله تعالى: {وإلى عَادٍ أَخَاهُمْ هُوداً} : معطوفان على قوله {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً إلى قَوْمِهِ} [هود: ٢٥] : مرفوعٌ على مرفوع، ومجرور على مجرور،
Cenâb-ı Hakk'ın: {وإلى عَادٍ أَخَاهُمْ هُوداً} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” kavli: Cenâb-ı Hakk'ın {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً إلى قَوْمِهِ} “Andolsun ki Nûh'u kavmine gönderdik” [Hûd: 25] kavline matuftur; merfû merfûa, mecrur da mecrura atfedilmiştir;
كقولك: «ضرب زيد عمراً وبكر خالداً» ، وليس من باب ما فُصِل فيه بين حرف العطف والمعطوف بالجارِّ/ والمجرور نحو: «ضربت زيداً وفي السوق عمراً» فيجيءُ الخلاف المشهور. وقيل: بل هو على إضمارِ فعلٍ، أي: وأَرْسَلْنا هوداً، وهذا أوفق لطول الفصل. و «هوداً» بدلٌ أو عطفٌ بيان لأخيهم.
nitekim senin «Zeyd Amr'a, Bekir de Hâlid'e vurdu» demen gibidir. Bu, «Zeyd'e vurdum, çarşıda da Amr'a» cümlesinde olduğu gibi atıf harfi ile matuf arasının car ve mecrur ile ayrıldığı babdan değildir ki o meşhur ihtilaf meydana gelsin. Gizli bir fiil takdiriyle olduğu, yani «ve Hûd'u gönderdik» takdirinde olduğu da söylenmiştir; aradaki fasılanın uzunluğu sebebiyle bu daha uygundur. «هُوداً» lafzı ise kardeşleri lafzından bedel veya atf-ı beyandır.
وقرأ ابن محيصن «يا قومُ» بضم الميم، وهي لغةٌ للعرب يَبْنونَ المضافَ للياء على الضم كقوله تعالى: {قَالَ رَبِّ احكم} [الأنبياء: ١١٢] بضمِّ الباء، ولا يجوزُ أن يكونَ غيرَ مضاف للياء لما سيأتي في موضعه إن شاء اللَّه.
İbn Muhaysın mîm'in zammesiyle «يا قومُ» şeklinde okumuştur. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın bâ'nın zammesiyle {قَالَ رَبِّ احكم} “Rabbim! Hükmet dedi” [el-Enbiyâ: 112] kavlinde olduğu gibi Arapların yâ'ya muzaf olan kelimeyi damme üzere mebni kıldıkları bir lehçedir. İnşallah kendi yerinde geleceği üzere yâ'ya muzaf olmaması caiz değildir.
وقوله: {مِّنْ إله غَيْرُهُ} قد ذُكر في الأعراف ما يتعلق به قراءةً وإعراباً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنْ إله غَيْرُهُ} “O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” kavline gelince; kıraat ve irabına dair hususlar A'râf suresinde zikredilmişti.
قوله تعالى: {فطرني} : قرأ نافع والبزي بفتح الياء، وأبو عمرو وقنبل بإسكانها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فطرني} “Beni yaratan” kavli: Nâfi' ve el-Bezzî yâ'nın fethasıyla, Ebû Amr ve Kunbul ise sükûnuyla okumuştur.