قوله: {لِّيَشْهَدُواْ} : يجوز في هذه اللامِ وجهان أحدهما: أن يتعلَّقَ ب «أَذِّن» أي: أَذِّن لِيَشْهدوا. والثاني: أنها متعلقةٌ ب «يأْتُوْك» وهو الأظهرُ. قال الزمخشري: «ونكَّر منافع لأنه أرادَ منافع مختصةً بهذه العبادةِ دينية ودنياوية لا تُوْجَدُ في غيرها من العبادات» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّيَشْهَدُواْ} “şahit olsunlar/görsünler diye” kavlindeki bu lâm harfinde iki vecih caizdir: Birincisi, «أَذِّن» fiiline taalluk etmesidir; yani: 'Görsünler/şahit olsunlar diye ilan et'. İkincisi ise «يأْتُوْك» fiiline müteallik olmasıdır ki daha zahir olanı da budur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Menfaatler kelimesini nekre yapmıştır; çünkü bu ibadete mahsus olan, diğer ibadetlerde bulunmayan hem dinî hem de dünyevî menfaatleri murat etmiştir.»
قوله: {ثُمَّ لْيَقْضُواْ} : العامَّةُ على كسرِ اللامِ وهي لامُ الأمرِ. وقرأ نافع والكوفيون والبزي بسكونِها إجراءً للمنفصلِ مُجْرى المتصل نحو «كَتْف» وهو نظيرُ تسكينِ هاء «هو» بعد «ثُمَّ» في قراءةِ الكسائي وقالون حيث أُجْرِيَتْ «ثُمَّ» مجرى الواو والفاء.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ لْيَقْضُواْ} “Sonra gidersinler/tamamlasınlar” kavlinde: Genel kıraat (cumhur), emir lâmı olan lâm harfinin kesresiyledir. Nâfi', Kûfeliler ve Bezzî ise ayrık olanı «كَتْف» gibi bitişik hükmünde tutarak lâmı sükûn ile okumuşlardır. Bu, Kisâî ve Kâlûn'un kıraatinde «ثُمَّ» edatının vâv ve fâ harfleri hükmünde sayılarak «ثُمَّ» lafzından sonra gelen «هو» zamirinin he harfinin sakin kılınmasının benzeridir.
والتَّفَثُ قيل: أصلُه مِنْ التَّفِّ وهو وَسَخُ الأظفارِ، قُلِبَت الفاءُ ثاءً ك مُغْثُور في مُغْفُور. وقيل: هو الوسخُ والقَذَرُ يقال: ما تَفَثُكَ؟ وحكى قطرب: تَفِثَ الرجلُ أي: كَثُرَ وسخُه في سَفَره. ومعنى «ليقْضُوا تَفَثَهم» : ليصنعوا ما يصنعه المُحْرِمُ مِنْ إزالةِ شعرٍ وشَعْثٍ ونحوِهما عند حِلِّه، وفي ضمن هذا قضاءُ جميعِ المناسك، إذ لا يُفعل هذا إلاَّ بعد فِعْل المناسِك كلِّها.
*Tefes* (التَّفَثُ) kelimesinin aslı hakkında, tırnak kiri anlamına gelen *et-teff* (التَّفِّ) kökünden geldiği ve *mugfûr* (مُغْفُور) yerine *mugsûr* (مُغْثُور) denmesi gibi fâ harfinin se harfine dönüştürüldüğü söylenmiştir. Kir ve pas anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim 'Mâ tefesüke?' (ما تَفَثُكَ؟ - Kirin nedir?) denir. Kutrub, 'Tefise'r-racülü' (تَفِثَ الرجلُ), yani 'yolculuğunda kiri çoğaldı' ifadesini nakletmiştir. «Tefeslerini gidersinler» (ليقْضُوا تَفَثَهم) ifadesinin anlamı ise: İhramdan çıkarken ihramlının yaptığı gibi saçını kesmek, dağınıklığını gidermek ve benzeri temizlikleri yapmalarıdır. Bütün menâsik (hac amelleri) tamamlanmadan bunlar yapılmayacağı için, bu ifadenin kapsamında bütün menâsikin yerine getirilmesi de yer alır.
قوله: {وَلْيُوفُواْ} قرأ أبو بكر «وليُوَفُّوا» بالتشديد. والباقون بالتخفيف. وقد تقدم في البقرة أن فيه ثلاث لغاتٍ: وَفَى ووفَّى وأوفى. وقرأ
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلْيُوفُواْ} “ve yerine getirsinler/îfâ etsinler” kavlini Ebû Bekr şeddeli olarak «وليُوَفُّوا» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. Bakara sûresinde bu kelimede üç lehçe bulunduğu geçmişti: *Vefâ*, *veffâ* ve *evfâ* (وَفَى ووفَّى وأوفى). [İbn Zekvân ise...]
بن ذكوان «ولِيُوْفوا» بكسر اللام، والباقون بسكونها، وكذلك هذا الخلاف جارٍ في قوله: {وَلْيَطَّوَّفُواْ} .
İbn Zekvân, lâm harfinin kesresiyle «ولِيُوْفوا» şeklinde okumuş; diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. Aynı ihtilaf Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلْيَطَّوَّفُواْ} “ve tavaf etsinler” kavlinde de geçerlidir.
قوله: {ذلك} : خبرُ مبتدأ مضمرٍ أي: الأمرُ والشأنُ ذلك. قال الزمخشري: «كما يُقَدِّمُ الكاتبُ جملةً من كتابِه في بعضِ المعاني، ثم إذا أرادَ الخوضَ في معنى آخرَ قال: هذا وقد كان كذا» . وقَدَّره ابنُ عطية: «فَرْضُكُمْ ذلك، أو الواجبُ ذلك» . وقيل: هو مبتدأٌ خبرُه محذوفٌ. أي: ذلك الأمرُ الذي ذكرتُه. وقيل: في محلِّ نصب أي: امتثلوا ذلك. ونظيرُ هذه الإِشارةِ قولُ زهير، بعد تقدُّم جُمَل في وَصْفِ هَرِم ابن سنان:
Cenâb-ı Hakk'ın: {ذلك} “İşte böyle” kavli: Gizli bir mübtedanın haberidir; yani: 'Durum ve mesele böyledir'. Zemahşerî şöyle demiştir: «Tıpkı kâtibin mektubunda birtakım manaları zikreden bir cümleyi öne alıp ardından başka bir konuya girmek istediğinde: 'Durum budur, ayrıca şöyle şöyle olmuştur' demesi gibidir.» İbn Atiyye bunu: «Farzınız budur veya vacip olan budur» şeklinde takdir etmiştir. Bir görüşe göre haberi hazfedilmiş bir mübtedadır; yani: 'Zikrettiğim şey, işte o meseledir'. Bir görüşe göre de nasb mahallindedir; yani: 'Buna uyunuz'. Bu işaretin benzeri, Züheyr'in Herim b. Sinân'ın vasfına dair geçen cümlelerin ardından söylediği şu sözüdür:
٣٣٨٦ - هذا وليس كمَنْ يَعْيا بخُطْبَتِه ... وسَطَ النَّدِيِّ إذا ما ناطقٌ نَطَقا
3386 - Durum budur; o meclisin ortasında bir hatip konuştuğunda... / Nutkunda acze düşüp kekeleyen kimse gibi değildir.
قوله: «فهو» «هو» ضميرُ المصدرِ المفهومِ من قولِه {وَمَن يُعَظِّمْ} أي: وتعظيمُه حرماتِ الله خيرٌ له كقولِه تعالى: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ} [المائدة: ٨] و «خيرٌ» هنا ظاهرُها التفضيلُ بالتأويلِ المعروفِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: «فهو» kavlindeki «هو» [zamiri], {وَمَن يُعَظِّمْ} “ve her kim hürmet gösterirse” kavlinden anlaşılan masdarın zamiridir; yani: 'Allah'ın hürmet edilmesini emrettiği şeylere saygı göstermesi kendisi için daha hayırlıdır'. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ} “Adaletli olun, o daha yakındır” kavlinde de böyledir. Buradaki «خيرٌ» lafzının zahiri ise bilinen teville tafdîl (üstünlük) ifade etmesidir.
قوله: {إِلاَّ مَا يتلى عَلَيْكُمْ} يجوز أَنْ يكونَ استثناءً متصلاً، ويُصْرَفُ إلى ما يُحَرَّمُ مِنْ بهيمةِ الأنعام لسببٍ عارضٍ كالموت ونحوه، وأن يكونَ استثناءً منقطعاً؛ إذ ليس فيها مُحَرَّمٌ وقد تقدَّم تقريرٌ هذا الوجهِ أولَ المائدةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَا يتلى عَلَيْكُمْ} “size okunanlar/bildirilenler müstesna” kavlinin muttasıl istisna olması ve bunun da en'âm (kurbanlık/sağmal hayvanlar) nevinden olup ölüm ve benzeri arızî bir sebeple haram kılınanlara yöneltilmesi caiz olduğu gibi; münkatı' istisna olması da caizdir, zira onların [aslında] haram kılınmış bir türü yoktur. Bu vechinin açıklaması Mâide sûresinin başında geçmişti.
قوله: {مِنَ الأوثان} في «مِنْ» ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: أنها لبيانِ الجنسِ، وهو مشهورُ قول المُعْرِبين، ويَتَقَدَّرُ بقولك: الرِّجْسُ الذي هو الأوثان. وقد تقدَّم أنَّ شرطَ كونِها بيانيةً ذلك. وتجيءُ مواضعُ كثيرةٌ لا يتأتى فيها ذلك ولا بعضُه. والثاني: أنَّها لابتداءِ الغايةِ. وقد خَلَط أبو البقاء القولين فجَعَلَهما قولاً واحداً فقال: «ومِنْ لبيانِ الجنسٍ أي: اجْتَنِبوا الرجسَ من هذا القبيل، وهو بمعنى ابتداء الغاية ههنا» يعني أنه في المعنى يَؤُول إلى ذلِك، ولا يَؤُول إليه البتةَ. الثالث: أنها للتبعيض. وقد غَلَّط ابنُ عطية القائلَ بكونِها للتبعيضِ، فقال: «ومَنْ قال: إن» مِنْ «للتبعيض قَلَبَ معنى الآيةِ فأفسده» وقد يُمْكِنُ التبعيضُ فيها: بأَنْ يَعْني بالرِّجْسِ عبادة الأوثانِ. وبه قال ابنُ عباس وابنُ جريج، فكأنه قال: فاجْتَنِبوا من الأوثانِ الرِّجسَ وهو العبادةُ؛ لأنَّ المُحَرَّمَ من الأوثان إنما هو العبادةُ ألا ترى أنه قد يُتَصَوَّرُ استعمالُ الوثَنِ في بناءٍ وغيرِه ممَّا لم يُحَرِِّمِ الشرعُ استعمالَه، وللوَثَنِ جهاتٌ منها عبادتُها، وهي بعض جهاتِها. قاله الشيخ. وهو تأويلٌ بعيدٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ الأوثان} “putlardan” kavlindeki «مِنْ» edatında üç vecih vardır: Birincisi, cins beyanı (beyaniyye) için olmasıdır ki irap âlimlerinin meşhur görüşü budur; 'putlar olan pislik' takdirindedir. Beyaniyye olmasının şartının bu olduğu daha önce geçmişti. Ancak öyle pek çok yer gelir ki bu veya bunun bir kısmı uygulanamaz. İkincisi, ibtidâ-i gâye (başlangıç) için olmasıdır. Ebü'l-Bekâ ise iki görüşü karıştırıp tek bir görüş yaparak şöyle demiştir: «'Min' cins beyanı içindir, yani: 'Bu türden olan pislikten sakının', bu da burada ibtidâ-i gâye anlamındadır.» Yani manada buna raci olduğunu kastetmiştir, oysa kesinlikle buna varmaz. Üçüncüsü ise teb'îz (kısmîlik bildirme) için olmasıdır. İbn Atiyye, bunun teb'îz için olduğunu söyleyenin hata ettiğini belirterek: «Kim 'min' edatının teb'îz için olduğunu söylerse, ayetin anlamını tersyüz edip ifsat etmiş olur» demiştir. Halbuki burada pislikten kastedilenin putlara ibadet olması durumunda teb'îz mümkün olabilir. İbn Abbâs ve İbn Cüreyc de bu görüştedir; sanki şöyle denilmiştir: 'Putlardan, pislik olan şeye yani onlara ibadet etmeye karşı sakının'. Çünkü putlardan haram olan şey yalnızca [onlara] ibadettir; görmez misin ki putun şeriatın kullanımını haram kılmadığı bina ve benzeri yerlerde kullanımı düşünülebilir. Putun çeşitli yönleri vardır, bunlardan biri de ona ibadettir ki bu onun yönlerinden sadece biridir. Bunu Şeyh [Ebû Hayyân] söylemiştir; ancak bu uzak bir tevilidir.
قوله: {حُنَفَآءَ} : حالٌ مِنْ فاعلِ «اجْتَنِبوا» . وكذلك {غَيْرَ مُشْرِكِينَ} وهي حالٌ مؤكدة، إذ يلزَمُ من كونِهم حُنَفاءَ عدمُ الإِشراك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {حُنَفَآءَ} “hanîfler olarak” kavli: «اجْتَنِبوا» fiilinin failinden hâldir. {غَيْرَ مُشْرِكِينَ} “ortak koşmaksızın” kavli de böyledir ve bu tekit edici bir hâldir; zira hanîf olmaları şirk koşmamayı gerektirir.
قوله: {فَتَخْطَفُهُ} قرأ نافعٌ بفتحِ الخاءِ والطاء مشددةً. وأصلُها تَخْتَطِفُه فأدغم. وباقي السبعةِ «فَتَخْطَفُه» بسكون الخاء وتخفيفِ الطاء. وقرأ الحسنُ والأعمشُ وأبو رجاء بكسر التاء والخاء والطاء مع التشديد. ورُوِي عن الحسن
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَتَخْطَفُهُ} “onu kapar” kavlini Nâfi', hı harfinin fethası ve şeddeli tı ile okumuştur. Aslı *tahtatıfuhû* (تَخْتَطِفُه) olup idgam yapılmıştır. Yedi kurrânın geri kalanı ise hı harfinin sükûnu ve şeddesiz tı ile «فَتَخْطَفُه» şeklinde okumuşlardır. Hasan[-ı Basrî], A'meş ve Ebû Recâ; te, hı ve tı harflerinin kesresi ve şedde ile okumuşlardır. Hasan[-ı Basrî]'den...
أيضاً فتحُ الطاءِ مشددةً مع كسرِ التاءِ والخاءِ. ورُوِي عن الأعمش كقراءةِ العامَّةِ إلاَّ أنه بغير فاء: «تَخْطَفُه» . وتوجيهُ هذه القراءاتِ قد تقدَّم مستوفى في أوائل البقرة عند ذِكْري القراءاتِ في قولِه تعالى: {يَكَادُ البرق يَخْطَفُ} [البقرة: ٢٠] فلا أُعيدها.
...ayrıca te ve hı harflerinin kesresiyle birlikte tı harfinin fethalı ve şeddeli okunuşu da rivayet edilmiştir. A'meş'ten ise fâ harfi olmaksızın genel kıraat gibi: «تَخْطَفُه» şeklinde rivayet edilmiştir. Bu kıraatlerin yönlendirilişi (izahı), Bakara sûresinin başlarında Cenâb-ı Hakk'ın: {يَكَادُ البرق يَخْطَفُ} “Şimşek neredeyse onların gözlerini kapıverecek” [Bakara: 20] kavlindeki kıraatleri zikrederken eksiksiz biçimde geçmişti; bu yüzden tekrar etmiyorum.
وقرأ أبو جعفر «الرياحُ» جمعاً. وقولِه «خَرَّ» في معنى يَخِرُّ؛ ولذلك عُطِفَ عليه المستقبلُ وهو «فَتَخْطَفُهُ» ، ويجوز أن يكون على بابه، ولا يكونُ «فَتَخْطَفُه» عطفاً عليه، بل هو خبرُ مبتدأ مضمرٍ أي: فهو يَخْطَفُه.
Ebû Ca'fer çoğul olarak «الرياحُ» şeklinde okumuştur. Cenâb-ı Hakk'ın «خَرَّ» kavli, *yehirru* (يَخِرُّ - düşer) manasındadır; bundan dolayı muzari olan «فَتَخْطَفُهُ» fiili ona matuf kılınmıştır. Kendi aslî [mazi] kipinde kalması da caizdir; bu takdirde «فَتَخْطَفُه» ona matuf olmaz, aksine gizli bir mübtedanın haberi olur; yani: 'O da onu kapar' (فهو يَخْطَفُه) demektir.
قال الزمخشري: «ويجوزُ في هذا التشبيهِ أن يكونَ من المركب والمفرَّق. فإن كان تشبيهاً مركباً فكأنه قال: مَنْ أشرك بالله فقد أهلكَ نفسَه إهلاكاً ليس بعده [هلاكٌ] : بأَنْ صَوَّر حالَه بصورةِ حالِ مَنْ خَرَّ من السماءِ فاخْتَطَفَتْه الطيرُ، فتفرَّق مِزَعاً في حَواصلِها، أو عَصَفَتْ به الريحُ حتى هَوَتْ به في بعض المطاوحِ البعيدةِ. وإن كان مُفَرَّقاً فقد شَبَّه الإِيمانَ في عُلُوِّه بالسماءَ، والذي تركَ الإِيمانَ وأشرك بالله، بالساقط من السماء، والأهواءَ التي تتوزَّعُ أفكارَه بالطير المتخطفةِ، والشيطانَ الذي يُطَوِّحُ به في وادي الضَّلالةِ بالريح التي تهوي بما عَصَفَتْ به في بعض المهاوي المُتْلِفَةِ» . قلت: وهذه العبارةُ من أبي القاسم مما يُنَشِّطُك إلى تَعَلُّم عِلْمِ البيان فإنها في غاية/ البلاغة.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu teşbihte mürekkep veya müferrak olması caizdir. Şayet mürekkep teşbih ise, sanki şöyle demiştir: 'Kim Allah'a ortak koşarsa, kendisini ötesinde [helak] olmayan bir helake sürüklemiş olur.' Şöyle ki: Onun durumunu gökten düşüp de kuşların kapıştığı ve kursaklarında parça parça dağıldığı, yahut rüzgârın savurup onu uzak uçurumlara fırlattığı kimsenin haline benzetmiştir. Şayet müferrak teşbih ise; imanı yüceliği bakımından göğe, imanı terk edip Allah'a şirk koşanı gökten düşene, zihnini dağıtan hevaları kapışan kuşlara, onu sapıklık vadisine fırlatan şeytanı da savurduğu şeyi helak edici uçurumlara atan rüzgâra benzetmiştir.» Ben derim ki: Ebu'l-Kâsım'ın bu ifadesi, insanı beyân ilmini öğrenmeye şevklendiren türdendir; zira son derece belîğdir.
والأَوْثان: جمع وَثَن. والوَثَنُ يُطْلَقُ على ما صُوِّر من نحاسٍ وحديدٍ وخَشَبٍ. ويُطْلَقُ أيضاً على الصَّليب. «عن النبي ﷺ أنه
*El-Evsân* (الأَوْثان), *vesen* (وَثَن) kelimesinin çoğuludur. Vesen; bakır, demir ve ahşaptan yapılan suretler için kullanılır. Haç için de kullanılır. «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, o...
قال لعدي بن حاتم وقد رأى في عنقه صليباً: أَلْقِ هذا الوثنَ عنك» وقال الأعشى:
...boynunda bir haç gördüğü Adiyy b. Hâtim'e: 'Şu putu boynundan çıkarıp at!' buyurmuştur.» A'şâ da şöyle demiştir:
٣٣٨٧ - يطوفُ العبادُ بأبوابِه ... كطَوْفِ النصارى ببَيْتِ الوَثَنْ
3387 - İnsanlar onun kapılarının etrafında tavaf ederler / Hristiyanların put evini tavaf ettiği gibi.
واشتقاقُه مِن وَثَن الشيءُ أي: أقام بمكانه وثَبَتَ فهو واثِنٌ. وأُنشد لرؤبة:
[Vesen kelimesinin] iştikakı 'vesene'ş-şey'u' (وَثَن الشيءُ), yani 'bir şey yerinde ikamet etti, sabit kaldı; o da sâbittir (vâsin)' kökündendir. Ru'be'nin şu beyti inşad edilmiştir:
٣٣٨٨ - على أَخِلاَّء الصَّفاءِ الوُثَّنِ ... أي: المقيمين على العهد. وقد تقدَّم الفرقُ بين الوَثَنِ والصنم.
3388 - Samimi, sebatkâr dostlar üzerine... / Yani ahde vefa gösterip sabit kalanlar. Vesen ile sanem arasındaki fark daha önce geçmişti.
والسَّحيقُ: البعيدُ. ومنه سَحَقَه اللهُ أي: أبعده. وقوله ﵇: «فأقولُ سُحْقاً سُحْقاً» أي: بُعْداً بُعْداً. والنَّخْلة السَّحُوقُ: الممتدةُ في السماء، من ذلك.
*Es-Sahîk* (السَّحيقُ), uzak demektir. 'Sehakahullâh' (سَحَقَه اللهُ), yani 'Allah onu uzaklaştırsın' ifadesi bundandır. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Ben de: 'Uzak olsunlar, uzak olsunlar!' (سُحْقاً سُحْقاً) derim» sözü de 'uzak olsunlar' (بُعْداً بُعْداً) demektir. Göğe doğru uzayıp giden hurma ağacına 'en-nahletü's-sehûk' (النَّخْلة السَّحُوقُ) denilmesi de bu köktendir.
قوله: {ذلك} : إعرابُه كإعرابِ «ذلك» المتقدمِ وتقدَّم تفسيرُ «الشَّعيرة» واشتقاقُها في المائدة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ذلك} “İşte böyle” kavli: İrabı daha önce geçen «ذلك» kelimesinin irabı gibidir. *Şeîra* (الشَّعيرة) kelimesinin tefsiri ve iştikakı da Mâide sûresinde geçmişti.
قوله: {فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى القلوب} في هذا الضميرِ وجهان، أحدُهما: أنه ضميرُ الشعائرِ، على حَذْفِ مضافٍ. أي: فإن تعظيمَها مِنْ تقوى القلوبِ. والثاني: أنه ضميرُ المصدرِ المفهومِ من الفعل قبلَه أي: فإنَّ التعظيمةَ مِنْ تقوى القلوب. والعائدُ على اسمِ الشرط من هذه الجملةِ الجزائيةِ مقدرٌ، تقديرُه: فإنها مِنْ تَقَوى القلوب منهم. ومَنْ جوَّز إقامةَ أل مُقام الضميرِ وهم الكوفيون أجاز ذلِك هنا، والتقدير: مِنْ تقوى قلوبِهم، كقوله: {فَإِنَّ الجنة هِيَ المأوى} [النازعات: ٤١] وقد تقدَّم تقريرُه. وقال الزمخشري: أي فإنَّ تعظيمَها من أفعالِ ذوي تقوى القلوبِ فحُذِفَتْ هذه المضافاتُ، ولا يَسْتقيمُ المعنى إلاَّ بتقديرِها؛ لأنه لا بُدَّ من راجعٍ من الجزاء إلى «مَنْ» لتَرْتَبِط به «قال الشيخ:» وما قَدَّره عارٍ من راجعٍ من الضميرِ من الجزاء إلى «مَنْ» . ألا ترى أنَّ قولَه «فإنَّ تعظيمَها من أفعال ذوي تقوى القلوب» ليس في شيءٍ منه ضميرٌ يَرْجِعُ من الجزاء إلى «مَنْ» يربطه به. وإصلاحُه أن يقولَ: فإنَّ تعظيمَها منه، فالضميرُ في «منه» عائدٌ على «مَنْ» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى القلوب} “şüphesiz bu, kalplerin takvasındandır” kavlindeki bu zamir hakkında iki vecih vardır: Birincisi, bir muzafın hazfiyle şeâir (nişaneler) zamiri olmasıdır; yani: 'Şüphesiz onlara tazim göstermek kalplerin takvasındandır'. İkincisi, kendisinden önceki fiilden anlaşılan masdarın zamiri olmasıdır; yani: 'Şüphesiz [bu] tazim kalplerin takvasındandır'. Bu ceza (şartın cevabı) cümlesinden şart ismine dönen rabıt (ait) zamir takdiridir; takdiri: 'Şüphesiz bu, onlardan kalplerin takvasındandır' (فإنها مِنْ تَقَوى القلوب منهم) şeklindedir. Kûfeliler gibi harf-i tarifin (el-) zamir yerine geçmesini caiz görenler, burada da bunu caiz görmüşlerdir; takdiri Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّ الجنة هِيَ المأوى} “şüphesiz cennet, barınağın ta kendisidir” [Nâziât: 41] kavlinde olduğu gibi: 'onların kalplerinin takvasındandır' (مِنْ تقوى قلوبِهم) şeklindedir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Yani onlara tazim göstermek kalpleri takvalı olanların fiillerindendir; bu muzaflar hazfedilmiştir ve anlam ancak bunların takdiriyle oturur; zira şartın cevabından 'men' (مَنْ) şart ismine bağlayıcı bir aidin dönmesi zorunludur.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Onun yaptığı bu takdir de şartın cevabından 'men' şart ismine dönen bir zamirden yoksundur. Görmez misin ki onun 'şüphesiz onlara tazim göstermek kalpleri takvalı olanların fiillerindendir' sözünün hiçbir yerinde şartın cevabından 'men' şart ismine dönüp onu bağlayan bir zamir yoktur. Bunun düzeltilmesi, 'Şüphesiz onun tazim göstermesi ondandır' demesidir; bu takdirde 'ondan' (منه) ifadesindeki zamir 'men' lafzına döner.»
والعامَّة على خفض «القلوب» . وقُرىء برفعِها فاعلةً للمصدرِ قبلها وهو «تقوى» .
Cumhur «القلوب» lafzının cerri ile okumuştur. Kendisinden önceki masdar olan «تقوى» kelimesinin faili olarak ref ile de okunmuştur.
[قوله: {فِيهَا} :] والضميرُ في «فيها» عائدٌ على الشعائر بمعنى الشرائع أي: لكم في التمسُّكِ بها، وقيل: عائدٌ على بهيمةِ الأنعام.
[Cenâb-ı Hakk'ın: {فِيهَا} “onlarda” kavli:] «فيها» lafzındaki zamir, şeriatlar anlamında şeâire döner; yani: 'Onlara sarılmanızda sizin için [yararlar vardır]'. En'âm cinsinden hayvanlara döndüğü de söylenmiştir.
قوله: {مَنسَكاً} : قرأ الأخَوان هذا وما بعده «مَنْسِكاً» بالكسر، والباقون بالفتح. فقيل: هما بمعنىً واحد. والمرادُ بالمَنْسَك مكانُ النُّسُكِ أو المصدرُ. وقيل: المكسورُ مكانٌ، والمفتوحُ مصدرٌ. قال ابنُ عطية: «والكسرُ في هذا من الشاذِّ، ولا يَسُوغُ فيه القياس. ويُشْبِهُ أَنْ يكونَ الكسائيُّ سمعه من العرب» . قلت: وهذا الكلامُ منه غير مَرْضِيّ: كيف يقول: ويُشْبه أَنْ يكنَ الكسائيُ سَمِعه. الكسائي يقول: قرأتُ به فكيف يحتاج إلى سماعٍ مع تمسُّكِه بأقوى السَّماعات، وهو روايتُه لذلك قرآناً متواتراً؟ وقوله: «من الشاذِّ» يعني قياساً لا استعمالاً فإنه فصيحٌ في الاستعمال؛ وذلك أنَّ فَعَل يَفْعُل بضم العين في المضارع قياسُ المَفْعَل منه: أن تُفتَحَ عينُه مطلقاً أي: سواءٌ أُريد به الزمانُ أم المكانُ أم المصدرُ. وقد شَذَّتْ ألفاظُ ضَبَطها النحاةُ في كتبهم وذكرتُها أيضاً في هذا الموضوعِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَنسَكاً} “bir ibadet tarzı/yeri” kavlinde: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) bunu ve sonrasındakini [sin harfinin] kesresiyle «مَنْسِكاً» şeklinde, diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. Bunların aynı anlamda olduğu söylenmiştir. *Mensek*ten maksat kurban kesme/ibadet yeri veya masdardır. Kesreli olanın mekân ismi, fethalı olanın ise masdar olduğu da söylenmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bunda kesreli okuyuş kural dışıdır (şâzdır), kıyas buna cevaz vermez. Kisâî'nin bunu Araplardan işitmiş olması muhtemeldir.» Ben derim ki: Onun bu sözü makbul değildir. Nasıl 'Kisâî'nin bunu işitmiş olması muhtemeldir' der? Kisâî 'Ben bunu [kıraat olarak] okudum' demektedir; bunu mütevatir bir Kur'an olarak rivayet etmesi gibi semâ'ların en kuvvetlisine tutunmuşken [harici bir] semâ'a nasıl muhtaç olsun? İbn Atiyye'nin «kural dışıdır» sözü ise kullanım bakımından değil kıyas bakımındandır; zira kullanım açısından gayet fasihtir. Şöyle ki: Mazisi *fe'ale* (فَعَلَ), muzarisi ayn harfinin zammesiyle *yef'ulü* (يَفْعُلُ) olan fiillerden *mef'al* (مَفْعَل) vezninin kıyası; ister zaman, ister mekân, isterse masdar kastedilsin mutlaka ayn harfinin fethalı olmasıdır. Ancak nahivcilerin kitaplarında tespit ettiği birtakım kelimeler bu kıyastan şaz olarak ayrılmıştır ve ben de bu konuda onları zikretmiştim.
قوله: {الذين إِذَا ذُكِرَ الله وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} : يجوز أن يكونَ هذا الموصولُ في موضعِ جرٍّ أو نصبٍ أو رفعٍ. فالجرُّ من ثلاثةِ أوجهٍ: النعتُ للمُخْبِتِيْن، أو البدلُ منهم، أو البيانُ لهم. والنصبُ على المدحِ. الرفعُ على إضمار «هم» وهو مدحٌ أيضاً، ويُسَمِّيه النحويون «قَطْعاً» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {الذين إِذَا ذُكِرَ الله وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri titrer” kavli: Bu ism-i mevsûlün cer, nasb veya ref mahallinde olması caizdir. Cer olması üç vecihtendir: «المُخْبِتِيْن» (alçak gönüllüler) kelimesine sıfat, onlardan bedel veya onlara atf-ı beyan olmasıdır. Nasb olması medih (övme) üzere [mensub] olmasındandır. Ref olması ise «هم» zamirinin takdiriyle olup bu da medihtir ve nahivciler bunu «kat'» (bağımsız cümle yapma) olarak adlandırırlar.
قوله: {والمقيمي الصلاة} العامَّةُ على خفضِ «الصلاةِ» بإضافةِ المقيمين إليها. وقرأ الحسن وأبو عمروٍ في روايةٍ بنَصْبِها على حذفِ النونِ تخفيفاً، كما يُحْذف التنوينُ لالتقاءِ السَاكنين. وقرأ ابنُ مسعودٍ والأعمشُ بهذا
Cenâb-ı Hakk'ın: {والمقيمي الصلاة} “ve namazı dosdoğru kılanlar” kavlinde cumhur, «المقيمين» lafzının ona izafe edilmesi sebebiyle «الصلاةِ» kelimesinin cerri ile okumuştur. Hasan[-ı Basrî] ve bir rivayette Ebû Amr, iki sakinin karşılaşmasından ötürü tenvinin hazfedilmesi gibi tenvin yerine geçen nun harfinin tahfifen hazfiyle [«الصلاة» kelimesini] nasb ile okumuşlardır. İbn Mes'ûd ve A'meş ise bu...
الأصل: «والمقيمينَ الصلاةَ» بإثباتِ النونِ، ونصبِ «الصلاة» . وقرأ الضحَّاكُ «والمقيمَ الصلاةَ» بميمٍ ليس بعدها شيء. وهذه لا تخالِفُ قراءةَ العامَّةِ لفظاً، وإنما تظهرُ مخالفتُها لها وَقْفاً وخَطَّاً.
...asıl üzere nun harfinin sübutu ve «الصلاة» kelimesinin nasbı ile «والمقيمينَ الصلاةَ» şeklinde okumuşlardır. Dahhâk ise sonrasında hiçbir harf olmayan tek bir mîm ile «والمقيمَ الصلاةَ» şeklinde okumuştur. Bu okuyuş lafız bakımından cumhurun kıraatine muhalif değildir; ancak vakıf (durma) ve hat (yazı) bakımından muhalefeti ortaya çıkar.
قوله: {والبدن} : العامَّةُ على نصب «البُدْنَ» على الاشتغال. ورُجِّح النصبُ وإن كان مُحْوِجاً لإِضمارٍ، على الرفع الذي لم يُحْوِجْ إليه، لتقدُّمِ جملةٍ فعليةٍ على جملةِ الاشتغالِ. وقُرِىء برفعِها على الابتداءِ، والجملةُ بعدها الخبرُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {والبدن} “kurbanlık develeri de” kavlinde: Cumhur, iştigal babından ötürü «البُدْنَ» kelimesini nasb ile okumuştur. İştigal cümlesinden önce fiil cümlesi geçtiği için, gizli bir fiil takdirini gerektirse bile nasb [okuyuşu], takdiri gerektirmeyen ref [okuyuşuna] tercih edilmiştir. Mübteda olarak ref ile de okunmuştur; sonrasındaki cümle ise haberdir.
والعامَّةُ أيضاً على تسكينِ الدالِ. وقرأ الحسن وتُرْوى نافعٍ وشيخةِ أبي جعفر بضمِّها، وهما جمعان ل «بَدَنَة» نحو: ثَمَرةٍ وثُمُرٍ وثُمْرٍ. فالتسكينُ يحتمل أن يكونَ تخفيفاً من المضمومِ، وأَنْ يكونَ أصلاً. وقيل: البُدْنُ والبُدُنُ جمعُ بَدَن، والبَدَنُ جمعٌ لبَدَنَة نحو: خَشَبة وخَشَب، ثم يُجْمع خَشَباً على خُشُب وخُشْب. / وقيل: البُدْنُ اسمٌ مفردٌ لا جمعٌ يَعْنُون اسمَ جنسٍ. وقرأ ابنُ أبي إسحاق «البُدُنَّ» بضم الباء والدال وتشديد النون. وهي تحتمل وجهين، أحدُهما: أنَّه قرأ كالحسن، فوقَفَ على الكلمةِ وضَعَّفَ لامَها كقولِهم: «هذا فَرُخّْ» ثم أجرى الوصلَ مجرى الوقفِ في ذلك. ويُحتمل أَنْ يكونَ اسماً على فُعُل ك عُتُلّ.
Cumhur ayrıca dâl harfinin sükûnu ile okumuştur. Hasan[-ı Basrî], [ayrıca] Nâfi'den ve Ebû Ca'fer'in şeyhlerinden gelen bir rivayette ise dâl harfinin zammesiyle [«البُدُن» şeklinde] okunmuştur. Her ikisi de *semeratün*, *sümürün* ve *sümrün* (ثَمَرةٍ وثُمُرٍ وثُمْرٍ) kelimelerinde olduğu gibi «بَدَنَة» kelimesinin çoğuludur. Dolayısıyla sükûn, zammeli şeklinden tahfif (hafifletme) olabileceği gibi asıl da olabilir. *El-Büdn* ve *el-büdün*ün *beden*in çoğulu olduğu, *beden*in de *haşebe* ve *haşeb* (خَشَبة وخَشَب) kelimelerinde olduğu gibi *bedene*nin çoğulu olduğu, sonra *haşeb* kelimesinin *huşub* ve *huşb* (خُشُب وخُشْب) şeklinde çoğul yapıldığı söylenmiştir. Bir görüşe göre de *el-büdn*, çoğul değil tekil bir isimdir; yani cins ismidir. İbn Ebî İshâk, bâ ve dâl harflerinin zammesi ve nûn harfinin şeddesiyle «البُدُنَّ» şeklinde okumuştur. Bu okuyuş iki veçhe ihtimallidir: Birincisi, Hasan gibi okumuş olup kelime üzerinde durmuş (vakıf yapmış) ve: 'Hâzâ feruhh' (هذا فَرُخّْ) sözlerinde olduğu gibi kelimenin lâmını (son harfini) şeddelemiş, ardından vasıl (geçiş) halini de bu hususta vakıf gibi kabul etmiştir. İkincisi ise *utull* (عُتُلّ) gibi *fu'ull* (فُعُلّ) vezninde bir isim olmasıdır.
وسُمِّيَت البَدَنة بَدَنةً لأنها تُبْدَنُ أي: تُسَمَّنُ. وهنل تختصُّ بالإِبل؟ الجمهورُ على ذلك. قال الزمخشري: «والبُدْنُ: جمعُ بَدَنَة سُمِّيَتْ لعِظَمِ
*Bedene*ye, *tübdenü* yani semirtildiği için *bedene* ismi verilmiştir. Peki, bu sadece develere mi mahsustur? Cumhur bu görüştedir. Zemahşerî şöyle demiştir: «*El-Büdn*, *bedene*nin çoğuludur; cüssesinin büyüklüğünden ötürü...
بَدَنِها، وهي الإِبِلُ خاصةً؛ لأنَّ رسولَ الله ﷺ ألحق البقرَ بالإِبل حين قال:» البَدَنَةُ عن سبعةٍ، والبقرة عن سبعة «فجَعَلَ البقرَ في حُكْمِ الإِبلِ، صارَت البَدَنةُ متناوَلَةً في الشريعة للجنسين عند أبي حنيفة وأصحابِه، وإلاَّ فالبُدْنُ هي الإِبلُ وعليه تَدُلُّ الآيةُ» . وقيل لا تختصُّ، فقال الليث: البَدَنَةُ بالهاء تقعُ على الناقةِ والبقرة والبعير وما يجوز في الهَدْي والأضاحي، ولا تقعُ على الشاة. وقال عطاءٌ وغيرُه: ما أشعر مِنْ ناقة أو بقرةٍ. وقال آخرون: البُدْنُ يُراد به العظيمُ السِّنِّ من الإِبل والبقر. ويقال للسَّمين من الرجال. وهو اسمُ جنسٍ مفردٍ.
...böyle isimlendirilmiştir. Bu özellikle develerdir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bedene yedi kişi içindir, sığır da yedi kişi içindir' buyurarak sığırı deveye ilhak etmiş ve sığırı deve hükmünde kılmıştır. Bu sebeple Ebû Hanîfe ve ashabına göre şeriatta *bedene* her iki cinsi de kapsar hale gelmiştir; aksi takdirde *büdn* yalnızca develerdir ve ayet de buna delalet etmektedir.» Sadece develere mahsus olmadığı da söylenmiştir; nitekim Leys şöyle demiştir: «Hâ ile *bedene*, dişi deveye, sığıra, erkek deveye ve hedy ile kurbanlıklarda caiz olan hayvanlara denir, koyuna denmez.» Atâ ve başkaları ise: «Dişi deve veya sığırdan iş'âr yapılan (işaretlenen) hayvandır» demişlerdir. Diğerleri ise şöyle demiştir: «*Büdn* ile deve ve sığırdan yaşça büyük olanı kastedilir.» İnsanlardan şişman olanlar için de kullanılır ve bu tekil bir cins ismidir.
قوله: {مِّن شَعَائِرِ الله} هو المفعولُ الثاني للجَعْل بمعنى التصيير.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن شَعَائِرِ الله} “Allah'ın nişanelerinden/sembollerinden” kavli: Dönüştürme/kılma anlamındaki ce'l (جَعَلْنَا) fiilinin ikinci mef'ûlüdür.
قوله: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ} الجملةُ حالٌ: إمَّا من «ها» «جَعَلْناها» ، وإمَّا مِنْ شعائر الله. وهذان مبنيَّان على أن الضميرَ في «فيها» هل هو عائدٌ على «البُدْن» أو على شعائر؟ والأولُ قولُ الجمهورِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ} “sizin için onlarda hayır vardır” kavli: Bu cümle, ya «جَعَلْناها» fiilindeki «ها» zamirinden ya da «شعائر الله» ifadesinden hâldir. Bu iki ihtimal, «فيها» ifadesindeki zamirin «البُدْن» lafzına mı yoksa «شعائر» lafzına mı döndüğü esasına dayanır. Birincisi cumhurun görüşüdür.
قوله: {صَوَآفَّ} نصبٌ على الحال أي: مُصْطَفَّةً جنبَ بعضِها إلى بعض. وقرأ أبو موسى الأشعري والحسن ومجاهد وزيد بن أسلم «صَوافي» جمعَ صافِيَة أي: خالصةً لوجهِ الله تعالى. وقرأ عمرو بن عبيد كذلك، إلاَّ أنه نَوَّنَ الياءَ
Cenâb-ı Hakk'ın: {صَوَآفَّ} “sıra sıra dururken/saf halinde” kavli: Hâl olarak mansubdur; yani: 'Yan yana saf tutmuş halde'. Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Hasan[-ı Basrî], Mücâhid ve Zeyd b. Eslem, *sâfiye* (صافِيَة) kelimesinin çoğulu olarak «صَوافي» şeklinde okumuşlardır; yani: 'Yalnızca Allah Teâlâ'nın rızasına tahsis edilmiş (hâlis) olarak'. Amr b. Ubeyd de böyle okumuş, ancak yâ harfini tenvinleyerek...
فقرأ «صَوافياً» . واسْتُشْكِلَتْ من حيث إنه جمعٌ متَناهٍ. وخُرِّجَتْ على وجهين، أحدُهما: ذكره الزمخشري وهو أَنْ يكونَ التنوينُ عِوَضاً من حرفِ الإِطلاقِ عند الوقف. يعني أنه وَقَفَ على «صَوافي» بإشباع فتحةَ الياءِ فَتَوَلَّد منها أَلِفٌ يُسَمَّى حرفَ الإِطلاق، ثم عَوَّضَ عنه هذا التنوينَ، وهو الذي يُسَمِّيه أهلُ النحوِ تنوينَ الترنُّم.
...«صَوافياً» şeklinde okumuştur. Bu kelimenin gayrimunsarıf (müntehe'l-cümû') olması sebebiyle bu [okuyuş] problemli görülmüştür. İki vecihle tevil edilmiştir: Birincisi Zemahşerî'nin zikrettiği görüştür; buna göre tenvin, vakıf esnasındaki harf-i ıtlakın bedelidir. Yani «صَوافي» kelimesi üzerinde yâ harfinin fethasını işbâ ile (uzatarak) durmuş, bundan harf-i ıtlak adı verilen bir elif doğmuş, sonra da nahiv ehlinin terennüm tenvini adını verdiği bu tenvin onun yerine getirilmiştir.
والثاني: أنه جاء على لغةِ مَنْ يَصْرِفُ ما لا يَنْصَرِفُ.
İkincisi ise gayrimunsarıfı munsarıf kılanların (tenvinleyenlerin) lehçesi üzere gelmiş olmasıdır.
وقرأ الحسنُ «صَوافٍ» بالكسرِ والتنوين. وتوجيهُها: أنه نصبها بفتحة مقدرةٍ، فصار حكمُ هذه الكلمةِ كحكمِها حالةً الرفعِ والجرِّ في حَذْفِ الياءِ وتعويض التنوينِ نحو: «هؤلاء جوارٍ» ، ومررت بجوارٍ. وتقديرُ الفتحةِ في الياءِ كثيرٌ كقولهم: «أعْطِ القوسَ بارِيْها» وقولِه:
Hasan[-ı Basrî] kesre ve tenvin ile «صَوافٍ» şeklinde okumuştur. Bunun izahı şöyledir: Onu mukadder bir fetha ile nasb etmiştir; dolayısıyla bu kelimenin hükmü, «هؤلاء جوارٍ» (Bunlar cariyelerdir) ve «مررت بجوارٍ» (Cariyelere uğradım) örneklerinde olduğu gibi ref ve cer hallerinde yâ harfinin hazfedilip yerine tenvin konulması hükmü gibi olmuştur. Yâ harfinde fethanın takdir edilmesi ise: «أعْطِ القوسَ بارِيْها» (Yayı onu yontana ver) sözlerinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi çokça görülür:
٣٣٨٩ - كأنَّ أيْدِيهنَّ بالقاعِ القَرِقْ ... أيديْ جوارٍ يتعاطَيْنَ الوَرِق
3389 - Düzlük arazide onların ön ayakları sanki... / Gümüş paraları birbirine uzatan genç kızların elleri gibidir.
وقوله:
Ve şu sözünde olduğu gibi:
٣٣٩٠ - وكَسَوْتُ عارٍ لَحْمُه. . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3390 - Ve eti çıplak kalmış olanı giydirdim... / ............................................................
ويدلُّ على ذلك قراءةُ بعضِهم «صَوافيْ» بياءٍ ساكنةٍ من غيرِ تنوينٍ، نحو: «رأيتُ القاضيْ يا فتى» بسكون الياء. ويجوز أن يكونَ سكَّن الياءَ في هذه القراءةِ للوقفِ ثم أَجْرَى الوصلَ مُجْراه.
Bazılarının, yâ harfinin sükûnuyla: «رأيتُ القاضيْ يا فتى» (Ey delikanlı, kadıyı gördüm) ifadesinde olduğu gibi tenvinsiz ve sakin bir yâ ile «صَوافيْ» şeklindeki okuyuşu da buna delalet eder. Bu kıraatte vakıf sebebiyle yâ harfini sakin kılmış, sonra da vasıl halini vakıf gibi cereyan ettirmiş olması da caizdir.
وقرأ العبادلة ومجاهدٌ والأعمش «صَوافِنْ» بالنون جمعَ «صَافِنَة» وهي التي تقومُ على ثلاثٍ وطرفِ الرابعة، إلاَّ أنَّ ذلك إنما يُسْتَعْمَلُ في الخيلِ كقوله: {الصافنات الجياد} [ص: ٣١] ، وسيأتي، فيكون استعمالُه في الإِبلِ استعارةً.
Abâdile (Abdullahlar), Mücâhid ve A'meş nûn harfiyle «صَوافِنْ» şeklinde okumuşlardır. Bu, üç ayağı ve dördüncüsünün ucu üzerinde duran anlamına gelen *sâfine* (صَافِنَة) kelimesinin çoğuludur. Ancak bu durum Cenâb-ı Hakk'ın: {الصافنات الجياد} “üç ayağı üzerinde durup bir ayağının ucunu yere basan çalımlı ve süratli atlar” [Sâd: 31] kavlinde olduğu gibi sadece atlar hakkında kullanılır; ileride gelecektir. Dolayısıyla bunun develer hakkında kullanılması istiare (eğretileme) yoluyladır.
والوجوبُ: السُّقوطُ. وجَبَتِ الشَمسُ ِأي: سَقَطَتْ. ووجَبَ الجِدَارُ أي: سَقَطَ، ومنه الواجبُ الشرعي كأنه وقع علينا ولَزِمَنا. وقال أوس بن حجر:
*Vücûb* (الوُجوبُ), düşmek/yere serilmek demektir. 'Vecebeti'ş-şemsü' (وجَبَتِ الشَمسُ), yani 'güneş battı/düştü'; 'vecebe'l-cidâru' (وجَبَ الجِدَارُ), yani 'duvar çöktü/yıkıldı' denir. Şer'î vacip de bundandır; zira sanki üzerimize düşmüş ve bize lâzım olmuştur. Evs b. Hacer şöyle demiştir:
٣٣٩١ - ألم تُكْسَفِ الشمسُ شمسُ النَّها ... رِ والبدرُ للجبل الواجبِ
3391 - Gündüzün güneşi olan güneş ve dolunay tutulmadı mı / Yıkılıp çöken dağ için?
قوله: «القانِعَ والمعتَّر» فيهما أقوالٌ. فالقانِعُ: السائل والمُعْتَرُّ: المعترضُ من غيرِ سؤالٍ. وقال قومٌ بالعكس. وقال ابن عباس: القانِعُ: المستغني بما أعطيتَه، والمعترُّ: المعترضُ من غيرِ سؤالٍ. وعنه أيضاً: القانعُ: المتعفِّفُ، والمعترُّ: السائلُ. وقال بعضُهم: القانِعُ: الراضي بالشيءِ اليسيرِ. مِنْ قَنِعَ يَقْنَعُ قَناعةً فهو قانِعٌ. والقَنِعُ: بغير ألفٍ هو السَّائلُ. ذكره أبو البقاء. وقال
Cenâb-ı Hakk'ın: «القانِعَ والمعتَّر» kavli hakkında muhtelif görüşler vardır. *Kâni'* (القانِعُ), dilenen/isteyen kimsedir; *mu'ter* (المُعْتَرُّ) ise istemeksizin [bir şey verilsin diye] öne çıkan/görünen kimsedir. Bir topluluk ise bunun tam aksini söylemiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "*Kâni'*, kendisine verdiğinle yetinip zenginlik gösteren kimsedir; *mu'ter* ise istemeksizin öne çıkan/görünen kimsedir." Yine ondan: "*Kâni'*, iffetli davranıp istemeyen; *mu'ter* ise dilenen kimsedir" rivayeti de nakledilmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: *Kâni'*, az şeye razı olan kimsedir. Bu, *kanea-yekneu-kanâaten* (قَنِعَ يَقْنَعُ قَناعةً) fiilinden türemiştir, faili *kâni'* (قانِعٌ) gelir. Elifsiz olarak *el-kani'* (القَنِعُ) ise dilenen kimsedir. Bunu Ebu'l-Bekâ zikretmiştir.
الزمخشري: «القانِعُ: السَّائلُ. مِنْ قَنِعْتُ وكَنَعْتُ إذا خَضَعْتَ له. وسألتُه قُنُوْعاً. والمُعْتَرُّ: المعترِّضُ بغيرِ سؤالٍ، أو القانِعُ الراضي. بما عندَه، وبما يعطى، من غيرِ سؤالٍ. مِنْ قَنِعْتُ قَنَعاً وقَناعة. والمعترُّ: المتعرض بالسؤال» . انتهى. وفرَّق بعضهم بين المعنيين بالمصدر فقال: قَنِعَ يَقْنَع قُنوعاً أي سأل، وقَناعة أي: تعفَّف ببُلْغَته واستغنى بها. وأنشد للشماخ:
Zemahşerî şöyle demiştir: «*Kâni'*, dilenen kimsedir; ona boyun eğip tevazu gösterdiğinde ve bir şey istediğinde kullanılan *kane'tü* ve *kene'tü* (قَنِعْتُ وكَنَعْتُ) kökünden gelir, [mastarı] *kunû'* (قُنُوْع) şeklindedir. *Mu'ter* ise istemeksizin öne çıkan/görünen kimsedir; yahut *kâni'*, istemeksizin elindekine ve kendisine verilene razı olan kimsedir; bu da *kane'tü-kanean-ve-kanâaten* (قَنِعْتُ قَنَعاً وقَناعة) kökünden gelir; *mu'ter* ise isteyerek [yardım] talep eden kimsedir.» (Zemahşerî'nin sözü bitti). Bazıları ise bu iki anlamı mastarlarla birbirinden ayırmış ve şöyle demiştir: *Kanea-yekneu-kunûan* (قَنِعَ يَقْنَع قُنوعاً) [şeklinde geldiğinde] 'istedi/dilendi'; [mastarı] *kanâaten* (قَناعة) [olduğunda ise] 'yetinecek kadarıyla yetindi ve iffet gösterdi' anlamına gelir. Şemmâh'ın şu beytini inşad etmiştir:
٣٣٩٢ - لَمالُ المَرْءِ يُصْلِحُه فيُغْني ... مَفاقِرَه أَعَفُّ من القُنوعِ
3392 - Kişinin ıslah edip çoğalttığı ve böylece ihtiyaçlarını giderdiği malı, / El açıp istemekten çok daha iffetlidir.
وقال ابن قتيبة: «المُعْتَرُّ: المتعرِّضُ من غير سؤال. يُقال: عَرَّه/ واعتَرَّه وعَراه واعْتراه أي: أتاه طالباً معروفَه قال:
İbn Kuteybe şöyle demiştir: «*El-Mu'ter*, istemeksizin [bir şey verilsin diye] öne çıkan kimsedir. Bir kimseye iyiliğini talep ederek gittiğinde *arrehû*, *i'tarrehû*, *arâhû* ve *i'terâhû* (عَرَّه / واعتَرَّه وعَراه واعْتراه) denir. Şair şöyle demiştir:
٣٣٩٣ - لَعَمْرُك ما المُعتَرُّ يَغْشى بلادَنا ... لِنَمْنَعَه بالضائعِ المُتَهَضِّمِ
3393 - Ömrüne andolsun ki, memleketimize sığınan [o muhtaç], / Onu korumamız için gelmişken zayi olup haksızlığa uğrayacak değildir.
وقوله الآخر:
Diğer şairin şu sözü de böyledir:
٣٣٩٤ - سَلي الطارِقَ المعترَّ يا أمَّ مالِكٍ ... إذا ما اعْتَراني بينَ قِدْري ومَجْزَري
3394 - Ey Ümmü Mâlik! Gece vakti kapıyı çalan o muhtaca sor, / Tencerem ile kesim yerim arasında bana uğradığı zaman [nasıl cömert davrandığımı].
وقرأ أبو رجاء» القَنِع «دون ألف. وفيها وجهان، أحدهما: أنَّ أصلَها» القانِع «فَحَذَفَ الألف كما قالوا: مِقْوَل ومِخْيَط وجَنَدِل وعُلَبِط في: مِقْوال ومِخْياط وجَنَادل وعُلابط. والثاني: أن القانِعَ هو الراضي باليسير، والقَنِع: السائلُ، كما تقدَّم تقريره، قال الزمخشري:» والقَنِعُ: الراضي لا غير «.
Ebû Recâ elifsiz olarak «القَنِع» şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi; kelimenin aslının «القانِع» olup, *mikvâl*, *mihyât*, *cenâdil* ve *ulâbıt* (مِقْوال ومِخْياط وجَنَادل وعُلابط) yerine *mikvel*, *mihyet*, *cenedil* ve *ulebıt* (مِقْوَل ومِخْيَط وجَنَدِل وعُلَبِط) dedikleri gibi elifin hazfedilmiş olmasıdır. İkincisi; daha önce açıklandığı üzere *kâni'* az şeye razı olan, *kani'* ise dilenen kimsedir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «*El-Kani'* sadece razı olan demektir, başkası değil.»
وقرأ الحسن:» والمُعْتري «اسمُ فاعلٍ مِنْ اعْتَرى يَعْتري. وقرأ إسماعيل وتروى عن أبي رجاء والحسن أيضاً» والمُعْتَرِ «بكسر الراء اجتزاءً بالكسرة عن لامِ الكلمة.
Hasan[-ı Basrî], *i'terâ-ya'terî* (اعْتَرى يَعْتري) fiilinin ismi faili olarak «والمُعْتري» şeklinde okumuştur. İsmâil ise —ki Ebû Recâ ve Hasan'dan da rivayet edilmiştir— kelimenin lâm'ının (son harfinin) yerine kesre ile yetinerek râ'nın kesresiyle «والمُعْتَرِ» şeklinde okumuştur.
وقُرِىء» المُعْتَرِيَ «بفتح الياء. قال أبو البقاء:» وهو في معناه «أي: في معنى» المعترّ «في قراءة العامَّة.
Yâ harfinin fethasıyla «المُعْتَرِيَ» şeklinde de okunmuştur. Ebu'l-Bekâ: «Bu da onun anlamındadır», yani cumhurun kıraatindeki «المعترّ» anlamındadır, demiştir.
و [قوله:] {كذلك سَخَّرْنَاهَا} الكافُ نعتُ مصدرٍ أوحالٌ من ذلك المصدرِ.
[Cenâb-ı Hakk'ın:] {كذلك سَخَّرْنَاهَا} “İşte böylece onları sizin hizmetinize verdik” kavlindeki kâf harfi, bir mastarın sıfatı veya o mastardan hâldir.
وكذلك قوله: {كذلك سَخَّرَهَا} : و {لِتُكَبِّرُواْ} : متعلقٌ به. {على مَا هَدَاكُمْ} متعلقٌ بالتكبير. عُدِّيَ ب «على» لتضمُّنِه معنى الشكر.
Aynı şekilde O'nun: {كذلك سَخَّرَهَا} “Böylece onları sizin hizmetinize verdi” kavli de böyledir. {لِتُكَبِّرُواْ} “tekbir getiresiniz diye” ifadesi buna müteallıktır. {على مَا هَدَاكُمْ} “size hidayet ettiğine karşılık” ifadesi ise tekbire müteallıktır. Şükür anlamı içerdiği için *alâ* (على) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.
قوله: {لَن يَنَالَ الله لُحُومُهَا} : العامَّةُ على القراءةِ بياءِ الغَيْبة في الفعلين؛ لأنَّ التأنيثَ مجازي وقد وُجد الفصلُ بينهما. وقُرىء بالتاء فيهما اعتباراً باللفظ. وقرأ زيد بن علي «لحومَها ولا دماءَها» بالنصب، والجلالةُ بالرفع، و «لكن يُنالُه» بضم الياء، على أن يكونَ القائمَ مقامَ الفاعلِ، «التقوى» ، و «منكم» حالٌ من «التقوى» ، ويجوز أن يتعلَّقَ بنفسِ «تَنالُه» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَن يَنَالَ الله لُحُومُهَا} “Onların ne etleri ne de kanları asla Allah'a ulaşmaz” kavlinde cumhur, müenneslik mecazi olduğu ve iki öge arasına fasıla girdiği için her iki fiili de gaib yâ'sı ile okumuştur. Lafza itibar edilerek her ikisinde tâ harfiyle de okunmuştur. Zeyd b. Alî ise «لحومَها ولا دماءَها» şeklinde nasb ile, lafza-i celâli ref ile ve nâib-i fâil «التقوى» olmak üzere yâ harfinin zammesiyle «لكن يُنالُه» şeklinde okumuştur; «منكم» ifadesi «التقوى» kelimesinden hâldir, doğrudan «تَنالُه» fiiline taalluk etmesi de caizdir.
قوله: {يُدَافِعُ} : قرأ ابن كثير وأبو عمرو «يَدْفَعُ» والباقون «يُدافع» . وفيه وجهان، أحدهما: أنَّ فاعَلَ بمعنى فَعَل المجردِ نحو: جاوَزْته وجُزْتُه، وسافَرْتُ، وطارَقْتُ. والثاني: أنه أُخْرِجَ على زِنَةِ المُفاعلة مبالغةً فيه؛ لأنَّ فِعْلَ المفاعلةِ أبلغُ مِنْ غيره. وقال ابن عطية: «فَحَسُنَ دفاع لأنه قد عَنَّ للمؤمنين [مَنْ] يَدْفَعُهم ويؤذيهم فتجيء مقاومتُه ودَفْعُه عنهم مُدافَعَةً» يعني: فيُلْحَظُ فيها المفاعلةُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يُدَافِعُ} “defeder / korur” kavlini İbn Kesîr ve Ebû Amr «يَدْفَعُ», diğer kıraat imamları ise «يُدافع» şeklinde okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi; *fâale* (فاعَلَ) kalıbının, *câveztehû* ve *cüztehû* (جاوَزْته وجُزْتُه - onu aştım/geçtim), *sâfertü* (سافَرْتُ) ve *târaktü* (طارَقْتُ) örneklerinde olduğu gibi mücerred *feale* (فَعَل) anlamında olmasıdır. İkincisi; mübalağa ifade etmek üzere müfâale kalıbında getirilmiş olmasıdır; zira müfâale fiili diğerlerinden daha beliğdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «*Müdâfaa* kelimesi güzel düşmüştür; çünkü müminlerin karşısına onları itip kakan [defeden] ve onlara eziyet eden kimseler çıkmıştır; dolayısıyla Allah'ın onlara karşı koyması ve onları müminlerden savması karşılıklı bir savma (*müdâfaa*) olmaktadır»; yani bunda müfâale [müşareket] anlamı gözetilmektedir.
قوله: {أُذِنَ لِلَّذِينَ} : قرأه مبنياً للمفعول نافع وأبو عمرو وعاصم. والباقون قرؤوه مبنياً للفاعل. وأمَّا «يُقاتِلون» فقرأه مبنياً للمفعول
Cenâb-ı Hakk'ın: {أُذِنَ لِلَّذِينَ} “[Savaşa maruz bırakılarak] kendilerine zulmedilen kimselere [savaş] izni verildi” kavlini Nâfi', Ebû Amr ve Âsım meçhul sîgada okumuşlardır. Diğerleri ise malum sîgada okumuşlardır. «يُقاتِلون» fiiline gelince, bunu meçhul sîgada
نافع وابن عامر وحفص. والباقون مبنياً للفاعل. وحَصَلَ من مجموع الفعلين: أن نافعاً وحفصاً بَنَياهما للمفعول، وأنَّ ابنَ كثيرٍ وحمزةَ والكسائي بَنَياهما للفاعل، وأن أبا عمرو وأبا بكر بَنَيا الأول للمفعول والثاني للفاعل. وأن ابنَ عامر عكسُ هذا فهذِه أربعُ رُتَبٍ. والمأذونُ فيه محذوفٌ للعلمِ به أي: للذين يقاتَلون في القتال. و {بِأَنَّهُمْ ظُلِمُواْ} متعلقٌ ب «أّذِنَ» والباءُ سببيةٌ أي: بسبب أنهم مظلومون.
Nâfi', İbn Âmir ve Hafs okumuştur. Diğerleri ise malum sîgada okumuştur. İki fiilin toplamından şu netice çıkar: Nâfi' ve Hafs her ikisini de meçhul sîgada okumuştur; İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî her ikisini de malum sîgada okumuştur; Ebû Amr ve Ebû Bekr birincisini meçhul, ikincisini malum sîgada okumuştur; İbn Âmir ise bunun tam aksini yapmıştır. Dolayısıyla bu dört farklı mertebedir. Kendisine izin verilen şey, bilindiği için hazfedilmiştir; yani 'kendilerine savaş açılan kimselere savaş hususunda [izin verildi]'. {بِأَنَّهُمْ ظُلِمُواْ} “çünkü onlar zulme uğramışlardır” ifadesi «أُذِنَ» fiiline müteallıktır; bâ harfi sebebiyye bildirir, yani: Mazlum olmaları sebebiyle.
قوله: {الذين أُخْرِجُواْ} : يجوز أن يكونَ في محلِّ جرٍّ، نعتاً للموصول الأولِ أو بياناً له، أو بدلاً منه، وأن يكونَ في محلِّ نصبٍ على المدح، وأن يكونَ في محلِّ رفعٍ على إضمارِ مبتدأ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {الذين أُخْرِجُواْ} “Onlar ki [haksız yere yurtlarından] çıkarıldılar” kavlinin; birinci mevsûle sıfat, beyan veya ondan bedel olarak cer mahallinde olması caiz olduğu gibi, övgü (medih) üzere nasb mahallinde olması ve gizli bir mübtedaya binaen ref mahallinde olması da caizdir.
قوله: {إِلاَّ أَن يَقُولُواْ} فيه وجهان، أحدهما: أنه منصوبٌ على الاستثناءِ المنقطع، وهذا ممَّا يُجْمِعُ العربُ على نصبه؛ لأنه منقطعٌ لا يمكنُ تَوَجُّهُ العاملِ إليه، وما كان كذا أجمعوا على نصبهِ، نحو: «ما زاد إلاَّ ما نقصَ» ، «وما نفعَ إلاَّ ما ضَرَّ» . فلو توجَّهَ العاملُ جاز فيه لغتان: النصبُ وهو لغةُ الحجاز، وأَنْ يكونَ كالمتصلِ في النصبِ والبدل نحو: «ما فيها أحدٌ إلاَّ حمارٌ» ، وإنما كانت الآيةُ الكريمةُ من الذي لا يتوجَّه عليه العاملُ؛ لأنك لو قلت: «الذين أُخْرِجوا مِنْ ديارهم إلا أَنْ يقولوا ربُّنا الله» لم يَصحَّ. الثاني: أنه في محلِّ جر بدلاً من «حَقّ» قال الزمخشري: «أي بغير موجِبٍ سوى التوحيد الذي ينبغي أن يكون موجب الإِقرارِ والتمكينِ لا موجبَ الإِخراجِ والتسييرِ. ومثلُه: {هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّآ إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بالله} [المائدة: ٥٩] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ أَن يَقُولُواْ} “sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi; munkatı' istisna olarak mansub olmasıdır. Bu, Arapların nasbı üzerinde icma ettiği türdendir; zira munkatıdır ve amilin ona yönelmesi mümkün değildir. Bu durumda olan her şeyin nasbı hususunda: «ما زاد إلاَّ ما نقصَ» (Eksilen müstesna artmadı) ve «وما نفعَ إلاَّ ما ضَرَّ» (Zarar veren müstesna fayda vermedi) sözlerinde olduğu gibi icma etmişlerdir. Şayet amil yönelseydi iki lehçe caiz olurdu: Hicaz lehçesi olan nasb ve: «ما فيها أحدٌ إلاَّ حمارٌ» (Orada bir eşek müstesna kimse yoktur) örneğinde olduğu gibi nasb ve bedel kılınma hususunda muttasıl gibi olması. Ayet-i kerimenin amilin üzerine yönelmediği türden olması şundandır: Zira sen: «الذين أُخْرِجوا مِنْ ديارهم إلا أَنْ يقولوا ربُّنا الله» (Rabbimiz Allah'tır demeleri müstesna yurtlarından çıkarılanlar) desen sahih olmaz. İkincisi; «حَقّ» kelimesinden bedel olarak cer mahallinde olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani ikrar ve yerleşik kılmayı gerektirmesi gerekirken sürgün edilip çıkarılmayı gerektirmemesi icap eden tevhidden başka hiçbir gerekçe olmaksızın. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de bunun gibidir: {هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّآ إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بالله} “Bizden ancak Allah'a inandığımız için mi intikam alıyorsunuz?” [Mâide: 59].»
وممَّنْ جَعَلَه في موضع جرٍّ بدلاً ممَّا قبله الزجاجُ. إلاَّ أن الشيخ قد رَدَّ ذلك فقال:» ما أجازاه من البدل لا يجوز؛ لأنَّ البدلَ لا يجوزُ إلاَّ حيث سبقه نفيٌ أو نهيٌ أو استفهامٌ في معنى النفي. وأمَّا إذا كان الكلام موجَباً أو أمراً فلا يجوزُ البدلُ؛ لأنَّ البدلَ لا يكون إلا حيثُ يكونُ العاملُ يَتَسَلَّطُ عليه. ولو قلت: «قام إلاَّ زيدٌ» ، و «لْيَضْرِبْ إلاَّ عمروٌ» لم يجز. ولو قلت في غير القرآن: «أُخْرِجَ الناسُ مِنْ ديارِهم إلاَّ بأَنْ يقولوا: لا إلهَ إلاَّ اللهُ» لم يكن كلاماً. هذا إذا تُخُيِّل أَنْ يكونَ {إِلاَّ أَن يَقُولُواْ} في موضعِ جرٍّ بدلاً من «غير» المضاف إلى «حَقٍّ» . وأمَّا إذا كان بدلاً من «حق» كما نَصَّ عليه الزمخشريُّ فهو في غايةِ الفسادِ؛ لأنه يَلْزَمُ منه أن يكونَ البدلُ يلي «غيراً» فيصير التركيبُ: بغير إلاَّ أَنْ يقولوا، وهذا لا يَصِحُّ، ولو قَدَّرْنا [إلاَّ] ب «غير» كما/ يُقَدَّرُ في النفي في: «ما مررت بأحدٍ إلاَّ زيدٍ» فتجعلُه بدلاً لم يَصِحَّ؛ لأنه يصيرُ التركيبُ: بغير غيرِ قولِهم ربُّنا اللهُ، فتكون قد أضَفْتَ غيراً إلى «غير» وهي هي فيصير: بغير غير، ويَصِحُّّ في «ما مررتُ بأحدٍ إلاَّ زيدٍ» أن تقول: ما مررت بغير زيد، ثم إن الزمخشري حيث مَثَّل البدلَ قَدَّره: بغير موجبٍ سوى التوحيدِ، وهذا تمثيلٌ للصفة جَعَلَ [إلاَّ] بمعنى سِوَى، ويَصِحُّ على الصفةِ فالتبسَ عليه بابُ الصفة بباب البدل.
Bunu kendisinden öncekine bedel kılarak cer konumunda tutanlardan biri de Zeccâc'dır. Ne var ki Şeyh [Ebû Hayyân] buna karşı çıkarak şöyle demiştir: «Her ikisinin caiz gördüğü bedel caiz değildir; çünkü bedel ancak kendisinden önce bir nefy, nehiy yahut nefy anlamında bir istifham geçtiğinde caiz olur. Kelam olumlu (mûceb) veya emir olduğunda ise bedel caiz olmaz; zira bedel ancak amilin üzerine tasarruf edebileceği yerde olur. Şayet: 'قام إلاَّ زيدٌ' veya 'لْيَضْرِبْ إلاَّ عمروٌ' desen caiz olmaz. Kur'an dışındaki bir kelamda: 'أُخْرِجَ الناسُ مِنْ ديارِهم إلاَّ بأَنْ يقولوا: لا إلهَ إلاَّ اللهُ' desen düzgün bir kelam olmaz. Bu, {إِلاَّ أَن يَقُولُواْ} ifadesinin 'حَقٍّ' kelimesine muzâf olan 'غير' kelimesinden bedel olarak cer konumunda olduğu varsayıldığı takdirdedir. Zemahşerî'nin açıkça belirttiği gibi 'حق' kelimesinden bedel olması durumuna gelince, bu son derece fasittir; çünkü bundan, bedelin 'غير' kelimesinin hemen peşinden gelmesi lazım gelir ve terkip: 'بغير إلاَّ أَنْ يقولوا' şeklini alır ki bu sahih değildir. 'ما مررت بأحدٍ إلاَّ زيدٍ' terkibindeki nefy durumunda takdir edildiği gibi [إلاَّ] edatını 'غير' ile takdir edip onu bedel kılsak yine sahih olmaz; çünkü terkip: 'بغير غيرِ قولِهم ربُّنا اللهُ' haline gelir, böylece 'غير' lafzını bizatihi kendisi olan 'غير' lafzına muzâf kılmış olursun ve ifade: 'بغير غير' olur. Oysa 'ما مررتُ بأحدٍ إلاَّ زيدٍ' cümlesinde 'ما مررت بغير زيد' demen sahihtir. Sonra Zemahşerî bedele örnek verirken onu: 'بغير موجبٍ سوى التوحيدِ' (Tevhidden başka bir gerekçe olmaksızın) şeklinde takdir etmiştir; bu ise [إلاَّ] edatını 'سِوَى' (başka) anlamında kılarak yapılmış bir sıfat temsilidir. Sıfat olması yönüyle sahihtir; dolayısıyla sıfat babı ile bedel babı ona karışmıştır.
ويجوز أن تقولَ: «مررتُ بالقومِ إلاَّ زيدٍ» على الصفة لا على البدل «.
Bedel olarak değil de sıfat olarak: 'مررتُ بالقومِ إلاَّ زيدٍ' (Zeyd dışındaki topluluğa uğradım) demen caizdir.»
قوله: {وَلَوْلاَ دَفْعُ الله} قد تقدَّم الخلافُ فيه في البقرة وتوجيهُ القراءتين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَوْلاَ دَفْعُ الله} “Eğer Allah'ın defetmesi olmasaydı” kavli hakkındaki ihtilaf ve iki kıraatin izahı Bakara Suresi'nde geçmişti.
وقرأ» لَهُدِمَتْ «بالتخفيفِ نافعٌ وابن كثير. والباقون بالتثقيل الدالِّ على التكثيرِ؛ لأنَّ المواضعَ كثيرةٌ متعددةٌ، والقراءةُ الأولى صالحةٌ لهذا المعنى أيضاً.
Nâfi' ve İbn Kesîr şeddesiz (tahfif ile) «لَهُدِمَتْ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise mekânların pek çok ve muhtelif olması sebebiyle çokluk bildiren şedde (teskîl) ile okumuşlardır; birinci kıraat de bu anlama elverişlidir.
والعامَّةُ على» صَلَواتٌ «بفتح الصاد واللام جمعَ صلاةٍ. وقرأ جعفر ابن محمد» وصُلُوات «بضمِّهما. ورُوي عنه أيضاً بكسرِ الصاد وسكونِ اللام. وقرأ الجحدري بضم الصاد وفتح اللام. وأبو العالية بفتح الصادِ وسكونِ اللام. والجحدريُّ أيضاً» وصُلُوْت «بضمِّهما وسكونِ الواو، بعدها تاءٌ مثناةٌ من فوقُ مثلَ: صُلْب وصُلُوب.
Cumhur, *salât* (صلاة) kelimesinin çoğulu olarak sâd ve lâm'ın fethasıyla «صَلَواتٌ» şeklinde okumuştur. Ca'fer b. Muhammed her ikisinin zammesiyle «وصُلُوات» şeklinde okumuştur; ondan sâd'ın kesresi ve lâm'ın sükûnuyla da rivayet edilmiştir. Cahderî sâd'ın zammesi ve lâm'ın fethasıyla okumuştur. Ebu'l-Âliye sâd'ın fethası ve lâm'ın sükûnuyla okumuştur. Cahderî ayrıca, *sulb* ve *sulûb* (صُلْب وصُلُوب) gibi her ikisinin zammesi ve vâv'ın sükûnuyla, ardından iki noktalı üst tâ ile «وصُلُوْت» şeklinde de okumuştur.
والكلبيُّ والضحاكُ كذلك، إلاَّ أنهما أَعْجَما التاءَ بثلاثٍ مِنْ فوقها. والجحدريُّ أيضاً وأبو العاليةِ وأبو رجاءٍ ومجاهدٌ كذلك، إلاَّ أنَّهم جعلوا بعد الثاءِ المثلثة ألفاً فقرؤوا» صُلُوْثا «ورُوي عن مجاهدٍ في هذه التاءِ المثنَّاةِ مِنْ فوقُ أيضاً. ورُوي عن الجحدريِّ أيضاً» صُلْواث «بضم الصادِ وسكونِ اللامِ وألفٍ بعد الواوِ والثاءِ مثلثةً.
Kelbî ve Dahhâk da böyledir, ancak onlar tâ harfini üstten üç noktalı (peltek se) yapmışlardır. Cahderî, Ebu'l-Âliye, Ebû Recâ ve Mücâhid de böyledir, ancak onlar üç noktalı peltek se'den sonra bir elif koyarak «صُلُوْثا» şeklinde okumuşlardır; Mücâhid'den bu kıraatte üstten iki noktalı tâ ile de rivayet edilmiştir. Cahderî'den ayrıca sâd'ın zammesi, lâm'ın sükûnu, vâv'dan sonra bir elif ve üç noktalı peltek se ile «صُلْواث» şeklinde de rivayet edilmiştir.
وقرأ عكرمة» صلويثى «بكسر الصاد وسكون اللام، وبعدها واوٌ مكسورةٌ بعدَها ياءٌ مثنَّاةٌ مِنْ تحتُ بعدها ثاءٌ مثلثةٌ، وحكى ابنُ مجاهد أنه قُرِىءَ» صِلْواث «بكسر الصاد وسكون اللام. بعدها واوٌ، بعدها ألف، بعدها ثاءٌ مثلثةٌ.
İkrime sâd'ın kesresi, lâm'ın sükûnu, ardından kesreli bir vâv, ardından alttan iki noktalı yâ ve ardından üç noktalı peltek se ile «صلويثى» şeklinde okumuştur. İbn Mücâhid ise sâd'ın kesresi, lâm'ın sükûnu, ardından vâv, ardından elif ve ardından üç noktalı peltek se ile «صِلْواث» şeklinde okunduğunu nakletmiştir.
وقرأ الجحدري» وصُلُوب «مثل كُعُوْب بالباء الموحدةِ وهو جمع»
Cahderî tek noktalı bâ ile *kuûb* (كُعُوْب) gibi «وصُلُوب» şeklinde okumuştur ki bu,
صليب «، وفُعُوْل جمعُ فعيل شاذٌّ نحو: ظريف وظروف وأَسِينة وأُسُون، ورُوي عن أبي عمرو» صلواتُ «كالعامَّةِ، إلاَّ أنَّه لم يُنَوِّن، مَنَعه الصرفَ للعلميَّة والعجمة؛ لأنه جعله اسمَ موضعٍ، فهذه أربعَ عشرةَ قراءةً، المشهورُ منها واحدةٌ، وهي هذه الصلاةُ المعهودة.
*salîb* (صليب) kelimesinin çoğuludur; *fe'îl* vezninin çoğulunun *fuûl* gelmesi, *zarîf-zurûf* (ظريف وظروف) ve *esîne-usûn* (أَسِينة وأُسُون) gibi şâzdır. Ebû Amr'dan cumhur gibi tenvinsiz olarak «صلواتُ» rivayet edilmiştir; bunu bir mekân ismi kıldığı için özel isimlik (alemiyyet) ve yabancı dilden geçmiş olma (ucme) sebebiyle gayrimunsarıf saymıştır. İşte bunlar on dört kıraattir; meşhur olanı ise tektir, o da [İslam'da] bilinen bu namazdır.
ولا بُدَّ مِنْ حَذْفِ مضافٍ ليَصِحَّ تَسَلُّطُ الهَدْمِ عليها أي: مواضع صلواتٍ، أو يُضَمَّن» هُدِّمَتْ «معنى» عُطِّلَتْ «فيكون قَدْراً مشتركاً بين المواضع والأفعال؛ فإنَّ تعطيلَ كلِّ شيءٍ بِحَسبِه. وأخَّر المساجدَ لحُدوثِها في الوجود، أو الانتقالِ إلى الأشرفِ. والصلواتُ في الأمم. . . . . . صلاةُ كلِّ مِلَّةٍ بحَسَبِها. وظاهرُ كلام الزمخشري أنها بنفسِها اسمُ مكان فإنه قال:» وسُمِّيَتْ الكنسيةُ صلاةً لأنه يُصَلَّى فيها. وقيل: هي كلمةٌ مُعَرَّبَةٌ أصلُها بالعبرانيةِ صَلُوثا «. انتهى.
Yıkılmanın/harap edilmenin ona taallukunun sahih olabilmesi için mutlaka bir muzafın hazfedilmiş olması gerekir; yani: 'Namaz kılınan mekânlar' [demektir]; yahut «هُدِّمَتْ» fiiline «عُطِّلَتْ» (atıl bırakıldı/işlevsiz kılındı) anlamı yüklenir ki bu, mekânlar ile fiiller arasında ortak bir payda olur; zira her şeyin atıl kalması kendi durumuna göredir. Mescitleri ise varlıkta daha sonra ortaya çıktığı veya daha şerefli olana intikal edildiği için en sona bırakmıştır. Ümmetlerdeki *salavât*... her milletin namazı kendi durumuna göredir. Zemahşerî'nin sözünün zahiri, bu kelimenin bizatihi bir mekân ismi olduğu yönündedir; nitekim o şöyle demiştir: «İçinde namaz kılındığı için kiliseye *salât* adı verilmiştir. Bunun, aslı İbranicede *salûsâ* olan Arapçalaşmış bir kelime olduğu da söylenmiştir.» (Zemahşerî'nin sözü bitti).
وأمَّا غيرُها من القراءات فقيل: هي سريانيةٌ أو عبرانيةٌ دَخَلَتْ في لسانِ العربِ. ولذلك كَثُر فيها اللغاتُ.
Bunun dışındaki kıraatlere gelince; bunların Arap diline girmiş Süryanice veya İbranice kelimeler olduğu söylenmiştir. Bu sebeple kelimede lehçe/söyleyiş farklılıkları çok olmuştur.
والصَّوامِعُ: جمعُ صَوْمَعَة وهي البناءُ المرتفعُ الحديدُ الأعلى، مِنْ قولِهم رجلٌ أصمعُ، وهو الحديدُ القولِ. ووزنها فَوْعَلة كدَوْخَلة. وهي متعبَّد الرهبانِ لأنهم ينفردون. وقيل: متعبَّدُ الصَّابِئين.
*Savâmi'* (الصَّوامِعُ), tepe kısmı sivri ve yüksek yapı anlamına gelen *savmaa* (صَوْمَعَة) kelimesinin çoğuludur; Arapların sözü keskin olan kimse için kullandıkları 'adam asma'dır' (رجلٌ أصمعُ) sözünden gelir. Vezni *devhale* (دَوْخَلة) gibi *fav'ale* (فَوْعَلة) şeklindedir. İnzivaya çekildikleri için rahiplerin ibadethanesidir. Sâbiîlerin ibadethanesi olduğu da söylenmiştir.
والبِيَعُ: جمع بِيْعَة، وهي متعبَّدُ النصارى. وقيل: كنائس اليهود.
*Biya'* (البِيَعُ), Hristiyanların ibadethanesi olan *bîa* (بِيْعَة) kelimesinin çoğuludur. Yahudilerin havraları olduğu da söylenmiştir.
والأشهر أنَّ الصوامِعَ للرهبانِ والبِيَعَ للنصارى، والصَّلَواتِ لليهود، والمساجدَ للمسلمين.
En meşhur görüşe göre: *Savâmi'* rahiplere, *biya'* Hristiyanlara, *salavât* Yahudilere ve mescitler Müslümanlara aittir.
و {يُذْكَرُ فِيهَا اسم الله} يجوز أَنْ يكونَ صفةً للمواضعِ المتقدمةِ كلِّها، إنْ أَعَدْنا الضميرَ مِنْ» فيها «عليها، أو صفةً للمساجد فقط، إنْ خَصَصْنا الضميرَ في» فيها «بها، والأولُ أظهر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يُذْكَرُ فِيهَا اسم الله} “içlerinde Allah'ın ismi çokça anılan” kavlinin; «فيها» ifadesindeki zamiri bütün bu mekânlara döndürürsek daha önce geçen mekânların tamamının sıfatı olması, zamiri sadece mescitlere has kılarsak yalnızca mescitlerin sıfatı olması caizdir; birincisi daha açıktır.
قوله: {الذين إِنْ مَّكَّنَّاهُمْ} : يجوزُ في هذا الموصولِ ما جاز في الموصولِ قبلَه. ويزيد هذا عليه: بأَنْ يجوزَ أن يكونَ بدلاً مِنْ «مَنْ يَنْصُرُه» ذكره الزجاج أي: ولَيَنْصُرَنَّ اللهُ الذي إنْ مَكَّنَّاهم. وإنْ مَكَّنَّاهم «شرطٌ. و» أقاموا «جوابُه، والجُملةُ الشرطيةُ بأَسْرِها صلةُ الموصولِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {الذين إِنْ مَّكَّنَّاهُمْ} “Onlar ki kendilerine imkân verdiğimizde” kavlinde, bir önceki mevsûlde caiz olan hususlar caizdir. Buna ilave olarak; Zeccâc'ın zikrettiği üzere «مَنْ يَنْصُرُه» ifadesinden bedel olması da caizdir; yani: 'Allah, kendilerine imkân verdiğimiz takdirde [namazı kılan] kimseye elbette yardım edecektir.' «إِنْ مَّكَّنَّاهُمْ» şart, «أقاموا» onun cevabıdır; şart cümlesi bütünüyle mevsûlün sılasıdır.
قوله: {نَكِيرِ} : النكيرُ مصدرٌ بمعنى الإِنكار كالنَّذير بمعنى الإِنذار. وأثبتَ ياءَ «نَكيري» حيث وقع ورشٌ في الوصل، وحذفها في الوقف. والباقون بحذفِها وَصْلاً ووَقْفاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {نَكِيرِ} “benim inkârım/cezalandırmam nasıl oldu!” kavlindeki *nekîr* (النكيرُ), *nezîr* kelimesinin *inzâr* anlamına gelmesi gibi *inkâr* (cezalandırma/karşı çıkma) anlamında bir mastardır. Verş geçtiği her yerde vasıl halinde «نَكيري» lafzının yâ'sını ispat etmiş (okumuş), vakıf halinde ise hazfetmiştir. Diğerleri ise hem vasıl hem vakıf halinde hazfetmişlerdir.
قوله: {فَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} : يجوز أن تكونَ «كأيِّنْ» منصوبةً المحل على الاشتغالِ بفعلٍ مقدرٍ يُفَسره «أهلكناها» وأَنْ يكونَ في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ، والخبر «أَهْلكناها» . وقد تقدَّم تحقيقُ القولِ فيها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} “Nice yurtlar/şehirler var ki biz onları helak ettik” kavlinde «كأيِّنْ» lafzının, «أهلكناها» fiilinin açıkladığı takdirî bir fiille iştigal üzere nasb mahallinde olması caiz olduğu gibi, müpteda olarak ref mahallinde olup haberinin «أَهْلكناها» olması da caizdir. Bu kelimeye dair tafsilatlı açıklama daha önce geçmişti.
قوله: {وَهِيَ ظَالِمَةٌ} جملةٌ حالية مِنْ هاء «أَهْلكناها» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهِيَ ظَالِمَةٌ} “halkı zalimken” kavli, «أَهْلكناها» fiilindeki zamirden (hâ'dan) hâl bildiren cümledir.
قوله: {فَهِيَ خَاوِيَةٌ} عطفٌ على «أَهْلَكْناها» ، فيجوزُ أن تكونَ في محلِّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَهِيَ خَاوِيَةٌ} “artık onlar çökmüş/yıkılmıştır” kavli «أَهْلَكْناها» üzerine matuftur; dolayısıyla ikinci görüşe göre
رفعٍ لعطفِها على الخبر على القول الثاني، وأنْ لا يكونَ لها محلٌّ لعطفِها على الجملةِ المفسِّرة على القول الأول. وهذا عنى الزمخشريُّ بقوله: «والثانيةُ يعني قولَه: {فَهِيَ خَاوِيَةٌ} لا محلَّ لها لأنها معطوفةٌ على» أهلكناها «، وهذا الفعلُ ليس له محلٌ تفريعاً/ على القولِ بالاشتغالِ. وإلاَّ فإذا قلنا: إنه خبرٌ ل» كأيِّن «كان له محلٌّ ضرورةً.
habere matuf olması sebebiyle ref mahallinde olması, birinci görüşe göre ise müfessire (açıklayıcı) cümleye matuf olması sebebiyle iraptan mahallinin olmaması caizdir. Zemahşerî'nin: «İkincisinin, yani: {فَهِيَ خَاوِيَةٌ} kavlinin iraptan mahalli yoktur; çünkü 'أهلكناها' fiiline matuftur» sözüyle kastettiği budur. Bu fiilin mahalli olmaması iştigal görüşüne dayanır; aksi takdirde şayet bunun 'كأيِّن' için haber olduğunu söylersek zorunlu olarak iraptan mahalli olurdu.
وقرأ أبو عمروٍ» أهلكتُها «. والباقون» أَهْلكناها «وهما واضحتان.
Ebû Amr «أهلكتُها» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise «أَهْلكناها» şeklinde okumuşlardır; her iki okuyuş da gayet açıktır.
قوله: {وَبِئْرٍ مُّعَطَّلَةٍ} عطفٌ على» قريةٍ «، وكذلك و» قَصْرٍ «أي: وكأيِّن من بئرٍ وقصرٍ أَهْلكناها أيضاً، هذا هو الوجهُ. وفيه وجهٌ ثانٍ: أَنْ تكونَ معطوفةً وما بعدها على» عروشِها «أي: خاوية على بئرٍ وقصرٍ أيضاً. وليس بشيءٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَبِئْرٍ مُّعَطَّلَةٍ} “ve nice terk edilmiş kuyu” kavli «قريةٍ» lafzına matuftur; aynı şekilde «وقَصْرٍ» de öyledir; yani: 'Helak ettiğimiz nice kuyular ve köşkler de vardır.' Uygun olan vecih budur. Bunda ikinci bir vecih daha vardır ki, onun ve sonrasının «عروشِها» üzerine matuf olmasıdır; yani: 'Kuyu ve köşk üzerine de çökmüş...' Ne var ki bu bir şey ifade etmez [zayıftır].
والبِئْرُ: مِنْ بَأَرْتُ الأرض أي حفرتُها. ومنه» التَّأْبِير «وهو شَقُّ. . . . . . الطلع. والبِئْر فِعْل بمعنى مَفْعول كالذِّبْح بمعنى المَذْبوح وهي مؤنثةٌ، وقد تُذَكَّرُ على معنى القليب. وقوله:
*Bi'r* (البِئْرُ - kuyu), 'yeri kazdım' anlamına gelen *beertü'l-arda* (بَأَرْتُ الأرض) kökündendir. Hurma çiçeğini yarmak anlamına gelen *te'bîr* (التَّأْبِير) de bundandır. *Bi'r* kelimesi, kesilen anlamındaki *zibh* (الذِّبْح) gibi mef'ul anlamında bir *fi'l* veznidir ve müennestir; kuyu (*kalîb*) anlamına binaen bazen müzekker de kılınabilir. Şairin şu sözü:
٣٣٩٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وبِئْري ذو حَفَرْتُ وذو طَوَيْتُ
3395 - ............................................................ / Ve kazdığım ve taşla ördüğüm kuyumdur.
يَحتمل التذكيرَ والتأنيثَ. والمُعَطَّلَةُ: المُهْملة، والتعطيل: الإِهمال. وقرىء» مُعْطَلَةٍ «بالتخفيف يقال: أَعْطَلْتُ البئر وعَطَّلْتُها فَعَطَلَت بفتح الطاء، وأما عَطِلَتْ المرأةُ من الحُلِيَّ فبكسرِ الطاءِ. والمَشِيْدُ: قد تَقدَّم أنه المرتفعُ أو المُجَصَّصُ. وإنما بني هنا مِنْ شادَه، وفي النساء مِنْ شَيَّده؛ لأنه هناك بعد جمعٍ فناسَبَ التكثيرَ، وهنا بعد مفردٍ فناسَب التخفيفَ، ولأنه رأسُ آيةٍ وفاصلةٍ.
Müzekkerliği de müennesliği de muhtemeldir. *Muattale* (المُعَطَّلَةُ), terk edilmiş/atıl bırakılmış demektir; *ta'tîl* (التعطيل) ihmal etmek/terk etmektir. Şeddesiz (tahfif ile) «مُعْطَلَةٍ» şeklinde de okunmuştur; 'kuyuyu atıl bıraktım' anlamında *a'taltü'l-bi'ra ve attaltühâ fe-atalet* (أَعْطَلْتُ البئر وعَطَّلْتُها فَعَطَلَت) denir ve tâ harfinin fethasıyla söylenir; kadının takısız kalması anlamında ise tâ'nın kesresiyle *atilet* (عَطِلَتْ المرأةُ من الحُلِيَّ) denir. *Meşîd* (المَشِيْدُ) kelimesinin yüksek yahut kireçle sıvanmış anlamına geldiği daha önce geçmişti. Burada *şâdehû* (شادَه) fiilinden, Nisâ Suresi'nde ise *şeyyedehû* (شَيَّده) fiilinden yapılmıştır; çünkü orası çoğuldan sonra geldiği için çokluk bildiren [şeddeli kalıba] uygun düşmüştür, burada ise tekilden sonra geldiği için tahfife uygun düşmüştür; ayrıca burası ayet sonu ve fasıladır.
قوله: {فَتَكُونَ} : هو منصوبٌ على جوابِ الاستفهامِ. وعبارةُ الحوفي «على جوابِ التقريرِ» . وقيل: على جوابِ النفيِِ، وقرأ مبشِّر بنُ عبيد «فيكونَ» بالياءِ من تحتُ؛ لأنَّ التأنيثَ مجازيٌّ. ومتعلَّقُ الفعلِ محذوفٌ أي: ما حَلَّ بالأممِ السالفةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَتَكُونَ} “olsun diye” kavli, istifhamın cevabı olarak mansubdur. Havfî'nin ifadesiyle «takrîrin cevabı üzerinedir». Nefyin cevabı üzerine olduğu da söylenmiştir. Mübeşşir b. Ubeyd, müenneslik mecazi olduğu için alttan yâ ile «فيكونَ» şeklinde okumuştur. Fiilin müteallakı mahzûftur, yani: 'Geçmiş ümmetlerin başına gelenler [onların kalplerine ibret olsun diye]'.
قوله: {فَإِنَّهَا لاَ تَعْمَى} الضميرُ للقصةِ. و {لاَ تَعْمَى الأبصار} مُفَسِّرَةٌ له. وحَسَّنَ التأنيثَ في الضمير كونُه وَليَه فِعْلٌ بعلامةِ تأنيثٍ، ولو ذُكِّر في الكلامِ فقيل: «فإنه» لجازَ، وهي قراءةٌ مَرْوِيَّةٌ عن عبد الله، والتذكيرُ باعتبارِ الأمرِ والشأنِ. وقال الزمخشري: «ويجوزُ أن يكون ضميراً مُبْهماً يُفَسِّره» الأبصارُ «وفي» تَعْمَى «راجعٌ إليه» . قال الشيخ: «وما ذكره لا يجوزُ لأن الذي يُفَسِّره ما بعدَه محصورٌ، وليس هذا واحداً منه: وهو من باب» رُبَّ «، وفي باب نِعْم
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّهَا لاَ تَعْمَى} “Şüphesiz ki kör olmaz” kavlindeki zamir kıssa zamiridir. {لاَ تَعْمَى الأبصار} “gözler kör olmaz” cümlesi onu açıklamaktadır. Zamirden hemen sonra müenneslik alameti taşıyan bir fiilin gelmiş olması zamirin müennes kılınmasını güzelleştirmiştir; şayet kelamda müzekker kılınıp 'فإنه' denseydi de caiz olurdu ki bu, Abdullah [b. Mes'ûd]'dan nakledilen bir kıraattir; müzekker kılınması iş ve durum (*eş-şe'n*) itibarıyladır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu zamirin, kendisini 'الأبصارُ' lafzının tefsir ettiği müphem bir zamir olması ve 'تَعْمَى' fiilindeki zamirin de ona dönmesi caizdir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Onun zikrettiği görüş caiz değildir; çünkü kendisinden sonrakinin açıkladığı durumlar sınırlıdır ve bu onlardan biri değildir: Bu durumlar *rubbe* (رُبَّ) babında, *ni'me* (نِعْم)
وبئس، وفي باب الإِعمال، وفي باب البدل، وفي باب المبتدأ والخبر، على خلافٍ في بعضها، وفي باب ضمير الشأن، والخمسةُ الأُوَلُ تُفَسَّر بمفرد إلاَّ ضميرَ الشأنِ، فإنه يُفَسَّر بجملةٍ، وهذا ليس واحداً من الستة» .
ve *bi'se* (بئس) babında, i'mâl babında, bedel babında, bazılarındaki ihtilafla birlikte mübteda-haber babında ve şe'n zamiri babındadır. İlk beşi müfred ile tefsir edilir; sadece şe'n zamiri müstesnadır, zira o cümle ile tefsir edilir. Bu [ayet] ise bu altı maddeden biri değildir.»
قلت: بل هذا من المواضع المذكورةِ، وهو باب المبتدأ. غايةُ ما في ذلك أنه دَخَلَ عليه ناسخٌ وهو «إنَّ» فهو نظيرُ قولِهم: «هي العروبُ تقول ما شاءَتْ، وهي النفسُ تتحمَّل ما حَمَلْتْ» وقوله تعالى: {إِنْ هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا} [الأنعام: ٢٩] . وقد جعل الزمخشريُّ جميعَ ذلك مِمَّا يُفَسَّر بما بعده، ولا فرقَ بين الآيةِ الكريمةِ وبين هذه الأمثلةِ إلاَّ دخولُ الناسخِ ولا أثرَ له، وعَجِبْتُ من غَفْلَةِ الشيخ عن ذلك.
Ben derim ki: Bilakis bu, zikredilen yerlerdendir ve mübteda babıdır. Olan bitenin nihayeti, üzerine nâsih bir amil olan «إنَّ» edatının girmiş olmasıdır; dolayısıyla bu, Arapların: «هي العروبُ تقول ما شاءَتْ، وهي النفسُ تتحمَّل ما حَمَلْتْ» (O öyle cilveli bir kadındır ki dilediğini söyler; o öyle bir nefistir ki yüklendiğini taşır) sözlerinin ve Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنْ هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا} “Bu ancak bizim hayatımızdır” [En'âm: 29] kavlinin benzeridir. Zemahşerî bütün bunları kendisinden sonrakiyle açıklanan zamirlerden saymıştır; ayet-i kerime ile bu örnekler arasında, nâsih amilin girmesi dışında hiçbir fark yoktur ve bunun da bir tesiri bulunmamaktadır. Şeyh'in bundan gaflet etmesine şaştım doğrusu.
قوله: {التي فِي الصدور} صفةٌ أو بدلٌ أو بيانٌ. وهل هو توكيدٌ؛ لأنَّ القلوبَ لا تكونُ في غير الصدور، أو لها معنى زائدٌ؟ كما قال الزمخشري: «الذي قد تُعُوْرِف واعتُقِدَ أنَّ العمى في الحقيقة مكانُه البصرُ، وهو أن تصابَ الحَدَقَةُ بما يَطْمِسُ نورَها، واستعمالُه في القلبِ استعارةٌ ومَثَلٌ. فلمَّا أُريدَ إثباتُ ما هو خلافُ المعتقدِ مِنْ نسبةِ العمى إلى القلوبِ حقيقةً، ونفيُه عن الأبصارِ، احتاج هذا التصويرُ إلى زيادةِ تعيينٍ وفَضْلِ تعريفٍ؛ ليتقرَّرَ أنَّ مكانَ العمى هو القلوبُ لا الأبصارُ، كما تقولُ: ليس المَضَاءُ للسَّيْفَ، ولكنه لِلِسانِك الذي بينَ فَكَّيْكَ. فقولُك:» الذي بين فَكَّيْكَ «تقريرٌ لِما ادَّعَيْتَه لِلِسانِه وتثبيتٌ؛ لأنَّ مَحَلَّ المَضاءِ هو هو لا غير، وكأنَّك قلتَ: ما نَفَيْتُ المَضاءَ عن السيفِ وأثبتَّه لِلِسانِك فلتةً مني ولا سَهواً، ولكن تَعَمَّدْتُ به إيَّاه بعينه تَعَمُّداً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {التي فِي الصدور} “göğüslerde olan” kavli sıfat, bedel veya beyandır. Kalpler göğüslerden başka yerde bulunmayacağına göre bu bir tekit midir, yoksa fazladan bir anlamı var mıdır? Nitekim Zemahşerî şöyle demiştir: «Öteden beri bilinen ve inanılan şudur ki körlük gerçekte gözün mahallidir; bu da gözbebeğine nurunu yok eden bir illetin isabet etmesidir; bunun kalp hakkında kullanılması ise istiare ve mecazdır. Körlüğün hakiki manada kalplere nispet edilmesi ve gözlerden nefyedilmesi gibi yaygın inancın aksine bir durum ispat edilmek istendiğinde, bu tasvir körlüğün mahallinin gözler değil kalpler olduğunu pekiştirmek için fazladan bir tayin ve belirginleştirmeye ihtiyaç duymuştur; tıpkı senin: 'Keskinlik kılıca ait değildir, bilakis iki çenenin arasındaki diline aittir' demen gibi. Senin: 'İki çenenin arasındaki' sözün, onun dili için iddia ettiğin şeyi pekiştirmek ve keskinliğin mahallinin başkası değil bizatihi o olduğunu teyit etmek içindir. Sanki şöyle demiş olursun: Keskinliği kılıçtan nefyedip diline isnat etmem benden sâdır olan bir dil sürçmesi veya dalgınlık eseri değildir; bilakis bizzat bunu kastederek söyledim.
وقد رَدَّ الشيخ على أبي القاسم قولَه:» تَعَمَّدْتُ به إياه «وجعل هذه العبارةَ عُجْمَةً من حيث إنه فَصَلَ الضميرَ، وليس من مواضعِ فَصْلِه، وكان صوابُه أن يقول: تعمَّدْتُه به كما تقول:» السيفُ ضربتُك به «لا» ضربْتُ به إياك «.
Şeyh [Ebû Hayyân], Ebu'l-Kâsım [Zemahşerî]'ın: «تَعَمَّدْتُ به إيَّاه» sözünü reddetmiş ve zamirin ayrı (munfasıl) getirilme yeri olmadığı halde onu munfasıl getirmesi yönüyle bu ifadeyi fasih olmayan (yabancı) bir kullanım saymıştır; doğrusu ise, 'السيفُ ضربتُك به' (Kılıç; seni onunla vurdum) deyip 'ضربْتُ به إياك' denmediği gibi, 'تعمَّدْتُه به' demesiydi.»
قلت: وقد تقدَّم لك نظيرُ هذا الردِّ والجوابُ عنه بما أُجيب عن قولِه تعالى: {يُخْرِجُونَ الرسول وَإِيَّاكُمْ} [الممتحنة: ١] ، {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ} [النساء: ١٣١] : وهو أنه مع قَصْدِ تقديمِ غيرِ الضميرِ عليه لغرضٍ يمتنعُ اتصالُه، وأيُّ خطأ في مثل هذا حتى يَدَّعي العُجْمَةَ على فصيحٍ شَهِدَ له بذلك أعداؤُه، وإن كان مُخْطِئاً في بعضِ الاعتقاداتِ ممَّا لا تَعَلُّقَ له فيما نحن بصدِده؟
Ben derim ki: Bu itirazın benzeri ve buna verilen cevap, Cenâb-ı Hakk'ın: {يُخْرِجُونَ الرسول وَإِيَّاكُمْ} “Peygamber'i ve sizi [yurdunuzdan] çıkarıyorlar” [Mümtehine: 1] ve {وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ} “Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere de, size de tavsiye ettik” [Nisâ: 131] kavilleri hakkında verilen cevapla daha önce geçmişti: O da şudur ki, belirli bir gaye sebebiyle zamirin dışındaki bir lafzın zamirden önce getirilmesi kastedildiğinde, zamirin bitişik (muttasıl) gelmesi imkânsızlaşır. Ele aldığımız konuyla hiçbir alakası bulunmayan kimi itikadî konularda hatalı olsa bile, düşmanlarının dahi fasihliğine şahitlik ettiği fasih bir kimseye [Zemahşerî'ye] karşı yabancı/fasih olmayan bir ifade kullandığı iddiasında bulunacak kadar böylesi bir kullanımda ne gibi bir hata olabilir ki?
وقال الإِمامُ فخر الدين: «وفيه عندي وجهٌ آخرُ: وهو أنَّ القلبَ قد يُجْعَلُ كنايةً عن الخاطرِ والتدبُّرِ، كقولِه تعالى: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لذكرى لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ} [ق: ٣٧] . وعند قومٍ أنَّ محلَّ الذِّكْرِ هو الدماغُ، فاللهُ تعالى بيَّن أنَّ مَحَلَّ ذلك هو الصدرُ» . وفي محلِّ العقلِ خلافٌ مشهورٌ، وإلى الأولِ مَيْلُ ابنِ عطية قال: «هو مبالغةٌ كما تقول: نظرتُ إليه بعيني، وكقوله: يقولون بأَفْواههم» . قلت: وقد أَبْدَيْتُ فائدةً في قوله «بأفواههم» زيادةً على التأكيد.
İmam Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: «Bana göre bunda başka bir vecih daha vardır: Kalp bazen Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لذكرى لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ} “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır” [Kâf: 37] kavlinde olduğu gibi zihin/düşünce ve tefekkürden kinaye kılınır. Bir topluluğa göre zikrin (hatırlamanın/idrakin) mahalli beyindir; Allah Teâlâ ise bunun mahallinin göğüs olduğunu beyan etmiştir.» Aklın mahalli konusunda meşhur bir ihtilaf vardır. İbn Atiyye'nin meyli ise birinci [görüşe]dir; o şöyle demiştir: «Tıpkı senin: 'Ona gözümle baktım' demen ve [Allah Teâlâ'nın]: 'Ağızlarıyla söylüyorlar' kavlinde olduğu gibi bu bir mübalağadır.» Ben derim ki: [Âl-i İmrân Suresi'nde] {بِأَفْوَاهِهِمْ} kavlinde tekitin ötesinde bir nükteli fayda belirtmiştim.
قوله: {مِّمَّا تَعُدُّونَ} : قرأ الأخَوان وابن كثير «يَعُدُّون» بياءِ الغَيْبة. والباقون بتاءِ الخطاب وهما واضحتان.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّمَّا تَعُدُّونَ} “saydıklarınızdan” kavli: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile İbn Kesîr, gâib 'ye'si ile «يَعُدُّون» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise muhatap 'te'si ile okumuşlardır; her iki kıraat de gayet açıktır.
قوله: {وَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ} : قد تقدَّم نظيرُها. قال الزمخشري: «فإن قلتَ: لِمَ عُطِفَتْ الأولى بالفاء، وهذه بالواو؟ قلت الأولى وَقَعَتْ بدلاً مِنْ قولِه {فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} و [أمَّا] هذه فحكمُها حكمُ الجملتين قبلها المعطوفَتَيْن بالواو، أعني قولَه {وَلَن يُخْلِفَ الله وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِندَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ} .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ} “Nice memleketler vardır ki” kavli: Bunun bir benzeri daha önce geçmişti. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Birincisi niçin fa ile, bu ise vav ile atfedilmiştir?' dersen; derim ki: Birincisi {فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “benim inkârım (cezalandırmam) nasıl oldu?” kavlinden bedel olarak vaki olmuştur. Bu [ikincisi]ne gelince; bunun hükmü kendisinden önceki vav ile atfedilmiş iki cümlenin, yani {وَلَن يُخْلِفَ الله وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِندَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ} “Allah vaadinden asla caymaz. Ve şüphesiz Rabbinin katında bir gün, bin yıl gibidir” kavlinin hükmü gibidir.»