Binûn

Bakara — 10. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد تُشَدَّدُ ميمُه أيضاً، قال الشاعر:

Bazen mîm'i de şeddelenir. Şair şöyle demiştir:

٣٣٨ - أهانَ دَمَّكَ فَرْغَاً بعد عِزَّتِه ... يا عمروُ بَغْيُكَ إصراراً على الحَسَد

338 - Ey Amr! İzzetinden sonra kanını heder edip alçaltan şey / Haset üzerindeki ısrarlı azgınlığındır.

وأصلُ: الدِّماء: الدِّماو أو الدِّماي، فقُلب حرفُ العلةِ همزةً لوقوعِه طَرَفاً بعد ألفٍ زائدةً نحو: كساء ورداء.

«ed-Dimâ'»ın (الدِّماء) aslı «ed-dimâv» (الدِّماو) veya «ed-dimây»dır (الدِّماي). «Kisâ'» (كساء) ve «ridâ'»da (رداء) olduğu gibi, zaid bir eliften sonra sonda yer aldığı için illet harfi hemzeye dönüştürülmüştür.

قولُه: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} الواوُ للحال، و {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ} جملةٌ من مبتدأ وخبر، في محلِّ النصب على الحال، و «بحمدك» متعلقٌ بمحذوفٍ، لأنه حالٌ أيضاً، والباءُ فيه للمصاحبة أي نُسَبِّح ملتبسين بحمدك، نحو: «جاء زيد بثيابِه» فهما حالان متداخلتان، أي حالٌ في حال. وقيل: الباءُ للسببية، فتتعلَّق بالتسبيح. قال ابن عطية: «ويُحْتمل أن يكونَ قولُهم:» بحمدِكَ «اعتراضاً بين الكلامين، كأنهم قالوا: ونحن نسبِّح

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Biz ise sana hamdederek seni tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz” kavlindeki vav hâl içindir. {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ} mübteda ve haberden oluşan bir cümle olup hâl olarak mahallen mansubdur. «Bi-hamdike» ise mahzuf bir kelimeye müteallıktır, zira o da hâldir. Buradaki bâ harf-i cerri musâhabet (birliktelik) içindir; yani «Zeyd elbiseleriyle geldi» (جاء زيد بثيابه) örneğinde olduğu gibi «hamdinle meşgul ve bürünmüş olarak tesbih ederiz» demektir. Dolayısıyla bunlar iç içe girmiş iki hâldir, yani hâl içinde hâldir. Bâ harf-i cerrinin sebebiyet için olduğu, bu sebeple tesbihe taalluk ettiği de söylenmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Onların 'bi-hamdike' sözünün iki kelâm arasında bir i'tirâz (ara cümle) olması muhtemeldir; sanki şöyle demişlerdir: 'Biz tesbih ederiz

ونقدِّس، ثم اعترضُوا على جهةِ التسليم، أي: وأنتَ المحمودُ في الهداية إلى ذلك» قلتُ: كأنه يحاول أن تكونَ الباءُ للسببية، ولكن يكونُ ما تعلَّقَتْ به الباءُ فعلاً محذوفاً لائقاً بالمعنى تقديرُه: حَصَلَ لنا التسبيحُ والتقديسُ بسببِ حمدك.

ve takdis ederiz.' Sonra teslimiyet kabilinden araya girip: 'Buna hidayet etmende hamde lâyık olan sensin' [demişlerdir].» Derim ki: Sanki o, bâ harf-i cerrinin sebebiyet için olmasını, fakat bâ'nın taalluk ettiği şeyin anlama uygun mahzuf bir fiil olup takdirinin: 'Hamdin sebebiyle bize tesbih ve takdis nasip oldu' şeklinde olmasını kastetmektedir.

والحمدُ هنا: مصدرٌ مضاف لمفعولِه، وفاعلُه محذوف تقديره: بحمدِنا إياك. وزعم بعضهُم أن الفاعلَ مضمرٌ فيه وهو غَلَطٌ؛ لأنَّ المصدرَ اسم جامدٌ لا يُضمرُ فيه، على أنه قد حُكِيَ خلافٌ في المصدرِ الواقعِ موقعَ الفعل نحو: ضرباً زيداً، هل يَتَحَّملُ ضميراً أم لا؟ وقد تقدَّم.

Buradaki hamd: Mef'ûlüne muzaf olmuş bir mastardır, faili mahzuf olup takdiri: «bi-hamdinâ iyyâke» (bizim seni hamdetmemizle) şeklindedir. Bazıları failin onun içinde müstetir (gizli) olduğunu iddia etmişlerdir ki bu bir hatadır; çünkü mastar camid bir isimdir, içinde zamir gizlenmez. Bununla birlikte «darben Zeyden» (ضرباً زيداً) gibi fiil makamına geçen mastarın zamir taşıyıp taşımayacağı konusunda ihtilaf nakledilmiştir ve bu daha önce geçmişti.

و «نُقَدِّسُ» عطف على «نُسَبِّح» فهو خبر أيضاً عن «نحن» ومفعولُه محذوفٌ أي: نقدِّسُ أنفسَنا وأفعالنا لك، و «لكم» متعلِّقٌ بِه أو ب «نُسَبِّح» ، ومعناها العلةُ، وقيل: هي زائدةٌ، فإنَّ ما قبلَها متعدٍّ بنفسِه، وهو ضَعيفٌ إذ لا تُزادُ إلاَّ مع تقديمِ المعمولِ أو يكونَ العاملُ فَرْعاً، وقيل: هي مُعَدِّيَةٌ نحو: سجدت لله، وقيل: هي للبيان، كهي في قولك: سُقْياً لك، فعلى هذا يتعلَّق بمحذوفٍ ويكونُ خبرَ مبتدأ مضمرٍ أي: تقديسُنا لك.

«Nükaddisü» (نُقَدِّسُ) ise «nüsebbihu» üzerine matuftur, dolayısıyla o da «nahnü»nün haberidir; mef'ûlü mahzuftur, yani: 'Senin için kendimizi ve fiillerimizi takdis ederiz (arındırırız)' demektir. «Leke» [metindeki yazımıyla 'leküm'] ifadesi ona veya «nüsebbihu»ya müteallıktır ve anlamı illettir (sebep bildirmedir). Bir görüşe göre o zaidedir, çünkü öncesindeki fiil bizzat müteaddîdir; ancak bu zayıftır, zira [lâm harf-i cerri] sadece ma'mûlün öne geçmesiyle yahut amilin fer' olması durumunda zaid olur. Bir görüşe göre «Secedtü lillâh» (سجدت لله) örneğinde olduğu gibi müteaddî kılıcıdır (ta'diye içindir). Bir görüşe göre ise «sugyen leke» (سُقْياً لك) sözünde olduğu gibi beyan içindir; bu takdirde mahzuf bir kelimeye taalluk eder ve gizli bir mübtedanın haberi olur, yani: «Takdîsünâ leke» (Takdisimiz senin içindir) demektir.

وهذا التقدير أحسنُ من تقديرِ قولهم: «أعني» لأنه أليقُ بالموضِع. وأبعدَ مَنْ زَعَم أنَّ جملةَ قولِه «ونحنُ نسبِّح» داخلةٌ في حَيِّزِ استفهامٍ مقدرٍ تقديرُه: وأنحن

Bu takdir, onların «a'nî» (yani/kastediyorum) takdirinden daha güzeldir, çünkü makama daha uygundur. «Ve nahnu nusebbihu» cümlesinin: 'Ve biz mi...

نسبِّح أم نتغيَّر. واستحسنه ابن عطية مع القولِ بالاستفهام المحضِ في قولهم: «أتجعلُ» ، وهذا يَأْباه الجمهورُ، أعني حَذْفَ همزةِ الاستفهام مِنْ غيرِ ذِكْر «أم» المعادِلةِ وهو رأيُ الأخفش، وجَعَل مِن ذلك قَولَه تعالى: {وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيَّ} [الشعراء: ٢٢] أي: وأتلك نعمةٌ، وقول الآخر:

...tesbih ediyoruz, yoksa [hâlimiz] değişecek mi?' şeklinde mukadder bir istifhamın kapsamına girdiğini iddia eden kimse [haktan] uzaklaşmıştır. İbn Atıyye ise «e-tec'alü»deki istifhamın mahz (katışıksız) olduğu görüşüyle birlikte bunu güzel bulmuştur. Ancak cumhur bunu, yani denkleyici (muâdile) «em» zikredilmeksizin istifham hemzesinin hazfedilmesini kabul etmez. Bu [hazf görüşü] el-Ahfeş'in görüşüdür ve Cenâb-ı Hakk'ın: {وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيَّ} [Şuarâ 22] “Başıma kaktığın bu nimet mi?” yani «ve e-tilke ni'metün» kavlini ve şu şairin sözünü buna örnek göstermiştir:

٣٣٩ - طَرِبْتُ وما شوقاً إلى البيضَ أَطْرَبُ ... ولا لَعِباً مني وذو الشَّيْبِ يَلْعَب

339 - Coşup neşelendim; ne beyaz tenli güzellere duyulan özlemden coştum / Ne de oyundan dolayı; saçına ak düşmüş kimse oyun mu oynar?

أي: وأذو الشيب، وقول الآخر:

Yani: «ve e-zû'ş-şeyb» (saçına ak düşmüş kimse mi?) demektir. Bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:

٣٤٠ - أفرحُ أَنْ أُرْزَأَ الكِرامَ وأَنْ ... أُوْرَثَ ذَوْداً شَصائِصاً نَبْلاً

340 - Kerem sahiplerini yitirip bana cılız, / Sütsüz develerin miras bırakılmasına sevineyim mi?

أي: أأفرحُ، فأمَّا مع «أمْ» فإنه جائزٌ لدَلالتِها عليه كقوله:

Yani: «e-efrahu» (sevineyim mi?) demektir. «Em» ile birlikte ise, ona delalet ettiği için [hemzenin hazfi] caizdir; nitekim şair şöyle demiştir:

٣٤١ - فواللهِ ما أدري وإنْ كنتُ دارياً ... بسبْعٍ رَمَيْنَ الجمرَ أم بِثَمانِ

341 - Vallahi bilsem de bilmiyorum / Cemreye yedi [taş] mı attılar yoksa sekiz mi?

أي: أبسبعٍ.

Yani: «e-bi-seb'ın» (yediyle mi?) demektir.

والتسبيحُ: التنزِيهُ والبَرَاءَةُ، وأصلُه من السَّبْحِ وهو البُعْد، ومنه السابحُ في الماء، فمعنى «سبحان الله» أي: تنزيهاً له وبراءةً عمَّا لا يليقُ بجلالِه ومنه قولُ الشاعر:

Tesbih: Tenzih etmek ve beri tutmaktır. Aslı uzaklık anlamına gelen «sebh»ten (السَّبْحِ) gelir; suda yüzen kimseye «sâbih» denmesi de bundandır. Dolayısıyla «Sübhânellâh»ın manası: 'O'nu tenzih etmek ve celâline yakışmayan şeylerden beri kılmak' demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

٣٤٢ - أقولُ لَمَّا جاءَني فَخْرُهْ ... سُبْحانَ مِنْ علقمَةَ الفاخِر

342 - Bana onun övünmesi geldiğinde dedim ki: / Şu övünen Alkame'den [Allah'ı] tenzih ederim!

أي: تنزيهاً، وهو مختصٌّ بالباري تعالى، قال الراغب في قولِه سبحان مِنْ علقمة: «إن أصلَه سبحانَ علقمةَ، على سبيل التهكُّم فزادَ فيه» مِنْ «، وقيل: تقديرُه: سبحانَ الله مِنْ أجل عَلْقمة» ، فظاهرُ قولِه أنه يجوزُ أن يقالَ لغيرِ الباري تعالى على سبيل التهكُّم، وفيه نظرٌ.

Yani tenzih ederim [demektir]. Bu ise Yüce Yaratıcı'ya mahsustur. Râgıb, «Sübhâne min Alkame» sözü hakkında: «Bunun aslı alay yollu olarak 'sübhâne Alkame'dir, araya 'min' zaid olarak eklenmiştir. Takdirinin 'Alkame yüzünden Sübhânellâh' olduğu da söylenmiştir» demiştir. Onun sözünün zahirine göre, alay yoluyla Bârî Teâlâ'dan başkası için de söylenmesi caizdir; ancak bu tartışmalıdır.

والتقديسُ: التَطْهير، ومنه الأرضُ المقدَّسَةُ، وبيت المَقْدِس، وروحُ القُدُس، وقال الشاعر:

Takdis: Temizlemek ve arındırmaktır. «el-Arzu'l-mukaddese» (kutsal/arındırılmış toprak), «Beytü'l-makdis» ve «Rûhu'l-kudüs» tabirleri de bundandır. Şair şöyle demiştir:

٣٤٣ - فَأَدْرَكْنَه يَأخُذْنَ بالساقِ والنَّسا ... كما شَبْرَقَ الوِلْدَانُ ثوبَ المَقْدِسِ

343 - Ona yetiştiler, bacağından ve siyatik damarından yakalıyorlardı / Tıpkı çocukların Makdis rahibinin elbisesini parça parça ettikleri gibi.

أي: المطهَّرُ لهم. وقال الزَمخشري: «هو مِنْ قَدَّسَ في الأرضِ إذا ذهبَ فيها وأبعدَ، فمعناه قريبٌ من معنى نُسَبِّح» . انتهى.

Yani onlar için temizlenmiş/arındırılmış olan [rahip] demektir. Zemahşerî ise: «Bu, yeryüzünde gidip uzaklaştığında kullanılan 'kaddese fi'l-ardı' (قَدَّسَ في الأرضِ) ifadesindendir; dolayısıyla anlamı 'nüsebbihu'nun anlamına yakındır» demiştir. [Zemahşerî'nin sözü] bitti.

قوله تعالى: {قَالَ إني أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ} أصلُ إنِّي: إنني فاجتمع

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَالَ إني أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ} “[Allah] 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi” kavline gelince: «İnnî»nin aslı «innenî»dir (إنني); dolayısıyla...

ثلاثةُ أمثال، فحذَفْنا أحدَها، وهل هو نونُ الوقايةِ أو النونُ الوسطى؟ قولان الصحيحُ الثاني، وهذا شبيهٌ بما تقدَّم في {إِنَّا مَعَكُمْ} [البقرة: ١٤] وبابه.

...birbirinin benzeri üç [harf] bir araya gelmiş ve bunlardan birini hazfetmişizdir. Bu [hazfedilenin] vikâye nûnu mu yoksa ortadaki nûn mu olduğu hususunda iki görüş vardır; sahih olanı ikincisidir. Bu, {إِنَّا مَعَكُمْ} [Bakara 14] “Biz sizinle beraberiz” ve benzerlerinde daha önce geçen duruma benzemektedir.

والجملة في محلِّ نصبٍ بالقولِ، و «أعلمُ» يجوزُ فيه أن يكونَ فعلاً مضارعاً وهو الظاهرُ، و «ما» مفعولٌ به، وهي: إمَّا نكرةٌ موصوفةٌ أو موصولةٌ، وعلى كلِّ تقديرٍ فالعائدُ محذوفٌ لاستكمالِه الشروطَ أي: تعلمونَه، وقال المهدوي، ومكي وتبعهما أبو البقاء: «إنَّ» أعلمُ «اسمٌ بمعنى عالم» كقوله:

Cümle, 'kavl' ile mansub konumundadır. «A'lemü» kelimesinin muzari fiil olması caizdir ki zahir olan da budur; «mâ» ise mef'ûlün bihtir. «Mâ» ya mevsûf bir nekradır ya da ism-i mevsûldür; her iki takdirde de şartları tamamlandığı için âid zamir hazfedilmiştir, yani: «ta'lemûnehû» (تعلمونه) takdirindedir. Mehdavî ve Mekkî -onlara uyarak Ebü'l-Bekâ da- şöyle demişlerdir: «'A'lemü', şairin şu sözünde olduğu gibi 'âlim' anlamında bir isimdir»:

٣٤٤ - لَعَمْرُكَ ما أدري واني لأوْجَلُ ... على أيِّنا تَعْدُو المنيَّةُ أَوَّلُ

344 - Ömrüne andolsun ki bilmiyorum ve gerçekten korkmaktayım / Ölüm ilk önce hangimize saldıracak?

ف «ما» يجوزُ فيها أن تكونَ في محلِّ جرٍّ بالإِضافةِ أو نصبٍ ب «أَعْلَمُ» ولم يُنوَّنْ «أعلمُ» لعدمِ انصرافِه، نحو: «هؤلاء حَوَاجُّ بيتَ الله» وهذا مبنيٌّ على أصلَيْن ضعيفينِ، أحدُهما: جَعْلُ أَفْعَل بمعنى فاعِل من غير تفضيلٍ، والثاني أنَّ أفْعل إذا كانت بمعنى اسمِ الفاعل عَمِلَتْ عملَه، والجمهورُ لا يثبتونها.

Buna göre «mâ»nın izâfet sebebiyle cer mahallinde olması veya «a'lemü» ile mansub olması caizdir. «A'lemü» gayrimunsarıf olduğu için tenvin almamıştır; nitekim «Hâülâi havâccü beyte'llâh» (هؤلاء حَوَاجُّ بيتَ الله) örneği de böyledir. Bu [görüş], iki zayıf asıl üzerine kuruludur: Birincisi, tafdîl olmaksızın 'ef'al' (أَفْعَل) vezninin 'fâil' (فاعِل) anlamında kılınması; ikincisi ise 'ef'al' vezni ism-i fâil anlamında olduğunda onun amelini yapmasıdır ki cumhur bunu kabul etmez.

وقيل: «أعلمُ» على بابها من كونِها للتفضيلِ، والمفضَّلُ عليه محذوفٌ، أي: أعلمُ منكم، و «ما» منصوبةٌ بفعلٍ محذوفٍ دَلَّ عليه أفعل، أي: علمتُ ما لا تعلمون، ولا جائزٌ أن يُنْصَبَ بأفعل التفضيلِ

«A'lemü»nün tafdîl bildirmesi bakımından kendi asıl manası üzere olduğu, kendisiyle üstünlük kurulanın (mufaddalun aleyh) mahzuf olduğu da söylenmiştir; yani: 'Sizden daha iyi bilirim' demektir. «Mâ» ise 'ef'al'in delalet ettiği mahzuf bir fiille mansubdur; yani: 'Sizin bilmediklerinizi bildim' takdirindedir. İsmi tafdîl ile nasbedilmesi ise caiz değildir;

لأنه أضعفُ من الصفةِ التي هي أضعفُ من اسمِ الفاعلِ الذي هو أضعفُ من الفعلِ في العملِ، وهذا يكونُ نظيرَ ما أَوَّلوه من قول الشاعر:

çünkü o amel bakımından, fiilden daha zayıf olan ism-i fâilden daha zayıf olan sıfattan [da] daha zayıftır. Bu durum, şairin şu sözünden tevil ettikleri şeyin bir benzeri olur:

٣٤٥ - فلم أَرَ مثلَ الحيِّ حَيَّاً مُصَبَّحاً ... ولا مثلَنا يومَ التَقَيْنَا فوارِساً

345 - Sabah baskınına uğramış o kabile gibi bir kabile görmedim / Karşılaştığımız gün bizim gibi süvariler de [görmedim];

أَكَرَّ وأحمى للحقيقةِ منهمُ ... وأضْرَبَ منا بالسيوفِ القوانِسا

Onlardan daha çok hücum eden ve hakikati daha çok koruyan; / Bizden daha fazla kılıçlarla miğferlere vuran [süvariler de görmedim].

فالقوانسَ منصوبٌ بفعلٍ مقدَّر، أي ب «ضَرَب» ، لا ب «أَضْرَبَ» ، وفي ادِّعاء مثلِ ذلك في الآيةِ الكريمةِ بُعْدٌ لحذفِ شيئين: المفضَّلِ عليه والناصبِ ل «ما» .

Burada «el-kavânise» (القوانسَ), «adrabe» ile değil, mukadder bir fiille yani «darabe» ile mansubdur. Kerim ayette böyle bir şey iddia etmekte ise uzaklık (zayıflık) vardır; çünkü iki şey birden hazfedilmiştir: Mufaddalun aleyh ve «mâ»yı nasbeden amil.

قولُه تعالى: {وَعَلَّمَ آدَمَ الأسمآء كُلَّهَا} . . هذه الجملةُ يجوز إلاَّ يكونَ لها مَحَلٌّ من الإِعرابِ لاستئنافِها، وأنْ يكونَ محلُّها الجرَّ لعطفِها على «قال ربك» . و «عَلَّم» هذه متعديةٌ إلى اثنين، وكانت قبلَ التضعيفِ متعديةً لواحدٍ لأنها عرفانيةٌ، فتعدَّت بالتضعيفِ لآخرَ، وفَرَّقوا بين «عَلِم» العُرْفانيةِ واليقينيةِ في التعديةِ، فإذا أرادوا أن يُعَدُّوا العرفانيةَ عَدَّوْها بالتضعيف، وإذا أرادوا أن يُعَدُّوا اليقينيةَ عَدَّوْها بالهمزةِ، ذكر ذلك أبو علي علي الشلوبين، وفاعلُ «عَلَّم» يعودُ على الباري تعالى، و «آدمَ» مفعولُه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَعَلَّمَ آدَمَ الأسمآء كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavline gelince: Bu cümlenin istînâfiyye olması sebebiyle irabdan mahallinin olmaması da «kâle rabbüke» üzerine matuf olması sebebiyle mahallinin cer olması da caizdir. Buradaki «alleme» (عَلَّم) fiili iki mef'ûle müteaddîdir; şeddeli olmadan önce irfânî (marifet/tanıma bildiren) olduğu için tek mef'ûle müteaddî idi, şeddelenmek suretiyle diğer bir mef'ûle daha müteaddî oldu. Geçişlilik hususunda irfânî olan «alime» ile yakînî olan arasında fark gözetmişlerdir: İrfânî olanı müteaddî kılmak istediklerinde şedde ile (taz'îf ile) müteaddî kılarlar; yakînî olanı müteaddî kılmak istediklerinde ise hemze ile müteaddî kılarlar. Bunu Ebû Ali eş-Şelûbîn zikretmiştir. «Alleme»nin faili Bârî Teâlâ'ya döner; «Âdeme» ise onun mef'ûlüdür.

وفيه ستةُ أقوال، أرجحُها [أنه] اسمٌ أعجميٌّ غيرُ مشتقٍّ، ووزنُه فاعَل كنظائِره نحو: آزَر وشالَح، وإنما مُنع من الصرفِ للعَلَمِيَّة والعجمةِ الشخصيةِ، الثاني: أنه مشتقٌّ من الأُدْمَة، وهي حُمْرَةٌ تميلُ إلى السوادِ، الثالث: أنه مشتقٌّ من أَديمِ الأرض، [وهو أوجَهُها ومُنِعَ من الصَّرْف على هذين القولين للوزنِ والعلميةِ. الرابعُ: أنه مشتقٌّ من أديمِ الأرض] أيضاً على هذا الوزنِ أعني وزنَ فاعَل وهذا خطأ، لأنه كان ينبغي أن يَنْصَرِفَ. الخامس: أنه عِبْرِيٌّ من الإِدام وهو الترابُ. السادس: قال الطبري: «إنه في الأصل فِعْلٌ رباعي مثل: أَكْرَم، وسُمِّي به لغرضِ إظهارِ الشيء حتى تُعْرَفَ جِهتُه» والحاصلُ أنَّ ادِّعاءَ الاشتقاق فيه بعيدٌ، لأنَّ الأسماءَ الأعجميةَ لا يَدْخُلُها اشتقاقٌ ولا تصريفٌ، وآدمُ وإن كانَ مفعولاً لفظاً فهو فاعِلٌ معنى، و «الأسماءَ» مفعولٌ ثانٍ، والمسألةُ من باب أعطى وكسا، وله أحكامٌ تأتي إن شاء الله تعالى.

Bunda altı görüş vardır: Bunların en tercihe şayan olanı, [Âdem kelimesinin] türememiş (gayrimüştak) a'cemî bir isim olmasıdır; vezni ise «Âzer» (آزَر) ve «Şâlah» (شالَح) gibi benzerleri gibi «fâ'al»dir (فاعَل). Gayrimunsarıf olması ise sadece alem oluşu ve şahsî ucme (yabancı kökenlilik) sebebiyledir. İkincisi: Siyaha çalan kırmızılık demek olan «üdme»den (الأُدْمَة) türemiş olmasıdır. Üçüncüsü: Yeryüzünün yüzü demek olan «edîmü'l-arz»dan (أَديم الأرض) türemiş olmasıdır [ki en uygunu budur; bu iki görüşe göre vezin ve alem oluş sebebiyle gayrimunsarıf kılınmıştır]. Dördüncüsü: Yine «edîmü'l-arz»dan bu vezin yani «fâ'al» vezni üzere türemiş olmasıdır ki bu yanlıştır, zira [öyle olsaydı] munsarıf olması gerekirdi. Beşincisi: Toprak anlamına gelen «edâm»dan (الإِدام) İbranice bir kelime olmasıdır. Altıncısı: Taberî şöyle demiştir: «O aslında 'ekrame' gibi dört harfli bir fiildir; bir şeyin yönü bilinsin diye ortaya çıkarılması maksadıyla bu isim verilmiştir.» Hâsılı, onda iştikak (türeme) iddia etmek uzaktır; çünkü a'cemî isimlere iştikak ve sarf girmez. Âdem lafzan mef'ûl olsa da mana bakımından faildir. «el-Esmâ'e» ise ikinci mef'ûldür; bu mesele «a'tâ» ve «kesâ» babındandır ve bunun inşâallâhu teâlâ gelecek hükümleri vardır.

وقُرئ: «عُلِّم» مبنياً للمفعول، و «آدمُ» رفعا لقيامهِ مَقامَ الفاعلِ. و «كلَّها» تأكيدٌ للأسماء تابعٌ أبداً، وقد يلي العواملَ كما تقدَّم. وقولُه «الأسماء كلَّها» الظاهرُ أنه لا يَحْتَاج إلى ادِّعاءِ حَذْفٍ، لأنَّ المعنى: وَعلَّم آدَمَ الأسماءَ، [ولم يُبَيِّنْ لنا أسماءً مخصوصةً، بل دَلَّ كلُّها على الشمولِ، والحكمةُ حاصلةٌ بتعلُّمِ الأسماءِ] ، وإنْ لم يَعْلَمْ مُسَمَّياتِها، أو يكونُ أَطْلَقَ الأسماءَ وأراد المسميَّات، فعلى هذين الوجهين لا حَذْفَ. وقيل: لا بدَّ من حذفٍ واختلفوا فيه، فقيل: تقديرُه: أسماءَ المسمَّيات، فَحُذِفَ المضافُ إليه

Meçhul bina ile «ullime» (عُلِّم) şeklinde de okunmuştur; «Âdemü» de nâib-i fail makamına geçtiği için merfûdur. «Küllehâ» ise «el-esmâ» için tekit olup daima tâbidir; daha önce geçtiği üzere bazen amillerin hemen ardından gelebilir. Cenâb-ı Hakk'ın «el-esmâe küllehâ» kavlinde zahir olan şudur ki bir hazf iddiasına ihtiyaç yoktur; zira anlam: 'Âdem'e isimleri öğretti' şeklindedir [ve bize özel isimleri açıklamamıştır; aksine 'küllehâ' lafzı kapsayıcılığa delalet etmiştir. İsimlerin müsemmalarını (adlandırılan varlıkları) bilmese bile sadece isimleri öğrenmekle de hikmet gerçekleşmektedir]. Yahut isimleri mutlak olarak zikretmiş ve müsemmaları kastetmiştir; bu iki veche göre hazf yoktur. Mutlaka bir hazfin bulunması gerektiği de söylenmiş ve bu hususta ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre takdiri: «esmâe'l-müsemmeyât» (müsemmaların isimlerini) şeklindedir; muzafun ileyh...

للعلم. قال الزمخشري: «وعُوَِّض منه اللامُ، كقوله تعالى: {واشتعل الرأس شَيْباً} [مريم: ٤] ورُجِّح هذا القول بقولِه تعالى: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَآءِ هؤلاء. . . فَلَمَّآ أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَآئِهِمْ} [البقرة: ٣١-٣٣] ولم يَقُل: أنبئوني بهؤلاءِ فلمَّا أنبأهم بهم. ولكن في قوله: وعُوَّض منه اللام» نظرٌ، لأن الألف واللام لا يَقُومان مقامَ الإِضافةِ عند البصريين. وقيل: تقديرُه مُسَمَّياتِ الأسماء، فَحُذِف المضافُ، وأُقيمَ المضافُ إليه مُقامه، ورُجِّح هذا القولُ بقولِه تعالى: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ} لأن الأسماءَ لا تُجْمَع كذلك، فدلَّ عَوْدَه على المسميَّاتِ.

...bilindiği için hazfedilmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Cenâb-ı Hakk'ın: {واشتعل الرأس شَيْباً} [Meryem 4] “Saçım başım bembeyaz alev aldı” kavlinde olduğu gibi [muzafun ileyhin] yerine lâm getirilmiştir. Bu görüş Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَآءِ هؤلاء. . . فَلَمَّآ أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَآئِهِمْ} [Bakara 31-33] “Şunların isimlerini bana haber verin... Onlara bunların isimlerini haber verince” kavliyle de desteklenmiştir; 'Onları bana haber verin, onlara onları haber verince' dememiştir. Fakat onun 'yerine lâm getirilmiştir' sözü tartışmalıdır; çünkü Basralılara göre harf-i tarif (elif-lâm) izâfetin yerine geçmez.» Bir görüşe göre takdiri «müsemmeyâti'l-esmâ» (isimlerin müsemmalarını) şeklindedir; muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun makamına geçirilmiştir. Bu görüş ise Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ} “Sonra onları [meleklere] gösterdi” kavliyle desteklenmiştir; çünkü isimler bu şekilde [akıllı çoğul zamiriyle] cem edilmez, dolayısıyla zamirin dönüşü müsemmalara delalet etmiştir.

ونحوُ هذه الآيةِ قولُه تعالى: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ} [النور: ٤٠] تقديرُه: أو كذي ظُلُمات، فالهاءُ في «يَغْشَاه» تعودُ على «ذي» المحذوفِ.

Bu ayetin bir benzeri de Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ} [Nûr 40] “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga kaplar” kavlidir; takdiri: 'Ev kezî zulumât' (yahut karanlıklar sahibi kimse gibi) şeklindedir ve «yağşâhü»daki hü zamiri hazfedilen «zî»ye döner.

قوله: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الملائكة} «ثم» حرفٌ للتراخي كما تقدَّم، والضميرُ في «عَرَضَهُمْ» للمسمِّياتِ المقدَّرةِ أو لإِطلاقِ الأسماءِ وإرادةِ المسمَّيات، كما تقدَّم. وقيل: يعودُ على الأسماءِ ونُقِل عن ابنِ عباس، ويؤيِّدهُ قراءةُ مَنْ قرأ: «عَرَضَها وعَرَضَهُنَّ» إلا أنَّ في هذا القول جَعْلَ ضميرِ غير العقلاء كضمير العقلاءِ، أو نقول: إنما قال ابن عباس ذلك بناءً منه أنّه أطلقَ الأسماء وأراد المسمَّيات كما تقدَّم وهو واضحٌ. و «على الملائكة» متعلق ب «عرضهم» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الملائكة} “Sonra onları meleklere gösterdi” kavline gelince: Daha önce geçtiği üzere «sümme» terâhî (aralık/süre) bildiren bir harftir. «Arazahüm»deki zamir, daha önce geçtiği gibi mukadder müsemmalara yahut isimlerin mutlak zikredilip müsemmaların kastedilmesine râcidir. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre isimlere döndüğü de söylenmiştir; «arazahâ» (عَرَضَها) ve «arazahünne» (عَرَضَهُنَّ) şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bunu destekler. Ne var ki bu görüşte gayriâkil (akılsız varlıklar) zamiri âkil zamiri gibi kılınmıştır; yahut deriz ki: İbn Abbas bunu daha önce geçtiği üzere isimleri mutlak zikredip müsemmaları kastetmesine binaen söylemiştir ki bu açıktır. «Ale'l-melâiketi» ise «arazahüm»e müteallıktır.

قوله: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَآءِ هؤلاء} الإِنباءُ: الإِخبارُ، وأَصلُ «أنبأ» أن يتعدَّى لاثنين ثانيهما بحرفِ الجر كهذه الآية، وقد يُحْذَفُ الحرفُ، قال تعالى: {مَنْ أَنبَأَكَ هذا} [التحريم: ٣] أي: بهذا وقد يتضمَّن معنى «أَعْلَم» اليقينية، فيتعدَّى تعديتَهَا إلى ثلاثةِ مفاعيل، ومثلُ أنبأ: نَبَّأ وأخبر، وخبَّر وحدَّث. و «هؤلاء» في محلِّ خفضٍ بالإِضافة وهو اسمُ إشارة ورتبتُه دنيا، ويُمَدُّ ويُقْصَرُ، كقولِه:

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَآءِ هؤلاء} “Şunların isimlerini bana haber verin” kavline gelince: İnbâ: Haber vermektir. «Enbee»nin (أنبأ) aslı, bu ayette olduğu gibi ikincisi harf-i cer ile olmak üzere iki mef'ûle geçişli olmasıdır. Bazen harf-i cer hazfedilir; nitekim Cenâb-ı Hak: {مَنْ أَنبَأَكَ هذا} [Tahrîm 3] “Bunu sana kim haber verdi?” yani «bi-hâzâ» (bunu) buyurmuştur. Bazen de yakînî olan «a'leme» anlamını içerir ve onun gibi üç mef'ûle geçişli olur. «Nebbee», «ahbera», «habbere» ve «haddese» de «enbee» gibidir. «Hâülâi» izâfet sebebiyle cer mahallindedir; o bir işaret ismidir, mertebesi yakındır (dünyâ). Şairin şu sözünde olduğu gibi hem med hem kasr ile okunur:

٣٤٦ - هَؤُلا ثُمَّ هَؤُلا كُلاًّ أعطَيْ ... تَ نِعالاً محْذُوَّة بمِثالِ

346 - Şunlara ve sonra şunlara, hepsine / Bir örneğe göre kesilmiş pabuçlar verdin.

والمشهورُ بناؤُه على الكسرِ، وقد يُضَمُّ وقد يُنَوَّنُ مكسوراً، وقد تُبْدَلُ همزتُه هاءً، فتقولُ: هَؤُلاه، وقد يقال: هَوْلا، كقوله:

Meşhur olanı kesre üzere mebni olmasıdır. Zammeli de kılınabilir, kesreli olarak tenvinlenebilir de. Bazen hemzesi he harfine dönüştürülüp «hâülâhe» (هَؤُلاه) denir; bazen de şairin şu sözünde olduğu gibi «hevlâ» (هَوْلا) denir:

٣٤٧ - تجلَّدْ لا يَقُلْ هَوْلا هَذَا ... بكَى لَمَّا بكى أَسَفا عليكما

347 - Sabırlı ve metanetli ol; şunlar: 'Bu adam / Ağladığında ikinize duyduğu kederden ağladı' demesinler.

ولامُه عند الفارسي همزةٌ فتكونُ فاؤُه ولامُه من مادةٍ واحدةٍ، وعند المبرِّد أصلُها ياءٌ وإنما قُلِبَتْ همزةً لتطرُّفها بعد الألفِ الزائدة.

el-Fârisî'ye göre onun lâmı hemzedir; dolayısıyla fâsı ve lâmı aynı maddeden olmuş olur. el-Müberred'e göre ise aslı yâ harfidir; ancak zaid eliften sonra sonda yer aldığı için hemzeye dönüştürülmüştür.

قوله: {إِن كُنْتُمْ صَادِقِينَ} قد تقدَّم نظيره، وجوابُه محذوف أي: إنْ كنتمْ صادقين فأنبئوني، والكوفيون والمبرد يَرَوْنَ أنَّ الجوابَ هو المتقدِّمُ، وهو مردودٌ بقولِهِم: «أنتَ ظالمٌ إن فعلْتَ» لأنه لو كان جواباً لوَجَبَت الفاءُ

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِن كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz” kavline gelince: Benzeri daha önce geçmişti. Cevabı mahzuftur, yani: 'Eğer doğru sözlü iseniz bana haber verin' takdirindedir. Kûfeliler ve el-Müberred cevabın öne geçen kısım olduğu görüşündedirler. Fakat bu, Arapların «Ente zâlimün in fe'alte» (Eğer yaparsan zalimsin) sözüyle reddedilir; çünkü şayet cevap olsaydı...

معه، كما تَجِبُ متأخراً، وقال ابن عطية: «إنَّ كونَ الجوابِ محذوفاً وهو رأيُ المبرد وكونَه متقدِّماً هو رأيُ سيبويه» وهو وَهْمٌ.

...sona geldiğinde vacip olduğu gibi onunla birlikte de fâ harfinin gelmesi vacip olurdu. İbn Atıyye ise: «Cevabın mahzuf olması el-Müberred'in görüşü, öne geçmiş olması ise Sîbeveyh'in görüşüdür» demiştir ki bu bir yanılgıdır (vehimdir).

قوله تعالى: {قَالُواْ سُبْحَانَكَ} . . «سُبْحان» اسمُ مصدرٍ وهو التسبيح، وقيل: بل هو مصدرٌ لأنه سُمِعَ له فعلٌ ثلاثي، وهو من الأسماء اللازمةِ للإِضافة وقد يُفْرَدُ، وإذا أُفْرِد مُنِعَ الصرفَ للتعريفِ وزيادةِ الألفِ والنونِ كقوله:

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَالُواْ سُبْحَانَكَ} “«Seni tenzih ederiz» dediler” kavline gelince: «Sübhâne» (سُبْحان), tesbih (التسبيح) anlamına gelen bir ism-i masdardır. Bilakis onun masdar olduğu da söylenmiştir; çünkü onun için üç harfli bir fiil işitilmiştir. O, izâfeti zorunlu (lâzım) olan isimlerdendir; bazen müfred (izâfetsiz) de kullanılır. Müfred olarak kullanıldığında belirlilik (ma'rife) ve zaid elif-nûn sebebiyle gayrimunsarif olur; nitekim şair şöyle demiştir:

٣٤٨ - أقولُ لَمَّا جاءني فَخْرُه ... سُبْحَانَ مِنْ علقَمَةَ الفاخِرِ

348 - Onun övünmesi bana ulaştığında şöyle derim: / Şânı yücedir o övünen Alkame'den [münezzeh olan Allah'ın]!

وقد جاء منوَّناً كقوله:

Bazen de şairin şu sözünde olduğu gibi tenvinli olarak gelmiştir:

٣٤٩ - سبحانَه ثم سُبْحاناً نعوذُ به ... وقبلَنَا سبَّح الجُودِيُّ والجُمُدُ

349 - O'nu tesbih ederiz, sonra sığındığımız [Allah'ı] öyle bir tesbihle tenzih ederiz ki / Bizden önce de Cûdî ve Cumed dağları O'nu tesbih etmiştir.

فقيل: صُرِف ضرورةً، وقيل: هو بمنزلة قبلُ وبعدُ، إن نُوي تعريفُه بقي على حالِه، وإن نُكِّر أُعْرِبَ منصرفاً، وهذا البيتُ يساعِدُ على كونِهِ مصدراً [لا اسمَ مصدرٍ] لورودِه منصرفاً. ولقائلِ القولِ الأولِ أن يُجيبَ عنه بأنّ هذا نكرةٌ لا معرفةٌ، وهو من الأسماءِ اللازمةِ النصبَ على

Bunun zaruretten dolayı munsarif kılındığı söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise «kable» ve «ba'de» gibidir; şayet belirliliği (ma'rifeliği) niyet edilirse olduğu hal üzere kalır, belirsiz (nekre) kastedilirse munsarif olarak irab edilir. Bu beyit, munsarif olarak gelmesi sebebiyle onun [ism-i masdar değil] masdar oluşunu desteklemektedir. İlk görüş sahibinin buna cevabı ise, bunun ma'rife değil nekre olduğu şeklindedir. O,

المصدريةِ فلا يتصرَّفُ، والناصبُ له فعلٌ مقدرٌ لا يجوزُ إظهارُه، وقد رُوي عن الكسائي أنه جَعَلَه منادى تقديرُه: يا سبحانَك، وأباه الجمهورُ من النحاةِ، وإضافتُه [هنا] إلى المفعولِ لأنَّ المعنى: نُسَبِّحُك نحنُ. وقيل: بل إضافتُه للفاعل، والمعنى: تنزَّهْتَ وتباعَدْتَ من السوء وسبحانَك، والعاملُ فيه في محلِّ نصبٍ بالقول.

masdarlık üzere mansub olması zorunlu bulunan isimlerdendir, dolayısıyla mutasarrıf olmaz (çekimlenmez). Onu nasbeden âmil ise açığa çıkarılması caiz olmayan takdîrî bir fiildir. el-Kisâî'den onun: «Yâ sübhâneke» (Ey Seni tenzih eden) takdirinde bir münâdâ kıldığı rivayet edilmişse de nahivcilerin cumhuru bunu reddetmiştir. [Burada] mef'ûle izâfet edilmiştir; çünkü anlam: 'Biz Seni tesbih/tenzih ederiz' demektir. Bilakis fâile izâfet edildiği de söylenmiştir ki anlam: 'Sen her türlü kötülükten münezzeh ve uzak oldun, tesbih Sanadır' demektir. Bundaki âmil ise kavil fiiliyle nasb mahallindedir.

قوله: {لاَ عِلْمَ لَنَآ إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَآ} كقوله تعالى: {لاَ رَيْبَ فِيهِ} [البقرة: ٢] و «إلاَّ» حرفُ استثناء، و «ما» موصولةٌ، و «علَّمتنا» صلتُها، وعائدُها محذوفٌ، على أن يكونَ «عِلْم» بمعنى مَعْلُوم، ويجوزُ أنْ تكونَ مصدريةً وهي في محلِّ نصب على الاستثناءِ، [ولا يجوزُ أن تكونَ منصوبةً بالعِلْم الذي هو اسمُ لا لأنه إذا عَمِل كان مُعْرباً] ، وقيل: في محلِّ رفعٍ على البدلِ من اسم «لا» على الموضع. وقال ابن عطية: «هو بدلٌ من خبر التبرئة كقولهم:» لا إلهَ إلا اللهُ «وفيهِ نظرٌ، لأن الاستثناءَ إنما هو من المحكومِ عليه بقيدِ الحكم لا مِن المحكومِ به. وَنقَل هو عن الزهراوي أنَّ» ما «منصوبَةٌ بعلَّمْتَنَا بعدَها، وهذا غيرُ معقولٍ لأنه كيف ينتصِبُ الموصولُ بصلتِه وتَعْمَلُ فيه؟ قال الشيخُ:» إلا أَنْ يُتَكَلَّف لَه وجهٌ بعيدٌ، وهو أن يكونَ استثناءً منقطعاً بمعنى

Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ عِلْمَ لَنَآ إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَآ} “Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur” kavli, {لاَ رَيْبَ فِيهِ} [Bakara 2] “Onda hiçbir şüphe yoktur” kavli gibidir. «İllâ» (إلاَّ) istisna harfidir; «mâ» (ما) ism-i mevsûldür; «allemtenâ» (علَّمتنا) onun sılasıdır, âid zamiri ise «ilm» kelimesinin «ma'lûm» (bilinen) anlamında olması esasına dayalı olarak mahzuftur. «Mâ»nın masdariyye olması da caizdir ve istisna üzere nasb mahallindedir. [Lâ'nın ismi olan «ilm» ile mansub olması caiz değildir; çünkü o amel etseydi mu'reb olurdu]. Bir görüşe göre «lâ»nın isminden mahallen bedel olarak ref mahallindedir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «Arapların 'Lâ ilâhe illallâh' sözünde olduğu gibi cinsini nefyeden lâ'nın haberinden bedeldir.» Ancak bu görüş tartışmalıdır; çünkü istisna hükmün kendisinden değil, ancak hükmün kaydıyla mahkûmun aleyhten (hüküm verilenden) yapılır. Kendisi ez-Zührâvî'den «mâ»nın kendisinden sonraki «allemtenâ» ile mansub olduğunu nakletmiştir ki bu akla uygun değildir; zira mevsûl sılasıyla nasıl nasbedilsin ve sılası onda nasıl amel etsin? Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ancak uzak bir ihtimalle şöyle bir tevil yapılabilir: O, 'lâkin' (fakat) anlamında munkatı' bir istisnadır; 'mâ' şartiyye, 'allemtenâ' onu nasbeden fiil olup onunla cezm mahallindedir ve cevap mahzuftur; takdiri de: 'Lâkin bize ne öğrettiysen biz onu bildik' şeklindedir.»

لكنْ، وتكونُ «ما» شرطيةً، و «علَّمتنَا» ناصبٌ لها وهو في محلِّ جَزْمٍ بها والجوابُ محذوفٌ، والتقديرُ: لكنْ ما علَّمْتنا عَلِمناه.

[Bu takdirde] «lâkin» anlamında olup «mâ» şartiyye, «allemtenâ» onu nasbeden fiil ve onunla cezm mahallinde olur; cevap ise mahzuftur. Takdiri de: 'Lâkin bize ne öğrettiysen biz onu bildik' şeklindedir.

قولُه: {إِنَّكَ أَنْتَ العليم الحكيم} أنتَ يَحتمِلُ ثلاثةَ أوجهٍ، أن يكونَ تأكيداً لاسم إنَّ فيكونَ منصوبَ المحلِّ، وأن يكونَ مبتدأ خبرُه ما بعده والجملةُ خبرُ إنَّ، وأن يكونَ فَصْلاً، وفيه الخلافُ المشهورُِ، وهل له محلُّ إعرابٍ أم لا؟ وإذا قيل: إنَّ له محلاًّ، فهل بإعرابِ ما قبلَه كقولِ الفراء فيكونُ في محلِّ نصبٍ، أو بإعراب ما بعده، فيكونُ في محلِّ رَفعٍ كقول الكسائي؟ و «الحكيمُ» خبَرٌ ثانٍ أو صفةٌ للعليم، وهما فَعِيل بمعنى فاعِل، وفيهما من المبالغةِ ما ليس فيه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّكَ أَنْتَ العليم الحكيم} “Şüphesiz Sen, hakkıyla bilen, hüküm ve hikmet sahibi olansın” kavline gelince: «Ente» (أنتَ) üç veçhe ihtimallidir: İnne'nin isminin te'kidi olup nasb mahallinde olması; kendisinden sonraki kısmın haber olduğu bir mübteda olup cümlenin inne'nin haberi olması; yahut fasıl zamiri olmasıdır ki bunda meşhur ihtilaf vardır: İrabdan mahalli var mıdır, yok mudur? Şayet bir mahalli olduğu söylenirse, el-Ferrâ'nın görüşü gibi kendisinden öncekinin irabıyla nasb mahallinde midir, yoksa el-Kisâî'nin görüşü gibi kendisinden sonrakinin irabıyla ref mahallinde midir? «el-Hakîm» ise ikinci haber veya «el-Alîm»in sıfatıdır. İkisi de fâil anlamında fa'îl veznindedir ve ikisinde de onda (fâil vezninde) bulunmayan bir mübalağa vardır.

والحُكْم لغةً: الإِتقانُ والمَنْع من الخروجِ عن الإِرادة، ومنه حَكَمَةُ الدابَّة وقال جرير:

Hüküm (الحُكْم) sözlükte: Sağlam yapmak (itkân) ve iradenin dışına çıkmayı engellemektir; binek hayvanının gemi (hakemetü'd-dâbbe) de bundandır. Cerîr şöyle demiştir:

٣٥٠ - أبني حَنِيفَةَ أحْكِموا سفهاءَكُمْ ... إني أخافُ عليكُمُ أَنْ أغْضَبَا

350 - Ey Hanîfeoğulları! Beyinsizlerinize engel olun (sağlam tutun), / Doğrusu ben sizlere öfkelenmekten korkarım.

وقَدَّم «العليم» على «الحكيم» لأنه هو المتصلُ به في قولِه: «عَلَّم» وقولِه: «لا عِلْمَ لنا» ، فناسَبَ اتَّصالَه به، ولأنَّ الحِكْمَةَ ناشئةٌ عن العِلْمِ وأثرٌ له، وكثيراً ما تُقَدَّمُ صفةُ العِلْم عليها، والحكيمُ صفةُ ذاتٍ إنْ فُسِّر بذي الحكمةِ، وصفةُ فِعْلٍ إنْ فُسِّر بأنه المُحْكِمُ لصَنْعَتِه.

«el-Alîm» ismini «el-Hakîm» isminden öne geçirmiştir; çünkü O'nun «alleme» (öğretti) ve onların «lâ ilme lenâ» (bizim bilgimiz yoktur) sözleriyle irtibatlı olan odur, dolayısıyla bununla irtibatlı olması münasip düşmüştür; ayrıca hikmet ilimden doğar ve onun bir eseridir. Nitekim ilim sıfatı çoğunlukla hikmet sıfatından öne geçirilir. «el-Hakîm», 'hikmet sahibi' diye tefsir edilirse zâtî sıfat; 'sanatını muhkem/sağlam yapan' diye tefsir edilirse fiilî sıfattır.

قوله تعالى: {قَالَ يَآءَادَمُ أَنبِئْهُمْ بِأَسْمَآئِهِمْ} . . «آدَمُ» مبنيٌّ

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَالَ يَآءَادَمُ أَنبِئْهُمْ بِأَسْمَآئِهِمْ} “[Allah] şöyle buyurdu: «Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver»” kavline gelince: «Âdem» (آدَمُ)...

على الضم لأنه مفردٌ معرفةٌ، وكلُّ ما كان كذلكُ بني على ما كان يُرْفع به، وهو في مَحلِّ نصبٍ لوقوعه موقعَ [المفعولِ به فإنَّ تقديره: أدعو آدمَ، وبُنِي لوقوعِه موقعَ] المضمرِ، والأصلُ: يا إياك، كقولهم: «يا إياك قد كُفِيْتُكَ» ويا أنتَ كقوله:

...müfred ma'rife olduğu için damme üzere mebnidir; bu nitelikte olan her kelime ne ile merfû kılınıyorsa onun üzere mebni kılınır. [Mef'ûlün bih konumunda yer aldığı için nasb mahallindedir; zira takdiri: 'Âdem'e sesleniyorum' şeklindedir. Zamir konumunda yer almasından ötürü mebni kılınmıştır]. Aslı: Arapların «Yâ iyyâke kad küfîtüke» (Ey sen, bana yettin) ve şairin şu sözündeki «yâ ente» gibi «yâ iyyâke»dir:

٣٥١ - يَا أبْجَرَ بنَ أَبْجَرٍ يا أَنْتا ... أنتَ الذي طَلَّقْتَ عامَ جُعْتَا

351 - Ey Ebcer oğlu Ebcer, ey sen! / Aç kaldığın yıl [hanımını] boşayan sensin.

قد أحسنَ اللهُ وقد أَسَأْتَا ... و «يا إياك» أقيسُ من «يا أنت» لأنَّ الموضعَ موضعُ نَصْبٍ، فإياك لائقٌ به، وتحرَّزْتُ بالمفردِ من المضافِ نحو: يا عبدَ الله، ومن الشبيهِ به وهو عبارةٌ عَمَّا كان الثاني فيه من تمامِ معنى الأول نحو: يا خيراً من زيدٍ ويا ثلاثةً وثلاثين، وبالمعرفة من النكرةِ غيرِ المقصودة نحو قوله:

Allah iyilik etti, sense kötülük ettin... / «Yâ iyyâke» kıyasa «yâ ente»den daha uygundur; zira bu makam nasb makamıdır, dolayısıyla «iyyâke» ona münasiptir. Müfred kaydıyla; «Yâ Abdallâh» gibi muzaftan ve ikinci kelimesi birincinin anlamının tamamlayıcısı olan «Yâ hayran min Zeydin» ve «Yâ selâseten ve selâsîne» gibi şebih bi'l-muzaftan (muzafa benzeyenden); ma'rife kaydıyla da şairin şu sözündeki gibi gayr-ı maksûd nekrelerden sakındım:

٣٥٢ - أيا راكباً إمَّا عَرَضْتَ فَبَلِّغَنْ ... ندامَاي مِنْ نجرانَ ألاَّ تلاقِيا

352 - Ey bir binitli! Yolun düşerse ulaştır / Necran'daki içki arkadaşlarıma artık bir daha buluşamayacağımızı.

فإن هذه الأنواع الثلاثة معربةٌ نصباً.

Zira bu üç tür de nasb ile mu'rebtir.

و «أَنْبِئْهُمْ» فعلُ أمر وفاعلٌ ومفعولٌ، والمشهورُ: أَنْبِئْهُمْ مهموزاً مضمومَ الهاء، وقُرئ بكسر الهاءِ وتُرْْوى عن ابنِ عامر، كأنه أَتْبَعَ الهاءَ لحركةِ الباء

«Enbi'hüm» (أَنْبِئْهُمْ) emir fiili, fâil ve mef'ûldür. Meşhur olanı, hemzeli ve he harfinin dammesiyle «enbi'hüm» şeklindedir. İbn Âmir'den rivayetle he harfinin kesresiyle de okunmuştur; sanki hemze sakin olduğu ve sağlam bir engel oluşturmadığı için...

ولم يَعْتَدَّ بالهمزةِ لأنها ساكنةٌ، فهي حاجزٌ غيرُ حصينٍ، وقُرِئ بحَذْفِ الهمزةِ ورُوِيَتْ عن ابنِ كثير، قال ابن جني: «هذا على إبدالِ الهمزةِ ياءً كَمَا تقولَ: أَنْبَيْتُ بزنة أَعْطَيْت. قال:» وهذا ضعيفٌ في اللغة لأنه بدلٌ لا تخفيف، والبَدلُ عندنا لا يجوزُ إلاَّ في ضرورةٍ «، وهذا من أبي الفتح غيرُ مُرْضٍ لأن البدَل جاء في سَعَةِ الكلام، حكى الأخفشُ في» الأوسط «له أنهم يقولون في أَخْطَأْت: أَخْطَيْتُ، وفي توضَّأْت: توضَّيْتُ، قال:» وربما حَوَّلوه إلى الواو، وهو قليلٌ، قالوا: رَفَوْتُ في رَفَأْتُ ولم يُسْمع رَفَيْتُ «.

...he harfini bâ harfinin harekesine tâbi kılmıştır. İbn Kesîr'den rivayetle hemzenin hazfiyle de okunmuştur. İbn Cinnî şöyle demiştir: «Bu, 'a'taytü' vezninde 'enbeytü' dediğin gibi hemzenin yâ harfine ibdâl edilmesi esasına dayanır. O şöyle devam etmiştir: Bu, dilde zayıftır; çünkü bu teshîl değil ibdâldir, bize göre ibdâl ise ancak zaruret halinde caiz olur.» Ebü'l-Feth'in bu sözü tatmin edici değildir; çünkü ibdâl normal konuşma genişliğinde de vârit olmuştur. el-Ahfeş el-Evsat adlı eserinde Arapların «ahta'tü» yerine «ahtaytü», «tevadda'tü» yerine «tevaddaytü» dediklerini nakletmiş ve: «Bazen de onu az olmakla birlikte vâv harfine dönüştürürlerdi; nitekim 'refa'tü' yerine 'rafevtü' demişler, 'rafeytü' ise işitilmemiştir» demiştir.

إذا تقرَّر ذلك فللنَّحْويين في حرف العلة المبدلِ من الهمزةِ نظرٌ في أنه هل يجري مَجْرى حرفِ العلةِ الأصلي أم يُنْظرُ أصله؟ ورتَّبوا على ذلك أحكاماً ومِن جملتها: هل يُحْذَفُ جَزْماً كالحرف غيرِ المُبْدل [أم لا] نظراً إلى أصلِه، واستدلَّ بعضُهم على حَذْفِه جَزْماً بقول زهير:

Bu sabit olunca, nahivcilerin hemzeden dönüştürülen illet harfi konusunda; onun asıl illet harfi gibi mi muamele göreceği, yoksa aslına mı bakılacağı hususunda farklı görüşleri vardır. Buna birtakım hükümler bina etmişlerdir; bunlardan biri de: Aslına bakılarak [mı yoksa bakılmayarak mı] dönüştürülmemiş harf gibi cezm durumunda hazfedilir mi? Bazıları onun cezm durumunda hazfedilmesine Züheyr'in şu beytini delil getirmişlerdir:

٣٥٣ - جريءٍ متى يُظْلَمْ يُعاقِبْ بظُلْمِه ... سريعاً وإلاَّ يُبْدَ بالظُّلْمِ يَظْلِمِ

353 - Cüretkârdır; ne zaman haksızlığa uğrarsa hemen haksızlıkla karşılık verir; / [Kendisine] haksızlıkla başlanmazsa o haksızlık eder.

لأنَّ أصله» يُبْدَأ «بالهمزةِ فكذلك هذه الآيةُ أُبْدِلَتِ الهمزةُ ياءً ثم حُذِفَتَ حَمْلاً للأمرِ على المجزومِ. وقُرئ» أنبيهم «بإثباتِ الياء نظراً إلى

Çünkü bunun aslı hemzeyle «yübde'ü»dür (يُبْدَأ). Dolayısıyla bu ayette de hemze yâ harfine dönüştürülmüş, ardından emrin mezmuma hamledilmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Bir diğer kıraatte ise hemzeye...

الهمزةِ وهل تُضَمُّ الهاءُ نظراً للأصلِ أم تُكْسَرُ نظراً للصورة؟ وجهان مَنْقولان عن حمزةَ عند الوقفِ عليه.

...itibarla yâ harfinin sübûtuyla «enbîhim» şeklinde okunmuştur. Asla bakılarak he harfi dammelenir mi, yoksa lafzın suretine bakılarak kesrelenir mi? Hamza'dan üzerinde vakıf yapılması durumunda nakledilen iki vecih vardır.

و» بأسمائِهم «متعلِّق بأَنْبِئْهُمْ، وهو المفعولُ الثاني كما تقدَّم، وقد يتعدَّى ب» عن «نحو: أنبأْتُه عن حالِه، وأمَّا تعديتُه ب» مِنْ «في قوله تعالى:

«Bi-esmâihim» ise «enbi'hüm»e müteallıktır ve daha önce geçtiği üzere ikinci mef'ûldür. Bazen «Enbe'tühû 'an hâlihî» (Ona durumunu haber verdim) örneğinde olduğu gibi «'an» (عن) ile de geçişli olur. Cenâb-ı Hakk'ın:

{قَدْ نَبَّأَنَا الله مِنْ أَخْبَارِكُمْ} [التوبة: ٩٤] فسيأتي في موضعه إنْ شاءَ اللهُ تعالى.

{قَدْ نَبَّأَنَا الله مِنْ أَخْبَارِكُمْ} [Tevbe 94] “Allah bize sizin haberlerinizden bildirdi” kavlinde «min» (مِنْ) ile geçişli olmasına gelince, Allah Teâlâ dilerse kendi yerinde gelecektir.

قوله: {قَالَ: أَلَمْ أَقُلْ لَّكُمْ إني أَعْلَمُ} الأية. «قال» جوابُ «فلمَّا» والهمزةُ للتقرير إذا دَخَلَتْ على نفي قَرَّرَتْهُ فيَصيرُ إثباتاً نحو: {أَلَمْ نَشْرَحْ} [الانشراح: ١] أي: قد شرحنا و «لم» حرفُ جزمٍ وقد تَقَدَّمَ أحكامُها، و «أَقُلْ» مجزومٌ بها حُذِفَتْ عينُه وهي الواوُ لالتقاءِ الساكنين. و «لكم» متعلقٌ به، واللامُ للتبليغِ. والجملةُ من قوله: «إني أَعْلَمُ» في محلِّ نَصْبٍ بالقولِ. وقد تقدَّم نظائرُ هذا التركيبِ فلا حاجةَ إلى إعادتِه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَالَ: أَلَمْ أَقُلْ لَّكُمْ إني أَعْلَمُ} “[Allah] şöyle buyurdu: «Ben size demedim mi ki şüphesiz ben bilirim...»” ayetine gelince: «Kâle» (قال), «fe-lemmâ»nın cevabıdır. Hemze takrir içindir; nefyin üzerine girdiğinde onu takrir eder ve {أَلَمْ نَشْرَحْ} [İnşirâh 1] “Biz açıp genişletmedik mi?” yani 'şüphesiz açıp genişlettik' örneğinde olduğu gibi ispata dönüşür. «Lem» cezm harfidir, hükümleri daha önce geçmişti. «Ekul» (أَقُلْ) ise onunla meczumdur; iki sakinin karşılaşması sebebiyle aynü'l-fiili olan vâv hazfedilmiştir. «Leküm» ona müteallıktır, lâm ise tebliğ içindir. «İnnî a'lemu» cümlesi kavil fiiliyle nasb mahallindedir. Bu terkibin benzerleri daha önce geçmişti, bu sebeple tekrar edilmesine gerek yoktur.

قوله: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} كقولِه: {أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ} من كونِ «أَعْلَمُ» فعلاً مضارعاً أو أفْعَل بمعنى فاعِل أو أَفْعَل تفضيل، وكونِ «ما» في محل نصبٍ أو جرٍ وقد تقدَّم. والظاهرُ: أن جملةَ قولِه: «وأعلمُ» معطوفةٌ على قولِه: {إني أَعْلَمُ غَيْبَ} ، فتكونُ في محلِّ نصبٍ بالقولِ، وقال أبو البقاء: «إنه مستأنفٌ وليسَ محكيَّاً بالقولِ» ، ثم جَوَّزَ فيه ذلك.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} “Ve açığa vurduklarınızı da bilirim” kavli; «a'lemu»nun muzari fiil olması veya fâil anlamında 'ef'al' yahut ism-i tafdîl olması, «mâ»nın ise nasb veya cer mahallinde olması bakımından {أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ} “Sizin bilmediklerinizi bilirim” kavli gibidir ve daha önce geçmiştir. Zahir olan, «ve a'lemu» cümlesinin {إني أَعْلَمُ غَيْبَ} “Şüphesiz ben gaybı bilirim” kavline matuf olmasıdır, dolayısıyla kavil fiiliyle nasb mahallinde olur. Ebü'l-Bekâ ise: «O müsteneftir (yeni bir başlangıçtır), kavil ile hikâye edilmemiştir» demiş, sonra bunda bu [irabı da] caiz görmüştür.

و «تُبْدُون» وزنه: تُفْعون لأن أصله تُبْدِوُونَ مثل تُخْرِجون، فَأُعِلَّ بحذْفِ الواو بعد سكونها. والإِبداءُ: الإِظهارُ. والكَتْمُ: الإِخفاءُ، يقال: بَدا يَبْدُو بَداءً، قال:

«Tübdûne» (تُبْدُون) kelimesinin vezni 'tüf'ûne'dir (تُفْعون); çünkü aslı 'tuhricûne' gibi 'tübdivûne'dir (تُبْدِوُونَ). Vâv harfi sakin kılındıktan sonra hazfedilerek i'lâl yapılmıştır. İbdâ: Açığa vurmaktır. Ketm ise gizlemektir. «Bedâ yebdû bedâen» denir; şair şöyle demiştir:

٣٥٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... بَدا لَكَ في تلك القَلوصِ بَداءُ

354 - ... / O genç dişi deve hakkında sana yeni bir fikir/görüş belirdi.

قوله: {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} : «ما» عطفٌ على «ما» الأولى بحسَبِ ما تكونُ عليه من الإِعرابِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Ve gizlemekte olduğunuz şeyleri de [bilirim]” kavlindeki «mâ», bulunduğu iraba göre birinci «mâ»ya matuftur.

قوله تعالى: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلاَئِكَةِ اسجدوا لآدَمَ} : العاملُ في «إذ» محذوفٌ دلَّ عليه قولُه: «فَسَجَدوا» تقديرُه: «فَسَجَدوا» تقديرُه: أطاعوا وانقادُوا فسجدوا، لأنَّ السجودَ ناشئٌ عن الانقيادِ، وقيل: العاملُ «اذكُرْ» مقدرةً، وقيل: [إذ] زائدةٌ، وقد تقدَّم ضَعْفُ هذين القولين. وقال ابنُ عطية: «وإذ قلنا معطوفٌ على» إذ «المتقدمةِ» لا يَصِحُّ هذا لاختلافِ الوقتين، وقيل: «إذ» بدلٌ من «إذ» الأولى، ولا يَصِحُّ لِمَا تقدَّم ولتوسُّطِ حرفِ العطفِ، وجملةُ «قلنا» في محلِّ خفضٍ بالظرفِ، وفيه التفاتٌ من الغَيبةِ إلى التكلمِ للعظمة، واللامُ للتبليغ كنظائِرها.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلاَئِكَةِ اسجدوا لآدَمَ} “Hani biz meleklere: «Âdem'e secde edin» demiştik” kavline gelince: «İz» (إذ) zarfındaki âmil, «fe-secedû» (hemen secde ettiler) kavlinin delalet ettiği mahzuf bir fiildir; takdiri: 'İtaat edip boyun eğdiler ve hemen secde ettiler' şeklindedir; çünkü secde boyun eğmekten kaynaklanır. Âmilin takdîrî bir «üzkür» (hatırla) olduğu da söylenmiştir. [İz]'in zaid olduğu da ileri sürülmüştür; bu iki görüşün zayıflığı daha önce geçmişti. İbn Atıyye ise: «'Ve iz kulnâ', önceki 'iz'e matuftur» demiştir ki iki vaktin farklı olması sebebiyle bu doğru değildir. «İz»in birinci «iz»den bedel olduğu da söylenmiştir; ancak daha önce geçen gerekçeden ve araya atıf harfinin girmesinden dolayı bu da sahih değildir. «Kulnâ» cümlesi zarf sebebiyle cer mahallindedir; bunda azamet için gâibden mütekellime iltifat sanatı vardır. Lâm harfi benzerlerinde olduğu gibi tebliğ içindir.

والمشهورُ جَرُّ تاءِ «الملائكة» بالحرفِ، وقرأ أبو جعفر بالضمِّ إتباعاً

Meşhur olan, «el-Melâiketi» kelimesinin t戏剧sinin harf-i cer sebebiyle mecrûr olmasıdır. Ebû Ca'fer ise cîm harfinin dammesine...

لضمةِ الجيم، ولم يَعْتَدَّ بالساكن، وغَلَّطه الزجَّاج، وخطّأه الفارسي، وشَبَّهه بعضُهم بقولِه تعالى: {وَقَالَتِ اخرج} [يوسف: ٣١] بضم تاء التأنيث، وليس بصحيح لأنَّ تلك حركةُ التقاءِ الساكنين وهذه حركةُ إعرابٍ فلا يُتلاعَبُ بها، والمقصودُ هناك يحصُلُ بأيِّ حركةٍ كانَتْ. وقال الزمخشري: «لا يجوزُ استهلاكُ الحركةِ الإِعرابيةِ إلا في لغةٍ ضعيفةٍ كقراءةِ: {الحمد للَّهِ} [الفاتحة: ١] يعني بكسر الدال» ، قلتُ: وهذا أكثرُ شذوذاً، وأضعفُ من ذاك مع ما في ذاك من الضعفِ المتقدِّم، لأنَّ هناك فاصلاً وإنْ كان ساكناً، وقال أبو البقاء: «وهي قراءةٌ ضعيفةٌ جداً، وأحسنُ ما تُحْمَلُ عليه أن يكون الراوي لم يَضْبِطْ عن القارئ وذلك أن القارئ أشارَ إلى الضمِّ تنبيهاً على أنَّ الهمزةَ المحذوفةَ مضمومةٌ في الابتداءِ فلم يُدْرِك الراوي هذه الإِشارَةَ. وقيل: إنه نوى الوقفَ على التاءِ ساكنةً ثم حَرَّكها بالضم إتباعاً لحركةِ الجيم، وهذا من إجراءِ الوَصْلِ مُجْرى الوقفِ. ومثلُه: ما رُوِيَ عن امرأةٍ رأت رجلاً مع نساءٍ فقالت:» أفي سَوْءَةَ أنْتُنَّه «نوتِ الوقف على» سَوْءَة «فسكَّنَتِ التاءَ ثم ألقَتْ عليها حركةُ همزةِ» أنتنَّ «. قلت» فعلى هذا تكونُ هذه الحركةُ حركةَ

...tâbi kılarak damme ile okumuş ve aradaki sakini dikkate almamıştır. ez-Zeccâc onu yanılgı saymış, el-Fârisî de hatalı bulmuştur. Bazıları bunu Cenâb-ı Hakk'ın müenneslik t戏剧sinin dammesiyle {وَقَالَتِ اخرج} [Yûsuf 31] kavline benzetmiştir; fakat bu doğru değildir; çünkü o, iki sakinin karşılaşmasından doğan bir harekedir, bu ise irab harekesidir ve onunla gelişi güzel oynanamaz; oradaki maksat hangi hareke olursa olsun hâsıl olur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «İrab harekesini yok saymak (istihlâk), {الحمد للَّهِ} [Fâtiha 1] yani dâl harfinin kesresiyle okunması gibi zayıf bir lehçe dışında caiz değildir.» Derim ki: Bu, daha önceki zayıflıkla birlikte ondan daha şâz ve daha zayıftır; çünkü orada sakin de olsa bir fasıla vardır. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Bu oldukça zayıf bir kıraattir. Hamledilebileceği en güzel vecih, râvînin kurrâdan tam zabtedememiş olmasıdır; şöyle ki kurrâ, hazfedilen hemzenin ibtida durumunda zammeli olduğuna dikkat çekmek üzere zammeye işaret etmiş (işmâm yapmış), râvî ise bu işareti kavrayamamıştır. Bir diğer görüşe göre ise o, t戏剧 üzerinde sakin olarak vakfetmeyi niyet etmiş, sonra cîm harfinin harekesine tâbi kılarak onu damme ile harekelemiştir; bu da vaslı vakıf yerine koyma kabilindendir. Bunun benzeri, kadınlarla birlikte bir adam gören bir kadından rivayet edilen: 'A-fî sev'ete entünneh' sözüdür; 'sev'eh' üzerinde vakfı niyet etmiş, t戏剧yi sakin kılmış, sonra 'entünne'nin hemzesinin harekesini ona aktarmıştır.» Derim ki:

التقاءِ ساكنين، وحينئذٍ يكونُ كقوله: {قَالَتِ اخرج} [يوسف: ٣١] وبابه، وإنما أكثرَ الناسُ توجيهَ هذه القراءةِ لجلالةِ قارِئها أبي جعفر يزيد بن القعقاع شيخِ نافعٍ شيخِ أهل المدينةِ، وترجمتُهما مشهورةٌ.

Buna göre bu hareke, iki sakinin karşılaşmasından doğan bir hareke olur ve bu durumda {قَالَتِ اخرج} [Yûsuf 31] ve benzerleri kabilinden sayılır. İnsanların bu kıraate çokça tevcih getirmelerinin sebebi, kıraat sahibinin Medine ehlinin şeyhi Nâfi'in de hocası olan Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kâ'ın celâdeti ve büyüklüğüdür; her ikisinin de biyografisi meşhurdur.

و «اسجُدوا» في محلِّ نصبٍ بالقولِ، واللامُ في «لآدمَ» الظاهرُ أنها متعلقةٌ باسجُدُوا، ومعناها التعليلُ أي لأجلِه وقيل: بمعنى إلى، أي: إلى جهته لأنه جُعِل قِبْلةً لهم، والسجودُ لله. وقيل: بمعنى مع لأنه كان إمامَهم كذا نُقِلَ، وقيل: اللامُ للبيانِ فتتعلَّقُ بمحذوفٍ ولا حاجةَ إلى ذلك.

«Üscüdû» (اسجُدوا) kavil fiiliyle nasb mahallindedir. «Li-Âdeme»deki lâmın zahir olanı «üscüdû»ya müteallık olmasıdır ve anlamı ta'lîldir, yani 'onun için' demektir. «İlâ» (doğru/yönüne) anlamında olduğu da söylenmiştir; yani onun yönüne doğrudur; çünkü o kendilerine kıble kılınmıştır, secde ise Allah'adır. 'Birlikte' (ma'a) anlamında olduğu da söylenmiştir; zira o onların imamı idi, böyle nakledilmiştir. Lâmın beyan için olduğu ve mahzuf bir kelimeye taalluk ettiği de söylenmiştir; ancak buna gerek yoktur.

و «فسجدوا» الفاءُ للتعقيبِ، والتقديرُ: فسَجدوا له، فَحُذِفَ الجارُّ للعلمِ به. قوله تعالى: {إِلاَّ إِبْلِيسَ} [إلا] حرفُ استثناءٍ، و «إبليس» نصبٌ على الاستثناء.

«Fe-secedû»daki fâ harfi ta'kîb (hemen ardından olma) içindir. Takdiri: 'Hemen ona secde ettiler' şeklindedir; harf-i cer bilindiği için hazfedilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ إِبْلِيسَ} “İblis hariç” kavline gelince: [İllâ] istisna harfidir; «İblîs» ise istisna üzere mansubdur.

وهل نصبُه بإلاَّ وحدها أو بالفعلِ وحدَه أو به بوساطة إلا، أو بفعلٍ محذوف أو ب «أنَّ» ؟ أقوالٌ، وهل هو استثناءٌ متصلٌ أو منقطعٌ؟ خلافٌ مشهورٌ، والأصحُّ أنه متصلٌ. وأمَّا قولُه تعالى: {إِلاَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الجن} [الكهف: ٥٠] فلا يَرُدُّ هذا لأنَّ الملائكة قد يُسَمَّوْنَ جِنَّاً لاجْتِنانِهم قال:

Onun nasbının sadece «illâ» ile mi, sadece fiil ile mi, illâ vasıtasıyla fiil ile mi, mahzuf bir fiil ile mi, yoksa «enne» ile mi olduğu hususunda görüşler vardır. Onun muttasıl mı yoksa munkatı' bir istisna mı olduğu konusunda da meşhur bir ihtilaf vardır; en sahih olanı muttasıl olduğudur. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الجن} [Kehf 50] “İblis hariç, o cinlerdendi” kavli ise bunu reddetmez; çünkü melekler de gizli olmalarından ötürü (ictinân) bazen «cin» diye adlandırılırlar. Şair şöyle demiştir:

٣٥٥ - وسَخَّر مِنْ جِنِّ الملائِكِ تسعةً ... قياماً لَديْهِ يَعْمَلون بلا أَجْرِ

355 - Meleklerin cinlerinden dokuzunu boyun eğdirdi; / Yanında ayakta durup ücretsiz çalışıyorlardı.

وقال تعالى: {وَجَعَلُواْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الجنة نَسَباً} [الصافات: ١٥٨] يعني الملائكةَ.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُواْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الجنة نَسَباً} [Sâffât 158] “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular”; yani meleklerle.

واعلم أَنَّ المستثنى على أربعةِ أقسامٍ: قسمٍ واجبِ النصبِ، وقسم واجبِ الجرِّ، وقسمٍ جائزٍ فيه النصبُ والجرُّ، وقسمٍ جائزٍ فيه النصبُ والبدلُ مِمَّا قبله والرجحُ البدلُ. القسم الأول: المستثنى من الموجبِ والمقدَّمُ والمكررُ والمنقطعُ عند الحجاز مطلقاً، والواقعُ بعد لا يكون وليس ما خلا وما عدا عند غيرِ الجرميّ، نحو: قام القومُ إلا زيداً، ما قَام إلا زيداً القومُ، وما قام أحد إلا زيداً إلا عَمْراً، وقاموا إلا حماراً، وقاموا لا يكون زيداً وليس زيداً وما خلا زيداً وما عدا زيداً. القسم الثاني: المستثنى بغير وسِوى وسُوى وسَواء. القسم الثالث: المستثنى بعدا وخلا وحاشا. القسمُ الرابع: المستثنى من غيرِ الموجب نحو: {مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ} [النساء: ٦٦] .

Bil ki müstesnâ dört kısımdır: Nasbı vacip olan kısım, cerri vacip olan kısım, nasbı ve cerri caiz olan kısım, nasbı ve kendisinden öncekinden bedel yapılması caiz olup bedelin racih olduğu kısım. Birinci kısım: Müspet (olumlu) kelamdaki müstesnâ, öne geçmiş müstesnâ, tekrarlanan müstesnâ, Hicazlılara göre mutlak olarak munkatı' müstesnâ ve Cermî dışındakilere göre «lâ yekûnu», «leyse», «mâ halâ» ve «mâ adâ»dan sonra gelen müstesnâdır; «Kâme'l-kavmü illâ Zeyden» (Zeyd hariç topluluk ayağa kalktı), «Mâ kâme illâ Zeyden el-kavmü» (Zeyd hariç topluluk ayağa kalkmadı), «Mâ kâme ehadün illâ Zeyden illâ Amran» (Zeyd ve Amr hariç hiç kimse ayağa kalkmadı), «Kâmû illâ himâran» (Eşek hariç ayağa kalktılar), «Kâmû lâ yekûnu Zeyden / leyse Zeyden / mâ halâ Zeyden / mâ adâ Zeyden» (Zeyd hariç ayağa kalktılar) gibi. İkinci kısım: «Gayr», «sivâ», «süvâ» ve «sevâ'» ile yapılan müstesnâdır. Üçüncü kısım: «Adâ», «halâ» ve «hâşâ» ile yapılan müstesnâdır. Dördüncü kısım: Menfî (olumsuz) kelamdan yapılan müstesnâdır; nitekim Cenâb-ı Hak: {مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ} [Nisâ 66] “İçlerinden pek azı müstesna, onu yapmazlardı” buyurmuştur.

والسجودُ لغةً: التذلُّلُ والخضوعُ، وغايتُه وَضْعُ الجبهةِ على الأرضِ، وقال ابن السكيت: «هو المَيْلُ» قال زيدٌ الخيل:

Sücûd (السجود) sözlükte: Tevazu göstermek ve boyun eğmektir; nihayeti ise alnı yere koymaktır. İbnü's-Sikkît: «O, eğilmektir» demiştir. Zeydü'l-Hayl şöyle demiştir:

٣٥٦ - بجَمْعٍ تَضِلُّ البُلْقُ في حَجَراته ... ترى الأُكْمَ فيها سُجَّداً للحَوافِرِ

356 - Öyle bir [at] topluluğuyla ki alaca atlar onun köşelerinde kaybolur; / Oradaki tepelerin toynaklara secde ettiğini (boyun eğip ezildiğini) görürsün.

[يريد أنَّ الحوافِرَ تطأُ الأرضَ فتجعلُ تأثُّرَ الأكْمِ للحوافرِ سُجودا] ، وقال آخر:

[Toynakların yeri çiğnemesini ve tepelerin toynaklardan etkilenip ezilmesini secde olarak nitelemiştir]. Bir başkası şöyle demiştir:

٣٥٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... سُجودَ النصارى لأَِحْبارِها

357 - ... / Hıristiyanların din adamlarına secde etmesi gibi.

وفَرَّقَ بعضُهم بين سَجَد وأَسْجد، فسجد: وََضَعَ جَبْهَتَه، وأَسْجَدَ: أمال رأسَه وطأطأها، قال الشاعر:

Bazıları «secede» (سَجَدَ) ile «escada» (أَسْجَدَ) arasını ayırmıştır; 'secede': Alnını yere koydu, 'escada': Başını eğdi ve öne büktü demektir. Şair şöyle demiştir:

٣٥٨ - فُضُولَ أَزِمَّتِها أَسْجَدَتْ ... سُجودَ النَّصارى لأرْبابها

358 - Yularlarının fazlalıkları eğildi; / Hıristiyanların efendilerine secde etmesi gibi.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

٣٥٩ - وقُلْنَ له أسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجدا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

359 - Ona: 'Leylâ için başını eğ!' dediler, o da hemen eğdi / ...

يعني: أنَّ البعيرَ طأطأ رأسَه لأجلها، ودراهمُ الأسجادِ دراهمُ عليها صُوَرٌ كانوا يَسْجُدون لها، قال الشاعر:

Yani deve onun hatırı için başını öne eğdi demektir. «Derâhimü'l-escâd» ise üzerinde kendilerine secde ettikleri suretler bulunan dirhemlerdir. Şair şöyle demiştir:

٣٦٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . وافى بها كدَراهمِ الأَسْجادِ ... وإبليس اختُلِفَ فيه فقيل: [إنه] اسمٌ أعجمي مُنِعَ من الصَّرْفِ

360 - ... / Onları escâd dirhemleri gibi getirip sundu. İblis (إبليس) kelimesine gelince, bu hususta ihtilaf edilmiştir: [Onun] gayrimunsarıf olan yabancı (Arapça olmayan) bir isim olduğu söylenmiştir;

للعلَمِيَّة والعَجْمةِ، وهذا هو الصحيحُ، وقيل: إنه مشتقٌّ من الإِبْلاسِ وهو اليأسُ من رحمة اللهِ تعالى والبُعْدُ عنها، قال:

Özel isim olması ve yabancı kökenli (ucme) bulunması sebebiyle gayrimunsarıftır ki sahih olan görüş de budur. Bir diğer görüşe göre ise o, Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümidini kesmek ve O'ndan uzaklaşmak anlamına gelen «iblâs» (الإِبْلاس) kökünden türemiştir. Şair şöyle demiştir:

٣٦١ - وفي الوُجوهِ صُفْرَةٌ وإبْلاسْ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

361 - Yüzlerde bir sararma ve ümitsizlik (iblâs) var / ...

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

٣٦٢ - يا صاحِ هل تَعْرِفُ رَسْماً مُكْرَسَا ... قال نَعَمْ أَعْرِفُه وأَبْلَسَا

362 - Ey dostum, şu hayvan gübreleriyle izleri silinmiş kalıntıyı tanır mısın? / Dedi ki: Evet, onu tanıyorum; ve sustu / ümitsizliğe kapıldı (eblese).

أي: بَعُد عن العِمارةِ والأُنْسِ به، ووزنُه عند هؤلاء: إِفْعِيل، واعتُرِضَ عليهم بأنه كان ينبغي أن يكونَ منصرفاً، وأجابوا بأنه أَشْبَهَ الأسماءَ الأعجميةَ لعَدمِ نظيرِه في الأسماء العربية، ورُدَّ عليهم بأنَّ مُثُلَه في العربية كثيرٌ، نحو: إزْميل وإكليل وإغْريض وإخْريط وإحْليل. وقيل: لمَّا لم يَتَسَمَّ به أحدٌ من العرب صار كأنه دخيلٌ في لسانِهم فأشبهَ الأعجميةَ وفيه بُعْدٌ.

Yani: İmar edilmekten ve içinde cana yakın kimselerin bulunmasından uzaklaştı demektir. Bu görüştekilere göre kelimenin vezni «if'îl» (إِفْعِيل)dir. Onlara, bu durumda kelimenin munsarıf (tenvin alabilir) olması gerektiği itirazı yöneltilmiş; onlar da Arapça isimler arasında bir benzeri bulunmadığı için yabancı isimlere benzediği cevabını vermişlerdir. Ancak bu cevap, Arapçada izmîl, iklîl, iğrîd, ihrît ve ihlîl gibi pek çok benzerinin bulunduğu belirtilerek reddedilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise Araplardan hiç kimse bu ismi almadığı için sanki onların diline sonradan girmiş gibi olmuş ve yabancı dillere benzemiştir; fakat bu görüş de zayıftır (uzaktır).