Binûn

Kehf — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال يعقوب: «لا أعرفُ وجهه» . قلت: وجهُه أنَّ الفاعلَ ضميرُ الإِنسانِ، أُضْمِرَ للعِلْمِ به.

Ya'kūb: «Bunun [nahiv] vechini bilmiyorum» demiştir. Ben de derim ki: Bunun vechi, fâilin insan zamiri olmasıdır; [fâil] bilindiği için zamir olarak getirilmiştir.

والضميرُ في قولِه/ «مالهم» يعود على معاصري رسولِ الله ﷺ. قال ابن عطية: «وتكون الآيةُ اعتراضاً بتهديد» . كأنَّه يعني بالاعتراضِ أنهم ليسوا ممَّن سَبَق الكلامُ لأجلهم، ولا يريد الاعتراضَ الصناعيِّ.

O'nun: {مَا لَهُم} “onların yoktur” kavlindeki zamir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşlarına dönmektedir. İbn Atiyye: «Bu ayet tehdit içeren bir itirâz (ara cümle) olur» demiştir. Sanki o, itirâz ile onların sözün kendisi için önceden geçtiği kimselerden olmadığını kastetmektedir; yoksa ıstılahi anlamdaki itirâzı (ara cümleyi) kastetmemektedir.

قوله: {واصبر نَفْسَكَ} : أي: احبِسْها وثَبِّتْها، قال أبو ذؤيب:

O'nun: {وَٱصۡبِرۡ نَفۡسَكَ} [Kehf: 28] “Nefsini sabırlı tut” kavli; yani onu hapset ve sabit tut demektir. Ebû Züeyb şöyle demiştir:

٣١٤ - ١- فصبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّة ... تَرْسُو إذا نَفْسُ الجبانِ تَطَلَّعُ

314-1- «Korkak kimsenin nefsi kıvranıp dururken, ben buna alışkın olan hür bir nefsi sabit tuttum.»

وقوله: «بالغَداة» تقدَّم الكلامُ عليها في الأنعام.

O'nun: {بِٱلۡغَدَوٰةِ} “sabah” kavline dair açıklamalar daha önce el-En'âm [Suresi'nde] geçmişti.

قوله: {وَلاَ تَعْدُ عَيْنَاكَ} فيه وجهان، أحدهما: أنَّ مفعولَه محذوفٌ، تقديرُه: ولا تَعْدُ عيناك النظرَ. والثاني: أنه ضُمِّنَ معنى ما يتعدَّى ب «عَنْ» . قال الزمخشري: «وإنما عُدِّيَ ب» عَنْ «لتضمين» عَدا «معنى نبا وعلا في قولِك: نَبَتْ عنه عيْنُه، وعلَتْ عنه عَيْنُه، إذا اقتحَمَتْه ولم تَعْلَقْ به. فإن قلت: أيُّ غرضٍ في هذا التضمين؟ وهَلاَّ قيل: ولا تَعْدُهم عيناك، أو: ولا تَعْلُ عيناك عنهم؟ قلت: الغرضُ فيه إعطاءُ مجموعِ معنيين، وذلك أقوى من إعطاءِ معنى فَذّ. ألا ترى كيف رَجَعَ المعنى إلى قولك: ولا تَقْتَحِمْهُمْ عيناك متجاوزتَيْنِ إلى غيرهم. ونحوه {وَلاَ تأكلوا أَمْوَالَهُمْ إلى أَمْوَالِكُمْ} [النساء: ٢] ، أي: ولا تَضُمُّوها إليها آكلين لها» .

O'nun: {وَلَا تَعۡدُ عَيۡنَاكَ} [Kehf: 28] “Gözlerin kaymasın” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Mef'ûlünün mahzuf olmasıdır ki takdiri: [Gözlerin] bakışı aşmasın / çevirmesin şeklindedir. İkincisi: 'An' (عَنْ) ile müteaddi olan bir fiilin anlamını tazammun etmiş olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «عَنْ harf-i cerriyle müteaddi kılınması, kişinin: bir şeye gözü çarpmayıp üzerinden aştığında ve ona takılmadığında söylediği نَبَتْ عنه عيْنُه (gözü ondan uzaklaştı) ve علَتْ عنه عَيْنُه (gözü onu aşıp geçti) ifadelerindeki 'nebâ' ve 'alâ' manasını 'adâ' (عَدَا) fiilinin tazammun etmesinden ötürüdür. Eğer: 'Bu tazammundaki maksat nedir? Niçin doğrudan {ولا تَعْدُهم عيناك} veya {ولا تَعْلُ عيناك عنهم} denilmedi?' dersen, derim ki: Buradaki maksat iki mananın toplamını birden vermektir; bu ise tek bir mana vermekten daha güçlüdür. Anlamın nasıl: 'Gözlerin onları aşıp başkalarına kayarak onları hiçe saymasın' sözüne döndüğünü görmez misin? {وَلَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَهُمۡ إِلَىٰٓ أَمۡوَٰلِكُمۡ} [Nisâ: 2] “Onların mallarını kendi mallarınıza [katarak] yemeyin” kavli de böyledir; yani onları yiyiciler olarak kendi mallarınıza katmayın demektir.»

ورَدَّه الشيخُ: بأنَّ مذهبَ البصريين أن التضمينَ لا ينقاس، وإنما يُصار إليه عند الضرورة. فإذا أمكن الخروجُ عنه فلا يُصار إليه.

Şeyh [Ebû Hayyân] ise buna şu şekilde karşı çıkmıştır: Basralıların mezhebine göre tazammun kıyasi değildir; ancak zaruret anında ona başvurulur. Ondan kaçınmak mümkün olduğunda ise ona başvurulmaz.

وقرأ الحسن «ولا تُعْدِ عَيْنَيْكَ» مِنْ أَعْدى رباعياً. وقرأ هو وعيسى والأعمش «ولا تُعَدِّ» بالتشديد من عَدَّى يُعَدَّي مُضَعَّفاً، عدَّاه في الأولى بالهمزةِ وفي الثانيةِ بالتثقيلِ، كقولِ النابغة:

Hasan, rubâî olan 'a'dâ' (أَعْدَى) fiilinden {وَلَا تُعْدِ عَيْنَيْكَ} şeklinde okumuştur. Kendisi, Îsâ ve el-A'meş ise şeddeli olarak, 'addeye yu'addî' (عَدَّى يُعَدِّي) fiilinden {وَلَا تُعَدِّ} şeklinde okumuşlardır; [fiili] birincisinde hemze ile, ikincisinde ise tef'îl (şedde) ile müteaddi kılmıştır. Nâbiga'nın şu sözünde olduğu gibi:

٣١٤ - ٢-

314-2-

فَعَدَّ عَمَّا تَرَى إذ لا ارْتِجاعَ له ... وانْمِ القُتُوْدَ على عَيْرانَةٍ أُجُدِ

«Artık geri dönüşü olmayan gördüğün şeyden vazgeç ve semerleri güçlü ve hızlı bir deve üzerine yükle.»

كذا قال الزمخشري وأبو الفضلِ. ورَدَّ عليهما الشيخ: بأنه لو كان تعدِّيه في هاتين القراءتين بالهمزةِ أو التضعيفِ لَتَعَدَّى لاثنين، لأنه قبل ذلك متعدٍّ لواحدٍ بنفسه. وقد أقرَّ الزمخشري بذلك حيث قال: «يقال: عَدَاه إذا جاوزه، وإنما عُدِّي ب عن لتضمُّنِه معنى علا ونبا، فحينئذٍ يكون أَفْعَل وفَعَّلَ مِمَّا وافقا المجردَ» وهو اعتراضٌ حسنٌ.

Zemahşerî ve Ebu'l-Fazl böyle demişlerdir. Şeyh [Ebû Hayyân] onlara şu şekilde itiraz etmiştir: Şayet bu iki kıraatte fiilin geçişli kılınması hemze veya tef'îl ile olsaydı, iki mef'ûle müteaddi olurdu; zira bundan önce fiil kendi başına bir mef'ûle müteaddidir. Nitekim Zemahşerî: «Bir kimse bir şeyi aşıp geçtiğinde 'adâhu' (عَدَاهُ) denir; 'an' (عَنْ) ile müteaddi olması ise 'alâ' ve 'nebâ' manasını tazammun etmesindendir» diyerek bunu ikrar etmiştir. Bu durumda ef'ale (أَفْعَلَ) ve fa''ale (فَعَّلَ) kalıpları mücerredine uygun düşen fiillerden olur. Bu ise güzel bir itirazdır.

قوله: «تُريد» جملةٌ حالية. ويجوز أن يكونَ فاعلُ «تريد» المخاطبَ، أي: تريد أنت. ويجوز أن يكون ضمير العينين، وإنما وُحِّد لأنهما متلازِمان يجوز أَنْ يُخْبِرَ عنهما خبرُ الواحد. ومنه قولُ امرئ القيس:

O'nun: {تُرِيدُ} “isteyerek” kavli hâl cümlesidir. {تُرِيدُ} fiilinin fâilinin muhatap olması caizdir; yani: 'Sen istiyorsun' demektir. İki gözün zamiri olması da caizdir; zamir tekil getirilmiştir, zira iki göz birbirinden ayrılmaz iki şeydir, haklarında tekil haberi verilmesi caizdir. İmruülkays'ın şu sözü bundandır:

٣١٤ - ٣- لِمَنْ زُحْلُوقَةٌ زُلَّ ... بها العَيْنان تَنْهَلُّ

314-3- «Kaygan bir kaydırak kimindir ki, oradan [kayan] iki göz yaş döker?»

وقولُ الآخر:

Diğer bir şairin şu sözü de [böyledir]:

٣١٤ - ٤- وكأنَّ في العينين حَبَّ قَرَنْفُلٍ ... أو سُنْبُلاً كُحِلَتْ به فانهَلَّتِ

314-4- «Sanki iki gözde bir karanfil tanesi yahut sürmelenip de yaş döktüğü bir sümbül var.»

وفيه غيرُ ذلك. ونسبةُ الإِرادةِ إلى العينين مجازٌ. وقال الزمخشري: «

Bu konuda başka [şahitler] de vardır. İradenin iki göze nispet edilmesi mecazdır. Zemahşerî şöyle demiştir:

الجملةُ في موضعِ الحال» . قال الشيخ: «وصاحبُ الحالِ إنْ قُدِّرَ» عَيْناك «فكان يكون التركيبُ: تريدان» . قلت: غَفَل عن القاعدةِ التي ذكرْتُها: من أنَّ الشيئين المتلازمين يجوز أن يُخْبَرَ عنهما إخبارُ الواحدِ. ثم قال: «وإن قَدَّر الكافَ فمجيءُ الحالِ من المجرورِ بالإِضافةِ مثلَ هذا فيه إشكالٌ، لاختلافِ العامل في الحالِ وذي الحال.

«Cümle hâl konumundadır.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Hâl sahibi şayet {عَيۡنَاكَ} olarak takdir edilirse terkibin {تريدان} şeklinde olması gerekirdi.» Ben de derim ki: Birbirinden ayrılmaz iki şey hakkında tekil haberi verilmesinin caiz olduğuna dair zikrettiğim kaideden gafil kalmıştır. Sonra [Şeyh] şöyle demiştir: «Eğer kâf zamirini [hâl sahibi] takdir ederse, böylesi bir yerde hâl ile zü'l-hâlin (hâl sahibinin) amillerinin farklı olmasından ötürü hâlin izâfetle mecrur olandan gelmesinde işkâl vardır.

وقد أجاز ذلك بعضُهم إذا كان المضافُ جزءاً أو كالجزءِ، وحَسَّن ذلك أنَّ المقصودَ نهيُه هو ﵇. وإنما جِيْءَ بقوله: «عيناك» والمقصودُ هو لأنهما بهما تكونُ المراعاةُ للشخصِ والتلفُّتُ له «.

Bazıları, muzaf [muzafun ileyhin] bir cüz'ü veya cüz'ü mesabesinde olduğunda buna cevaz vermiştir. Maksadın bizzat o zâtın aleyhisselâm nehyedilmesi olması da bunu güzelleştirmektedir. Maksat o olduğu halde {عَيۡنَاكَ} “gözlerin” denilmesi, kişiye itibar etme ve ona yönelmenin bu ikisi ile olmasından dolayıdır.»

قلت: وقد ظهر لي وَجْهٌ حسنٌ لم أرَ غيري ذَكَرَه: وهو أن يكون» تَعْدُ «مُسنداً لضميرِ المخاطب ﷺ، و» عيناك «بدلٌ من الضميرِ بدلُ بعضٍ من كل. و» تُرِيدُ «على وَجهَيْها: مِنْ كونها حالاً مِنْ» عيناك «أو من الضمير في تَعُدْ. إلا أنَّ في جَعْلِها حالاً من الضمير في» ولا تَعْدُ «ضَعفاً: من حيث إنَّ مراعاةَ المبدلِ منه بعد ذِكْرِ البدلِ قليلٌ جداً تقول:» الجارية حسنُها فاتِنٌ «ولا يجوز» فاتنةٌ «إلا قليلاً، كقولِه:

Derim ki: Benden başka zikredeni görmediğim güzel bir vecih bana zahir oldu: O da {تَعۡدُ} fiilinin muhatap zamirine sallallâhu aleyhi ve sellem isnad edilmesi, {عَيۡنَاكَ} lafzının ise zamirden bedel-i ba'z minel-küll olmasıdır. {تُرِيدُ} lafzı ise iki vechi üzeredir: Ya {عَيۡنَاكَ} lafzından ya da {تَعۡدُ} fiilindeki zamirden hâl olmasıdır. Ne var ki {وَلَا تَعۡدُ} içindeki zamirden hâl kılınmasında bir zayıflık vardır: Zira bedel zikredildikten sonra mübdelün minhin gözetilmesi pek azdır. Nitekim: 'Cariyenin güzelliği büyüleyicidir' anlamında «الجَارِيَةُ حُسْنُهَا فَاتِنٌ» dersin; az bir kullanım dışında «فَاتِنَةٌ» [şeklinde müennes kılmak] caiz olmaz. Şairin şu sözünde olduğu gibi:

٣١٤ - ٥- فكأنَّه لِهقُ السَّراةِ كأنَّه ... ما حاجِبَيْهِ مُعَيَّنٌ بسَوادِ

314-5- «Sanki o sırtı beyaz [bir yaban sığırıdır]; sanki iki kaşının arası siyahlıkla noktalanmıştır.»

فقال:» مُعَيَّنٌ «مراعاةً للهاء في» كأنه «، وكان الفصيحُ أن يقولَ:» مُعَيَّنان «مراعاةً لحاجبَيْه الذي هو البدلُ.

Şair {كَأَنَّهُ} lafzındaki hâ zamirini gözeterek {مُعَيَّنٌ} demiştir; oysa fasih olanı, bedel olan {حَاجِبَيْهِ} lafzını gözeterek {مُعَيَّنَانِ} demesiydi.

قوله: {أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ} العامَّة على إسنادِ الفعل ل» ن «و» قلبَه «مفعول به.

O'nun: {أَغۡفَلۡنَا قَلۡبَهُۥ} [Kehf: 28] “kalbini gafil kıldığımız” kavlinde: Cumhûr fiili nûn'a (ن) isnad etmiştir, {قَلۡبَهُۥ} ise mef'ûlün bihtir.

وقرأ عمرو بن عبيد بن فائد وموسى الأسواري بفتح اللام ورفع» قلبُه «أَسْندوا الإِغفالَ إلى القلبِ. وفيه أوجهٌ. قال ابن جني: مَنْ ظَنَّنَا غافِلين عنه» . وقال الزمخشري: «مَنْ حَسِبْنا قلبُه غافلين، مِنْ أَغْفَلْتُه إذا وَجَدْتَهُ غافلاً،. وقال أبو البقاء:» فيه وجهان، أحدُهما: وَجَدْنا قلبُه مُعْرِضين عنه. والثاني: أهملَ أَمْرَنا عن تَذَكُّرِنا «.

Amr b. Ubeyd b. Fâid ve Mûsâ el-Esvârî ise lâm'ın fethası ve {قَلْبُهُ} lafzının ref'i ile okumuşlar, gaflet kılmayı kalbe isnad etmişlerdir. Bunda vecihler vardır. İbn Cinnî: «Bizi kendisinden gafil sanan kimse» demiştir. Zemahşerî: «Bir kimseyi gafil bulduğunda söylenen أَغْفَلْتُهُ ifadesinden hareketle: Kalbi bizi gafil sayan kimse» demiştir. Ebü'l-Bekā ise şöyle demiştir: «Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Kalbini bizden yüz çevirmiş bulduğumuz kimsedir. İkincisi: Bizi anmaktan emrimizi ihmal eden kimsedir.»

قوله:» فُرُطاً «يحتمل أَنْ يكون وصفاً/ على فُعُل كقولِهم:» فرسٌ فُرُطُ «، أي: متقدِّمٌ على الخيل، وكذلك هذا، أي: متقدَّماً للحقِّ. وأن يكونَ مصدراً بمعنى التفريط أو الإِفراط. قال ابنُ عطية:» الفُرُطُ: يحتمل أن يكون بمعنى التفريط والتضييع، أي: أمرَه الذي يجب أن يَلْزَم، ويُحتمل أَنْ يكونَ بمعنى الإِفراط والإِسراف.

O'nun: {فُرُطٗا} “aşırılık” kavlinin; Arapların: «فرسٌ فُرُطُ» (diğer atların önüne geçen at) sözünde olduğu gibi 'fu'ul' (فُعُل) vezninde bir sıfat olması muhtemeldir; yani bu da hakka karşı haddi aşan demektir. Tefrît (ihmal) veya ifrât (aşırılık) manasında bir mastar olması da muhtemeldir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Furuta (الفُرُط); tefrit ve zâyi etme manasında olması muhtemeldir, yani sarılması gereken işini [zâyi etmiştir]; ifrat ve aşırılık manasında olması da muhtemeldir.»

قوله: {وَقُلِ الحق} : يجوز فيه ثلاثة أوجه، أحدُها: أنه خبرٌ لمبتدأ مضمرٍ، أي: هذا، أي: القرآن، أو ما سمعتم الحقُّ. الثاني «أنه فاعلٌ بفعلٍ مقدرٍ دَلَّ عليه السياقُ، أي: جاء الحقُّ، كما صَرَّح به في موضعٍ آخرَ، إلاَّ أنَّ الفعلَ لا يُضمر إلا في مواضعَ تقدَّم التنبيهُ عليها، منها: أَنْ

O'nun: {وَقُلِ ٱلۡحَقُّ} [Kehf: 29] “Ve de ki: Hak...” kavlinde üç vecih caizdir. Birincisi: Mukadder bir mübtedânın haberi olmasıdır; yani: 'Bu, yani Kur'an yahut işittiğiniz şey haktır' demektir. İkincisi: Siyakın delalet ettiği mukadder bir fiilin fâili olmasıdır; yani: Başka bir yerde açıkça zikredildiği gibi 'Hak geldi' demektir. Ancak fiil, daha önce dikkat çekilen yerler dışında hazfedilmez; bunlardan biri:

يُجَابَ به استفهامٌ، أو يُرَدَّ به نفيٌ، أو يقعَ فعل مبنيّ للمفعول، لا يَصْلُح إسنادُه لما بعده كقراءة {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو} كما سيأتي إنْ شاء الله تحقيقُه في موضعِه. الثالث: أنه مبتدأٌ وخبرُه الجارُّ بعده.

Bir istifhama cevap verilmesi, bir nefiyin reddedilmesi yahut inşaallah yerinde tahkiki geleceği üzere {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو} kıraatinde olduğu gibi kendisinden sonrakine isnadı sahih olmayan meçhul bir fiilin vaki olmasıdır. Üçüncüsü: [Lafzın] mübtedâ, kendisinden sonraki car-mecrûrun ise onun haberi olmasıdır.

وقرأ أبو السَّمَّال قعنب:» وقُلُ الحقَّ «بضمِّ اللامِ حيث وقع، كأنه إتباعٌ لحركةِ القاف. وقرأ أيضاً بنصب» الحقَّ «. قال صاحب» اللوامح «:» هو على صفةِ المصدرِ المقدَّر؛ لأن الفعلَ يَدُلُّ على مصدره وإن لم يُذْكَرْ، فتنصِبُه معرفةً كما تنصِبُه نكرةً، وتقديرُه: وقل القولَ الحقَّ وتُعَلَّقُ «مِنْ» بمضمرٍ على ذلك. أي: جاء مِنْ ربكم «انتهى.

Ebü's-Semmâl Ka'neb, her nerede geçtiyse kaf harfinin harekesine ittibâen lâm'ın zammesi ile {وَقُلُ الحَقَّ} şeklinde okumuştur. Aynı zamanda {الحَقَّ} lafzının nasbıyla da okumuştur. el-Levâmih sahibi şöyle demiştir: «Bu, mukadder mastarın sıfatı üzeredir; çünkü fiil zikredilmese dahi mastarına delalet eder; dolayısıyla nekra olarak nasbettiğin gibi marife olarak da nasbedersin. Takdiri: 'Hak sözü söyle' şeklindedir ve {مِن} harf-i cerri bu takdire göre mukadder bir fiile müteallık olur. Yani: Rabbinizden gelen [hak sözü söyle] demektir» [ifade] sona erdi.

وقرأ الحسن والثقفي بكسرِ لامَيْ الأمرِ في قوله:» فَلْيُؤْمِنْ «، و» فَلْيَكْفُرْ «وهو الأصل.

Hasan ve es-Sekafî, O'nun: {فَلۡيُؤۡمِن} “artık dileyen inansın” ve {فَلۡيَكۡفُرۡ} “dileyen de inkâr etsin” kavillerindeki iki emir lâm'ını kesre ile okumuşlardır ki asıl olan da budur.

قوله: {فَمَن شَآءَ فَلْيُؤْمِن} يجوز في» مَنْ «أن تكونَ شرطيةً، وهو الظاهرُ، وأَنْ تكونَ موصولةً، والفاءُ لشَبَهِه بالشرط. وفاعلُ» شاء «الظاهرُ أنه ضميرٌ يعود على» مَنْ «. وقيل: ضميرٌ يعودُ على الله، وبه فَسَّر ابنُ عباس، والجمهورُ على خلافِه.

O'nun: {فَمَن شَآءَ فَلۡيُؤۡمِن} [Kehf: 29] “Artık dileyen inansın” kavlinde; {مَن} edatının şartiye olması caizdir ki zahir olan da budur; mevsûle olması da caizdir, fâ harfi ise şarta benzediği içindir. {شَآءَ} fiilinin fâilinin zahir olanı, {مَن} edatına dönen bir zamir olmasıdır. Allah'a dönen bir zamir olduğu da söylenmiştir; İbn Abbas böyle tefsir etmiştir, cumhûr ise bunun aksinedir.

قوله: {أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} في محلِّ نصبٍ صفةً ل» ناراً «. والسَّرادِقُ: قيل: ما أحاط بشيءٍ كالمَضْرِب والخِباء. وقيل للحائط المشتمل على شيء: سُرادِق. قاله الهَرَوِيُّ. وقيل: هو الحُجْرَةُ تكونُ حول الفُسْطاط. وقيل: هو ما يُمَدُّ على صحنِ الدار. وقيل: كلُّ بيتٍ من كُرْسُفِ فهو سُرادِق، قال رؤبة:

O'nun: {أَحَاطَ بِهِمۡ سُرَادِقُهَا} [Kehf: 29] “Duvarları onları çepeçevre kuşatmıştır” kavli, nasb mahallinde {نَارٗا} “bir ateş” kelimesinin sıfatıdır. es-Surâdık (السَّرادِق); büyük çadır ve otağ gibi bir şeyi kuşatan şey olduğu söylenmiştir. Bir şeyi çevreleyen duvara da sürâdık denir; bunu el-Herevî söylemiştir. Büyük çadırın etrafındaki çadır odası olduğu da söylenmiştir. Evin avlusu üzerine çekilen [gölgelik] olduğu da söylenmiştir. Pamuktan yapılan her eve sürâdık dendiği de söylenmiştir. Ru'be şöyle demiştir:

٣١٤ - ٦- يا حَكَمُ بنَ المنذرِ بن الجارُوْدْ ... سُرادِقُ المجدِ عليك مَمْدودْ

314-6- «Ey Münzir b. el-Cârûd oğlu Hakem! Yücelik çadırı senin üzerine gerilmiştir.»

ويُقال: بيت مُسَرْدَق. قال الشاعر:

«Çadırla çevrilmiş ev» manasında «بيت مُسَرْدَق» denir. Şair şöyle demiştir:

٣١٤ - ٧- هو المُدْخِلُ النُّعْمانَ بيتاً سماؤُه ... صدورُ الفُيولِ بعد بيتٍ مُسَرْدَقِ

314-7- «O, Nu'mân'ı çadırlarla çevrili bir evden sonra tavanı fillerin göğüsleri olan bir eve sokandır.»

وكان أبرويز ملكُ الفرس قد قتل النعمان بن المنذر تحت أَرْجُلِ الفِيلة. والفُيول: جمع فِيل. وقيل: السُّرادق: الدِّهليز. قال الفرزدق:

Fars kralı Pervîz, Nu'mân b. el-Münzir'i fillerin ayakları altında öldürtmüştü. el-Fuyûl (الفُيول); 'fîl'in çoğuludur. es-Surâdık lafzının dehliz olduğu da söylenmiştir. Ferezdak şöyle demiştir:

٣١٤ - ٨- تَمَنَّيْتَهم حتى إذا ما لَقِيْتَهُمْ ... تركْتَ لهم قبلَ الضِّراب السُّرادقا

314-8- «Onlarla karşılaşmayı arzuladın, fakat onlarla karşılaştığında daha vuruşmadan önce onlara çadırları terk edip kaçtın.»

والسُّرادق: فارسيٌّ معرَّبٌ أصله: سرادَة، قاله الجواليقي، وقال

es-Surâdık; Farsçadan muarreb (Arapçalaşmış) bir kelimedir, aslı 'serâde'dir; bunu el-Cevâlîkī söylemiştir. Râgıb ise şöyle demiştir:

الراغب:» فارسيٌّ معرَّبٌ، وليس في كلامهم اسمٌ مفردٌ، ثالثُ حروفِه ألفٌ بعدها حرفان «.

«Farsçadan muarrebdir; onların kelamında üçüncü harfi elif olup ardından iki harf gelen müfred bir isim yoktur.»

قوله: {وَإِن يَسْتَغِيثُواْ} ، أي: يَطْلُبوا العَوْنَ. والياءُ عن واوٍ، إذ الأصل: يستَغْوِثوا، فقُلبت الواو ياءً لتصريفٍ ذُكِر في الفاتحة عند قوله: {نَسْتَعِينُ} [الفاتحة: ٥] ، وهذا الكلامُ من المشاكلةِ والتجانُسِ، وإلا فأيُّ إغاثةٍ لهم في ذلك؟ أو من باب التهكُّم كقولِه:

O'nun: {وَإِن يَسۡتَغِيثُواْ} [Kehf: 29] “Eğer yardım dilerlerse” kavli; yani yardım talep ederlerse demektir. Buradaki yâ harfi vâv'dan [dönüşmüştür], zira aslı 'yestagvisû' (يستَغْوِثوا) şeklindedir; Fâtiha [Suresi'nde] O'nun: {نَسۡتَعِينُ} [Fâtiha: 5] “yardım dileriz” kavlinde zikredilen bir sarf kuralı sebebiyle vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüştür. Bu ifade müşâkele ve tecânüs kabilindendir, aksi takdirde bunda onlar için nasıl bir yardım olabilir ki? Yahut şairin şu sözünde olduğu gibi tehekküm (alay) babındandır:

٣١٤ - ٩-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . فَأُعْتِبُوا بالصَّيْلَمِ

314-9- «. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... onlar da kökten kazıyan kılıçla teselli edildiler / ağırlandılar.»

[وكقولِه] :

[Ve şairin şu sözünde olduğu gibi]:

٣١٥ - ٠-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تَحِيَّةُ بينِهم ضَرْبٌ وَجيعُ

315-0- «. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur.»

وهو كثير.

Bu [tür kullanımlar] pek çoktur.

و «كالمُهْلِ» صفةٌ ل «ماء» . والمُهْلُ: دُرْدِيُّ الزيت، وقيل: ما أُذِيْب من الجواهر كالنُّحاس والرصاص. والمَهَل بفتحتين: التُّؤَدَة والوَقار. قال: {فَمَهِّلِ الكافرين} [الطارق: ١٧] .

{كَٱلۡمُهۡلِ} “erimiş maden gibi” lafzı, {مَآءٖ} “bir su” kelimesinin sıfatıdır. el-Muhl (المُهْل); zeytinyağının tortusudur. Bakır ve kurşun gibi eritilmiş madenler olduğu da söylenmiştir. İki fetha ile el-mehel (المَهَل) ise; teennî ve vakar demektir. [Allah Teâlâ]: {فَمَهِّلِ ٱلۡكَٰفِرِينَ} [Târık: 17] “Kâfirlere mühlet ver” buyurmuştur.

قوله: {يَشْوِي الوجوه} يجوزُ أَنْ تكونَ الجملةُ صفةً ثانيةً، أن تكونَ حالاً مِنْ «ماء» لأنه تخصَّصَ بالوصف، ويجوز أَنْ تكونَ حالاً من الجارِّ وهو الكاف.

O'nun: {يَشۡوِي ٱلۡوُجُوهَ} [Kehf: 29] “Yüzleri kavurur” kavli: Bu cümlenin ikinci sıfat olması da caizdir, sıfatla tahsis edildiği için {مَآءٖ} lafzından hâl olması da caizdir; car olan kâf'tan (ك) hâl olması da caizdir.

والشَّيُّ: الإِنضاجُ بالنارِ من غيرِ مَرَقَةٍ تكون مع ذلك الشيءِ المَشْوِيَّ.

eş-Şeyy (الشَّيُّ); pişirilen o şeyle birlikte bir et suyu bulunmaksızın ateşle pişirmektir.

قوله: {بِئْسَ الشراب} المخصوصُ محذوفٌ تقديره: هو، أي: ذلك الماءُ المستغاثُ به.

O'nun: {بِئۡسَ ٱلشَّرَابُ} [Kehf: 29] “O ne kötü bir içecektir!” kavlinde: Mahsûs [bi'z-zem] mahzuftur, takdiri: 'Odur' yani kendisinden yardım istenen o sudur şeklindedir.

قوله: {وَسَآءَتْ مُرْتَفَقاً} «ساءَتْ» هنا متصرفةٌ على بابها. وفاعلُها ضميرُ النار. ومُرْتَفَقَا تمييز منقولٌ من الفاعلية، أي: ساء وقَبُحَ مُرْتَفَقُها. والمُرْتَفَقُ: المُتَّكأ. وقيل: المنزل، وقيل: هو مصدرٌ بمعنى الارتفاق، وهو من بابِ المقابلة أيضاً كقوله في وصفِ الجنة بعدُ: {وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً} [الكهف: ٣١] ، وإلاَّ فأيُّ ارتفاقٍ في النار؟ قال الزمخشري: إلا أَنْ يكون من قوله:

O'nun: {وَسَآءَتۡ مُرۡتَفَقًا} [Kehf: 29] “Ve ne kötü bir dinlenme yeridir!” kavlinde: {سَآءَتۡ} fiili burada kendi babı üzere çekimlidir. Fâili ateşin zamiridir. {مُرۡتَفَقًا} ise fâillikten nakledilmiş temyizdir; yani: 'Onun dinlenme yeri ne kötü ve ne çirkin oldu!' demektir. el-Murtefak (المُرْتَفَق); dayanıp yaslanılacak yer demektir. Konaklama yeri olduğu da söylenmiştir; irtifâk (yaslanıp rahatlama) manasında bir mastar olduğu da söylenmiştir. Bu da bilahare cennetin vasfında geçen: {وَحَسُنَتۡ مُرۡتَفَقًا} [Kehf: 31] “ve ne güzel bir dinlenme yeridir!” kavlinde olduğu gibi mukabele babındandır; aksi takdirde ateşte nasıl bir dinlenme olabilir ki? Zemahşerî şöyle demiştir: Şairin şu sözünden olması müstesna:

٣١٥ - ١- إني أَرِقْتُ فَبِتُّ الليلَ مُرْتَفِقا ... كأنَّ عَيْنِيَ فيها الصابُ مَذْبوحُ

315-1- «Uykum kaçtı da geceyi dirseğime yaslanmış olarak geçirdim; sanki gözümde sabır otu sıkılmıştı.»

يعني من باب التهكُّم.

Yani tehekküm (alay) babındandır.

قوله: {إِنَّا لاَ نُضِيعُ} : يجوزُ أَنْ يكونَ خبرَ {إِنَّ الذين} والرابطُ: إمَّا تَكَرُّرُ الظاهرِ بمعناه، وهو قولُ الأخفش. ومثلُه في الصلة /

O'nun: {إِنَّا لَا نُضِيعُ} [Kehf: 30] “Şüphesiz biz zayi etmeyiz” kavli: {إِنَّ ٱلَّذِينَ} [Kehf: 30] “Şüphesiz o kimseler” ifadesinin haberi olması caizdir. Râbıt (bağlayıcı unsur) ise: Ya zâhir ismin kendi anlamıyla tekrar edilmesidir ki bu Ahfeş'in görüşüdür. Sıla cümlesinde de benzeri /

جائزٌ. ويجوز ان يكونَ الرابطُ محذوفاً، أي: منهم، ويجوز أن يكونَ الرابطُ العمومَ، ويجوز أن يكونَ الخبرُ قولَه: {أولئك لَهُمْ جَنَّاتُ} ، ويكونَ قولُه: {إِنَّا لاَ نُضِيعُ} اعتراضاً. قال ابن عطية: ونحوُه في الاعتراض قولُه:

caizdir. Râbıtın mahzuf olması da caizdir, yani: 'onlardan' takdirindedir. Râbıtın umum (genellik) olması da caizdir. Haberin O'nun: {أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ جَنَّٰتُ} [Kehf: 31] “İşte onlar için cennetler vardır” kavli olması ve {إِنَّا لَا نُضِيعُ} “şüphesiz biz zayi etmeyiz” kavlinin ise itiraz (ara cümle) olması da caizdir. İbn Atıyye şöyle demiştir: İtiraz cümlesi olmasında şairin şu sözü bunun benzeridir:

٣١٥ - ٢- إنَّ الخليفةَ إنَّ اللهَ أَلْبَسَه ... سِرْبالَ مُلْكٍ به تُزْجى الخواتِيمُ

315-2- «Şüphesiz halifeye -şüphesiz Allah ona giydirmiştir- öyle bir mülk gömleği [giydirmiştir ki] onunla mühürler gönderilir.»

قال الشيخ: «ولا يتعيَّنُ أن يكونَ» إنَّ اللهَ ألبسَه «اعتراضاً لجوازِ أَنْ يكونَ خبراً عن» إنَّ الخليفة «. قلت: وابن عطيةَ لم يَجْعَلْ ذلك متعيِّناً بذلك هو نحوه في أحد الجائزين فيه. ويجوز أن تكون الجملتان - أعني قولَه {إِنَّا لاَ نُضِيعُ} وقولَه {أولئك لَهُمْ جَنَّاتُ} - خَبَريْن ل» إنَّ «عند مَنْ يرى جوازَ ذلك، أعني تعدُّدَ الخبر، وإنْ لم يكونا في معنى خبرٍ واحد.

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'Şüphesiz Allah ona giydirmiştir' kısmının itiraz olması kesin değildir; çünkü 'Şüphesiz halife' ifadesinin haberi olması da caizdir.» Derim ki: İbn Atıyye bunu kesin kılmamış, bilakis onda caiz olan iki vecihten birine göre benzeri saymıştır. Bu iki cümlenin -yani O'nun {إِنَّا لَا نُضِيعُ} “şüphesiz biz zayi etmeyiz” kavli ile {أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ جَنَّٰتُ} “işte onlar için cennetler vardır” kavlinin- bunu caiz gören kimseye göre {إِنَّ} lafzının iki haberi olması da caizdir; yani tek bir haber anlamında olmasalar dahi haberin taaddüdünü (birden fazla olmasını) kastediyorum.

وقرأ الثقفيُّ» لا نُضَيِّع «بالتشديدِ، عَدَّاه بالتشديد كما عَدَّاه الجمهورُ بالهمزة.

Sakafî, cumhurun hemze ile müteaddi kıldığı gibi tef'îl babının şeddesiyle müteaddi kılarak {لَا نُضَيِّعُ} şeklinde şedde ile okumuştur.

قوله: {مِنْ أَسَاوِرَ} : في «مِنْ» هذه أربعةُ أوجه، أحدُها: أنَّها للابتداءِ. والثاني: أنها للتعيض. والثالث: أنها لبيان الجنسِ، لأي: شيئاً مِنْ أساور. والرابع: أنها زائدةٌ عند الأخفش، ويَدُلُّ عليه قولُه: {وحلوا أَسَاوِرَ} [الإِنسان: ٢١] . ذكر هذه الثلاثةَ الأخيرةَ أبو البقاء.

Yüce Allah'ın: { مِنْ أَسَاوِرَ } “bileziklerden” kavline gelince: Bu [ayette geçen] «min» (مِنْ) edatında dört vecih (ihtimal) vardır: Birincisi: İbtidâ (başlangıç) için olmasıdır. İkincisi: Teb'îz (kısmîlik) için olmasıdır. Üçüncüsü: Cins beyânı için olmasıdır; yani: «Bileziklerden bir şey» [demektir]. Dördüncüsü: Ahfeş'e göre zâid (pekiştirme amaçlı) olmasıdır; buna da { وحلوا أَسَاوِرَ } “ve bilezikler takındılar” [el-İnsân: 21] kavli delalet etmektedir. Bu son üç vechi Ebu'l-Bekâ zikretmiştir.

وأساوِر جمع أَسْوِرة، وأَسْوِرة جمعُ سِوار، كحِمار وأَحْمِرة، فهو جمعُ الجمع. جمع إسْوار. وأنشد:

{أَسَاوِرَ} kelimesi esvirenin (أَسْوِرة) çoğuludur; esvire (أَسْوِرة) ise hımâr (حِمار) ve ahmire (أَحْمِرة) gibi sivârın (سِوار) çoğuludur. Dolayısıyla bu cem'u'l-cem'dir (çoğulun çoğuludur). [Ya da] isvârın (إسْوار) çoğuludur. [Şair] şöyle inşad etmiştir:

٣١٥ - ٣- واللهِ لولا صِبْيَةٌ صِغارُ ... كأنَّما وجوهُهمْ أَقْمارُ

315-3- «Allah'a yemin olsun ki, yüzleri sanki aylar gibi olan o küçük çocuklar olmasaydı,

- أخافُ أَنْ يُصِيبهم إقتارُ ... أو لاطِمٌ ليسَ له إسْوارُ

- Onlara bir fakirliğin dokunmasından ya da bileziği olmayan tokatlayıcı birinden korkarım,

- لمَّا رآني مَلِكٌ جَبَّارُ ... ببابِه ما طَلَعَ النَّهارُ

- Zorba bir hükümdar, gündüz doğduğu müddetçe beni kapısında göremezdi.»

وقال أبو عبيدة: «هو جمعُ» إسوار «على حذف الزيادة، وأصله أساوِيرْ.

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «O, ziyadenin hazfedilmesiyle 'isvâr' (إسوار) kelimesinin çoğuludur; aslı esâvîrdir (أساوِيرْ).»

وقرأ أبان بن عاصم» أَسْوِرة «جمعَ سِوار وستأتي إنْ شاء الله تعالى في الزخرف هاتان القراءتان في المتواتر، وهناك أذكُر إن شاء الله تعالى الفرقَ.

Ebân b. Âsım sivârın (سِوار) çoğulu olarak {أَسْوِرة} şeklinde okumuştur. İnşâallahu Teâlâ Zuhruf sûresinde mütevatir kıraatler içinde bu iki kıraat gelecektir; inşâallahu Teâlâ farkı orada zikredeceğim.

والسَّوارُ يُجمع في القِلَّة على» أَسْوِرة «وفي الكثرة على» سُور «بسكون الواو، وأصلُها كقُذُل وحُمُر، وإنما سُكِّنَتْ لأجلِ حرفِ العلة. وقد يُضَمُّ في الضرورة، وقال:

Sivâr (السَّوار) kelimesi kıllet (azlık) çoğulunda esvire (أَسْوِرة), kesret (çokluk) çoğulunda ise vâv'ın sükûnu ile sûr (سُور) olarak cemilenir. Aslı küzül (قُذُل) ve humur (حُمُر) gibidir; ancak illet harfi sebebiyle sükûn verilmiştir. Zaruret halinde [vâv] dammelenebilir de; [şair] şöyle demiştir:

٣١٥ - ٤- عن مُبْرِقاتٍ بالبُرِيْنَ وتَبْ ... دُو في الأكفِّ اللامعاتِ سُوُرْ

315-4- «Halhallarla parıldayan ve parıldayan avuçlarda bilezikleri (سُوُر) görünen [kadınlar]dan...»

وقال أهل اللغة: السَّوار ما جُعِلَ في الذِّراعِ مِنْ ذهبٍ أو فضة أو نُحاس، فإن كان مِنْ عاج فهو قُلْبٌ.

Lügat ehli şöyle demiştir: Sivâr (السَّوار); altın, gümüş veya bakırdan kola takılan şeydir. Eğer fildişinden olursa o kulbdur (قُلْب).

قوله: {مِن ذَهَبٍ} يجوز أن تكونَ للبيان، وأَنْ تكونَ للتبعيض. ويجوز أَنْ تتعلَّقَ بمحذوفٍ صفةً لأساوِر فموضعُه جر، وأن تتعلَّقَ بنفس» يُحَلُّوْنَ «فموضعها نصب.

O'nun: {مِن ذَهَبٖ} [Kehf: 31] “altından” kavli: Beyan için olması da tab'îz için olması da caizdir. {أَسَاوِرَ} kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi caizdir, bu durumda mahalli cerdir; bizzat {يُحَلَّوۡنَ} “süslenirler” fiiline taalluk etmesi de caizdir, bu durumda mahalli nasptır.

قوله: {وَيَلْبَسُونَ} عطفٌ على» يُحَلَّوْن «. وبُني الفعل في التحلية للمفعول إيذاناً بكرامتِهم، وأنَّ غيرَهم يَفعل لهم ذلك ويُزَيِّنُهم به، كقولِ امرئِ القيس.

O'nun: {وَيَلۡبَسُونَ} [Kehf: 31] “ve giyerler” kavli: {يُحَلَّوۡنَ} “süslenirler” ifadesine matuftur. Süslenme fiili, onların ikram görmelerine ve başkalarının bunu onlar için yapıp onları süslediğine dikkat çekmek üzere meçhul (edilgen) bina kılınmıştır; İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:

٣١٥ - ٥- غرائرُ في كِنٍّ وصَوْنٍ ونَعْمةٍ ... يُحَلِّيْنَ ياقُوتاً وشَذْراً مُفَقَّراً

315-5- «Korumalı, saklı ve nimet içinde öyle körpe kızlar vardır ki; yakut ve dizilmiş inci taneleriyle süslenirler.»

بخلافِ اللَّبس فإنَّ الإِنسان يتعاطاه بنفسه. وقُدِّم التحلِّي على الِّلباس لأنه أَشْهَى للنفسِ.

Giyinme ise bunun aksinedir; çünkü insan bunu bizzat kendisi üstlenir. Süslenme giyinmenin önüne geçirilmiştir; çünkü nefis için daha çok arzu edilen bir şeydir.

وقرأ أبان بن عاصم» وَيَلْبِسُونَ «بكسر الباء.

Ebân b. Âsım bâ harfinin kesresi ile {وَيَلْبِسُونَ} şeklinde okumuştur.

قوله: {مِّن سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ} » مِنْ «لبيانِ الجنس وهي نعتٌ لثياب.

O'nun: {مِّن سُندُسٖ وَإِسۡتَبۡرَقٖ} [Kehf: 31] “ince ve kalın ipekten” kavlinde: {مِّن} cins beyanı içindir ve {ثِيَابًا} “elbiseler” kelimesinin sıfatıdır.

والسُّنْدُسُ: ما رَقَّ من الدِّيباج. والإِستبرق: ما غَلُظَ منه وهما جمعُ سُنْدُسة واسْتَبْرَقَة. وقيل: ليسا جمعَيْنِ. وهل» اسْتَبْرق «عربيُّ الأصلِ مشتق من البريق، أو معرِّبٌ أصلُه استبره؟ خلافٌ بين اللغويين. وقيل: الإِستبرق اسم للحرير. وأنشد للمرقش:

es-Sündüs (السُّنْدُس); ipeğin ince olanıdır. el-İstebrak (الإِستبرق) ise; onun kalın olanıdır. Bu ikisi sündüse (سُنْدُسة) ve istebrake (اسْتَبْرَقَة) kelimelerinin çoğuludur. Çoğul olmadıkları da söylenmiştir. 'İstebrak' (اسْتَبْرق) kelimesi berîktan (parıltı) türemiş Arapça asıllı mıdır, yoksa aslı 'istebreh' olan muarreb (Arapçalaşmış) bir kelime midir? Bu husus dilciler arasında ihtilaflıdır. İstebrakın genel olarak ipek ismi olduğu da söylenmiştir. Murakkış'ın şu beyti inşad edilmiştir:

٣١٥ - ٦- تراهُنَّ يَلْبِسْنَ المشاعِرَ مَرَّةً ... وإستبرقُ الديباجُ طَوْراً لِباسُها

315-6- «Onları görürsün ki bazen meşâir (yün giysiler) giyerler; bazen de giysileri kalın ipektir.»

وهو صالحٌ لِما تقدَّم. وقال ابنُ بحر:» الإِستبرق: ما نُسج بالذهب «.

Bu [beyit] daha önce geçen [açıklamalar] için elverişlidir. İbn Bahr şöyle demiştir: «İstebrak: Altınla dokunmuş olandır.»

ووَزْنُ سُنْدُس: فُعْلُل ونونُه أصلية.

Sündüsün (سُنْدُس) vezni: Fu'lüldür (فُعْلُل) ve nûn harfi aslidir.

وقرأ ابن محيصن» واسْتَبرقَ «بوصلِ الهمزة وفتح القافِ غيرَ منونة. فقال ابن جني: هذا سهوٌ أو كالسهوِ» . قلت: كأنه زعم أنَّه مَنَعه الصرفَ ولا وجهَ لمنعِه، لأنَّ شرطَ مَنْعِ الاسمِ الأعجمي أَنْ يكونَ عَلَماً وهذا اسمُ جنسٍ. وقد وجَّهها غيرُه على أنه جَعَلَه فعلاً ماضياً من البريق، واستَفْعَلَ بمعنى فَعَلَ المجرد نحو: قَرَّ واستقرَّ.

İbn Muhaysın, hemzenin vaslı ve kāf harfinin tenvinsiz fethasıyla {واسْتَبرقَ} şeklinde okumuştur. İbn Cinnî şöyle demiştir: 'Bu bir sehirdir (yanılgıdır) ya da sehiv gibidir.' Derim ki: Sanki o, onun gayrimunsarıf kıldığını ve gayrimunsarıf kılınmasının hiçbir vechi olmadığını iddia etmiştir; zira acemi (yabancı) ismin gayrimunsarıf olmasının şartı alem (özel isim) olmasıdır, bu ise bir cins ismidir. Ondan başkası ise bunu, berîktan (parıltı) türemiş mazi bir fiil kıldığı ve istef'alenin (استَفْعَلَ), 'karra' (قَرَّ) ve 'istekarra' (استقرَّ) gibi mücerred 'fe'ale' (فَعَلَ) manasında olduğu şeklinde tevil etmiştir.

وقال الأهوازيُّ في «الإِقناع» : «واستبرق بالوصلِ وفتحِ/ القاف حيث كان لا يَصْرِفُه» فظاهرُ هذا أنه اسمٌ، وليس بفعلٍ وليس لمنعِه وجهٌ، كما تقدَّم عن ابن جني، وصاحب «اللوامح» لمَّا ذكر وَصْلَ الهمزةِ لم يَزِد على ذلك، بل نَصَّ على بقائِه منصرفاً ولم يذكر فتح القاف أيضاً فقال: «ابن محيصن» واستبرق «يوصلِ الهمزة في جميع

el-Ahvâzî 'el-İknâ'' adlı eserinde şöyle demiştir: «İbn Muhaysın, vasıl ile ve nerede geçerse geçsin kāf harfinin fethasıyla / 've'stebraka' şeklinde gayrimunsarıf olarak okur.» Bunun zahiri onun bir isim olduğu, fiil olmadığı yönündedir; İbn Cinnî'den nakledildiği üzere gayrimunsarıf kılınmasının bir vechi yoktur. 'el-Levâmih' sahibi ise hemzenin vaslını zikrettiğinde bundan fazlasını eklememiş, bilakis munsarıf olarak kaldığını açıkça belirtmiş ve kāf harfinin fethasını da zikretmeyerek şöyle demiştir: «İbn Muhaysın Kur'ân'ın tamamında hemzenin vaslı ile 've'stebrak'

القرآن، فيجوز أنه حذف الهمزةَ تخفيفاً على غيرِ قياسٍ، ويجوز أنَّه جعله عربياً مِنْ بَرِق يَبْرُقُ بَرْيقاً، ووزنُه استفعل، فلمَّا سُمِّي به عامَلَه معاملَةَ الفعل في وَصْلِ الهمزةِ، ومعاملةَ الممتكنةِ من الأسماء في الصرف والتنوين، وأكثرُ التفاسيرِ على أنَّه عربية وليس بمستعربٍ، دَخَل في كلامِهم فاعربوه» .

şeklinde okur. Dolayısıyla hemzeyi kıyasa aykırı olarak tahfifen hazfetmiş olması caizdir. Onu 'barika yebraku berîkan' kökünden Arapça kılmış olması da caizdir; vezni istef'aledir (استفعل). Bununla isim verildiğinde, hemzenin vaslında fiil muamelesi; sarf ve tenvinde ise mütemekkin isimler muamelesi yapmıştır. Tefsirlerin çoğu onun musta'reb (Arapçalaştırılmış) değil, fasih Arapça olduğu; onların kelamına girip onu i'rablandırdıkları yönündedir.»

قوله: «مُتَّكئين» حال والأرائِكُ: جمعُ أَرِيْكَة وهي الأَسِرَّة بشرط أن تكونَ في الحِجالِ فإن لم تكنْ لم تُسَمَّ أَرْيْكَة. وقيل: الأرائِكُ: الفُرُش في الحَجال أيضاً. وقال الارغب: «الأَرِيْكة: حَجَلَةٌ على سريرٍ، وتسميتها بذلك: إمَّا لكونِها في الأرض مُتَّخَذَةً مِنْ أَراك، أو مِنْ كونها مكاناً للإِقامة من قولهم: أَرَك بالمكان أُرُوكاً، وأصل الأُروك الإِقامةُ على رَعْيِ الأَراكِ، ثم تُجُوِّز به في غيره من الإِقامات» .

O'nun: {مُّتَّكِـِٔينَ} [Kehf: 31] “yaslananlar olarak” kavli hâldir. el-Erâik (الأرائِك); erîke (أَرِيْكَة) kelimesinin çoğuludur; bunlar cibinlikli çadırlar içinde olması şartıyla tahtlar/karyolalardır, şayet öyle olmazlarsa erîke olarak adlandırılmazlar. Erâikin yine cibinlikler içindeki döşekler olduğu da söylenmiştir. Râgıb şöyle demiştir: «el-Erîke: Bir sedir üzerindeki cibinlikli çadırdır. Böyle isimlendirilmesi: Ya yerde erâk ağacından yapılmış olmasından, ya da 'falanca yerde ikamet etti' anlamındaki 'ereke bi'l-mekâni urûken' (أَرَك بالمكان أُرُوكاً) sözünden hareketle ikamet yeri olmasındandır. Urûkun aslı erâk otlağında ikamet etmektir; bilahare diğer ikametler için de mecazen kullanılmıştır.»

وقرأ ابن محيصن: «عَلَّرَائك» وذلك: أنَّه نَقَل حركةَ الهمزةِ إلى لامِ التعريف فالتقى مِثْلان: لامُ «على» - فإنَّ ألفها حُذفَتْ لالتقاءِ الساكنين- ولامُ التعريف، واعتدَّ بحركة النقل فأدغم اللامَ في اللامِ، فصار اللفظُ كما ترى، ومثلُه قولُ الشاعر:

İbn Muhaysın {عَلَّرَائِك} şeklinde okumuştur. Bunun sebebi şudur: Hemzenin harekesini tarif lâmına nakletmiş, böylece iki benzer harf yan yana gelmiştir: {عَلَى} kelimesinin lâmı -çünkü elifi iki sakinin kavuşmasından dolayı hazfedilmiştir- ile tarif lâmı. Nakil harekesini muteber sayarak lâmı lâma idgam etmiştir; böylece lafız gördüğün hale gelmiştir. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:

٣١٥ - ٧- فما أصبحَتْ عَلَّرْضِ نَفْسٌ بريئةٌ ... ولا غيرُها إلا سليمانُ نالها

315-7- «Yeryüzünde masum hiçbir nefis sabaha ermedi; ve Süleyman'ın ulaştığı [o saltanata] başkası asla nail olamadı.»

يريد «على الأرض» . وقد تقدَّم قراءةٌ قريبةٌ مِنْ هذه أولَ البقرة: بما أُنْزِلَّيْكَ «، أي: أُنْزِلَ إليك.

'alâ'l-ardı' (على الأرض) demek istemektedir. Bakara'nın başında buna yakın bir kıraat geçmişti: {بِمَا أُنْزِلَّيْكَ} yani {أُنْزِلَ إِلَيْكَ} demektir.

قوله: {رَّجُلَيْنِ} : قد تقدَّم أنَّ «ضَرَبَ» مع المَثَلِ، يجوز أن يتعدَّى لاثنين في سورةِ البقرة. وقال أبو البقاء: التقدير: مثلاً مَثَل رجلين، و «جَعَلْنَا» تفسيرٌ ل «مَثَل» فلا موضعَ له، ويجوز أن يكونَ موضعُه نصباً نعتاً ل «رَجُلِيْن» كقولك: مررت برجلين جُعِلَ لأحدِهما جنةٌ «.

O'nun: {رَّجُلَيۡنِ} [Kehf: 32] “iki adama” kavli: Bakara sûresinde 'darabe' (ضَرَبَ) fiilinin 'mesel' ile birlikte iki mef'ûle müteaddi olmasının caiz olduğu daha önce geçmişti. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: Takdiri: 'İki adamın meseli gibi bir mesel' şeklindedir; {جَعَلۡنَا} [Kehf: 32] “kıldığımız” ise meselin tefsiridir, bu sebeple mahalli yoktur. Senin 'Birine bahçe kılınan iki adama uğradım' sözünde olduğu gibi mahallen mansup olup {رَجُلَيۡنِ} kelimesinin sıfatı olması da caizdir.

قوله: {وَحَفَفْنَاهُمَا} يقال: حَفَّ بالشيءِ: طاف به من جميع جوانبِه، قال النابغة:

O'nun: {وَحَفَفۡنَٰهُمَا} [Kehf: 32] “ve o ikisini kuşattık” kavli: Bir şeyi bütün taraflarından kuşattığında 'haffe bi'ş-şey'i' (حَفَّ بالشيءِ) denir. Nâbiga şöyle demiştir:

٣١٥ - ٨- يَحُفُّه جانِباً نِيْقٍ وتُتْبِعُهُ ... مِثلَ الزجاجة لم تُكْحَلْ مِن الرَّمَدِ

315-8- «Onu sarp bir dağın iki yanı kuşatır; ve sen onun peşi sıra iltihaptan dolayı sürme çekilmemiş cam gibi [parıldayan gözler] takarsın.»

وحَفَّ به القومُ: صاروا طائفين بجوانبِه وحافَّته، وحَفَفْتُه به، أي: جَعَلْتُه مُطِيْفاً به.

'Kavim onu kuşattı' denildiğinde; onun etrafında ve kenarlarında dolandılar manasına gelir. 'Onu onunla kuşattım' (حَفَفْتُه به) ise: Onu onu kuşatıcı kıldım demektir.

قوله: {كِلْتَا} : قد تقدَّم في السورة قبلها حكمُ «كلتا» وهي مبتدأ، و «آتَتْ» خبرُها. وجاء هنا على الكثير: وهو مراعاةُ لفظِها دونَ معناها.

O'nun: {كِلۡتَا} [Kehf: 33] “Her ikisi” kavli: Bir önceki sûrede {كِلۡتَا} kelimesinin hükmü geçmişti. O mübtedadır, {ءَاتَتۡ} [Kehf: 33] “verdi” ise onun haberidir. Burada yaygın olan kullanım üzere gelmiştir ki o da: Anlamı değil, lafzının gözetilmesidir.

وقرأ عبد الله - وكذلك هي في مصحفِه - «كلا الجَنَّتين» بالتذكير لأنَّ التأنيثَ مجازيٌّ. ثم قرأ «آتَتْ» بالتأنيث اعتباراً بلفظ «الجنتين» فهو نظيرُ «طَلَعَ الشمسُ وأشرقَتْ» وروى الفراء عنه قراءةً أخرى: «كلُّ الجنتين آتى أُكُلَه» أعادَ الضميرَ على لفظِه.

Abdullah [b. Mes'ûd] -kendi mushafında da böyledir- müenneslik mecazi olduğu için müzekker olarak {كِلَا ٱلۡجَنَّتَيۡنِ} şeklinde okumuştur. Sonra {ٱلۡجَنَّتَيۡنِ} lafzını dikkate alarak müenneslikle {ءَاتَتۡ} okumuştur; bu durum 'güneş doğdu ve parıldadı' (طَلَعَ الشمسُ وأشرقَتْ) ibaresinin benzeridir. Ferrâ ondan başka bir kıraat daha rivayet etmiştir: Zamiri kendi lafzına döndürerek {كُلُّ ٱلۡجَنَّتَيۡنِ ءَاتَىٰٓ أُكُلَهُۥ} şeklinde okumuştur.

قوله: «وفجَّرْنا» العامَّةُ على التشديد وإنما كان كذلك، وهو نهر واحد مبالغةٌ فيه. وقرأ يعقوب وعيسى بن عمر بالتخفيفِ وهي قراءةُ الأعمش في سورة القمر، والتشديدُ هناك أظهرُ لقولِه «عيوناً» .

O'nun: {وَفَجَّرۡنَا} [Kehf: 33] “ve fışkırttık” kavli: Cumhur şedde ile okumuştur. Tek bir nehir olduğu halde bu şekilde gelmesi mübalağa içindir. Ya'kûb ve Îsâ b. Ömer tahfif ile {وَفَجَرْنَا} okumuşlardır; bu A'meş'in Kamer sûresindeki kıraatidir. Orada ise O'nun: {عُيُونٗا} [Kamer: 12] “pınarlar olarak” kavlinden dolayı şeddeli okuyuş daha açıktır.

والعامَّةُ على فتحِ هاء «نَهَر» وأبو السَّمال والفياض بسكونها.

Cumhur {نَهَرٗا} [Kehf: 33] kelimesinin he harfini fetha ile okumuştur; Ebu's-Semmâl ve el-Feyyâd ise sükûnu ile {نَهْرًا} okumuşlardır.

قوله: {وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ} : قد تقدَّم الكلامُ فيه في الأنعام مستوفى، وتقدَّم أنَّ «الثُّمُرَ» بالضم المالُ. فقال ابنُ عباس: جميع المال مِنْ ذهبٍ وفِضَّةٍ وحيوانٍ وغير ذلك. قال النابغة:

O'nun: {وَكَانَ لَهُۥ ثَمَرٞ} [Kehf: 34] “Ve onun serveti/ürünü vardı” kavli: Bu konudaki açıklama En'âm sûresinde etraflıca geçmişti. Damme ile {الثُّمُرُ} kelimesinin mal anlamına geldiği de geçmişti. İbn Abbâs şöyle demiştir: Altın, gümüş, hayvan ve diğerlerinden oluşan malın tamamıdır. Nâbiga şöyle demiştir:

٣١٥ - ٩- مَهْلاً فداءً لك الأقوامُ كلُّهمُ ... وما أُثَمِّرُ مِنْ مالٍ ومِنْ وَلَدِ

315-9- «Ağır ol! Bütün kavimler, artırıp çoğalttığım mal ve evlatlar sana feda olsun.»

وقيل: هو الذهب والفضة خاصةٍ.

Özellikle altın ve gümüş olduğu da söylenmiştir.

وقرأ أبو رجاء «بِثَمْرِه» بفتحة وسكون.

Ebû Recâ fetha ve sükûn ile {بِثَمْرِهِ} şeklinde okumuştur.

قوله: «وهو يحاوِرُه» جملةٌ حالية مُبَيِّنة إذ لا يَلْزَمُ مِنَ القولِ المحاوَرَةُ؛ إذ المحاوَرَةُ مراجعةُ الكلام مِنْ حار، أي: رَجَعَ، قال تعالى: {إِنَّهُ ظَنَّ أَن لَّن يَحُورَ} [الانشقاق: ١٤] . وقال امرؤ القيس:

O'nun: {وَهُوَ يُحَاوِرُهُۥ} [Kehf: 34] “onunla tartışırken” kavli: Açıklayıcı bir hâl cümlesidir; zira her söz söylemek muhâvereyi gerektirmez. Çünkü muhâvere; dönmek manasına gelen 'hâre'den (حار) türeyerek sözü karşılıklı alıp vermek demektir; Allah Teâlâ: {إِنَّهُۥ ظَنَّ أَن لَّن يَحُورَ} [İnşikâk: 14] “Çünkü o asla geri dönmeyeceğini sanmıştı” buyurmuştur. İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:

٣١٦ - ٠-

316-0-

وما المرءُ إلا كالشِّهابِ وضَوئِه ... يَحُوْرُ رَماداً بعد إذ هُوَ ساطِعُ

«İnsan ancak bir kayan yıldız ve onun ışığı gibidir; parıldadıktan sonra küle döner.»

ويجوز أَنْ تكونَ حالاً مِنَ الفاعل أو من المفعول.

Fâilden veya mef'ûlden hâl olması caizdir.

قوله: {جَنَّتَهُ} : / إنما أفرد بعد ذِكْرِ التثنية اكتفاءً بالواحدِ للعِلْمِ بالحال. قال أبو البقاء: «كما اكْتُفِيَ بالواحدِ عن الجمعِ في قولِ الهُذَليّ:

O'nun: {جَنَّتَهُۥ} [Kehf: 35] “bahçesine” kavli: / İki tane olduğu zikredildikten sonra tekil getirilmesi, durumun bilinmesi sebebiyle tekille iktifa edildiğindendir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Huzelî'nin şu sözünde çoğul yerine tekille iktifa edildiği gibi:

٣١٦ - ١- فالعينُ بعدَهُمُ كأنَّ حِداقَها ... سُمِلَتْ بشَوْكٍ فَهْيَ عُورٌ تَدْمَعُ

316 - 1- «Onlardan sonra göz, sanki gözbebeklerine diken batırılmış gibi [oldu]; bu yüzden kördür, yaş döker.»

ولقائلٍ أن يقول: إنما جاز ذلك لأنَّ جمعَ التكسيرِ يجري مَجْرى المؤنثة، فالضمير في» سُمِلَتْ «وفي» فهي «يعود على الحِداق لا على حَدَقة واحدة كما تَوَهَّم.

Birisi şöyle diyebilir: Bu durum ancak kuralsız çoğulun (cem-i teksir) müennes hükmünde olmasından dolayı caiz olmuştur. Dolayısıyla {سُمِلَتْ} ve {فَهْيَ} ifadelerindeki zamir, [Ebu'l-Bekâ'nın] zannettiği gibi tek bir gözbebeğine değil, çoğul olan {حِدَاق} kelimesine dönmektedir.