Binûn

Yûsuf — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله تعالى: {لولا أَن رَّأَى} : جوابُ لولا: إمَّا متقدِّمٌ عليها وهو قوله: «وَهَمَّ بها» عند مَنْ يُجيز تقديمَ جوابِ أدواتِ الشرط عليها،

Cenâb-ı Hakk'ın: {لولا أَن رَّأَى} “Eğer görmeseydi” kavlinde «levlâ» (لولا) edatının cevabı: Şart edatlarının cevabının kendilerinden önce gelmesini caiz görenlere göre ya ondan önce geçen «وَهَمَّ بها» [ifadesidir],

وإمَّا محذوفٌ لدلالة هذا عليه عند مَنْ لا يرى ذلك، وقد تقدَّم تقريرُ المذهبينِ ومَنْ عُزِيا إليه غيرَ مرة كقولهم: «أنت ظالمٌ إن فعلْتَ» ، أي: إنْ فَعَلْتَ فأنت ظالمٌ، ولا تقول: إنَّ «أنت ظالمٌ» هو الجوابُ بل دالٌّ عليه، وعلى هذا فالوقفُ عند قوله: «برهان ربه» والمعنى: لولا رؤيتُه برهانَ ربه لهمَّ بها لكنه امتنع هَمُّه بها لوجودِ رؤيةِ برهان ربه، فلم يَحْصُل منه هَمٌّ البتة كقولك: «لولا زيدٌ لأكرمتك» فالمعنى أن الإِكرام ممتنعٌ لوجود زيد، بهذا يُتَخَلَّص من الأشكال الذي يورَدُ وهو: كيف يليق بنبيٍّ أن يَهُمَّ بامرأة؟ .

ya da bunu kabul etmeyenlere göre bunun ona delalet etmesinden ötürü mahzuftur. Bu iki mezhebin açıklaması ve kime nispet edildikleri, onların «أنت ظالمٌ إن فعلْتَ» (Yaparsan zalimsin) yani: 'Eğer yaparsan zalimsin' sözlerinde olduğu gibi defalarca geçmişti; 'Sen zalimsin' ifadesinin bizzat cevap olduğunu söylemezsin, bilakis ona delalet edendir. Buna göre durak «برهان ربه» kavlindedir. Manası şudur: Şayet Rabbinin burhanını görmeseydi ona meyledecekti; ancak Rabbinin burhanını görmesi sebebiyle ona meyletmesi engellendi, dolayısıyla ondan asla bir meyil meydana gelmedi; tıpkı senin «لولا زيدٌ لأكرمتك» (Zeyd olmasaydı sana ikram ederdim) demen gibi ki manası, Zeyd'in varlığı sebebiyle ikramın engellenmiş olmasıdır. Böylece ileri sürülen 'Bir peygambere bir kadına meyletmek nasıl yakışır?' şeklindeki müşkilattan kurtulunmuş olur.

قال الزمخشري: فإن قلت: قوله «وهمَّ بها» داخلٌ تحت القَسَم في قوله: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ} أم خارجٌ عنه؟ قلت: الأمران جائزان، ومِنْ حَقِّ القارىء إذا قَصَدَ خروجَه من حكم القَسَم وجَعَلَه كلاماً برأسه أن يَقِفَ على قوله: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ} ويبتدىء قولَه: {وَهَمَّ بِهَا لولا أَن رأى بُرْهَانَ رَبِّهِ} وفيه أيضاً إشعارٌ بالفرق بين الهَمَّيْن. فإن قُلْتَ: لِمَ جَعَلْتَ جَوابَ «لولا» محذوفاً يدلُّ عليه «وهَمَّ بها» وهَلاَّ جَعَلْتَه هو الجوابَ مقدَّماً. قلت. لأنَّ «لولا» لا يتقدَّم عليها جوابُها مِنْ قِبَلِ أنه في حكم الشرط، وللشرط صدرُ الكلام وهو [مع] ما في حَيِّزه من الجملتين مثلُ كلمةٍ واحدة، ولا يجوز تقديمُ بعضِ الكلمة على بعض، وأمَّا حَذْفُ بعضها إذا دَلَّ عليه الدليل فهو جائز «.

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Eğer dersen ki: «وهمَّ بها» sözü {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ} “Andolsun ki kadın ona meyletmişti” kavlindeki yeminin altına dâhil midir, yoksa onun haricinde midir? Derim ki: İki durum da caizdir. Okuyucunun, onun yemin hükmünden çıkmasını ve müstakil bir söz olmasını kastettiğinde {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ} “Andolsun ki kadın ona meyletmişti” kavlinde durması ve {وَهَمَّ بِهَا لولا أَن رأى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi o da ona meylederdi” kavlinden başlaması gerekir. Bunda ayrıca iki meyil arasındaki farka da bir işaret vardır. Eğer: «levlâ»nın cevabını niçin «وهَمَّ بها» ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir ifade kıldın da bizzat onun öne geçmiş cevabı kılmadın? dersen, derim ki: Çünkü «levlâ», şart hükmünde olması hasebiyle cevabı onun önüne geçemez; şart ise cümlenin başında yer alır ve kapsadığı iki cümle ile birlikte tek bir kelime gibidir. Kelimenin bir kısmının diğer kısmının önüne geçirilmesi ise caiz değildir. Bir delil gösterdiğinde bir kısmının hazfedilmesine gelince, bu caizdir.'

قلت: قوله» وأمَّا حَذْفُ بعضها «إلى آخره جواب عن سؤالٍ مقدرٍ وهو: فإذا كان جوابُ الشرط مع الجملتين بمنزلةِ كلمةٍ فينبغي أنْ لا يُحْذَفَ منهما شيءٌ، لأن الكلمةَ لا يُحذف منها شيءٌ. فأجاب بأنه يجوز إذا دلَّ دليلٌ على ذلك. وهو كما قال.

Derim ki: Onun «وأمَّا حَذْفُ بعضها» (Bir kısmının hazfedilmesine gelince...) şeklindeki sözü, takdirî bir soruya cevaptır ki o da şudur: 'Şayet şartın cevabı iki cümleyle birlikte tek bir kelime konumundaysa, onlardan hiçbir şeyin hazfedilmemesi gerekir; çünkü kelimeden hiçbir şey hazfedilmez.' O da buna, bir delil delalet ettiğinde caiz olduğu şeklinde cevap vermiştir ve dediği gibidir.

ثم قال:» فإن قلت: لِمَ جَعَلْتَ «لولا» متعلقةً ب «هَمَّ بها» وحدَه، ولم تَجْعَلْها متعلقةً بجملةِ قوله: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} ؟ لأنَّ الهمَّ لا يتعلَّق بالجواهر ولكن بالمعاني، فلا بد من تقدير المخالطة، والمخالطةُ لا تكون إلا بين اثنين معاً، فكأنه قيل: / ولقد هَمَّا بالمخالطة لولا أنْ مَنَعَ مَانعُ أحدِهما. قلت: نِعْم ما قلت، ولكن اللَّه سبحانه قد جاء بالهمَّين على سبيل التفصيل حيث قال: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} .

Sonra şöyle demiştir: 'Eğer dersen ki: «levlâ»yı niçin tek başına «هَمَّ بها» ile irtibatlandırdın da {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti; o da ona meylederdi” kavlinin tamamıyla irtibatlandırmadın? Zira meyil cevherlerle (şahıslarla) değil, manalarla (eylemlerle) ilgilidir; dolayısıyla birleşmeyi takdir etmek gerekir ve birleşme de ancak iki kişi arasında birlikte olur. Sanki şöyle denilmiş gibidir: / İkisinden birinin bir engeli engellemeseydi andolsun ki birleşmeye meyletmişlerdi. Derim ki: Ne güzel söyledin; fakat Allah Teâlâ: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti; o da ona meylederdi” buyurarak iki meyili ayrıntılı biçimde zikretmiştir.'

قلت: والزَّجَّاج لم يرتضِ هذه المقالة، أعني كون قوله: «لولا» متعلقةً ب «همَّ بها» فإنه قال: «ولو كان الكلامُ» ولهمَّ بها «لكان بعيداً، فكيف مع سقوط اللام» ؟ يعني الزجاج أنه لا جائزٌ أن يكونَ «وهمَّ بها» جواباً ل «لولا» ؛ لأنه لو كان جوابَها لاقترن باللام لأنه مثبت، وعلى تقدير أنه كان مقترناً باللام كان يَبْعُدُ مِنْ جهةٍ أخرى وهي تقديمُ الجوابِ عليها.

Derim ki: ez-Zeccâc bu görüşü, yani «لولا»nın «همَّ بها» ile irtibatlı olmasını uygun görmemiş ve şöyle demiştir: «Şayet söz 've le-hemme bihâ' (وَلَهَمَّ بها) şeklinde olsaydı dahi uzak bir ihtimal olurdu; lâm harfinin düşmesiyle nasıl olsun?» Zeccâc, «وهمَّ بها» ifadesinin «لولا»nın cevabı olmasının caiz olmadığını kastetmektedir; zira şayet onun cevabı olsaydı olumlu olduğu için lâm ile birleşirdi; lâm ile birleştiği takdirde dahi başka bir yönden uzak olurdu ki o da cevabın edatın önüne geçirilmesidir.

وجواب ما قاله الزجاج ما قدَّمْتُه عن الزمخشري من أَنَّ الجوابَ محذوف مدلولٌ عليه بما تقدَّم. وأمَّا قولُه: «ولو كان الكلام» ولهمَّ بها «فغيرُ لازمٍ» ؛ لأنه متى كان جوابُ «لو» و «لولا» مثبتاً جاز فيه الأمران: اللامُ وعَدَمُها، وإن كان الإِتيان باللامِ وهو الأكثر.

Zeccâc'ın söylediğinin cevabı, Zemahşerî'den daha önce naklettiğim üzere cevabın mahzuf olup önceden geçen ifadenin ona delalet etmesidir. Onun: «Şayet söz 've le-hemme bihâ' şeklinde olsaydı...» sözüne gelince, bu gerekli değildir; zira «لو» ve «لولا»nın cevabı olumlu olduğunda her iki durum da caizdir: Lâmın bulunması veya bulunmaması; her ne kadar lâmın getirilmesi daha çok olsa da.

وتابع ابنُ عطية الزجاجَ أيضاً في هذا المعنى فقال: «قولُ مَنْ قال: إنَّ الكلام قد تَمَّ في قوله: {وَلَقَدْ هَمَّتَ بِهِ} وإنَّ جوابَ» لولا «في قوله:» وهمَّ بها «، وإن المعنى: لولا أن رأى البرهانَ لهَمَّ بها، فلم يَهُمَّ يوسفُ ﵇» قال: «وهذا قول يردُّه لسان العرب وأقوال السلف» أمَّا قولُه: «يردُّه لسان العرب» فليس كذا؛ لأنَّ وِزانَ هذه الآية وِزانُ قولِه: {إِن كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لولا أَن رَّبَطْنَا على قَلْبِهَا} [القصص: ١٠] فقوله إن كادَتْ: إمَّا أن يكون جواباً عند مَنْ يرى ذلك، وإمَّا أن يكونَ دالاً على الجواب، وليس فيه خروجٌ عن كلام العرب. هذا معنى ما ردَّ به عليه الشيخ. قلت: وكأن ابن عطية إنما يعني بالخروج عن لسانِ العرب تجرُّدَ الجوابِ من اللام على تقدير جواز تقديمِه، والغرض أن اللامَ لم تُوْجد.

İbn Atiyye de bu mânada ez-Zeccâc'a uyarak şöyle demiştir: «Sözün {وَلَقَدْ هَمَّتَ بِهِ} “Andolsun ki kadın ona meyletti” ifadesinde tamamlandığını, “levlâ” (لولا) edatının cevabının ise “ve hemme bihâ” (ve o da kadına meyletti) ifadesinde yer aldığını ve mânanın: “Rabbinin delilini görmeseydi ona meyledecekti, dolayısıyla Yûsuf aleyhisselâm meyledip arzulamadı” şeklinde olduğunu söyleyen kimsenin bu sözü...» [İbn Atiyye devamla] şöyle demiştir: «Bu, Arap dilinin ve selefin sözlerinin reddettiği bir görüştür.» Onun: «Arap dili bunu reddeder» şeklindeki sözüne gelince, durum öyle değildir; zira bu ayetin kalıbı, {إِن كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لولا أَن رَّبَطْنَا على قَلْبِهَا} [Kasas: 10] “Eğer kalbini pekiştirmemiş olsaydık, neredeyse onu açığa vuracaktı” kavlinin kalıbı gibidir. Zira O'nun {إِن كَادَتْ} ifadesi, bunu kabul eden kimseye göre ya cevaptır ya da cevaba delalet etmektedir ve bunda Arap kelâmının dışına çıkış yoktur. Şeyh'in [Ebû Hayyân'ın] ona karşı getirdiği reddiyenin mânası budur. Ben derim ki: Sanki İbn Atiyye, Arap dilinin dışına çıkmaktan sadece cevabın [şarttan önceye] takdiminin caiz olduğu takdirde, cevabın “lâm” harfinden soyutlanmış olmasını kastetmektedir; asıl mesele ise “lâm” harfinin bulunmamasıdır.

قوله: {كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ} في هذه الكافِ أوجهٌ أحدُها: أنَّها في محلِّ نصب، فقدَّره الزمخشري: «مثل ذلك التثبيت ثَبَّتناه» . وقَدَّره الحوفي: «أَرَيْناه البراهين بذلك» وقَدَّره ابن عطية: «جَرَتْ أفعالُنا وأقدارُنا كذلك لِنَصْرِفَ» ، وقدَّره أبو البقاء «نُراعيهِ كذلك» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ} “İşte böylece biz ondan çevirelim diye” kavlindeki bu kâf harfinde vecihler vardır; birincisi: Mahallen mansub olmasıdır. ez-Zemahşerî bunu: «Böyle bir sebatla onu sebatkâr kıldık» şeklinde takdir etmiştir. el-Hûfî: «Bununla ona delilleri gösterdik» şeklinde takdir etmiştir. İbn Atıyye: «Fiillerimiz ve takdirlerimiz, [kötülüğü] çevirmemiz için böyle cereyan etti» şeklinde takdir etmiştir. Ebü'l-Bekâ ise: «Onu bu şekilde gözetiriz» şeklinde takdir etmiştir.

الثاني: أن الكاف في محلِّ رفعٍ، فقدَّره الزمخشري وأبو البقاء: «الأمر مثل ذلك» . وقدَّره ابن عطية «عِصْمَتُه كذلك» . وقال الحوفي: «أَمْرُ البراهين كذلك» ، ثم قال: «والنصبُ أجودُ لمطالبة حروف الجرِّ للأفعال أو معانيها» .

İkincisi: Kâf harfinin mahallen merfû olmasıdır. ez-Zemahşerî ve Ebü'l-Bekâ bunu: «Durum böyledir» şeklinde takdir etmiştir. İbn Atıyye: «Onun korunması böyledir» şeklinde takdir etmiştir. el-Hûfî: «Burhanların durumu böyledir» demiş, sonra da şöyle eklemiştir: «Harf-i cerlerin fiilleri veya fiil manalarını talep etmesinden ötürü nasb daha üstündür.»

الثالث: أنَّ في الكلام تقديماً وتأخيراً، تقديره: هَمَّتْ به وهمَّ بها كذلك، ثم قال: «لولا أن رأى برهان ربه لنصرِفَ عنه ما همَّ بها» هذا نصٌّ

Üçüncüsü: Kelamda takdim ve tehir olmasıdır; takdiri şöyledir: Kadın ona meyletti, o da aynı şekilde ona meylederdi; sonra şöyle dedi: «Rabbinin burhanını görmeseydi, meyleder olduğu şeyi ondan çevirelim diye...» Bu,

ابن عطية. وليس بشيءٍ، إذ مع تسليمِ جواز التقديم والتأخير لا معنى لِما ذكره.

İbn Atıyye'nin ifadesidir. Ancak bu bir değer taşımaz; zira takdim ve tehirin caiz olduğu kabul edilse bile onun zikrettiğinin bir anlamı yoktur.

وقال الشيخ: «وأقولُ إن التقدير: مثلَ تلك الرؤية أو مثل ذلك الرأي نُرِي براهينَنا لِنَصْرِفَ عنه، فتجعل الإِشارة إلى الرأي أو الرؤية، والناصبُ للكاف ممَّا دَلْ عليه قولُه: {لولا أَن رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} ولِنَصْرِفَ متعلِّقٌ بذلك الفعلِ الناصب للكاف.

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ben derim ki takdir: 'Ondan [kötülüğü] çevirmek için delillerimizi o görüşün veya o görmenin bir benzeri olarak gösteririz' şeklindedir; böylece işaret görüşe veya görmeye yapılmış olur. Kâf'ı nasbeden âmil ise {لولا أَن رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi” kavlinin delalet ettiği şeydendir; {لِنَصْرِفَ} “çevirelim diye” ifadesi de kâf'ı nasbeden o fiile müteallıktır.

ومصدرُ «رأى» رُؤْية ورَأْي. قال:

«رأى» fiilinin masdarı rü'yet (رُؤْية) ve re'y (رَأْي) olarak gelir. [Şair] şöyle demiştir:

٢٧٦٥ - ورأْيُ عَيْنَيَّ الفتى أباكا ... يُعطي الجزيلَ فعليك ذاكا «

2765 - İki gözümün o cömert genç babanı bolca ihsan ederken görmesi gibi, sen de öyle ol!

وقرأ الأعمش» ليَصْرِفَ «بياء الغَيبة، والفاعلُ هو اللَّه تعالى.

el-A'meş, gâib yâ'sı ile «li-yasrife» (لِيَصْرِفَ) şeklinde okumuştur; fail ise Allah Teâlâ'dır.

قوله: {المخلصين} قرأ هذه اللفظةَ حيث وَرَدَتْ إذا كانت معرَّفةً ب أل مكسورةَ اللامِ ابنُ كثير وأبو عمرو وابن عامر، والباقون بفتحها، فالكسرُ على اسم الفاعل، والمفعولُ محذوف تقديره: المخلِصين أنفسَهم أو دينَهم، والفتح على أنه اسم مفعول مِنْ أَخْلصهم اللَّه، أي: اجتباهم واختارهم، أو أَخْلصهم مِنْ كل سوء.

Cenâb-ı Hakk'ın: {المخلصين} “ihlasa erdirilmiş kullar / ihlaslı kullar” kavli: Bu lafzı harf-i tarifli (el-) olarak geçtiği her yerde İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir lâm'ın kesresiyle [el-muhlisîn]; diğerleri ise lâm'ın fethasıyla [el-muhlesîn] okumuşlardır. Kesre ile okunuş ism-i fâile göredir; mef'ûl mahzuf olup takdiri: 'Nefislerini veya dinlerini ihlaslı kılanlar' demektir. Fetha ile okunuş ise Allah'ın onları ihlaslı kıldığı, yani seçip beğendiği veya onları her türlü kötülükten arındırdığı anlamında ism-i mef'ûldür.

وقرأ الكوفيون في مريم {إِنَّهُ كَانَ مُخْلِصاً} [مريم: ٥١] بفتح اللام بالمعنى المتقدم، والباقون بكسرها بالمعنى المتقدم.

Kûfeliler Meryem Suresi'nde geçen: {إِنَّهُ كَانَ مُخْلِصاً} “Şüphesiz o, ihlasa erdirilmişti” [Meryem: 51] ayetini zikri geçen mana ile lâm'ın fethasıyla okumuşlar; diğerleri ise yine zikri geçen mana ile lâm'ın kesresiyle okumuşlardır.

قوله تعالى: {واستبقا الباب} : منصوب: إمَّا على إسقاط

Cenâb-ı Hakk'ın: {واستبقا الباب} “İkisi de kapıya doğru koşuştular” kavli: [«el-Bâbe» kelimesi] ya

الخافض اتِّساعاً، إذ أصلُ «استبق» أن تتعدَّى ب إلى، وإمَّا على تضمين «استبقا» معنى «ابتدرا» فتنصب مفعولاً به.

genişletme yoluyla harf-i cerin düşürülmesiyle mansubdur; zira «استبق» fiilinin aslı «إلى» ile geçişli olmasıdır; ya da «استبقا» fiiline «ابتدرا» (koşuştular/yarıştılar) manasının tazmin edilmesiyle mansubdur ki böylece mef'ûlün bih olarak nasbeder.

قوله: {وَقَدَّتْ} يحتمل أن تكون الجملة نسقاً على «استبقا» ، أي: اسْتَبَقَا وقَدَّتْ، ويحتمل أن تكون في محل نصب على الحال، أي: وقد قَدَّتْ. والقَدُّ: الشَّقُّ مطلقاً. وقال بعضهم: «القَدُّ فيما كان يُشَقُّ طولاً، والقَطُّ فيما كان يُشَقُّ عَرْضاً» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَدَّتْ} “ve kadın yırttı” kavli: Cümlenin «استبقا» üzerine matuf olması muhtemeldir; yani: 'İkisi de koşuştular ve kadın yırttı' demektir. Hâl olarak mahallen mansub olması da muhtemeldir; yani: 've kadın yırtmış olduğu hâlde' demektir. el-Kadd (القَدُّ), mutlak olarak yarmak/yırtmak demektir. Bazıları şöyle demiştir: «Kadd (القَدُّ), boyuna yarılan şeyler içindir; katt (القَطُّ) ise enine yarılan/kesilen şeyler içindir.»

وقال ابن عطية: «وقرأت فرقة» قُطَّ «. قال أبو الفضل ابن حرب:» رأيت في مصحفٍ «قُطَّ مِنْ دُبُر» ، أي: شُقَّ «. قال يعقوب:» القَطُّ في الجلدِ الصحيح والثوبِ الصحيح «. وقال الشاعر:

İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bir grup 'kutta' (قُطَّ) şeklinde okumuştur. Ebü'l-Fadl İbn Harb: 'Bir mushafta «قُطَّ مِنْ دُبُر» şeklinde gördüm, yani: yarıldı/kesildi' demiştir. Ya'kûb ise: 'Katt (القَطُّ), sağlam deride ve sağlam elbisede olur' demiştir.» Şair de şöyle demiştir:

٢٧٦٦ - تَقُدُّ السُّلُوقِيَّ المُضاعَفَ نَسْجُهُ ... وتُوْقِدُ بالصُّفَّاحِ نارَ الحُبَاحِبِ

2766 - [Kılıçlar] kat kat dokunmuş Selûkî zırhını boydan boya yarar ve yassı taşlarda ateş böceğinin kıvılcımı gibi kıvılcımlar çakar.

/ قوله: {مَا جَزَآءُ} يجوز في» ما «هذه أن تكونَ نافيةً، وأن تكونَ استفهاميةً، و» مَنْ «يجوز أن تكونَ موصولةً أو نكرةً موصوفةً، وقوله: {إِلاَّ أَن يُسْجَنَ} خبرُ المبتدأ، ولمَّا كان» أَن يُسجن «في قوة المصدر عَطَف عليه المصدر وهو قوله: {أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} . و» أو «تُحْمل معانيها، وأظهرُها التنويع.

/ Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا جَزَآءُ} “Cezası nedir? / Cezası ... değildir” kavli: Buradaki «mâ» (ما) edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olması da istifhâmiyye (soru edatı) olması da caizdir. «men» (مَنْ) kelimesinin mevsûle veya mevsûf bir nekire olması caizdir. {إِلاَّ أَن يُسْجَنَ} “zindana atılmasından başka” kavli mübtedanın haberidir. «أن يُسجن» masdar gücünde olduğunda, {أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “yahut can yakıcı bir azaptan” kavlindeki masdarı onun üzerine atfetmiştir. «ev» (أَوْ) kelimesi muhtelif anlamlara hamledilir; en zâhir olanı ise çeşitlendirmedir (tenvî').

وقرأ زيد بن علي: {أَوْ عَذَابٌ أَلِيماً} بالنصب. وخرجَّه الكسائي على إضمار فعلٍ، أي: أو أَنْ يُعَذَّبَ عذاباً أليماً.

Zeyd b. Ali nasb ile {أَوْ عَذَابٌ أَلِيماً} [azâben elîmen] şeklinde okumuştur. el-Kisâî bunu gizli bir fiile dayandırmıştır; yani: 'yahut can yakıcı bir azapla azaplandırılması' takdirindedir.

قوله: {هِيَ} ولم يَقُل» هذه «ولا» تلك «لفرط استحيائه وهو أدبٌ حسن، حيث أتى بلفظ الغيبة دون الحضور. و» مِنْ أهلها «صفة ل» شاهد «، وهو المُسَوِّغ لمجيءِ الفاعل من لفظِ الفعل إذ لا يجوزُ: قام القائم، ولا قعد القاعد لعدم الفائدة.

Cenâb-ı Hakk'ın: {هِيَ} “O [kadın]” kavli: Hayâsının son derece fazlalığından ötürü «هذه» (bu) veya «تلك» (şu) dememiştir; bu güzel bir edebdir, zira hazır (işaret) lafzı yerine gâib lafzını getirmiştir. «مِنْ أهلها» (kadının ehlinden) ifadesi «شاهد» (şahit) kelimesinin sıfatıdır; fâilin fiilin lafzından gelmesini caiz kılan gerekçe de budur; zira bir fayda sağlamadığı için «قام القائم» (ayaktaki kalktı) yahut «قعد القاعد» (oturandaki oturdu) denilmesi caiz değildir.

قوله: {إِن كَانَ} هذه الجملةُ الشرطيةُ: إمَّا معمولةٌ لقولٍ مضمر تقديرُه: فقال: إن كان، عند البصريين، وإمَّا معمولة ل» شَهِد «لأنه بمعنى القول عند الكوفيين.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِن كَانَ} “Eğer ise” kavli: Bu şart cümlesi Basralılara göre takdiri 'Şöyle dedi: Eğer ise' şeklinde olan gizli bir kavil (söz) fiilinin mamulüdür; Kûfelilere göre ise söz manasında olduğu için «شَهِدَ» (şahitlik etti) fiilinin mamulüdür.

قوله تعالى: {مِن دُبُرٍ} و {مِن قُبُلٍ} : قرأ العامَّة جميع ذلك بضمتين والجرِّ والتنوين، بمعنى مِنْ خلف ومن قُدَّام أي: مِنْ خلف القميص وقدَّامه، أو يوسف. وقرأ الحسن وأبو عمرو في روايةٍ بتسكين العين تخفيفاً وهي لغة الحجاز وأسد. وقرأ ابن يعمر وابن أبي إسحاق والعطاردي والجارود بثلاث ضمات، ورُوي عن الجارود وابن أبي إسحاق وابن يعمر وأيضاً بسكون العين وبنائهما على الضم، ووجه ضمِّهما أنهم جعلوهما كقبل وبعد في بنائهما على الضم عند قطعهما عن الإِضافة، فجعلوهما غاية، ومعنى الغاية أن يُجعل المضافُ غايةَ نفسِه بعدما كان المضافُ إليه غايتَه، والأصلُ إعرابُهما لأنهما اسمان متمكنان وليسا بظرفَيْن. قال أبو حاتم: «وهذا رديءٌ في العربية وإنما يقع هذا البناءُ في الظروف» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن دُبُرٍ} “arkadan” ve {مِن قُبُلٍ} “önden” kavilleri: Genel kıraat ehli (cumhur) bütün bunları arkadan ve önden anlamında iki damme, cer ve tenvin ile okumuştur; yani gömleğin yahut Yûsuf'un arkasından ve önünden demektir. el-Hasan ile bir rivayette Ebû Amr, hafifletmek amacıyla ayın harfinin sükûnuyla okumuşlardır ki bu, Hicaz ve Esed kabilesinin lehçesidir. İbn Ya'mer, İbn Ebî İshak, el-Utâridî ve el-Cârûd üç damme ile okumuşlardır. el-Cârûd, İbn Ebî İshak ve İbn Ya'mer'den ayrıca ayın harfinin sükûnu ve ikisinin de damme üzere mebni kılınması rivayet edilmiştir. Damme üzere mebni kılınmalarının gerekçesi, izafetten kesildiklerinde damme üzere mebni olmaları bakımından onları «kablü» (قَبْلُ) ve «ba'dü» (بَعْدُ) gibi kılmalarıdır; böylece onları gaye kılmışlardır. Gaye kılmanın anlamı, muzafün ileyh onun nihayeti iken muzafın bizzat kendisinin nihayet kılınmasıdır. Aslolan ise ikisinin de mütemekkin isim olup zarf olmamaları sebebiyle mu'rab olmalarıdır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: «Bu, Arapçada zayıftır; bu tür mebnilik ancak zarflarda vaki olur.»

وقال الزمخشري: «والمعنى: مِنْ قُبُل القميص ومِنْ دُبُره، وأمَّا التنكير

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Manası: Gömleğin önünden ve arkasındandır. Belirsiz (nekire) gelmesine gelince,

فمعناه مِنْ جهةٍ يُقال لها قُبُل ومِنْ جهة يُقال لها دُبُر، وعن ابن أبي إسحاق أنه قرأ» مِنْ قبلَ ومِنْ دبرَ «بالفتح كأنه جعلهما عَلَميْن للجهتين، فَمَنْعُهما الصرفَ للعلمية والتأنيث» . وقد تقدَّم الخلافُ في «كان» الواقعة في حَيِّز الشرط: هل تبقى على معناها مِن المُضيّ وإليه ذهب المبرد، أم تنقلب إلى الاستقبال كسائر الأفعال، وأن المعنى على التبيين؟

bunun anlamı: 'ön' denilen bir cihetten ve 'arka' denilen bir cihettendir. İbn Ebî İshak'tan ise fetha ile «مِنْ قَبْلَ ومِنْ دَبَرَ» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; sanki o bu iki kelimeyi iki cihet için özel isim (alem) kılmıştır ve gayrimunsarif olmaları da alemiyet ve müenneslik sebebiyledir.» Şart cümlesi içinde yer alan «kâne» (كَانَ) fiilinin geçmiş zaman anlamını koruyup korumadığı —ki el-Müberred bu görüştedir— yoksa diğer fiiller gibi gelecek zamana mı dönüştüğü ve mananın açıklığa kavuşturma olduğu hususundaki ihtilaf daha önce geçmişti.

وقوله: {فَكَذَبَتْ} و {فَصَدَقتْ} على إضمار «قد» لأنها تُقَرِّب الماضي من الحالة، هذا إذا كان الماضي متصرِّفاً، أما إذا كان جامداً فلا يحتاج إلى «قد» لا لفظاً ولا تقديراً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَكَذَبَتْ} “kadın yalan söylemiştir” ve {فَصَدَقتْ} “kadın doğru söylemiştir” kavilleri gizli bir «kad» (قَدْ) takdirine göredir; zira «kad», geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırır. Bu durum, mazi fiil mutasarrıf (çekimli) olduğundadır; şayet camid (çekimsiz) olursa ne lafzan ne de takdiren «kad» edatına ihtiyaç duymaz.

قوله تعالى: {يُوسُفُ} منادى محذوفٌ منه حرفُ النداء. قال الزمخشري: «لأنه منادى قريبٌ مُفاطِن للحديث، وفيه تقريبٌ له وتلطيف بمحلِّه» انتهى. وكلُّ منادى يجوز حَذْفُ حرفِ النداء منه إلا الجلالةَ المعظمة واسمَ الجنس غالباً والمستغاثَ والمندوبَ واسمَ الإِشارة عند البصريين والمضمَر إذا نُودي.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يُوسُفُ} “Ey Yûsuf!” kavli: Nida harfi hazfedilmiş bir münadadır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Çünkü o, yakında bulunan ve konuşmanın farkında olan bir münadadır; bunda ona bir yakınlık gösterme ve makamına nezaket gösterme vardır.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Yüce lafza-i celal, çoğunlukla cins ismi, müsteğâs (yardıma çağrılan), mendûb (ağıt yakılan), Basralılara göre işaret ismi ve nida edildiğinde zamir müstesna olmak üzere her münadadan nida harfinin hazfedilmesi caizdir.

والجمهور على ضمِّ فاء «يوسف» لكونه مفرداً معرفة. وقرأ الأعمش بفتحها. وقيل: لم تَثْبُتْ هذه القراءةُ عنه، وعلى تقدير ثبوتها فقال أبو البقاء فيها وجهين، أحدهما: أن يكون أخرجه على أصل المنادى كما جاء في الشعر:

Cumhur, müfred marife olması sebebiyle «يوسف» kelimesinin fâ harfini damme ile okumuştur. el-A'meş ise fetha ile okumuştur. Bu kıraatin ondan sabit olmadığı da söylenmiştir; sabit olduğu takdirde Ebü'l-Bekâ bunun hakkında iki vecih zikretmiştir; birincisi: Şiirde geldiği gibi münadanın aslına hamletmiş olmasıdır:

٢٧٦٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . . ...

2767 - . . . . . . . . . . . . . . . . . ...

يا عَدِيَّاً لقد وَقَتْكَ الأوَاقي

Ey Adiy! Seni koruyanlar gerçekten korudu.

يريد بأصل المنادى أنه مفعولٌ به فَحَقُّه النصبُ كالبيت الذي أنشده، واتفق أن يوسُفَ لا يَنْصرف فَفَتْحَتُه فتحةُ إعراب. والثاني وجعله الأَشْبَه: أن يكونَ وقف على الكلمة ثم وَصَل وأَجْرى الوصلَ مُجْرى الوقف، فألقى حركة الهمزة على الفاء وحَذَفَها فصار اللفظ بها «يوسُفَ اعْرض» وهذا كما حُكِي «اللَّهَ اكبرَ اشْهدَ الاَّ» بالوصل والفتح. قلت: يعني بالفتح في الجلالة، وفي أكبر، وفي اشهد، وذلك أنه قدَّر الوقفَ على كل كلمة مِنْ هذه الكلم، وألقى حركة الهمزة من كلٍ من الكلمِ الثلاثِ على الساكن قبله، وأجرى الوصلَ مُجرى الوقف في ذلك، والذي حَكَوه الناس إنما هو في «أكبر» خاصة لأنها مَظِنَّةُ الوقف، وقد تقدَّم ذلك في أول آل عمران.

Münadanın aslı ile kastettiği, onun bir mef'ûlün bih olması ve irad ettiği beyitte olduğu gibi hakkının nasb olmasıdır; Yûsuf kelimesinin de gayrimunsarif olması sebebiyle fethası irap fethasıdır. İkincisi ve daha uygun gördüğü vecih ise: Kelime üzerinde vakıf yapıp ardından vasletmiş ve vaslı vakıf hükmünde tutmuş olmasıdır; böylece hemzenin harekesini fâ harfine aktarıp hemzeyi hazfetmiş ve lafız «Yûsufe'rıd» (يوسُفَ اعْرض) haline gelmiştir. Bu, vasıl ve fetha ile «Allahü Ekberu eşhedü ellâ...» (اللَّهَ اكبرَ اشْهدَ الاَّ) şeklinde nakledilen rivayet gibidir. Derim ki: Yani lafza-i celalde, 'ekber'de ve 'eşhedü'de fetha iledir; zira bu kelimelerin her biri üzerinde vakıf takdir etmiş, bu üç kelimenin her birindeki hemzenin harekesini kendisinden önceki sakin harfe aktarmış ve bunda vaslı vakıf hükmünde kılmıştır. İnsanların naklettiği ise özellikle vakıf yeri olması hasebiyle sadece «ekber» kelimesindedir; bu husus Âl-i İmrân'ın başında daha önce geçmişti.

وقرىء «يوسُفُ أَعْرَضَ» بضم الفاء و «أعرض» فعلاً ماضياً، وتخريجُها أن يكون «يوسف» مبتدأً، و «أَعْرض» جملة مِنْ فعل وفاعل خبره. قال أبو البقاء: «وفيه ضعف لقوله» واستغفِري «، وكان الأشبهُ أن يكون بالفاء: فاستغفري» .

«يوسُفُ أَعْرَضَ» şeklinde fâ harfinin dammesi ve «أَعْرَضَ» kelimesinin mazi fiil olmasıyla da okunmuştur; bunun izahı, «Yûsuf» kelimesinin mübteda, «a'rada» ifadesinin ise fiil ve fâilden oluşan haber cümlesi olmasıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «{وَاسْتَغْفِرِي} “ve sen de bağışlanma dile” kavlinden dolayı bunda bir zayıflık vardır; daha uygun olanı fâ ile 'festagfirî' (فاستغفري) olmasıydı.»

قوله تعالى: {وَقَالَ نِسْوَةٌ} النسوةُ فيها أقوالُ، المشهور أنها جمعُ تكسير للقلة على فِعْله كالصِّبْيَة والغِلْمَة. ونصَّ بعضُهم على عَدَمِ اطِّرادها وليس لها واحدٌ مِنْ لفظها. والثاني: أنها اسمٌ مفردٌ لجمع المرأة، قاله الزمخشري. والثالث: أنها اسمُ جمعٍ/ قاله أبو بكر بن السراج

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَالَ نِسْوَةٌ} “Kadınlar dedi ki” kavli: 'Nisve' (النسوة) hakkında görüşler vardır; meşhur olanı, «sıbye» (الصِّبْيَة) ve «gılme» (الغِلْمَة) gibi 'fi'le' vezninde bir kıllet cem-i teksiri (azlık kuralsız çoğulu) olmasıdır. Bazıları bunun kurallı/kıyasî olmadığını ve kendi lafzından bir tekili bulunmadığını belirtmiştir. İkincisi: ez-Zemahşerî'nin söylediği üzere kadının çoğulu için tekil bir isim olmasıdır. Üçüncüsü: Ebû Bekr İbnü's-Serrâc'ın söylediği üzere bir ism-i cem' (topluluk ismi) olmasıdır;

وكذلك أخواتها كالصِّيْبَة والفِتْية. وعلى كل قولٍ فتأنيثها غير حقيقي باعتبار الجماعة، ولذلك لم يلحق فعلَها تاءُ التأنيث، والمشهورُ كسرُ نونها، ويجوز ضمُّها في لغةٍ، ونقلها أبو البقاء قراءةً ولم أَحْفَظْه، وإذا ضُمَّتْ نونُه كان اسمَ جمع بلا خلاف، ويُكسَّر في الكثرة على نِسْوان، والنساء جمع كثرة أيضاً ولا واحدَ له من لفظه، كذا قال الشيخ، ومقتضى ذلك أن لا يكونَ النساءُ جمعاً لنسوة لقوله: «لا واحد له من لفظه» .

«sıbye» (الصِّبْيَة) ve «fitye» (الفِتْيَة) gibi benzerleri de böyledir. Her görüşe göre de cemaat anlamı dikkate alındığından müennesliği gayrihakikidir (mecazidir); bundan dolayı fiiline müenneslik tâ'sı bitişmemiştir. Meşhur olan nûn harfinin kesresidir; bir lehçede dammesi de caizdir; Ebü'l-Bekâ bunu bir kıraat olarak nakletmiştir fakat ben bunu [kaynaklarda] hatırlamıyorum. Nûn harfi dammelendiğinde ittifakla ism-i cem' olur; kesret çoğulu olarak «nisvân» (نِسْوان) şeklinde çoğul yapılır. «en-Nisâ» (النساء) da bir kesret çoğuludur ve kendi lafzından tekili yoktur; Şeyh böyle demiştir ve bunun gereği, 'kendi lafzından tekili yoktur' sözünden ötürü «en-nisâ» kelimesinin «nisve»nin çoğulu olmamasıdır.

و «في المدينة» يجوز تعلُّقه بمحذوفٍ صفةً لنسوة وهو الظاهر، وب «قال» وليس بظاهر.

«في المدينة» “şehirde” ifadesinin, «nisve» için mahzuf bir sıfata müteallık olması caizdir ki zâhir olan budur; «kâle» (قال) fiiline müteallık olması da caizdir fakat bu zâhir değildir.

قوله: {تُرَاوِدُ} خبر «امرأة العزيز» ، وجيء بالمضارع تنبيهاً على أن المراوَدَةَ صارَتْ سَجِيَّةً لها ودَيْدَناً، دون الماضي، فلم يَقُلن «راوَدَتْ» . ولام «الفتى» ياء لقولهم الفتيان وفُتَيّ، وعلى هذا فقولُهم «الفتوَّة» في المصدر شاذ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {تُرَاوِدُ} “kandırmaya çalışıyor” kavli: «İmraetü'l-Azîz»in haberidir. Mazi fiil yerine muzari fiilin getirilmesi, mazi kullanılmayıp da «kandırmaya çalıştı» dememeleri, bu kandırma çabasının kadın için bir huy ve alışkanlık haline geldiğine dikkat çekmek içindir. «el-Fetyân» (الفتيان) ve «füteyy» (فُتَيّ) demelerinden ötürü «el-fetâ» (الفتى) kelimesinin lâmü'l-fiili yâ harfidir; buna göre masdarda «el-fütüvve» (الفتوَّة) demeleri şâzdır.

قوله: {قَدْ شَغَفَهَا} هذه الجملةُ يجوز أن [تكون] خبراً ثانياً، وأن تكونَ مستأنفة، وأن تكونَ حالاً: إمَّا من فاعل «تُراوِدُ» وإمَّا مِنْ مفعوله. و «حبَّاً» تمييزٌ، وهو منقولٌ من الفاعلية، والأصل: قد شَغَفها حبُّه. والعامَّة على «شَغَفها» بالغين المعجمة مفتوحةً بمعنى خَرَقَ شِغاف قلبها، وهو مأخوذ من الشَّغاف والشَّغاف: حجاب القلب جُليْدَة رقيقة. وقيل: سويداء القلب. وقيل: داءٌ يَصل إلى القلب من أجل الحب وقيل: جُلَيْدَةٌ رقيقة يقال لها لسان القلب ليسَتْ محيطةً به، ومعنى شَغَفَ قلبَه، أي: خرق حجابَه أو أصابه فأحرقه بحرارة الحبِّ، وهو مِنْ شَغَفَ البعيرَ بالهِناء إذا طَلاَه بالقَطِران فأحرقه. والمَشْغوف: مَنْ وصل الحبُّ لقلبه، قال الأعشى:

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَدْ شَغَفَهَا} “ona sevdası işlemiş” kavli: Bu cümlenin ikinci bir haber olması, müste'nefe olması, «turâvidü» (تُراوِدُ) fiilinin ya fâilinden ya da mef'ûlünden hâl olması caizdir. {حُبّاً} “sevda bakımından / sevdası” kelimesi temyizdir ve fâillikten nakledilmiştir; aslı: 'Onun sevgisi kadının yüreğine işlemiştir' şeklindedir. Kıraat ehlinin geneli (cumhur), kalbinin zarını yırttı/deldi anlamında noktalı gayn harfinin fethasıyla «şeğafehâ» (شَغَفَها) şeklinde okumuştur. Bu kelime 'şığâf'tan (الشَّغاف) türemiştir; şığâf (الشَّغاف) ise kalbin zarı, ince bir deridir. Kalbin karası (merkezi) olduğu da söylenmiştir. Sevgi sebebiyle kalbe ulaşan bir dert olduğu da söylenmiştir. Kalbi çepeçevre kuşatmayan ve kendisine kalbin dili denilen ince bir deri olduğu da söylenmiştir. 'Kalbine şeğaf etti' manası: Onun zarını yardı yahut ona isabet edip sevginin hararetiyle onu yaktı demektir; bu da devenin katranla dağlanıp yakılması anlamındaki «şegafe'l-baîre bi'l-hinâi» (شَغَفَ البعيرَ بالهِناء) ifadesindendir. Meşgûf (المَشْغوف) ise sevgi kalbine kadar ulaşmış kimsedir. el-A'şâ şöyle demiştir:

٢٧٦٨ - تَعْصِي الوُشاةَ وكان الحُبُّ آوِنَةً ... مِمَّا يُزَيِّنُ للمَشْغوف ما صنعا

2768 - O kadın koğuculara karşı çıkar; oysa sevgi bazen, sevdalıya yaptığını güzel gösteren şeylerdendir.

وقال النابغة الذبياني:

en-Nâbiga ez-Zübyânî de şöyle demiştir:

٢٧٦٩ - وقد حالَ هَمٌّ دونَ ذلك والِجٌ ... مكانَ الشَّغافِ تَبْتَغيه الأصابعُ

2769 - Parmakların yokladığı kalbin zarının bulunduğu yere giren bir keder, bunun önüne geçti.

وقرأ ثابت البناني بكسر الغين. قيل: وهي لغة تميم.

Sâbit el-Bünânî, gayn harfinin kesresiyle okumuştur. Bunun Temîm kabilesinin lehçesi olduğu söylenmiştir.

وقرأ أمير المؤمنين علي بن أبي طالب وعلي بن الحسين وابنه محمد وابنه جعفر والشعبي وقتادة بفتح العين المهملة، وروي عن ثابت البناني وأبي رجاء كَسْرُ المهملة أيضاً. واختلف الناس في ذلك فقيل: هو مِنْ شَعَفَ البعيرَ إذا هَنَأَ فأحرقه بالقَطِران، قاله الزمخشري، وأنشد:

Mü'minlerin emiri Ali b. Ebî Tâlib, Ali b. el-Hüseyin, oğlu Muhammed, oğlu Ca'fer, eş-Şa'bî ve Katâde noktasız ayın harfinin fethasıyla [şe'afehâ] okumuşlardır. Sâbit el-Bünânî ve Ebû Recâ'dan ise noktasız ayın harfinin kesresiyle [şe'ifehâ] de rivayet edilmiştir. İlim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir; bunun devenin katranla dağlanıp yakılması anlamındaki «şa'afe'l-baîre» (شَعَفَ البعيرَ) ifadesinden olduğu söylenmiştir; bunu ez-Zemahşerî söylemiş ve şu beyti inşad etmiştir:

٢٧٧٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كما شَعَفَ المَهْنُؤْءَةَ الرجلُ الطالي

2770 - ... Tıpkı katran süren adamın, uyuz deveyi [katranla yakıp] acıttığı gibi.

والناسُ إنما يَرْوونه بالمعجمة ويُفَسِّرونه بأنه أصاب حبي شَغَافَ قلبها أي أحرق حجابَه، وهي جُلَيْدَة رقيقة دونه، «كما شَغَفَ» ، أي: كما أَحْرق وبالغ المهنوءة، أي: المَطْلِيَّة بالهِناء وهو القَطِران، ولا ينشدونه بالمهملة.

İnsanlar (âlimler) bu beyti ancak noktalı [gayn ile] rivayet etmekte ve bunu, sevgimin onun kalbinin zarına işlediği, yani zarını yaktığı şeklinde tefsir etmektedirler; bu zar ise kalbin önündeki ince bir deridir. «Kemâ şeğafe» (كما شَغَفَ), yani nasıl ki yaktı ve aşırıya kaçtı; «el-mehnûete» (المهنوءة) ise katranla yağlanmış olan [deve] demektir, «el-hinâ» (الهِناء) katrandır; onlar bunu noktasız [ayın ile] inşad etmezler.

وقال أبو البقاء لمَّا حكى هذه القراءة: «مِنْ قولك: فلان مَشْعوفٌ

Ebû’l-Bekâ bu kıraati naklettiğinde şöyle demiştir: «Bu, senin: 'Falanca adam

بكذا، أي: مغرى به، وعلى هذه الأقوال فمعناها متقارب. وفرَّق بعضُهم بينهما فقال ابن زيد:» الشَّغَف يعني بالمعجمة في الحب، والشَّعَفُ في البغض «. وقال الشعبي:» الشَّغَف والمَشْغوف بالغين منقوطةً في الحُبِّ، والشَّعَفُ الجنون، والمَشْعوف: المجنون «.

şuna meş'ûftur (مَشْعوفٌ)' yani ona tutkundur/düşkündür sözünden gelir.» Bu görüşlere göre ikisinin anlamı birbirine yakındır. Bazıları ise ikisinin arasını ayırmış ve İbn Zeyd şöyle demiştir: «eş-Şeğaf (الشَّغَف) -yani noktalı gayn ile- sevgide, eş-şa'af (الشَّعَفُ) ise nefrette/buğuzda kullanılır.» eş-Şa'bî ise şöyle demiştir: «Noktalı gayn ile olan eş-şağaf (الشَّغَف) ve el-meşgûf (المَشْغوف) sevgide; eş-şa'af (الشَّعَفُ) delilik, el-meş'ûf (المَشْعوف) ise delidir.»

قوله: {مُتَّكَئاً} العامَّةُ على ضم الميم وتشديدِ التاءِ وفَتْحِ الكاف والهمز، وهو مفعولٌ به بأَعْتَدَتْ، أي: هَيَّأَتْ وأَحْضَرَتْ. والمتَّكأ الشيءُ الذي يُتَّكَأُ عليه من وسادةٍ ونحوها. وقيل: المتكأ: مكان الاتِّكاء. وقيل: طعام يُحَزُّ حَزَّاً وهو قول مجاهد. قال القتبيُّ:» يُقال: اتَّكَأْنا عند فلانٍ، أي: أَكَلْنا «.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مُتَّكَئاً} “dayanıp yaslanacakları bir yer / ziyafet sofrası” kavli: Kıraat ehlinin geneli (cumhur), mîm harfinin dammesi, tâ harfinin şeddesi, kâf harfinin fethası ve hemze ile [mütteke'en] okumuştur; bu kelime «a'tedet» (أَعْتَدَتْ) fiilinin mef'ûlün bihidir, yani [onlar için] hazırladı ve sundu demektir. el-Mütteke' (المتَّكأ), minder ve benzeri üzerine yaslanılan şeydir. el-Mütteke'nin dayanıp yaslanma mekânı olduğu da söylenmiştir. Bıçakla kesilerek yenen yemek olduğu da söylenmiştir ki bu Mücâhid'in görüşüdür. el-Kutebî şöyle demiştir: «'Falancanın yanında itteke'nâ (اتَّكَأْنا)' denilir, yani yemek yedik [demektir].»

قال الزمخشري:» مِنْ قولك: اتَّكَأْنا عند فلان: طَعِمنا، على سبيل الكناية؛ لأنه مِنْ «دَعَوْتَه ليَطْعَمَ عندك» : اتخذتَ له تُكَأَة يتكِىء عليها. قال جميل:

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu, kinaye yoluyla senin: 'Falancanın yanında itteke'nâ (اتَّكَأْنا)' yani yemek yedik sözündendir; zira sen birini yanında yemek yemeye çağırdığında, onun için üzerine yaslanacağı bir minder/dayanak (tükee) hazırlarsın. Cemîl şöyle demiştir:

٢٧٧١ - فَظَلِلْنا بنعمةٍ واتَّكَأْنا ... وشَرِبْنا الحَلالَ مِنْ قُلَلِهْ «

2771 - Nimet içinde vakit geçirdik, kurulup yedik ve helal olanı testilerinden içtik.»

انتهى. قلت: فقوله:» وشَرِبْنا «مُرَشِّح لمعنى اتَّكَأْنا بأكلنا.

[ez-Zemahşerî'nin sözü] bitti. Derim ki: Şairin «ve şeribnâ / içtik» sözü, «itteke'nâ» kelimesinin 'yemek yedik' manasında olduğuna karinedir.

وقرأ أبو جعفر والزهري» مُتَّكَا «مشدد التاء دون همزٍ وفيه وجهان، أحدهما: أن يكونَ أصلُه مُتَّكأ كقراءة العامَّة وإنما خُفِّفَ همزُه كقولهم تَوَضَّيْتُ في تَوَضَّأْتُ، فصار بزنة مُتَّقَى. والثاني: أن يكونَ مُفْتَعَلاً مِنْ أَوْكَيْتُ القِرْبة إذا شَدَدْتَ فاها بالوِكاء، فالمعنى: أَعْتَدَتْ شيئاً يَشْتَدِدْن عليه: إمَّا بالاتِّكاء وإمَّا

Ebû Ca'fer ve ez-Zührî hemzesiz olarak tâ harfinin şeddesiyle «müttekâ» (مُتَّكَا) şeklinde okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Aslının cumhurun kıraati gibi «mütteke'» (مُتَّكأ) olması, tıpkı «tevedda'tü» (تَوَضَّأْتُ) yerine «teveddeytü» (تَوَضَّيْتُ) demeleri gibi hemzesinin tahfif edilmiş olmasıdır; böylece «müttekâ» (مُتَّقَى) veznine dönüşmüştür. İkincisi: Tulumun ağzını bağ bağı ile sımsıkı bağladığında kullanılan «evkeytü'l-kırbete» (أَوْكَيْتُ القِرْبة) ifadesinden «müfte'al» (مُفْتَعَل) vezninde olmasıdır. Buna göre mana: Üzerine kuvvetle dayanacakları bir şey hazırladı demektir; bu da ya yaslanmakla ya da

بالقطع بالسكين، وهذا الثاني تخريج أبي الفتح.

bıçakla kesmekle olur. Bu ikinci vecih Ebu'l-Feth'in [İbn Cinnî'nin] tahrîcidir.

وقرأ الحسن وابن هرمز» مُتَّكاءً «بالتشديد والمدِّ، وهي كقراءةِ العامَّة إلا أنه أشبع الفتحة فتولَّد منها ألفٌ كقوله:

el-Hasan ve İbn Hürmüz şedde ve med ile «müttekâen» (مُتَّكاءً) şeklinde okumuşlardır. Bu da cumhurun kıraati gibidir; ancak fethayı işbâ yapmış (uzatmış) ve şu beyitteki gibi bundan bir elif doğmuştur:

٢٧٧٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ومِنْ ذَمِّ الرجالِ بمنتزاحِ

2772 - ... Ve erkeklerin yermesinden tamamen uzaktadır.

وقوله:

Ve şu sözde olduğu gibi:

٢٧٧٣ - يَنْباع مِنْ ذفرى غَضُوبٍ جَسْرَةٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2773 - Huysuz ve güçlü bir devenin kulak arkasından fışkırır...

وقوله:

Ve şu sözde olduğu gibi:

٢٧٧٤ - أَعوذُ باللَّه مِنَ العَقْرابِ ... الشَّائِلاتِ عُقَدَ الأَذْنابِ

2774 - Kuyruk boğumlarını havaya kaldıran akreplerden Allah'a sığınırım.

أي: بمنتزح ويَنْبَع والعقرب الشائلة.

Yani «bi-müntezeh» (بمنتزح), «yenbe'u» (يَنْبَع) ve «el-akrebü'ş-şâile» (العقرب الشائلة) [demektir].

وقرأ ابن عباس وابن عمر ومجاهد وقتادة/ والضحاك والجحدري وأبان بن تغلب» مُتْكَاً «بضم الميم وسكون التاء وتنوين الكاف، وكذلك قرأ ابن هرمز وعبد اللَّه ومعاذ، إلا أنهما فتحا الميم. والمُتْكُ بالضم والفتح الأُتْرُجُّ، ويقال الأُتْرُنْجُ لغتان، وأنشدوا:

İbn Abbâs, İbn Ömer, Mücâhid, Katâde, ed-Dahhâk, el-Cahderî ve Ebân b. Tağlib mîm harfinin dammesi, tâ harfinin sükûnu ve kâf harfinin tenviniyle «mütken» (مُتْكَاً) şeklinde okumuşlardır. İbn Hürmüz, Abdullah ve Muâz da aynı şekilde okumuşlar, ancak mîm harfini fethalamışlardır [metken]. Damme ve fetha ile «el-mütk» (المُتْكُ/المَتْكُ) ağaçkavunudur (turunç); iki lehçede «el-ütrücc» (الأُتْرُجُّ) ve «el-ütrünc» (الأُتْرُنْجُ) denilir. Şu beyti inşad etmişlerdir:

٢٧٧٥ - فَأَهْدَتْ مُتْكَةً لبني أبيها ... تَخُبُّ بها العَثَمْثَمَةُ الوَقاحُ

2775 - Babasının oğullarına bir ağaçkavunu hediye etti; iri ve dayanıklı dişi deve onunla hızlıca koşup durur.

وقيل: بل هو اسم لجميع ما يُقطع بالسكين كالأُتْرُجِّ وغيره من الفواكه، ونشدوا:

Ağaçkavunu ve diğer meyveler gibi bıçakla kesilen her şeyin adı olduğu da söylenmiştir; şu beyti inşad etmişlerdir:

٢٧٧٦ - نَشْرَبُ الإِثمَ بالصُّواعِ جِهاراً ... وترى المُتْكَ بيننا مُسْتعارا

2776 - Günahı (şarabı) ölçekle açıktan açığa içeriz ve aramızda [meyve kesilen] bıçağın elden ele ödünç dolaştığını görürsün.

قيل: وهو مِنْ مَتَك بمعنى بَتَك الشيءَ، أي: قطعه، فعلى هذا يحتمل أن تكونَ الميم بدلاً من الباء وهو بدل مُطَّرد في لغة قومٍ، واحتُمِل أن يكونَ من مادةٍ أخرى وافَقَتْ هذه. وقيل: بالضم العسلُ الخالص عند الخليل، والأُتْرُجُّ عند الأصمعي. ونقل أبو عمرو فيه اللغات الثلاث، أعني ضمَّ الميمِ وفتحَها وكسرَها قال: وهو الشرابُ الخالص.

Bunun, bir şeyi kesti anlamına gelen «beteke'ş-şey'e» (بَتَك الشيءَ) manasındaki «meteke» (مَتَك) kökünden geldiği söylenmiştir. Buna göre mîm harfinin bâ harfinden bedel olması muhtemeldir ki bu, bir kavmin lehçesinde kurallı bir bedeldir; ya da bu anlama muvafık düşen başka bir kökten gelmiş olması da muhtemeldir. Damme ile [mütk], el-Halîl'e göre süzme bal; el-Asmaî'ye göre ise ağaçkavunudur. Ebû Amr bu kelimede üç lügati, yani mîm harfinin dammesi, fethası ve kesresini nakletmiş ve 'o, saf içkidir' demiştir.

وقال المفضل: هو بالضم المائدة، أو الخمر في لغة كِنْدة.

el-Mufaddal ise şöyle demiştir: O, damme ile sofra yahut Kinde kabilesinin lehçesinde şaraptır.

وقوله: {لَهُنَّ مُتَّكَئاً} : إمَّا أَنْ يريدَ كل واحدةٍ مُتَّكَأً، ويَدُلُّ له قوله: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِّنْهُنَّ سِكِّيناً} ، وإمَّا أن يريدَ الجنس.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لَهُنَّ مُتَّكَئاً} “onlar için dayanıp yaslanacakları bir yer / ziyafet sofrası” kavlinde ya her bir kadına birer yaslanma yeri/minder murad edilmiştir ki buna {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِّنْهُنَّ سِكِّيناً} “ve onlardan her birine bir bıçak verdi” kavli delalet etmektedir ya da cins murad edilmiştir.

والسِّكِّين يُذَكَّرُ ويؤنَّثُ، قاله الكسائي والفراء، وأنكر الأصمعي تأنيثه. والسَّكِينة فَعِيلة من السكون. وقال الراغب: «سُمِّي به لإِزالتهِ حركةَ المذبوح» .

«es-Sikkîn» (السِّكِّين / bıçak) kelimesi müzekker de müennes de kullanılır; bunu el-Kisâî ve el-Ferrâ söylemiştir. el-Asmaî ise müennes kullanımını reddetmiştir. «es-Sekîne» (السَّكِينة) sükûn kökünden «faîle» veznindedir. er-Râgıb şöyle demiştir: «Boğazlanan hayvanın hareketini dindirdiği için bu isim verilmiştir.»

قوله: {أَكْبَرْنَهُ} الظاهر أن الهاء ضمير يوسف. ومعنى أَكْبَرْنَه عَظَّمْنه ودُهِشْن مِنْ حُسْنه. وقيل: هي هاء السكت. قال الزمخشري: «وقيل: أَكْبَرْنَ بمعنى» حِضْنَ «والهاء للسكت، يقال: أَكْبَرَتِ المرأةُ إذا حاضَتْ، وحقيقتُه: دَخَلَتْ في الكِبَر؛ لأنها بالحيض تخرُجُ مِنْ حَدِّ الصِّغَرِ إلى الكِبَرِ،

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَكْبَرْنَهُ} “onu gözlerinde büyüttüler / pek beğendiler” kavli: Zahir olan, hâ zamirinin Yûsuf'a ait olmasıdır. «Ekbernehü»nün (أَكْبَرْنَه) anlamı; onu gözlerinde büyüttüler, yücelttiler ve güzelliği karşısında hayrete düştüler demektir. Bunun sehâ-i sekt olduğu da söylenmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: ««Ekberne»nin (أَكْبَرْنَ) 'hayız gördüler' manasında olduğu ve hâ harfinin sekt için olduğu da söylenmiştir; zira kadın hayız gördüğünde 'ekberati'l-mer'etü' (أَكْبَرَتِ المرأةُ) denilir. Bunun asıl hakikati: Büyüklük çağına girdi demektir; çünkü kadın hayızla küçüklük sınırından büyüklük sınırına çıkar.

وكأنَّ أبا الطيب أخذ من هذا التفسير قولَه:

Sanki Ebû't-Tayyib [el-Mütenebbî] şu sözünü bu tefsirden almıştır:

٢٧٧٧ - خَفِ اللَّهَ واسْتُرْ ذا الجمالَ ببُرْقُعٍ ... فإنْ لُحْتَ حاضَتْ في الخُدورِ العواتِقُ

2777 - Allah'tan kork da şu güzelliği bir peçe ile ört; zira sen görünecek olsan, perdeler arkasındaki genç kızlar hayız görür.

انتهى. وكونُ الهاء للسكتِ يَرُدُّه ضمُّ الهاءِ، ولو كانت للسكت لَسَكَنَتْ وقد يقال: إنه أَجْراها مُجْرى هاء الضمير، وأَجْرى الوصلَ مُجْرى الوقف في إثباتها. قال الشيخ:» وإجماعُ القَّراء على ضمِّ الهاء في الوصل دليلٌ على أنها ليسَتْ هاءَ السكت؛ إذ لو كانت هاءَ السكت وكان من إجراء الوصلِ مُجْرى الوقفِ لم يضمَّ الهاء «. قلت: وهاء السكت تُحَرَّك بحركةِ هاءِ الضمير إجراءً لها مُجْراها، وقد حَقَّقْتُ هذا في الأنعام، وقد قالوا ذلك في قول المتنبي أيضاً:

[ez-Zemahşerî'nin sözü] bitti. Hâ harfinin sekt için olması görüşünü, hâ harfinin dammeli olması reddeder; şayet sekt için olsaydı sâkin olurdu. Gerçi onun, bu hâ'yı zamir hâ'sı gibi değerlendirdiği ve onu telaffuzda sabit kılmak bakımından vaslı vakıf gibi kabul ettiği de söylenebilir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Kurrânın vasıl hâlinde hâ harfinin dammesi üzerindeki icmâı, onun sekt hâ'sı olmadığına delildir; zira sekt hâ'sı olsaydı ve vasıl hâli vakıf gibi kabul edilmiş olsaydı bile hâ harfi dammelenmezdi.» Derim ki: Sekt hâ'sı, zamir hâ'sına benzetilerek onun harekesiyle harekelenebilir; bunu En'âm sûresinde tahkik etmiştim. Nitekim Mütenebbî'nin şu sözünde de böyle demişlerdir:

٢٧٧٨ - واحَرَّ قلباه مِمِّنْ قَلْبُه شَبِمُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2778 - Ah, kalbi soğuk olan kimseden ötürü yüreğimin harareti!...

فإنه رُوِي بضمِّ الهاء في» قلبها «وجعلوها هاءَ سكتٍ. ويمكن أن يكون» أَكْبَرْنَ «بمعنى حِضْنَ ولا تكون الهاءُ للسَّكْت، بل تُجْعل ضميرَ المصدرِ المدلولِ عليه بفعله أي: أَكْبَرْنَ الإِكبار، وأنشدوا على أن الإِكبارَ بمعنى الحيض قولَه:

Zira bu beyit «kalbehû» (قلبها / قلباهُ) ifadesinde hâ harfinin dammesiyle rivayet edilmiş ve onu sekt hâ'sı saymışlardır. «Ekberne»nin (أَكْبَرْنَ) 'hayız gördüler' manasında olması ve hâ harfinin de sekt için olmayıp, fiilinin delalet ettiği masdarın zamiri kılınması da mümkündür; yani 'büyük bir hayız ile hayız gördüler' [demektir]. el-İkbâr'ın hayız manasına geldiğine dair şu beyti inşad etmişlerdir:

٢٧٧٩ - يأتي النساءَ على أَطْهارِهِنَّ ولا ... يأتي النساءَ إذا أَكْبَرْن إكبارا

2779 - Kadınlara temizlik zamanlarında yaklaşır; hayız gördüklerinde ise kadınlara yaklaşmaz.

قال الطبري:» البيت مصنوعٌ «.

et-Taberî şöyle demiştir: «Bu beyit uydurmadır.»

قوله: {حَاشَ للَّهِ} » حاشى «عَدَّها النحويون من الأدوات المترددةِ بين الحرفية والفعلية فإنْ جَرَّتْ فهي حرفٌ، وإنْ نَصَبَتْ فهي فعلٌ، وهي من أدواتِ الاستثناء ولم يَعْرف سيبويه فعليَّتها وعَرَفَها غيرُه، وحَكَوا عن العرب» غَفَر اللَّه لي ولِمنْ سمع دعائي حاشى الشيطانَ وابنَ الأصبغ «بالنصب، وأنشدوا:

Cenâb-ı Hakk'ın: {حَاشَ للَّهِ} “Allah'ı tenzih ederiz / hâşâ” kavli: Nahivciler «hâşâ» (حاشى) kelimesini harf olmakla fiil olmak arasında gidip gelen edatlardan saymışlardır. Eğer cer ederse harftir, nasb ederse fiildir; bu istisna edatlarındandır. Sîbeveyhi onun fiil olduğunu kabul etmemiş, başkaları ise kabul etmiştir. Araplardan: «gaferallâhu lî ve limen semi'a düâî hâşe'ş-şeytâne ve'bne'l-Asbag» (غَفَر اللَّه لي ولِمنْ سمع دعائي حاشى الشيطانَ وابنَ الأصبغ / Allah beni ve duamı işiteni bağışlasın, şeytan ve Asbağ'ın oğlu hariç) şeklinde nasb ile rivayet etmişler ve şu beyti inşad etmişlerdir:

٢٧٨٠ - حشى رَهْطَ النبيِّ فإنَّ منهمْ ... بُحوراً لا تكدِّرُها الدِّلاءُ

2780 - Peygamber'in topluluğu müstesna; çünkü onların içinde kovaların bulandıramayacağı denizler vardır.

بنصب» رَهْط «. و» حشى «لغةٌ في حاشى كما سيأتي. وقال الزمخشري:» حاشى كلمةٌ تفيد التنزيه في باب الاستثناء تقول: أساءَ القومُ حاشى زيدٍ قال:

«Reht» (رَهْط) kelimesinin nasbı iledir. «Haşâ» (حشى) ise ileride geleceği üzere «hâşâ» kelimesinde bir lehçedir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Hâşâ, istisna babında tenzih ifade eden bir kelimedir; dersin ki: 'esâe'l-kavmü hâşâ Zeydin' (أساءَ القومُ حاشى زيدٍ / Zeyd müstesna/hariç topluluk kötülük etti). Şair şöyle demiştir:

٢٧٨١ - حاشى أبي ثوبانَ إنَّ بهِ ... ضِنَّاً عنِ المَلْحاة والشَّتْم

2781 - Ebû Sevbân müstesnadır; çünkü o, tartışma ve sövmekten sakınır/uzak durur.

وهي حرفٌ من حروف الجر فوُضِعَتْ موضعَ التنزيه والبراءة، فمعنى حاشى اللَّهِ: براءة اللَّهِ وتنزيه اللَّه، وهي قراءة ابن مسعود «. قال الشيخ:» وما ذكر أنها تفيد التنزيهَ في باب الاستثناء غير معروف عند النحويين، لا فرقَ بين قولك: «قام القومُ إلا زيداً» و «قام القوم حاشى زيدٍ» ، ولَمَّا مَثَّل بقوله: «

Bu cer harflerinden bir harftir; tenzih ve berî kılma makamına konulmuştur. 'Hâşâ lillâh'ın (حاشى اللَّهِ) manası: Allah'ın berî olması ve Allah'ın tenzih edilmesidir ki bu İbn Mes'ûd'un kıraatidir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun istisna babında tenzih ifade ettiğine dair zikrettiği şey, nahivcilerce bilinmemektedir; 'kâme'l-kavmü illâ Zeyden' (قام القومُ إلا زيداً) sözün ile 'kâme'l-kavmü hâşâ Zeydin' (قام القوم حاشى زيدٍ) sözün arasında bir fark yoktur. O:

أساء القومُ حاشى زيدٍ» وفَهِم هو من هذا التمثيلِ براءةَ زيدٍ من الإِساءة جعل ذلك مستفاداً منها في كل موضعٍ، وأمَّا ما أنشده مِنْ قوله: حاشا أبي ثوبان، فهكذا ينشده ابن عطية وأكثرُ النحاة، وهو بيتٌ ركَّبوا فيه صدرَ بيتٍ على عجز آخَرَ وَهْماً من بيتين، وهما: /

'esâe'l-kavmü hâşâ Zeydin' (أساء القومُ حاشى زيدٍ) sözüyle örneklendirip bu misalden Zeyd'in kötülükten berî olduğunu anlayınca, bunu her yerde o kelimeden elde edilen bir mana kılmıştır. Şairin: 'Hâşâ Ebî Sevbân' sözünden inşad ettiğine gelince; İbn Atıyye ve nahivcilerin çoğu da bu beyti böyle inşad etmiştir; oysa bu, iki beyitten kaynaklanan bir yanılgıyla bir beytin sadrını diğerinin acüzüne monte ettikleri uydurma bir beyittir. O iki beyit şöyledir:

٢٧٨٢ - حاشى أبي ثَوْبان إنَّ أبا ... ثَوْبانَ ليس ببُكْمَةٍ فَدْمِ

2782 - Ebû Sevbân müstesnadır; çünkü Ebû Sevbân dilsiz ve ahmak biri değildir.

عمرَو بنَ عبدِ اللَّه إنَّ به ... ضِنَّاً عن المَلْحاةِ والشَّتْمِ

Amr b. Abdillâh müstesnadır; çünkü o, tartışma ve sövmekten sakınır/uzak durur.

قلت: قوله «إنَّ المعنى الذي ذكره الزمخشري لا يعرفه النحاة لم ينكروه وإنما لم يذكروه في كتبهم؛ لأنهم غالبُ فنهم في صناعة الألفاظ دون المعاني، ولمَّا ذكروا مع أدواتِ الاستثناء» ليس «و» لا يكون «و» غير «لم يذكروا معانيهَا، إذ مرادُهم مساواتُها ل» إلا «في الإِخراج وذلك لا يمنعُ من زيادةِ معنى في تلك الأدوات.

Derim ki: [Ebû Hayyân'ın] «Zemahşerî'nin zikrettiği manayı nahivciler bilmez» sözüne gelince; nahivciler bunu inkâr etmiş değillerdir, sadece kitaplarında zikretmemişlerdir. Çünkü onların ilminin ağırlıklı kısmı manalarla değil lafız sanatıyla ilgilidir. Nitekim istisna edatlarıyla birlikte «leyse» (ليس), «lâ yekûnü» (لا يكون) ve «ğayr» (غير) kelimelerini zikrettiklerinde de bunların [özel] anlamlarını zikretmemişlerdir; zira maksatları istisna/dışarıda bırakma hususunda bunların «illâ» (إلا) edatına denk olmasıdır. Bu durum ise mezkûr edatlarda ilave bir anlamın bulunmasına engel teşkil etmez.

وزعم المبرد وغيره كابن عطية أنها تتعيَّنُ فعليَّتُها إذا وقع بعدها حرفُ جر كالآية الكريمة، قالوا لأن حرفَ الجرِّ لا يدخل على مثله إلا تأكيداً كقوله:

el-Müberred ve İbn Atıyye gibi diğer âlimler, âyet-i kerîmede olduğu gibi kendisinden sonra bir cer harfi geldiğinde onun fiil olmasının zorunlu olduğunu ileri sürmüşlerdir. Zira onlara göre cer harfi, şu beyitte olduğu gibi tekit amacı taşımadıkça kendi benzerinin üzerine dahil olmaz:

٢٧٨٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا لِلِما بهم أبداً دواءُ

2783 - ... Ve başlarındaki derde asla bir ilaç yoktur.

وقول الآخر:

Diğer bir şairin şu sözünde olduğu gibi:

٢٧٨٤ - فأَصْبَحْنَ لا يَسْأَلْنني عن بما به ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2784 - Artık bana onun başındaki dertten sormaz oldular...

فتعيَّن أن تكونَ فعلاً، فاعلُه ضمير يوسف أي: حاشى يوسف، و» للَّه «جارٌّ ومجرورٌ متعلقٌ بالفعل قبله، واللامُ تفيد العلةَ أي: حاشى يوسفَ أن يقارِفَ ما رَمَتْه به لطاعة اللَّه ولمكانه منه أو لترفيع اللَّه أن يرمى بما رَمَتْه به، أي: جانَبَ المعصيةَ لأجل اللَّه.

Bu sebeple [hâşâ kelimesinin] fiil olması zorunlu hale gelmiştir; fâili Yûsuf'un zamiridir, yani 'Yûsuf hâşâ [uzak durdu]' demektir. «Lillâh» (للَّهِ) car-mecrûru ise kendisinden önceki fiile müteallıktır; lâm harfi illet ifade eder. Yani Yûsuf, Allah'a itaati ve O'nun katındaki mevkii sebebiyle kadının kendisine isnat ettiği şeyi işlemekten hâşâ uzak durdu ya da kadının isnat ettiği şeyle itham edilmekten Allah'ın onu yüceltmesi sebebiyle [uzak durdu] demektir; yani Allah rızası için günahtan kaçındı.

وأجاب الناسُ عن ذلك بأنَّ حاشى في الآية الكريمة ليست حرفاً ولا فعلاً، وإنما هي اسمُ مصدرٍ بدلٌ من اللفظة بفعله كأنه قيل: تنزيهاً للَّه وبراءةً له، وإنما لم يُنَوَّنْ مراعاةً لأصله الذي نُقِل منه وهو الحرف، ألا تراهم قالوا: مِنْ عن يمينه فجعلوا» عن «اسماً ولم يُعْربوه، وقالوا» مِنْ عليه «فلم يُثْبتوا ألفه مع المضمر، بل أَبْقَوا» عن «على بنائه، وقلبوا ألف» على «مع المضمر، مراعاةً لأصلها، كذا أجاب الزمخشري، وتابعه الشيخُ ولم يَعْزُ له الجواب. وفيه نظر.

Âlimler buna şöyle cevap vermişlerdir: Âyet-i kerîmedeki «hâşâ» (حاشى) ne harftir ne de fiildir; aksine fiilinin lafzının yerine geçmiş bir ism-i masdardır, sanki 'tenzîhen lillâhi ve berâeten lehû' (تنزيهاً للَّه وبراءةً له / Allah'ı tenzih ve O'nu berî kılarak) denilmiş gibidir. Tenvin almaması ise kendisinden nakledildiği aslı olan harf olmasının gözetilmesindendir. Görmez misin ki onlar: «min 'an yemînihî» (مِنْ عن يمينه) demişler, «'an» (عن) edatını isim kabul ettikleri halde irap vermemişlerdir. Yine «min aleyhi» (مِنْ عليه) demişler ve zamirle birlikte onun elifini sabit bırakmamışlar, aksine aslına riayetle «'an» (عن) kelimesini mebnî hali üzere bırakıp, zamirle birleştiğinde «alâ» (على) kelimesinin elifini [yâ'ya] çevirmişlerdir. ez-Zemahşerî böyle cevap vermiş, Şeyh [Ebû Hayyân] de bu cevabı ona nispet etmeksizin benimsemiştir. Fakat bunda tutarsızlık/eleştiri vardır.

أمَّا قوله:» مراعاة لأصله «فيقتضي أنه نُقِل من الحرفية إلى الاسمية، وليس ذلك إلا في جانب الأعلام، يعني أنهم يُسَمُّون الشخصَ بالحرف، ولهم في ذلك مذهبان: الإِعرابُ والحكاية، أمَّا أنَّهم ينقلون الحرف إلى الاسم، أي: يجعلونه اسماً فهذا غيرُ معروفٍ. وأمَّا استشهادُه ب» عن «و» على «فلا يفيده ذلك؛ لأنَّ» عن «حالَ كونِها اسماً إنما بُنيت لشبهها بالحرفِ في الوضع على حرفين لا أنها باقيةٌ على بنائها.

Onun: «Aslına riayetle» sözüne gelince; bu, harflikten isimliğe nakledildiğini gerektirir; oysa bu durum ancak özel isimler (âlemler) bahsinde söz konusudur, yani bir şahsı bir harfle isimlendirirler ve bu hususta iki mezhepleri vardır: İrap vermek ve hikaye etmek. Harfi doğrudan isme nakletmeleri, yani onu [cins] isim yapmaları ise bilinen bir şey değildir. «'An» (عن) ve «alâ» (على) kelimelerini şahit getirmesine gelince, bu ona bir fayda sağlamaz; zira «'an» (عن) isim olduğu durumda, asıl mebnîliği üzere kaldığından ötürü değil, iki harf üzerine vazedilmek suretiyle lafızca harfe benzediği için mebnî kılınmıştır.

وأمَّا قَلْبُ ألفِ «

«'Alâ»nın elifinin çevrilmesine gelince...

على» مع الضمير فلا دلالة فيه لأنَّا عَهدنا ذلك فيما هو ثابتُ الاسمية بالاتفاق ك «لدى» .

Zamirle birleştiğinde «alâ»nın [elifinin yâ'ya] çevrilmesine gelince, bunda bir delalet yoktur; çünkü biz bunu, «ledâ» (لدى) gibi ittifakla isimliği sabit olan kelimelerde de görmüş bulunmaktayız.

والأَوْلى أن يقال: الذي يظهر في الجواب عن قراءةِ العامة أنها اسمُ منصوبٌ كما تقدَّم تقريره، ويدلُّ عليه قراءة أبي السمَّال «حاشاً للَّه» منصوباً، ولكنهم أَبْدلوا التنوين ألفاً كما يبدلونه في الوقف، ثم إنهم أَجْروا الوصل مجرى الوقف كما فعلوا ذلك في مواضعَ كثيرةٍ تقدَّم منها جملةٌ وسيمر بك مثلها.

En uygun olanı şöyle denilmesidir: Genel kıraat (cumhurun kıraati) hakkındaki cevaba göre zahir olan, daha önce açıklandığı üzere onun mansub bir isim olmasıdır. Ebü's-Semmâl'in mansub olarak «hâşen lillâh» (حاشاً للَّه) şeklindeki kıraati de buna delalet eder; ancak onlar, vakıf halinde yaptıkları gibi tenvini elife tebdil etmişler, sonra da birçoğu daha önce geçen ve benzerleri de gelecek olan pek çok yerde yaptıkları gibi vasıl halini vakıf hükmünde kılmışlardır.

وقيل في الجواب عن ذلك: بل بُنيت «حاشا» في حال اسميتها لشبهها ب «حاشا» في حال حرفيَّتها لفظاً ومعنى، كما بُنِيَتْ «عن» و «على» لما ذكرنا.

Buna cevaben şöyle de denilmiştir: Aksine «hâşâ» (حاشا) isim olduğu durumda, lafız ve mana bakımından harf olduğu durumdaki «hâşâ»ya benzediği için, tıpkı zikrettiğimiz gerekçeyle «'an» (عن) ve «alâ»nın (على) mebnî kılındığı gibi mebnî kılınmıştır.