تقول إذا دَرَأْتُ لها وَضِيني ... أهذا دِينُه أبداً ودِينِي
Semerin göğüslüğünü ona bağladığımda der ki: Bu daima onun âdeti ve benim âdetim midir?
ودانَ عصى وأطاع، وذلَّ وعزَّ، فهو من الأضداد. والقضاءُ، ومنه قوله تعالى: {وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ الله} [النور: ٢] أي في قضائِه وحكمه، والحالُ، سُئل بعضُ الأعراب فقال: «لو كنتُ على دِينٍ غيرِ هذه لأَجَبْتُكَ» أي: على حالة.
*Dâne* fiili hem isyan etti hem de itaat etti; hem zelil oldu hem de aziz oldu anlamlarına gelir, dolayısıyla zıt anlamlı (*ezdâd*) kelimelerdendir. [Ayrıca] kaza (hüküm) anlamına da gelir; Yüce Allah'ın şu ayeti bundandır: {وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ الله} “Allah'ın dini (hükmü) konusunda o ikisine karşı size bir acıma duygusu tutmasın” [en-Nûr 2], yani O'nun kazasında ve hükmünde. [Yine] hal (durum) anlamına da gelir; nitekim bedevilerden birine sorulduğunda şöyle demiştir: «Şayet bundan başka bir *dîn* üzere olsaydım sana cevap verirdim», yani başka bir hal üzere olsaydım.
والداءُ: ومنه قول الشاعر:
[Ayrıca] dert/hastalık anlamına gelir; şairin şu sözü bundandır:
٥٧ - يا دينَ قلبِك مِن سَلْمى وقد دِينا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
57 - Ey Selmâ yüzünden kalbinin tutulduğu dert! Oysa o zaten dertlenmiştir...
ويقال: دِنْتُه بفعلِه أَدِينُه دَيْناً ودِيناً - بفتح الدال وكسرها في المصدر - أي جازَيْتُه. والدِّينُ أيضاً: الطاعةُ، ومنه: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً} [النساء: ١٢٥] أي: طاعةً، ويستعار للمِلَّة والشريعةِ أيضاً، قال تعالى: {أَفَغَيْرَ دِينِ الله يَبْغُونَ} [آل عمران: ٨٣] يعني الإِسلام، بدليل قوله تعالى: {وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإسلام دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} [آل عمران: ٨٥] . والدِّينُ: سيرة المَلِك، قال زهير:
Yaptığı fiilden ötürü «دِنْتُه بفعلِه أَدِينُه دَيْناً ودِيناً» -masdarda dâl harfinin fethası ve kesresiyle- denilir; yani ona karşılığını verdim. *ed-Dîn* aynı zamanda itaat demektir; şu ayet bundandır: {وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً} “Dince (itaatçe) daha güzel olan kimdir?” [en-Nisâ 125], yani itaatçe. Din ve şeriat için de istiare yoluyla kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَفَغَيْرَ دِينِ الله يَبْغُونَ} “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” [Âl-i İmrân 83], yani İslam'ı; bunun delili Yüce Allah'ın şu ayetidir: {وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإسلام دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, ondan asla kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân 85]. *ed-Dîn*, melikin (hükümdarın) idaresi/siyaseti demektir. Züheyr şöyle demiştir:
٥٨ - لَئِنْ حَلَلْتَ بجوٍّ في بني أسَدٍ ... في دينِ عمروٍ وحالَتْ بينَنَا فَدَكُ
58 - Esed oğulları arasındaki Cevv'e, Amr'ın hâkimiyeti (itaati) altına yerleşsen de, aramızda Fedek engel olsa da...
يقال: دِينَ فلان يُدانُ إذا حُمِل على مكروهٍ، ومنه قيل للعبدِ، مَدين ولِلأمَةِ مَدِينة. وقيل: هو من دِنْتُه إذا جازيته بطاعته، وجَعَل بعضُهم المدينةَ من هذا الباب، قاله الراغب. وسيأتي تحقيقُ هذه اللفظة عند ذِكْرِها.
Bir kimse hoşlanmadığı bir şeye zorlandığında «دِينَ فلان يُدانُ» denilir; bundan dolayı köleye *medîn*, cariyeye de *medîne* denilmiştir. Bir görüşe göre bu, «دِنْتُه» sözünden gelir; ona itaatinin karşılığını verdiğin zaman [kullanılır]. Bazıları *el-Medîne* kelimesini de bu bâbdan saymıştır; bunu Râgıb söylemiştir. Bu lafzın tahkiki zikredileceği yerde gelecektir.
«إياك» مفعولٌ مُقدَّمٌ على «نَعْبُدُ» ، قُدِّم للاختصاصِ، وهو واجبُ الانفصالِ. واختلفوا فيه: هل هو من قَبيل الأسماءِ الظاهرة أو المضمرةِ؟ فالجمهورُ على أنه مضمرٌ، وقال الزجاج: «هو اسم ظاهر» ، وترجيحُ القولين مذكورٌ في كتب النحو.
«İyyâke» (إياك), «na'büdü» (نَعْبُدُ) fiilinin önüne geçmiş bir mef'uldür; ihtisas (özgü kılma) için öne alınmıştır ve munfasıl (ayrık) olması vaciptir. [Nahivciler] onun zahir isimler türünden mi yoksa zamirlerden mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin cumhuru onun zamir olduğu görüşündedir. Zeccâc ise «O zahir bir isimdir» demiştir. Bu iki görüşün tercihi nahiv kitaplarında zikredilmiştir.
والقائلونَ بأنه ضميرٌ اختلفوا فيه على أربعةِ أقوال، أحدُها: أنه كلَّه ضميرٌ. والثاني: أن: «إيَّا» وحدَه ضميرٌ وما بعده اسمٌ مضافٌ إليه يُبَيِّنُ ما يُراد به من تكلمٍ وغَيْبَةٍ وخطاب، وثالثُها: أن «إيَّا» وحدَه ضميرٌ وما بعدَه حروفُ تُبَيِّنُ ما يُراد به. ورابعها: أنَّ «إيَّا» عمادٌ وما بعده هو الضمير، وشَذَّت إضافتُه إلى الظاهرِ في قولهم: «إذا بلغ الرجلُ الستين فإياه وإيَّا الشَوابِّ» بإضافة «إيا» إلى الشَوابِّ، وهذا يؤيِّد قولَ مَنْ جَعَلَ الكافَ والهاءَ والياءَ في محل جرٍّ إذا قلت: إياك إياه إياي.
Onun zamir olduğunu söyleyenler de kendi aralarında dört görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Tamamı zamirdir. İkincisi: Yalnızca «iyyâ» (إِيَّا) zamirdir, sonrasındaki ise mütekellim, gâib ve muhataptan neyin kastedildiğini açıklayan bir muzafun ileyh isimdir. Üçüncüsü: Yalnızca «iyyâ» (إِيَّا) zamirdir, sonrasındakiler ise kastedilen şeyi açıklayan harflerdir. Dördüncüsü: «İyyâ» (إِيَّا) imaddır (destektir), zamir ise sonrasındakidir. «Kişi altmışına ulaştığında genç kadınlardan sakınsın» anlamındaki «إذا بلغ الرجلُ الستين فإياه وإيَّا الشَوابِّ» sözlerinde «iyyâ»nın «eş-Şevâbb» kelimesine izafet edilmesiyle onun zahir isme izafe edilmesi şaz olmuştur; bu da «iyyâke, iyyâhu, iyyâye» (إياك إياه إياي) dediğinde kâf, he ve yâ'yı cer mahallinde kabul eden kimsenin görüşünü desteklemektedir.
وقد أَبْعَدَ بعضُ النحويين فَجَعَل له اشتقاقاً، ثم قال: هل هو مشتقٌ من «أَوّ» كقول الشاعر:
Bazı nahivciler ise aşırıya giderek ona bir iştikak (türeme) tayin etmiş, sonra da şöyle demiştir: Acaba o, şairin şu sözündeki gibi «evv» (أَوّ) kelimesinden mi türemiştir:
٥٩ - فَأَوِّ لذِكْراها إذا ما ذَكَرْتُها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
59 - Onu andığım her an onun hatırasına ah [ederim]...
أو من «آية» كقوله:
Yoksa şairin şu sözündeki gibi «âyet» (آية) kelimesinden mi türemiştir:
٦٠ - لم يُبْقِ هذا الدهرُ من آيائِهِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
60 - Bu zaman onun izlerinden (alametlerinden) geriye bir şey bırakmadı...
وهل وزنه إفْعَل أو فَعيل أو فَعُول ثم صَيَّره التصريف إلى صيغة إيَّا؟ وهذا الذي ذكره هذا القائل لا يُجْدِي فائدةً، مع أنَّ التصريف والاشتقاق لا يَدْخلان في المتوغِّل في البناء.
Ve acaba vezni *if'al* mi, *fa'îl* mi, yoksa *fa'ûl* müdür de sarf ilmi onu «iyyâ» (إيَّا) kalıbına mı dönüştürmüştür? Bu görüş sahibinin zikrettiği bu şey hiçbir fayda sağlamaz; kaldı ki sarf ve iştikak, yapısı gereği mebni olan kelimelere dâhil olmaz.
وفيه لغاتٌ: أشهرُها كسرُ الهمزةِ وتشديدُ الياءِ، ومنها فتحُ الهمزةِ وإبدالُها هاءً مع تشديدِ الياء وتخفيفها. قال الشاعر:
Bunda çeşitli lehçeler vardır: En meşhuru hemzenin kesresi ve yâ'nın şeddesi iledir. Bunlardan biri de hemzenin fethası ve yâ'nın şeddeli veya şeddesiz oluşuyla birlikte [hemzenin] he harfine dönüştürülmesidir (*hiyyâke/hiyâke*). Şair şöyle demiştir:
٦١ - فَهِيَّاك والأمرَ الذي إنْ توسَّعَتْ ... مَواردُه ضاقَتْ عليك مصادِرُهْ
61 - Giriş yolları genişlediğinde çıkış yolları sana daralan işten sakın!
[وقال بعضهم: إياك بالتخفيف مرغوبٌ عنه] ، لأنه يصير «شمسَك نعبد، فإنَّ إياةَ الشمس ضَوْءُها بكسر الهمزة، وقد تُفتح، وقيل: هي لها بمنزلة الهالة للقمر، فإذا حَذَفْتَ التاءَ مَدَدْتَ، قال:
[Bazıları şöyle demiştir: Şeddesiz olarak «iyâke» demekten kaçınılır], çünkü bu takdirde anlam «Senin güneşine kulluk ederiz» olur; zira hemzenin kesresiyle *iyâtü'ş-şems* (إياة الشمس), güneşin ışığı demektir; bazen fetha ile de okunur. Denildi ki: O, güneş için ayın halesi konumundadır. Tâ harfini hazfettiğinde med yaparsın. Şair demiştir ki:
٦٢ - سَقَتْه إياةُ الشمسِ إلاَّ لِثاتِه ... أُسِفَّ فلم تَكْدِمْ عليه بإثْمِدِ
62 - Diş etleri hariç onu güneşin ışığı suladı; [diş etleri ise] sürmelendi ve üzerine ismed taşıyla baskı yapılmadı.
وقد قُرئ ببعضها شاذاً، وللضمائر بابٌ طويلٌ وتقسيمٌ متسع لا يحتمله هذا الكتابُ، وإنما يأتي في غضونِه ما يليقُ به.
Bunların bazılarıyla şaz olarak kıraat yapılmıştır. Zamirler konusu uzun bir bâbdır ve bu kitabın kaldıramayacağı genişlikte bir taksimatı vardır; bu kitabın satırları arasında ancak ona uygun düşen miktarı gelecektir.
ونعبُدُ: فعلٌ مضارع مرفوع لتجرده من الناصب والجازم، وقيل: لوقوعِه
«Na'büdü» (نعبُدُ): Nâsıb (nasb eden) ve câzimden (cezm eden) soyutlandığı için merfû olan bir muzâri fiildir. Bir görüşe göre ise
موقعَ الاسم، وهذا رأيُ البصريين، ومعنى المضارعِ المشابِهُ، يعني أنه أشْبَه الاسمَ في حركاتِهِ وسَكَناتِهِ وعددِ حروفِهِ، ألا ترى أنَّ ضارباً بزنة يَضْرب فيما ذَكَرْتُ لك وأنه يَشِيع ويختصُّ في الأزمان، كما يشيعُ الاسمُ ويختصُّ في الأشخاصِ، وفاعلُه مستترٌ وجوباً لِما مرَّ في الاستعاذة.
ismin yerine geçtiği için [merfûdur]; bu Basralıların görüşüdür. *el-Muzâri'* kelimesinin anlamı «benzer» demektir; yani harekelerinde, sükûnlarında ve harf sayısında isme benzemiştir. Görmez misin ki sana zikrettiğim hususlarda *dâribun* (ضارب), *yadribu* (يَضْرب) veznindedir ve ismin şahıslarda umumilik veya hususilik ifade ettiği gibi o da zamanlarda yaygınlaşır (genellik bildirir) ve hususileşir. Fâili ise istiâze bahsinde geçtiği üzere vacip olarak müstetirdir (gizlidir).
والعِبادة غاية التذلل، ولا يستحقُّها إلا مَنْ له غايةُ الإِفضالِ وهو الباري تعالى، فهي أبلغُ من العبودية، لأنَّ العبوديةَ إظهارُ التذلل، ويقال: طريق مُعَبَّد، أي مذلَّل بالوطء، قال طرفة:
İbadet (*el-ibâde*), boyun bükmenin (tezellülün) en son noktasıdır; buna ise ancak lütuf ve ihsanın en son noktasına sahip olan Yüce Yaratıcı hak kazanır. Dolayısıyla o, ubûdiyetten daha beliğdir; çünkü ubûdiyet tezellülü açığa vurmaktır. [Nitekim Araplarca] çiğnenerek düzeltilmiş/aşındırılmış yola «طريق مُعَبَّد» (müzellel yol) denilir. Tarafe şöyle demiştir:
٦٣ - تباري عِتاقاً ناجِياتٍ وَأَتْبَعَتْ ... وَظِيفاً وظيفاً فوقَ مَوْرٍ مُعَبَّدِ
63 - O [deve], soylu ve süratli develerle yarışır; işlek ve ayaklar altında çiğnenmiş düzgün bir yolda adımlarını ardı ardına atar.
ومنه: العبدُ لذلَّته، وبعيرٌ مُعَبَّد: أي مُذَلَّل بالقَطِران.
Zelil oluşundan ötürü kula *el-abd* (العبد) denilmesi bundandır. «بعيرٌ مُعَبَّد» ise katranla uysallaştırılmış/yola getirilmiş deve demektir.
وقيل: العبادةُ التجرُّدُ، ويُقال: عَبَدْت الله بالتخفيف فقط، وعَبَّدْتُ الرجلَ بالتشديد فقط: أي ذَلَّلته أو اتخذتُه عبداً.
Bir görüşe göre ibadet tecerrüddür (tüm varlığıyla yönelmektir). Yalnızca şeddesiz olarak «عَبَدْت الله» (Allah'a ibadet ettim) denilir; yalnızca şeddeli olarak da «عَبَّدْتُ الرجلَ» (Adamı boyun eğdirdim veya onu köle edindim) denilir.
وفي قوله تعالى: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} التفاتٌ من الغَيْبة إلى الخطاب، إذ لو جَرَى الكلامُ على أصلِه لقيل: الحمد الله، ثم قيل: إياه نعبدُ، والالتفاتُ: نوع من البلاغة. ومن الالتفات - إلا أنه عَكْسُ هذا - قولُه تعالى: {حتى إِذَا كُنتُمْ فِي الفلك وَجَرَيْنَ بِهِم} [يونس: ٢٢] ، ولم يقل: بكم. وقد التفت امرؤ القيس ثلاثةَ التفاتات في قوله:
Yüce Allah'ın {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} “Yalnız Sana kulluk ederiz” kavlinde gâibten muhataba iltifat vardır; zira söz aslı üzere devam etseydi «Hamd Allah'a aittir», ardından da «O'na kulluk ederiz» denilirdi. İltifat ise belagatin bir türüdür. Bunun tersi olan iltifata ise Yüce Allah'ın şu kavli örnektir: {حتى إِذَا كُنتُمْ فِي الفلك وَجَرَيْنَ بِهِم} “Nihayet siz gemide bulunduğunuz ve o [gemiler] onları alıp götürdüğü zaman” [Yûnus 22]; «sizi alıp götürdüğü zaman» dememiştir. İmruü'l-Kays da şu sözünde üç defa iltifat yapmıştır:
٦٤ - تطاوَلَ ليلُكَ بالإِثمِدِ ... وبات الخَليُّ ولم تَرْقُدِ
64 - İsmid'de gecen uzadıkça uzadı; tasasız kimse uyudu, sense uyuyamadın.
وباتَ وباتَتْ له ليلَةٌ ... كليلة ذي العائِرِ الأرْمَدِ
O geceledi ve ona, gözüne çöp kaçmış ağrılı kimsenin gecesi gibi bir gece hasıl oldu.
وذلك من نبأٍ جاءني ... وخُبِّرْتُه عن أَبِي الأسودِ
Bu da bana ulaşan ve Ebu'l-Esved'den haber verilen bir haber yüzündendir.
وقد خَطَّأ بعضُهم الزمخشري في جَعْلِه هذا ثلاثة التفاتات، وقال: بل هما التفاتان، أحدهما خروجٌ من الخطابِ المفتتحِ به في قوله: «ليلُك» إلى الغيبة في قوله: «وباتَتْ له ليلةٌ» ، والثاني: الخروجُ من هذه الغيبةِ إلى التكلم في قوله: «من نبأٍ جاءني وخُبِّرْتُه» . والجواب أن قوله أولاً: «تطاول ليلُك» فيه التفاتٌ، لأنه كان أصلُ الكلامِ أن يقولَ: تطاول ليلي، لأنه هو المقصودُ، فالتفت من مَقام التكلمِ إلى مقامِ الخطابِ، ثم من الخطابِ إلى الغَيْبَةِ، ثم من الغَيْبة إلى التكلمِ الذي هُوَ الأصلُ.
Bazıları Zemahşerî'yi bunda üç iltifat bulunduğunu söylediği için hatalı bulmuş ve şöyle demiştir: Bilakis iki iltifat vardır: Birincisi, «gecen» (ليلُك) sözünde kendisiyle başlanan muhatap sıygasından «onun bir gecesi oldu» (وباتَتْ له ليلةٌ) sözündeki gâibe geçiştir. İkincisi: Bu gâib sıygasından «bana ulaşan ve bana haber verilen bir haberden» (من نبأٍ جاءني وخُبِّرْتُه) sözündeki mütekellim sıygasına geçiştir. [Buna] cevap şudur: Onun ilk olarak «gecen uzadı» sözünde de bir iltifat vardır; çünkü sözün aslı «gecem uzadı» demesiydi, zira kastedilen kendisidir; böylece mütekellim makamından muhatap makamına, sonra muhataptan gâibe, sonra da gâibten asıl olan mütekellime iltifat etmiştir.
وقُرئ شاذاً: «إِيَّاكَ يُعْبَدُ» على بنائِه للمفعول الغائبِ، ووجهُها على إشكالها: أنَّ فيها استعارةً والتفاتاً، أمّا الاستعارةُ فإنه استُعير فيها ضميرُ النصب لضمير الرفع، والأصل: أنت تُعْبَدُ، وهو شائعٌ كقولهم: عساك وعساه وعساني في أحد الأقوال، وقول الآخر:
Şaz olarak gâib meçhul fiil kalıbıyla «إِيَّاكَ يُعْبَدُ» şeklinde de okunmuştur. Taşıdığı müşkillikle beraber bunun açıklaması şudur: Bunda bir istiare ve bir iltifat vardır. İstiareye gelince; onda nasb zamiri ref zamiri yerine istiare edilmiştir; aslı «أنت تُعْبَدُ» (Sana ibadet olunur) şeklindedir. Görüşlerden birine göre «عساك», «عساه» ve «عساني» sözlerinde ve diğer şairin şu sözünde olduğu gibi bu yaygındır:
٦٥ - يابنَ الزُّبير طالما عَصَيْكا ... وطالَمَا عَنِّيْتَنَا إِلَيكا
65 - Ey Zübeyr'in oğlu! Sana ne kadar da çok isyan ettin ve bizi kendine doğru ne kadar da çok yordun!
فالكاف في «عَصَيْكا» نائِبةٌ عن التاء، والأصل: عَصَيْتَ. وأمَّا الالتفاتُ فكان من حقِّ هذا القارئ أن يقرأ: إياك تُعْبَدُ بالخطابِ، ولكنه التفتَ من الخطاب في «إيَّاك» إلى الغيبة في «يُعْبَدُ» ، إلا أنَّ هذا التفاتٌ غريب، لكونه في
«عَصَيْكا» ifadesindeki kâf harfi tâ'nın naibidir (yerine geçmiştir), aslı ise «عَصَيْتَ» şeklindedir. İltifata gelince; bu kıraati yapan kimsenin kural gereği muhatap sıygasıyla «إياك تُعْبَدُ» okuması gerekirdi; fakat o «iyyâke»deki (إيَّاك) muhataptan «yü'bedü»deki (يُعْبَدُ) gâibe iltifat etmiştir. Ne var ki bu,
جملة واحدةٍ/ بخلاف الالتفاتِ المتقدم. ونظيرُ هذا الالتفات قوله:
önceki iltifatın aksine tek bir cümle içinde yer aldığı için garip bir iltifattır. Bu iltifatın benzeri şu sözdür:
٦٦ - أأنتَ الهلاليُّ الذي كنتَ مرةً ... سَمِعْنا به والأَرْحَبِيُّ المُغَلَّبُ
66 - Bir vakitler namını işittiğimiz o Hilâlli ve yenilgiye uğratılmış Erhabî sen misin?
فقال: «به» بعد قوله: «أنت وكنت» .
Nitekim «sen ve idin» (أنت وكنت) sözünden sonra [gâib zamiriyle] «onu/namını» (به) demiştir.
و «إيَّاك» واجبُ التقديمِ على عاملهِ، لأنَّ القاعدةَ أن المفعولَ به إذا كان ضميراً -لو تأخَّر عن عاملهِ وَجَبَ اتصالُه - وَجَب تقديمُه، وتحرَّزوا بقولهم: «لو تأخَّر عنه وَجَبَ اتصالَهُ» من نحو: «الدرهمَ إياه أعطيتُك» لأنك لو أَخَّرْتَ الضميرَ هنا فقلت: «الدرهمَ أعطيتُك إياه» لم يلزمِ الاتصالُ لِما سيأتي، بل يجوز: أعطيتُكه.
«İyyâke» (إيَّاك) kelimesinin amilinin önüne geçmesi vaciptir. Çünkü kaide şudur: Mef'ulün bih, amilinden sonraya kaldığı takdirde muttasıl olması vacip olan bir zamir ise, öne alınması vaciptir. Nahivciler «sonraya kaldığı takdirde muttasıl olması vacip ise» sözleriyle, «الدرهمَ إياه أعطيتُك» gibi kullanımlardan sakınmışlardır; çünkü buradaki zamiri sonraya bırakıp «الدرهمَ أعطيتُك إياه» desen, ileride geleceği üzere [zamirin] bitişmesi gerekmez, bilakis «أعطيتُكه» demek de caizdir.
والكلام في «إياك نَسْتعين» كالكلام في «إياك نعبدُ» والواو عاطفة، وهي من المُشَرِّكة في الإِعراب والمعنى، ولا تقتضي ترتيباً على قول الجمهور، خلافاً لطائفةٍ من الكوفيين. ولها أحكامٌ تختصُّ بها تأتي إن شاء الله تعالى.
«İyyâke neste'în» (إياك نَسْتعين) hakkındaki izah, «İyyâke na'büdü» (إياك نعبدُ) hakkındaki izah gibidir. Vâv atıf harfidir; irapta ve anlamda ortak kılan harplerdendir ve Kûfelilerden bir zümrenin aksine cumhurun görüşüne göre bir sıra düzeni (tertip) gerektirmez. Kendisine has hükümleri vardır ki inşallah gelecektir.
وأصل نَسْتعين: نَسْتَعْوِنُ مثل نَسْتَخْرِجُ في الصحيحِ، لأنه من العَوْنِ، فاستُثْقِلت الكسرةُ على الواو، فنُقِلَت إلى الساكن قبلها، فَسَكَنت الواوُ بعد النقلِ وانكسر ما قبلها فَقُلِبَتْ ياءً. وهذه قاعدةٌ مطردَة، نحو: ميزان ومِيقات وهما من الوَزْن والوَقْت.
«Neste'în» (نَسْتعين) kelimesinin aslı, sahih fiildeki «nestahricü» (نَسْتَخْرِجُ) gibi «nesta'vinu» (نَسْتَعْوِنُ) şeklindedir; çünkü yardım anlamına gelen *el-avnu* (العَوْن) kökündendir. Vâv harfi üzerindeki kesre ağır bulunup kendisinden önceki sakin harfe aktarılmış, nakilden sonra vâv sakin kalıp bir önceki harf de meksûr olduğundan vâv yâ harfine dönüştürülmüştür. Bu; *vezn* ve *vakt* köklerinden gelen *mîzân* (ميزان) ve *mîkât* (مِيقات) kelimelerinde olduğu gibi kurallı (muttarid) bir kaidedir.
والسينُ فيه معناها الطلبُ، أي: نطلب منك العَوْنَ على العبادة، وهو أحدُ المعاني التي ل استفعل، وله معانٍ أُخَرُ: الاتخاذُ نحو: استعْبَدَه أي:
Buradaki sîn harfi talep (isteme) anlamındadır; yani ibadet konusunda Senden yardım isteriz. Bu da *istef'ale* (استفعل) babının anlamlarından biridir. Bunun başka anlamları da vardır: «استعْبَدَه» (onu köle edindi) örneğinde olduğu gibi ittihaz (edinme), yani:
اتخذه عبداً، والتحول نحو: استحْجَرَ الطين أي: صار حَجَراً، ومنه قوله: «إن البُغاثَ بأرضِنا تَسْتَنْسِر» ، أي: تتحوَّل إلى صفة النسور، ووجودُ الشيء بمعنى ما صِيغ منه، نحو: استعظَمه أي وجدَه عظيماً، وعدُّ الشيء كذلك وإن لم يكنْ، نحو: استحسنه، ومطاوعةُ أَفْعَل نحو: أَشْلاه فاستشلى، وموافقتُه له أيضاً نحو: أَبَلَّ المريضُ واستبلَّ، وموافقةُ تفعَّل، نجو: استكبرَ بمعنى تكبَّر، وموافقةُ افتَعَلَ نحو: استعصمَ بمعنى اعتصم، والإِغناءُ عن المجردِ نحو: استكفَّ واستحيى، لم يُلْفَظْ لهما بمجردٍ استغناءً بهما عنه، وللإِغناءِ بِهِ عن فَعَل أي المجردِ الملفوظِ به نحو: استرجع واستعانَ، أي: رَجَع وحَلَق عانَتَه.
onu köle edindi. «استحْجَرَ الطين» (çamur taşlaştı), yani taş haline geldi örneğindeki gibi tahavvül (dönüşme); «Şüphesiz zayıf kuşlar bizim yurdumuzda kartallaşır» sözü de bundandır, yani kartalların vasfına bürünür. Bir şeyi kendisinden türetildiği mana üzere bulmak; «استعظَمه» (onu büyük gördü/buldu), yani onu büyük buldu örneğinde olduğu gibi. Gerçekte öyle olmasa bile bir şeyi öyle saymak; «استحسنه» (onu güzel buldu/saydı) gibi. «أَشْلاه فاستشلى» (onu çağırdı, o da çağrıya uydu) örneğinde olduğu gibi *ef'ale* (أَفْعَل) babının mutavaatı (dönüşlülüğü) için gelir; «أَبَلَّ المريضُ واستبلَّ» (hasta iyileşti) örneğinde olduğu gibi onunla aynı manada da gelir. «استكبرَ» (büyüklendi) kelimesinin «تكبَّر» manasında olması gibi *tefa''ale* (تفعَّل) babına muvafakat için; «استعصمَ» (korunmaya sığındı) kelimesinin «اعتصم» manasında olması gibi *ifta'ale* (افتَعَلَ) babına muvafakat için gelir. «استكفَّ» ve «استحيى» kelimelerinde olduğu gibi mücerred fiile ihtiyaç bırakmamak (istiğnâ) için gelir; zira bu iki fiil mücerredin yerine kaim olduğundan bunların mücerredi telaffuz edilmemiştir. «استرجع» (innâ lillâh dedi veya geri döndü) ve «استعانَ» (yardım istedi veya kasık tıraşı oldu) örneklerinde olduğu gibi kendisiyle bizzat telaffuz edilen mücerred *fe'ale* (فَعَل) fiiline ihtiyaç bırakmamak için de gelir; yani geri döndü ve kasık tüylerini tıraş etti demektir.
وقرئ «نِسْتعين» بكسر حرفِ المضارعةِ، وهي لغةٌ مطردةٌ في حروف المضارعة، وذلك بشرطِ ألاَّ يكونَ حرفُ المضارعة ياء، لثقلِ ذلك. على أن بعضهم قال: يِيجَل مضارع وَجِلَ، وكأنه قصدَ إلى تخفيفِ الواو إلى الياء فَكَسر ما قبلها لتنقلبَ، وقد قرئ: {فإنهم يِيْلمونَ} [النساء: ١٠٤] ، وهي هادمةٌ لهذا الاستثناء، وسيأتي تحقيقُ ذلك في موضعه إن شاء الله تعالى، وأن يكونَ المضارعُ من ماضٍ مكسورِ العينِ نحو: تِعْلم من عَلِمَ، أو في أوله همزة وصل نحو: نِسْتعين من استعان أو تاء مطاوعة نحو: نِتَعلَّم من تَعَلَّم، فلا يجوز في يَضْرِبُ ويَقْتُل كسرُ حرفِ المضارعة لعدمِ الشروط المذكورة. ومن طريف
Muzâraat harfinin kesresiyle «niste'în» (نِسْتعين) şeklinde de okunmuştur; bu, muzâraat harflerinde kurallı bir lehçedir; şu kadar var ki ağırlığından ötürü muzâraat harfinin yâ olmaması şarttır. Bununla birlikte bazıları, *vecile* (وَجِلَ) fiilinin muzârisi olarak «yîcelü» (يِيجَل) demiştir; sanki vâv harfini yâ'ya hafifletmeyi kastetmiş ve dönüşmesi için öncesini kesre yapmıştır. Nitekim {فإنهم يِيْلمونَ} “Çünkü onlar da acı çekiyorlar” [en-Nisâ 104] şeklinde de okunmuştur ki bu, mezkûr istisnayı geçersiz kılmaktadır. Bunun tahkiki inşallah kendi yerinde gelecektir. [Diğer bir şart da] muzâri fiilin aynü'l-fiili meksûr olan bir mâziden gelmesidir; *alime*den (عَلِمَ) «ti'lemü» (تِعْلم) gibi; yahut başında vasıl hemzesi bulunmasıdır; *iste'âne*den (استعان) «niste'în» (نِسْتعين) gibi; veya mutavaat tâ'sı bulunmasıdır; *tealleme*den (تَعَلَّم) «nita'allemü» (نِتَعلَّم) gibi. Bu sebeple zikredilen şartlar bulunmadığı için «yadribu» (يَضْرِبُ) ve «yaktulü» (يَقْتُل) fiillerinde muzâraat harfinin kesreli okunması caiz değildir. Şöyle latif
ما يُحْكى أن ليلى الأخيلية من أهل هذه اللغة فدخلت ذات يومٍ على الحجَّاج وعنده النابغة الجعدي فذكرتْ شِدَّة البرد في بلادِها، فقال لها النابغة الجعدي وَعَرَفَ أنها تقع فيما أراد: فكيف تصنعون؟ ألا تَكْتَنُون في شدة البرد، فقالت: بلى، نِكْتَني، وكَسَرتِ النونَ، فقال: لو فَعْلْتُ ذلك لاغتسلْتُ، فضحك الحجاج وَخَجِلت ليلى.
bir kıssa anlatılır: Leylâ el-Ahyeliyye bu lehçeyi konuşanlardandı. Bir gün Haccâc'ın yanına girdi; onun yanında en-Nâbiga el-Ca'dî de vardı. Leylâ memleketindeki soğuğun şiddetinden bahsetti. en-Nâbiga el-Ca'dî onun kendi istediği tuzağa düşeceğini anlayarak: «Peki ne yaparsınız? Soğuğun şiddetinde çadırlarınıza/örtülerinize çekilmez misiniz (*elâ tektenûn*)?» dedi. Leylâ nûn harfini kesre yaparak «Evet, örtünürüz (*niktenî*)» dedi. Bunun üzerine [Nâbiga, kelimenin cinsel çağrışımından kinaye yaparak]: «Ben bunu yapsaydım guslederdim» dedi. Haccâc güldü, Leylâ ise utandı.
والاستعانة: طلبُ العَوْن، وهو المظاهَرَةُ والنُّصْرَةُ، وقَدَّم العبادةَ على الاستعانة لأنها وَصْلَةٌ لطلب الحاجة، وأطلق كُلاًّ من فِعْلي العبادة والاستعانة فلم يَذْكر لهما مفعولاً ليتناولا كلَّ معبودٍ به وكلَّ مستعانٍ، عليه، أو يكونُ المراد وقوع الفعل من غير نظرٍ إلى مفعولٍ نحو: {كُلوا واشربوا} [البقرة: ٦٠] ، أي أَوْقِعوا هذين الفعلينِ.
İstiâne: Yardım (*avn*) talep etmektir; bu da arka çıkmak ve zafere ulaştırmaktır. İbadeti istiâneden önce getirmiştir; zira ibadet, ihtiyacı talep etmek için bir vesiledir. Kendisiyle ibadet edilen her şeyi ve kendisi hususunda yardım istenen her şeyi kapsasınlar diye ibadet ve istiâne fiillerinin her ikisini de mutlak bırakmış, onlara bir mef'ul zikretmemiştir. Yahut murad, {كُلوا واشربوا} “Yiyin ve için” [el-Bakara 60] ayetinde olduğu gibi mef'ule bakılmaksızın fiilin meydana gelmesidir; yani bu iki fiili gerçekleştirin demektir.
قوله تعالى: {اهدنا الصراط} : إلى آخرها: اهْدِ: صيغةُ أمرٍ ومعناها الدعاءُ. وهذه الصيغةُ تَرِدُ لمعانٍ كثيرةٍ ذَكرها الأصوليون. وقال بعضهم: إنْ وَرَدَتْ صيغة افعَلْ من الأعلى للأَدنى قيل فيها أمرٌ، وبالعكس دعاءٌ، ومن المساوي التماسٌ. وفاعلُه مستترٌ وجوباً لما مَرَّ، أي: اهدِ أنت، ون مفعول أول، وهو ضميرٌ متصلٌ يكونُ للمتكلم مع غيرِه أو المعظِّم نفسَه، ويستعملُ في موضع الرفع والنصب والجر بلفظٍ واحدٍ: نحو: قُمنَا وضرَبَنَا زيدٌ وَمَرَّ بنا، ولا يشاركه في هذه الخصوصية غيرُه من الضمائر. وقد زعم بعض الناس أن الياء كذلك. تقول: أكرمَنَي وَمرِّ بي، وأنت تقومين يا هند، فالياء في المثال الأول منصوبةٌ المحلِّ، وفي الثاني مجرورتُه، وفي الثالث مرفوعتُه. وهذا ليس بشيء، لأن الياءَ في حالة الرفع ليست تلك الياءَ التي في حالة النصب والجر، لأن الأولى للمتكلمِ، وهذه للمخاطبةِ المؤنثةِ. وقيل: بل يشاركه لفظُ «هُمْ» ، تقول: هم نائمون وضربَهم ومررت بهم، ف «هم»
Yüce Allah'ın {اهدنا الصراط} “Bizi doğru yola ilet” kavlinden surenin sonuna kadar olan kısım: «İhdi» (اهْدِ), dua manasında olan bir emir kîpidir. Bu kalıp, usulcülere göre zikredilen pek çok anlam için gelir. Bazıları şöyle demiştir: Eğer *if'al* (افعَلْ) kîpi üst makamdan alt makama gelirse ona emir denir; tersi olursa dua, denkler arasından olursa iltimas denir. Fâili daha önce geçtiği üzere vacip olarak müstetirdir; yani «Sen hidayet et» demektir. «Nâ» (نَا) ise birinci mef'uldür; yanındakilerle birlikte konuşan (mütekellim mea'l-gayr) veya kendisini tazim eden kimse için gelen muttasıl bir zamirdir; ref, nasb ve cer konumlarında tek bir lafızla kullanılır; «kumnâ» (قُمنَا - kalktık), «darabenâ Zeydün» (ضرَبَنَا زيدٌ - Zeyd bizi dövdü) ve «merra binâ» (مَرَّ بنا - bize uğradı) örneklerinde olduğu gibi. Bu hususiyette diğer zamirlerden hiçbiri ona ortak değildir. Bazı insanlar yâ (ي) zamirinin de böyle olduğunu iddia etmişlerdir; «ekramenî» (أكرمَنَي), «merra bî» (مرِّ بي) ve «ente tekûmîne yâ Hindü» (أنت تقومين يا هند) dersin. Birinci örnekte yâ zamiri mahallen mansub, ikincisinde mahallen mecrur, üçüncüsünde ise mahallen merfûdur. Ne var ki bu görüş bir şey ifade etmez; çünkü ref halindeki yâ, nasb ve cer halindeki o yâ zamiri değildir; zira birincisi mütekellim içindir, bu [üçüncüsü] ise muhataba kadın içindir. Bir görüşe göre «hüm» (هُمْ) lafzı bu hususta ona ortaktır; «hüm nâimûn» (هم نائمون), «darabehüm» (ضربَهم) ve «merartü bihim» (مررت بهم) dersin. Dolayısıyla «hüm» (هم)
مرفوعُ المحلِّ ومنصوبُه ومجرورهُ بلفظٍ واحدٍ، وهو للغائِبِين في كل حال، وهذا وإن كان أقربَ من الأول، إلا أنه في حالة الرفع ضميرٌ منفصل، وفي حالة النصب والجر ضميرٌ متصلٌ، فافترقا، بخلاف «ن» فإن معناها لا يختلف، وهي ضمير متصلٌ في الأحوال الثلاثة.
tek bir lafızla mahallen merfû, mansub ve mecrurdur ve her halükârda gâibler içindir. Bu görüş her ne kadar birincisinden daha yakın olsa da, ref halinde munfasıl zamir, nasb ve cer halinde ise muttasıl zamirdir; dolayısıyla birbirinden ayrılmışlardır. «Nâ» (نَا) zamiri ise böyle değildir; onun anlamı değişmez ve her üç durumda da muttasıl zamirdir.
والصراطَ: مفعول ثان، والمستقيمَ: صفتُه، وقد تَبِعه في الأربعة من العشرة المذكورة.
«es-Sırât» (الصراطَ): İkinci mef'uldür. «el-Müstakîm» (المستقيمَ) ise onun sıfatıdır; zikredilen on husustan dördünde ona tabi olmuştur.
وأصل «هَدَى» أن يتعدى إلى الأول بنفسه وإلى الثاني بحرفِ الجر وهو إمَّا: إلى أو اللام، كقوله تعالى: {وَإِنَّكَ لتهدي إلى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ} [الشورى: ٥٢] {يِهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ} [الإسراء: ٩] ، ثم يُتَّسَعُ فيه، فيُحذَفُ الحرفُ الحرفُ فيتَعَدَّى بنفسِه، فأصلُ اهدِنا الصراط: اهدنا للصراط أو إلى الصراطِ، ثم حُذِف.
«Hedâ» (هَدَى) fiilinin asıl kuralı; birinci [mef'ule] bizzat kendisiyle, ikinci [mef'ule] ise ya *ilâ* (إلى) ya da lâm (ل) cer harfiyle geçişli olmasıdır; Yüce Allah'ın şu ayetlerinde olduğu gibi: {وَإِنَّكَ لتهدي إلى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz sen doğru bir yola iletiyorsun” [eş-Şûrâ 52], {يِهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ} “[Bu Kur'an] en doğru olana iletir” [el-İsrâ 9]. Sonra onda genişletme (tevessü) yapılır, harf-i cer hazfedilir ve fiil bizzat geçişli olur. Dolayısıyla «ihdine's-sırât» ifadesinin aslı «ihdinâ li's-sırât» veya «ile's-sırât» şeklindedir, sonra [harf-i cer] hazfedilmiştir.
والأمرُ عند البصريين مبنيٌّ وعند الكوفيين معرب، وَيدَّعون في نحو: «اضرب» أنَّ أصله: لِتَضْرِب بلام الأمر، ثم حُذِف الجازم وَتِبِعه حرفُ المضارعة وأُتِيَ بهمزة الوصل لأجلِ الابتداء بالساكن، وهذا ما لا حاجة إليه، وللردِّ عليهم موضع أَلْيَقُ به.
Emir [fiili], Basralılara göre mebnî, Kûfelilere göre ise mu'rabdır. Onlar «ıdrib» (اضرب) gibi [örneklerde] bunun aslının emir lâmı ile «li-tedrib» (لِتَضْرِب) olduğunu, sonra cezmeden edatın (câzim) hazfedildiğini, muzâraat harfinin de ona tâbi olarak düştüğünü ve sâkin ile başlamak için hemze-i vaslın getirildiğini iddia ederler. Oysa buna hiçbir ihtiyaç yoktur; onlara cevap vermenin daha uygun bir yeri vardır.
ووزن اهْدِ: افْعِ، حُذِفَت لامُه وهي الياء حَمْلاً للأمر على المجزوم والمجزوم تُحذف منه لامُه إذَا كَانَتْ حرفَ علةٍ.
«İhdi» (اهْدِ) kelimesinin vezni «if'ı» (افْعِ) şeklindedir; emrin meczuma hamledilmesi sebebiyle lâmı (son harfi) olan yâ hazfedilmiştir; zira meczum illet harfi olduğunda son harfi hazfedilir.
والهدايةُ: الإِرشادُ أو الدلالةُ أو التقدمُ، ومنه هَوادِي الخيل لتقدُّمِها قال امرؤ القيس:
Hidâyet (الهداية): İrşad (yol gösterme), delâlet (kılavuzluk etme) veya öne geçmektir. Atların önde gidenlerine, önde olmaları sebebiyle «hevâdî'l-hayl» denmesi de bundandır. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
٦٧ - فَأَلْحَقَه بالهاديات ودونَه ... جواحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيًّلِ
67 - *Böylece onu önde giden [av hayvanlarına] yetiştirdi; geride kalanlar ise dağılmamış bir topluluk halinde onun berisindeydi.*
أو التبيينُ نحو: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ} [فصلت: ١٧] . أي بَيَّنَّا لهم، أو الإِلهامُ، نحو: {أعطى كُلَّ شَيءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هدى} [طه: ٥٠] أي ألهمه لمصالِحه، أو الدعاءُ كقوله تعالى: {وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ} [الرعد: ٧] أي داعٍ. وقيل هو المَيلُ، ومنه {إِنَّا هُدْنَآ إِلَيْكَ} [الأعراف: ٥٦] ، والمعنى: مِلْ بقلوبنا إليك، وهذا غَلَطٌ، فإنَّ تَيْكَ مادة أخرى من هادَ يَهُود. وقال الراغب: «الهدايةُ دَلالةٌ بلطفٍ ومنه الهَدِيَّةُ وهوادي/ الوحش أي المتقدِّماتُ الهاديةُ لغيرها، وخُصَّ ما كان دلالةً بَهَدَيتُ، وما كان إعطاءً بأَهْديت.
Veya [hidâyet] beyan etmektir (açıklamaktır); {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ} “Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik” [Fussilet 17] ayetinde olduğu gibi; yani onlara açıkladık. Veya ilham etmektir; {أعطى كُلَّ شَيءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هدى} “Her şeye yaratılışını verip sonra ona yolunu gösterendir” [Tâhâ 50] ayetinde olduğu gibi; yani ona maslahatlarını ilham etti. Veya davet etmektir; Yüce Allah'ın {وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ} “Her kavmin bir yol göstericisi (davetçisi) vardır” [er-Ra'd 7] ayetinde olduğu gibi; yani davet edendir. [Hidâyetin] meyletmek olduğu da söylenmiştir; {إِنَّا هُدْنَآ إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik” [el-A'râf 156] ayeti de bu kabildendir; anlamı: "Kalplerimizi sana meylettir" demektir. Fakat bu yanlıştır; zira o, «hâde-yehûdü» (هادَ يَهُود) fiilinden gelen başka bir köktür. Râgıb şöyle demiştir: «Hidâyet, lütufla yol göstermektir; "hediyye" kelimesi de bundandır. Vahşi hayvanların "hevâdî"si de başkalarına kılavuzluk eden öndekiler demektir. Yol göstermek anlamına gelen için "hedeytü" (هَدَيتُ), bağışta bulunmak / vermek anlamına gelen için ise "ehdeytü" (أَهْديت) fiili tahsis edilmiştir.»
والصراطُ: الطريقُ المُسْتَسْهَل، وبعضُهم لا يقيِّدُه بالمستسهلِ، قال:
Sırât (الصراط): Kolaylaştırılmış/düzgün yoldur. Bazıları ise onu "kolaylaştırılmış" kaydıyla sınırlamaz. [Şair] şöyle demiştir:
٦٨ - فَضَلَّ عن نَهْج الصراطِ الواضِحِ ...
68 - *Böylece apaçık sırâtın (yolun) caddesinden saptı...*
ومثله:
Bunun bir benzeri de şudur:
٦٩ - أميرُ المؤمنين على صِراطٍ ... إذا اعْوَجَّ المَوارِدُ مستقيمِ
69 - *Müminlerin emiri öyle bir sırât (yol) üzerindedir ki, yollar eğrilip büküldüğünde o dosdoğrudur.*
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٧٠ - شَحَنَّا أرضَهم بالخيلِ حتى ... تَرَكْناهُمْ أَذَلَّ من الصِّراطِ
70 - *Onların topraklarını atlarla doldurduk, nihayetinde onları yoldan daha zelil/çiğnenmiş bir halde bıraktık.*
أي الطريق، وهو مشتق من السِّرْطِ، وهو الابتلاعُ: إمَّا لأن سالكه يَسْتَرِطه أو لأنه يَسْتَرِط سالكَه، ألا ترى إلى قولهم: «قَتَلَ أرضاً عالِمُها وقتلت أرضٌ جاهلَهَا» ، وبهذين الاعتبارين قال أبو تمام:
Yani yoldur. O, «serat» (السِّرْط) kelimesinden türemiştir ki o da yutmaktır; ya yolda yürüyen onu yuttuğu (hızlıca katettiği) için ya da o yolcusunu yuttuğu içindir. Görmez misin Arapların: «Bir yeri orayı bilen fetheder (yener), bir yer de orayı bilmeyeni helak eder (yutar)» sözünü! Bu iki mülahazaya binaen Ebû Temmâm şöyle demiştir:
٧١ - رَعَتْه الفيافي بعدما كان حِقْبةً ... رعاها وماءُ المُزْنِ يَنْهَلُّ ساكِبُهْ
71 - *Bulutların suyu şarıl şarıl dökülürken bir zamanlar onun otlattığı çöller, şimdi onu otlatır (yutar) oldu.*
وعلى هذا سُمِّي الطريق لَقَماً ومُلْتَقِماً لأنه يلتقِمُ سالكه أو يلتقمُه سَالِكُه.
Buna binaen yola «lekam» (لَقَم) ve «mültekim» (مُلْتَقِم - yutan) adı da verilmiştir; çünkü o yolcusunu yutar veya yolcusu onu yutar.
وأصلُه السينُ، وقد قَرَأ به قنبل حيث وَرَدَ، وإنما أُبدلَتْ صاداً لأجل حرف الاستعلاء وإبدالُها صاداً مطردٌ عنده نحو: صَقَر في سَقَر، وصُلْح في سُلْح، وإصْبَع في اسبَع، ومُصَيْطِر في مُسَيْطر، لما بينهما من التقارب.
Aslı sîn (س) harfiyledir; Kunbul geçtiği her yerde böyle okumuştur. İstila harfi sebebiyle sâd (ص) harfine dönüştürülmüştür. [Sîn harfinin] sâd harfine dönüştürülmesi onun katında kurallı bir durumdur; aralarındaki mahreç yakınlığından ötürü «sakar» (سَقَر) yerine «sakar» (صَقَر), «sülh» (سُلْح) yerine «sulh» (صُلْح), «ısba'» (اسبَع) yerine «ısba'» (إصْبَع) ve «müseykır» (مُسَيْطر) yerine «müsaykır» (مُصَيْطِر) denmesi gibi.
وقد تُشَمُّ الصادُ في الصراطِ ونحوهِ زاياً، وقرأ به خلف حيث وَرَد، وخلاَّد الأول فقط، وقد تُقْرَأ زاياً مَحْضَةً، ولم تُرْسم في المصحف إلا بالصادِ مع اختلافِ قراءاتِهم فيها كما تقدم.
«es-Sırât» (الصراط) ve benzeri kelimelerde sâd harfine zâ (ز) sesi işmâm edilebilir (hissettirilebilir). Halef geçtiği her yerde, Hallâd ise sadece birinci yerde böyle okumuştur. Sırf zâ harfiyle de okunabilir. Kıraat imamlarının onda ihtilaf etmelerine rağmen daha önce geçtiği üzere mushafta yalnızca sâd ile yazılmıştır.
والصِّراطُ يُذَكَّر ويؤنَّث، فالتذكيرُ لغة تميم، وبالتأنيث لغة الحجاز، فإنْ استُعْمل مذكَّراً جُمِعَ في القلة على أَفْعِلة، وفي الكثرة على فُعُل، نحو: حِمار وأَحْمِرة وحُمُر، وإن استعمل مؤنثاً فقياسُه أَن يُجْمع على أَفْعُل نحو: ذِراع وأَذْرُع. والمستقيم: اسم فاعل من استقام بمعنى المجرد، ومعناه السويُّ من غير اعوجاج وأصله: مُسْتَقْوِم، ثم أُعِلَّ كإعلالِ نَسْتعين، وسيأتي الكلامُ مستوفى على مادته عند قوله تعالى: {يُقِيمُونَ الصلاة} .
«es-Sırât» (الصِّراطُ) hem müzekker hem de müennes olarak kullanılır. Müzekker kullanımı Temîm kabilesinin lehçesi, müennes kullanımı ise Hicazlıların lehçesidir. Müzekker olarak kullanıldığında kıllet (azlık) çoğulu «ef'ile» (أَفْعِلة), kesret (çokluk) çoğulu ise «fu'ul» (فُعُل) vezninde gelir; «himâr» (حِمار), «ahmire» (أَحْمِرة) ve «humur» (حُمُر) gibi. Şayet müennes olarak kullanılırsa kural gereği «ef'ul» (أَفْعُل) vezninde çoğul yapılır; «zirâ'» (ذِراع) ve «ezru'» (أَذْرُع) gibi. «el-Müstakîm» (المستقيم) ise mücerred anlamındaki «istekâme» (استقام) fiilinin ism-i fâilidir; anlamı eğriliği olmayan, düzgün demektir. Aslı «müstakvim» (مُسْتَقْوِم) şeklindedir, sonra «neste'în» (نَسْتعين) kelimesindeki i'lâl gibi i'lâle uğramıştır. Bunun köküne dair tafsilatlı açıklama Yüce Allah'ın {يُقِيمُونَ الصلاة} “Namazı dosdoğru kılarlar” ayetinde gelecektir.
قوله تعالى: {صِرَاطَ الذين} : بدلٌ منه بدلُ كلٍ من كل، وهو بدلُ معرفةٍ من معرفة، والبدلُ سبعة أقسام، على خلافٍ في بعضها، بدلُ كلٍ من كل، بدلُ بعض من كل، بدلُ اشتمال، بدل غلط، بدل نسيان، بدل بَداء، بدل كل من بعض. أمّا الأقسامُ الثلاثة الأُوَلُ فلا خلافَ فيها، وأمّا بَدَلُ البَدَاء فأثبته بعضهم مستدلاً بقوله ﵇: «إنَّ الرجل ليصلي الصلاةَ، وما كُتب له نصفُها ثلثُها ربعُها إلى العُشْر» ، ولا يَرِدُ هذا في
Yüce Allah'ın {صِرَاطَ الذين} “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna” kavli, ondan bedel-i kül minel-küldür (bütünün bütünden bedelidir); bu da marifenin marifeden bedelidir. Bedel, bazılarında ihtilaf olmakla birlikte yedi kısma ayrılır: Bedel-i kül minel-kül, bedel-i ba'z minel-kül, bedel-i iştimal, bedel-i galat, bedel-i nisyan, bedel-i bedâ ve bedel-i kül minel-ba'z. İlk üç kısımda hiçbir ihtilaf yoktur. Bedel-i bedâya gelince, bazıları bunu Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kişi namaz kılar da onun için ancak namazının yarısı, üçte biri, dörtte biri... ta onda birine kadar yazılır» hadisini delil getirerek kabul etmiştir. Bu ise
القرآن، وأمّا الغَلطُ والنِّسيانُ فأثبتهما بعضُهم مستدلاً بقول ذي الرمة:
Kur'an'da yer almaz. Galat ve nisyan bedellerine gelince; bazıları Zü'r-Rımme'nin şu sözünü delil getirerek bunları kabul etmiştir:
٧٢ - لَمْياءُ في شفَتْيها حُوَّةٌ لَعَسٌ ... وفي اللِّثاثِ وفي أَنْيابِها شَنَبُ
72 - *O dudakları esmer bir kadındır; dudaklarında koyu bir siyahlık, [hayır] kırmızılıkla karışık bir siyahlık vardır; diş etlerinde ve ön dişlerinde ise bir parlaklık ve tazelik vardır.*
قال: لأنَّ الحُوَّة السوادُ الخالص، واللَّعَسُ سوادٌ يَشُوبه حمرة. ولا يَرِدُ هذان البدلان في كلامٍ فصيحٍ، وأمَّا بدلُ الكلِّ من البعضِ فأثبته بعضُهم مستدلاً بظاهر قوله:
[Müellif] dedi ki: Çünkü "huvve" (الحُوَّة) katıksız siyahlıktır, "le'as" (اللَّعَسُ) ise içine kırmızılık karışmış siyahlıktır. Bu iki bedel türü fasih kelamda yer almaz. Küllün ba'zdan (bütünün parçadan) bedeline gelince, bazıları şairin şu sözünün zahirini delil getirerek bunu kabul etmiştir:
٧٣ - رَحِم اللهُ أَعْظُماً دَفَنُوها ... بسجِسْتَان طَلْحَةَ الطَّلَحاتِ
73 - *Allah, Sicistan'da defnettikleri o kemiklere, [yani] Talhatu't-Talahât'a rahmet eylesin.*
وفي روايةِ مَنْ نَصَبَ «طلحة» قال: لأن الأعظُمَ بعضُ طلحة، وطلحة كلٌ، وقد أُبْدِل منها، واستدلَّ على ذلك أيضاً بقول امرئ القيس:
«Talha» (طلحة) kelimesini mansub okuyanların rivayetine göre [şöyle] demiştir: Çünkü kemikler Talha'nın bir parçasıdır, Talha ise bütündür ve ondan bedel yapılmıştır. Buna İmruü'l-Kays'ın şu sözü de delil gösterilmiştir:
٧٤ - كأني غداةَ البَيْنِ يومَ تَحَمَّلوا ... لدى سَمُراتِ الحَيِّ ناقِفُ حَنْظَلِ
74 - *Ayrılık sabahı, göç ettikleri gün kabilenin semüre ağaçları yanında sanki ben yabanhıyarı yaran biri gibiydim.*
فغذاةَ بعضُ اليوم، وقَد أبدل «اليومَ» منها. ولا حُجَّة في البيتين، أمَّا الأولُ: فإن الأصل: أعظُماً دفنُوها أعظمَ طلحة، ثم حُذِفَ المضافُ وأُقيم المضاف إليه مُقامه، ويَدُلُّ على ذلك الروايةُ المشهورة وهي جر «طلحة» ، على أن الأصل: أعظُمَ طلحة، ولم يُقِم المضافَ إليه مُقامَ المضاف، وأمَّا الثاني فإن اليوم يُطلق على القطعة من الزمان كما تقدَّم. ولكلِّ مذهبٍ من هذه المذاهب دلائلُ وإيرادات وأجوبةٌ، موضوعُها كتب النحو.
Zira sabah vakti günün bir parçasıdır ve «el-yevm» (اليومَ) kelimesi ondan bedel yapılmıştır. Ancak bu iki beyitte bir delil yoktur. Birincisine gelince; cümlenin aslı: «kemiklere, [yani] Talha'nın kemiklerine» şeklindedir; sonra muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Meşhur rivayet olan «Talha» (طلحة) kelimesinin mecrur okunması da buna delalet eder; zira aslının «a'zume Talhate» (أعظُمَ طلحة) olduğu ve muzâfun ileyhin muzâf makamına geçirilmediği kabul edilmiştir. İkincisine gelince; daha önce geçtiği üzere "yevm" kelimesi zamanın bir parçası için de kullanılır. Bu mezheplerin her birinin delilleri, itirazları ve cevapları vardır ki bunların yeri nahiv kitaplarıdır.
وقيل: إن الصراطَ الثاني غيرُ الأول والمرادُ به العِلْمُ بالله تعالى، قاله جعفر بن محمد، وعلى هذا فتخريجُه أن يكونَ معطوفاً حُذِف منه حرفُ العطفِ وبالجملةِ فهو مُشْكِلٌ.
İkinci sıratın birincisinden farklı olduğu ve bununla Yüce Allah'ı bilmenin (marifetullah) kastedildiği de söylenmiştir; bunu Ca'fer b. Muhammed söylemiştir. Buna göre cümlenin tahlili, atıf harfi hazfedilmiş bir ma'tûf olmasıdır; hulasa bu izah problemlidir.
والبدلُ ينقسِمُ أيضاً إلى بدلِ معرفةٍ من معرفة ونكرةٍ من نكرة ومعرفةٍ من نكرة ونكرة من معرفة، وينقسم أيضاً إلى بدلِ ظاهرٍ من ظاهرٍ ومضمرٍ من مضمرٍ وظاهرٍ من مضمر ومضمرٍ من ظاهر. وفائدةُ البدلِ: الإِيضاحُ بعد الإِبهام، ولأنه يُفيد تأكيداً من حيث المعنى إذ هو على نيَّةِ تكرارِ العاملِ.
Bedel ayrıca marifenin marifeden, nekranın nekradan, marifenin nekradan ve nekranın marifeden bedeli olmak üzere de kısımlara ayrılır. Yine zâhir [ismin] zâhirden, zamirin zamirden, zâhirin zamirden ve zamirin zâhirden bedeli olmak üzere de taksim edilir. Bedelin faydası: Mübhemlikten sonra açıklık getirmesidir ve amilin tekrarı niyetinde olduğu için anlam bakımından tekit ifade etmesidir.
و «الذين» في محلِّ جرٍّ بالإِضافة، وهو اسمٌ موصولٌ لافتقارِه إلى صلةٍ وعائدٍ وهو جمع «الذي» في المعنى، والمشهورُ فيه أن يكون بالياء رفعاً ونصباً وجراً، وبعضهم يرفعه بالواو جَرْياً له مَجْرى جمعِ المذكر السالم ومنه:
«ellezîne» (الذين) izâfet sebebiyle mahallen mecrurdur. Sıla cümlesine ve âid zamire ihtiyaç duyması sebebiyle ism-i mevsûldür ve anlam bakımından «ellezî» (الذي) kelimesinin çoğuludur. Meşhur olan kullanım; ref, nasb ve cer hallerinde yâ (ي) iledir. Bazıları ise kurallı müzekker çoğul (cem-i müzekker sâlim) gibi değerlendirerek onu ref halinde vâv (و) ile irab eder. Şu beyit bundandır:
٧٥ - نحن اللذونَ صَبَّحوا الصَّباحا ... يومَ النُّخَيْلِ غَارةً مِلْحاحَا
75 - *Bizler, Nuhayl gününde amansız bir baskınla sabah vakti hücum eden kimseleriz.*
وقد تُحْذف نونه استطالةً بصلتِه، كقوله:
Sıla cümlesiyle uzaması sebebiyle bazen nûn harfi hazfedilebilir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٧٦ - وإنَّ الذي حَانَتْ بفَلْجٍ دماؤُهُمْ ... هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالدِ
76 - *Ey Ümmü Hâlid! Felc'de kanları dökülenler var ya, işte onlar kavmin ta kendisidir!*
ولا يقع إلا على أولي العلم جَرْياً به مَجْرى جمعِ المذكرِ السالمِ، بخلاف مفرده، فإنه يقع على أولي العلمِ وغيرهم.
Kurallı müzekker çoğul gibi değerlendirildiğinden sadece akıl sahipleri (akıllılar) için kullanılır; tekili ise böyle değildir, zira o hem akıl sahipleri hem de diğerleri için kullanılır.
وأَنْعَمْتَ: فعلٌ وفاعلٌ صلةُ الموصول، والتاءُ في «أنعمتَ» ضميرُ
«En'amte» (أَنْعَمْتَ): İsmi mevsûlün sılası olan fiil ve fâildir. «En'amte»deki tâ (ت) zamiri
المخاطبِ ضميرٌ مرفوعٌ متصلٌ. و «عليهم» جارٌّ ومجرور متعلقٌ بأَنْعمت، والضميرُ هوالعائد وهو ضميرُ جمعِ المذكَّرِين العقلاءِ، ويستوي لفظُ متصلهِ ومنفصلهِ.
muhatap zamiri olup merfû muttasıl zamirdir. «Aleyhim» (عليهم) ise câr ve mecrur olup «en'amte»ye müteallıktır (bağlıdır). Zamir ise âid zamirdir; akıl sahibi erkek çoğulların zamiridir ve muttasıl ile munfasıl hali lafız olarak eşittir.
والهمزة في «أَنْعمت» لجَعْلِ الشيء صاحبَ ما صيغ منه فحقُّه أن يتعدَّى بنفسه ولكنه ضُمِّن معنى تفضَّل فتعدَّى تعديَتَه. ولأفعل أربعةٌ وعشرون معنى، تقدَّم واحدٌ، والباقي: التعديةُ نحو: أخرجته، والكثرة نحو: أظبى المكان أي كَثُر ظِباؤه، والصيرورة نحو: أَغَدَّ البعير صار ذا غُدَّة، والإِعانة نحو: أَحْلَبْتُ فلاناً أي أَعَنْتُه على الحَلْب، والسَّلْب نحو: أَشْكَيْتُه أي: أَزَلْتُ شِكايته، والتعريض نحو: أَبَعْتُ المتاعَ أي: عَرَضْتُه للبيع، وإصابة الشيء بمعنى ما صيغ منه نحو: أَحْمدته أي وجدتُه محموداً، وبلوغُ عدد نحو: أَعْشَرَتِ الدراهم، أي: بَلَغَتْ عشرةً، أو بلوغُ زمانٍ نحو أَصْبح، أو مكان نحو: أَشْأَمَ، وموافقهُ الثلاثي نحو: أَحَزْتُ المكانِ بمعنى حُزْته، أو أغنى عن الثلاثي نحو: أَرْقَلَ البعير، ومطاوعة فَعَل نحو: قَشَع الريحُ فَأقْشع السحابُ، ومطاوعة فَعَّل نحو: قَطَّرْته فَأَقْطَرَ، ونفي الغزيرة نحو: أَسْرع، والتسمية نحو: أخْطَأْتُه أي سَمَّيْتُه مخطئاً، والدعاء نحو: أَسْقيته أي قلت له: سَقاك الله، والاستحقاق نحو: أَحْصَدَ الزرعُ أي استحق الحصاد، والوصولُ نحو: أَعْقَلْته، أي: وَصَّلْتُ عَقْلِي إليه، والاستقبال نحو/: أفَفْتُه أي استقبلته بقولي أُفّ، والمجيء بالشيء نحو: أكثرتُ أي جئتُ بالكثير، والفرقُ بين أَفْعَل وفَعَل نحو: أشرقت الشمس أضاءت، وشَرَقَتْ: طَلَعت، والهجومُ نحو: أَطْلَعْتُ على القوم أي: اطَّلَعْتُ عليهم.
«En'amte»deki (أَنْعمت) hemze, bir şeyi türetildiği kökün sahibi kılmak içindir; dolayısıyla hakkı bizzat (harf-i cersiz) geçişli olmasıdır; ancak lütufta bulundu (تفضّل) anlamını tazammun ettiği (içerdiği) için onun gibi geçişli olmuştur. «Ef'ale» (أفعل) kalıbının yirmi dört anlamı vardır; biri geçti, geriye kalanlar şunlardır: Ta'diye (geçişlilik); «ahrachtühû» (أخرجته - onu çıkardım) gibi. Çokluk; «ezba'l-mekânü» (أظبى المكان - mekanda ceylanlar çoğaldı) gibi. Sayrûret (dönüşüm); «eğadde'l-baîru» (أَغَدَّ البعير - deve beze/ur sahibi oldu) gibi. İâne (yardım); «ahlebtü fülânen» (أَحْلَبْتُ فلاناً - filancaya sağımda yardım ettim) gibi. Selb (giderme); «eşkeytühû» (أَشْكَيْتُه - onun şikayetini giderdim) gibi. Ta'rîz (arz etme/maruz bırakma); «ebe'tü'l-metâ'a» (أَبَعْتُ المتاعَ - malı satışa sundum) gibi. Bir şeyi türetildiği kökün niteliği üzere bulmak; «ahmedtühû» (أَحْمدته - onu övgüye layık buldum) gibi. Bir sayıya ulaşmak; «a'şarati'd-derâhimü» (أَعْشَرَتِ الدراهم - dirhemler ona ulaştı) gibi. Bir zamana ulaşmak; «asbaha» (أَصْبح - sabaha erdi) gibi. Bir mekâna ulaşmak; «eş'eme» (أَشْأَمَ - Şam'a vardı) gibi. Sülâsî fiile muvafakat (aynı anlamda olmak); «ahaztü'l-mekâne» (أَحَزْتُ المكانِ) yani «huztühû» (حُزْته - mekanı mülk edindim) gibi. Sülâsîsinden müstağni kılmak (yalnız if'âl kalıbında bulunmak); «erka-le'l-baîru» (أَرْقَلَ البعير - deve hızlı yürüdü) gibi. «Fe'ale» fiilinin mutâvaatı (dönüşlülüğü); «kaşaa'r-rîhu fe-akşaa's-sehâbü» (قَشَع الريحُ فَأقْشع السحابُ - rüzgar dağıttı, bulut da dağıldı) gibi. «Fa''ale» fiilinin mutâvaatı; «kattartühû fe-aktara» (قَطَّرْته فَأَقْطَرَ - damlattım, o da damladı) gibi. Doğuştan gelen bir özelliği nefyetmek; «esra'a» (أَسْرع - yavaşlığı giderip hızlandı) gibi. Tesmiye (adlandırma); «ehta'tühû» (أخْطَأْتُه - onu hatalı olarak niteledim) gibi. Dua; «eskaytühû» (أَسْقيته) yani ona "Allah seni sulasın" dedim, gibi. İstihkak (hak etme); «ahsade'z-zer'u» (أَحْصَدَ الزرعُ - ekin hasadı hak etti) gibi. Vusûl (ulaşmak); «a'kaltühû» (أَعْقَلْته) yani aklımı ona ulaştırdım, gibi. İstikbâl (karşılama); «effeftühû» (أفَفْتُه) yani onu "öf" sözümle karşıladım, gibi. Bir şeyi çokça getirmek; «eksertü» (أكثرتُ - çok getirdim) gibi. «Ef'ale» ile «fe'ale» arasındaki fark; «eşrakati'ş-şemsü» (أشرقت الشمس - güneş parıldadı) ve «şerakat» (شَرَقَتْ - güneş doğdu) gibi. Hücum / muttali olmak; «atla'tü ale'l-kavmi» (أَطْلَعْتُ على القوم) yani onlara muttali oldum, gibi.
و «على» حرف استعلاء حقيقةً أو مجَازاً، نحو: عليه دَيْنٌ، ولها معانٍ أُخَرُ، منها: المجاوزة كقوله:
«Alâ» (على) hakikaten veya mecazen istilâ (üstünlük/üzerinde olma) harfidir; «aleyhi deynün» (عليه دَيْنٌ - onun üzerinde borç vardır) gibi. Bunun başka anlamları da vardır; onlardan biri mücâvezet (aşma/-den/hakkında) anlamıdır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٧٧ - إذا رَضِيَتْ عليَّ بنو قُشَيْر ... لَعَمْرُ الله أعجبني رضاها
77 - *Kuşeyroğulları benden razı olduğu zaman, Allah'a andolsun ki onların hoşnutluğu beni pek sevindirir.*
أي: عني، وبمعنى الباء: {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لاَّ أَقُولَ} [الأعراف: ١٠٥] أي بأَنْ، وبمعنى في: {مَا تَتْلُواْ الشياطين على مُلْكِ سُلَيْمَانَ} [البقرة: ١٠٢] أي: في ملك، والمصاحبة نحو: {وَآتَى المال على حُبِّهِ ذَوِي القربى} [البقرة: ١٧٧] والتعليل نحو: {وَلِتُكَبِّرُواْ الله على مَا هَدَاكُمْ} [البقرة: ١٨٥] ، أي: لأجل هدايته إياكم، وبمعنى مِنْ: {حَافِظُونَ * إِلاَّ على أَزْوَاجِهِمْ} [المؤمنون: ٥ - ٦] أي: إلا من أزواجهم، والزيادة كقوله:
Yani «annî» (عني - benden) demektir. Bâ (ب) harfi anlamında: {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لاَّ أَقُولَ} “Benim üzerime düşen, söylememektir” [el-A'râf 105]; yani «bi-en» (بأَنْ) anlamındadır. Fî (في) anlamında: {مَا تَتْلُواْ الشياطين على مُلْكِ سُلَيْمَانَ} “Şeytanların Süleyman'ın mülkü aleyhine/hakkında okudukları şeylere” [el-Bakara 102]; yani «fî mülki» (في ملك - mülkünde) anlamındadır. Musâhabet (beraberlik/-e rağmen) anlamında: {وَآتَى المال على حُبِّهِ ذَوِي القربى} “Ona olan sevgisine rağmen malı yakınlara veren” [el-Bakara 177] ayetinde olduğu gibi. Ta'lîl (gerekçe bildirme) anlamında: {وَلِتُكَبِّرُواْ الله على مَا هَدَاكُمْ} “Sizi hidayete erdirmesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için” [el-Bakara 185]; yani sizi hidayete erdirdiği için demektir. Min (مِنْ) anlamında: {حَافِظُونَ * إِلاَّ على أَزْوَاجِهِمْ} “Korusunlar, ancak eşleri müstesna” [el-Mü'minûn 5-6]; yani ancak eşlerinden demektir. Zâidlik (fazlalık) anlamında da gelir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٧٨ - أبى الله إلاَّ أنَّ سَرْحَةَ مالكٍ ... على كلِّ أَفْنانِ العِضاهِ تَرُوقُ
78 - *Allah diledi ki Mâlik'in ağacı, dikenli bodur ağaçların bütün dallarından daha güzel ve üstün olsun.*
لأن «تروق» يتعدَّى بنفسه، ولكلِّ موضعٍ من هذه المواضع مجالٌ للنظر.
Çünkü «terûku» (تروق) fiili bizzat geçişlidir. Bu yerlerin her biri üzerinde inceleme ve değerlendirme yapılabilir.
وهي مترددةٌ بين الحرفية والاسمية، فتكونُ اسماً في موضعين، أحدُهما: أَنْ يدخلَ عليها حرفُ الجر كقوله:
«Alâ» harf olmakla isim olmak arasında mütereddit bir kelimedir; iki yerde isim olur. Birincisi: Üzerine harf-i cer dahil olmasıdır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٧٩ - غَدَتْ مِنْ عليه بعد ما تَمَّ ظِمْؤُها ... تَصِلُ وعن قَيْضٍ بزَيْزَاءَ مَجْهَلِ
79 - *Susuzluk süresi tamamlandıktan sonra onun üzerinden sabah erkenden yola koyuldu; ses çıkararak bilinmeyen sert ve düz bir arazideki yumurta kabuklarının üzerinden geçti.*
ومعناها معنى فوق، أي من فوقه، والثاني: أن يُؤَدِّيَ جَعْلُها حرفاً إلى تعدِّي فعلِ المضمرِ المنفصل إلى ضميرِه المتصلِ في غيرِ المواضعِ الجائزِ فيها ذلك كقوله:
Anlamı «fevk» (üst) anlamındadır, yani onun üstünden demektir. İkincisi: Onu harf kabul etmenin, caiz olmayan yerlerde munfasıl zamir amilinin kendi muttasıl zamirine geçişli olmasına yol açmasıdır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٨٠ - هَوِّنْ عليكَ فإنَّ الأمورَ ... بكفِّ الإِلهِ مقاديرُها
80 - *Kendine kolaylık göster [rahat ol]; zira işlerin takdirleri Allah'ın kudret elindedir.*
ومثلُها في هذين الحكمين: عَنْ، وستأتي إن شاء الله تعالى.
Bu iki hükümde onun gibisi «an» (عَنْ) edatıdır; inşâallahu teâlâ gelecektir.
وزعم بعضُهم أنَّ «على» مترددة بين الاسم والفعل والحرف: أمَّا الاسمُ والحرفُ فقد تقدَّما، وأمَّا الفعلُ قال: فإنك تقول: «علا زيدٌ» أي ارتفع وفي هذا نظرٌ، لأنَّ «على» إذا كان فعلاً مشتقٌ من العلوِّ، وإذا كان اسماً أو حرفاً فلا اشتقاقَ له فليس هو ذاك، إلا أنَّ هذا القائلَ يَرُدُّ هذا النظرَ بقولهم: إن خَلاَ وعدا مترددان بين الفعلية والحرفية، ولم يلتفتوا إلى هذا النظر.
Bazıları «alâ»nın isim, fiil ve harf arasında mütereddit olduğunu iddia etmiştir. İsim ve harf oluşu daha önce geçti. Fiil oluşuna gelince; şöyle demiştir: «Alâ Zeydün» (علا زيدٌ) dersin, yani yükseldi. Ne var ki bu görüş tartışmaya açıktır; zira «alâ» fiil olduğunda «ulüvv» (العلوّ - yükseklik) kökünden türemiştir; isim veya harf olduğunda ise onun için bir iştikak (türeme) söz konusu değildir, dolayısıyla o diğeriyle aynı değildir. Ancak bu iddia sahibi, nahivcilerin «halâ» (خَلاَ) ve «adâ» (عدا) kelimelerinin fiil ile harf arasında mütereddit olduğunu söylerken bu ince ayrıma itibar etmemelerini öne sürerek bu itirazı reddeder.
والأصل في هاء الكناية الضمُّ، فإنْ تقدَّمها ياءٌ ساكنة أو كسرة كسرها غيرُ الحجازيين، نحو: عَلَيْهِم وفيهم وبهم، والمشهورُ في ميمها السكونُ قبل متحرك والكسرُ قبل ساكنٍ، هذا إذا كَسَرْتَ الهاءَ، أمّا إذا ضَمَمْتَ فالكسرُ ممتنعٌ إلا في ضرورة كقوله: «وفيهُمِ الحكام» بكسر الميم.
Kinaye hâsında (zamirinde) asıl olan dammedir. Eğer ondan önce sâkin bir yâ veya kesre gelirse, Hicazlılar dışındakiler onu kesre ile okurlar; «aleyhim» (عَلَيْهِم), «fîhim» (وفيهم) ve «bihim» (وبهم) gibi. Mîm harfinde meşhur olan; harekeli harften önce sükûn, sâkin harften önce ise kesredir. Bu durum hâ harfini kesreli okuduğun zamandır. Şayet dammeli okursan, şiir zarureti hariç mîmin kesresi caiz olmaz; şairin mîmi kesre ile okuyarak «ve fîhümü'l-hükkâmü» (وفيهُمِ الحكام) demesi gibi.
وفي «عليهم» عشر لغات قُرئ ببعضها: عليهِمْ الهاء وضمِّها
«Aleyhim» (عليهم) kelimesinde bazılarıyla kıraat edilmiş on lehçe/kullanım vardır: Hâ harfinin [kesresi] ve dammesiyle
مع سكون الميم، عليهِمي، عَلَيْهُمُ، عليهِمُو: بكسر الهاء وضم الميم بزيادة الواو، عليهُمي بضم الهاء وزيادة ياء بعد الميم أو بالكسر فقط، عليِهِمُ بكسر الهاء وضم الميم، ذكر ذلك أبو بكر ابن الأنباري.
mîmin sükûnu ile «aleyhim» (عليهِمْ); «aleyhimî» (عليهِمي); «aleyhümü» (عَلَيْهُمُ); hâ'nın kesresi, mîmin dammesi ve bir vâv ilavesiyle «aleyhimû» (عليهِمُو); hâ'nın dammesi ve mîmden sonra bir yâ ilavesiyle yahut sadece kesre ile «aleyhümî» (عليهُمي); hâ'nın kesresi ve mîmin dammesiyle «aleyhimü» (عليِهِمُ). Bunu Ebû Bekir İbnü'l-Enbârî zikretmiştir.
و «غيرِ» بدلٌ من «الذين» بدلُ نكرة من معرفة، وقيل: نعتٌ للذين وهو مشكلٌ لأن «غير» نكرةٌ و «الذين» معرفةٌ، وأجابوا عنه بجوابين: أحدهما: أن «غير» إنما يكون نكرةً إذا لم يقع بين ضدين، فأمَّا إذا وقع بين ضدين فقد انحصرت الغَيْريَّةُ فيتعرَّفُ «غير» حينئذٍ بالإِضافة، تقول: مررتُ بالحركة غير «السكون» والآيةُ من هذا القبيل، وهذا إنما يتمشَّى على مذهب ابن السراج وهو مرجوح. والثاني: أن الموصولَ أَشْبَهَ النكرات في الإِبهام الذي فيه فعومل معاملةَ النكراتِ، وقيل: إنَّ «غير» بدلٌ من الضمير المجرور في «عليهم» ، وهذا يُشْكِلُ على قول مَنْ يرى أن البدلَ يَحُلُّ محلَّ المبدل منه، ويُنوَى بالأول الطرحُ، إذ يلزم منه خَلوُّ الصلة من العائدِ، ألا ترى أنَّ التقديرَ يصير: صراطَ الذين أنعمت على غيرِ المغضوبِ عليهم.
«Gayri» (غيرِ), «ellezîne» (الذين) kelimesinden bedeldir; bu da nekranın marifeden bedelidir. «Ellezîne» için sıfat olduğu da söylenmiştir; ancak bu problemlidir çünkü «gayr» nekra, «ellezîne» ise marifedir. Buna iki cevap vermişlerdir: Birincisi: «Gayr» kelimesi ancak iki zıt arasında yer almadığında nekra olur; iki zıt arasında yer aldığında ise başkalık/ayrılık durumu sınırlandığı için «gayr» izâfetle marifelik kazanır. «Sükûnun gayrı olan harekete uğradım» dersin ve ayet de bu türdendir. Ne var ki bu görüş ancak İbnü's-Serrâc'ın mezhebine göre geçerlidir ve o da mercuhtur. İkincisi: İsm-i mevsûl, taşıdığı müphemlik sebebiyle nekralara benzemiş, bu yüzden nekra muamelesi görmüştür. «Gayri» kelimesinin «aleyhim»deki mecrur zamirden bedel olduğu da söylenmiştir. Ancak bu, bedelin mübdelün minhin yerine geçtiğini ve birincinin atılmasının niyet edildiğini savunan kimsenin görüşüne göre problem teşkil eder; zira bu durumda sıla cümlesinin âid zamirden yoksun kalması gerekir. Görmez misin takdir şöyle olmaktadır: «Sirâta'llezîne en'amte alâ gayri'l-mağdûbi aleyhim» (Kendilerine nimet verdiğin o kimselerin değil, gazaba uğrayanların dışındakilerin yoluna).
و «المغضوب» : خفضٌ بالإِضافةِ، وهو اسمُ مفعول، والقائمُ مقامَ الفاعلِ الجارُّ والمجرور، ف «عَليهم» الأولى منصوبةُ المحلِّ والثانيةُ مرفوعتُه، وأَلْ فيه موصولةٌ والتقديرُ: غيرِ الذين غُضِبَ عليهم. والصحيحُ في ألْ الموصولة أنها اسمٌ لا حرفٌ.
«El-Mağdûbi» (المغضوب) kelimesi izâfet sebebiyle mecrurdur; kendisi ism-i mef'ûldür ve nâib-i fâil konumunda olan ise câr-mecrûrdur. Dolayısıyla birinci «aleyhim» (عَليهم) kelimesinin mahalli mensûb, ikincisinin mahalli ise merfûdur. Buradaki «el-» (ألْ) takısı mevsûledir ve takdiri şöyledir: «Gayri'llezîne ğudibe aleyhim» (Kendilerine gazap edilenlerin dışındakilerin). Mevsûle olan «el-» takısı hakkındaki sahih görüş, onun harf değil isim olduğudur.
واعلَمْ أنَّ لفظَ «غير» مفردٌ مذكرٌ أبداً، إلا أنه إنْ أريد به مؤنثٌ جاز تأنيثُ فعلِه المسندِ إليه، تقول: قامت غيرُك، وأنت تعني امرأة، وهي في الأصل صفةٌ بمعنى اسم الفاعل وهو مغايرٌ، ولذلك لا يتعرَّف بالإِضافة،
Bil ki «gayr» (غير) lafzı daima müfred müzekkerdir. Ancak onunla bir müennes kastedilirse, kendisine isnat edilen fiilin müennes kılınması caiz olur; bir kadını kastederek «Kâmet gayruke» (قامت غيرُك) [Senden başkası/başka bir kadın kalktı] demen gibi. O aslen, ism-i fâil yani «mugāyir» (başkası/farklı olan) anlamında bir sıfattır; bu sebeple de izâfetle marifelik kazanmaz.