قوله: {أبى واستكبر} الظاهرُ أنَّ هاتين الجملتين استئنافيتان جواباً لمَنْ قال: فما فعلَ؟ والوقفُ على قولِه: {إِلاَّ إِبْلِيسَ} تامٌّ. وقال أبو البقاء: «في موضع نصبٍ على الحالِ من إبليسِ تقديرُه: تَرَك السجودَ كارهاً
Cenâb-ı Hakk'ın: {أبى واستكبر} “Direndi ve büyüklük tasladı” kavline gelince: Zahir olan, bu iki cümlenin «Peki o ne yaptı?» diye soran birine cevap niteliğinde istînâfiye (başlangıç) cümleleri olmasıdır. {إِلاَّ إِبْلِيسَ} kavli üzerindeki vakıf ise tamdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu iki cümle, İblis'ten hâl olarak nasb mahallindedir; takdiri ise şöyledir: İstemeyerek
ومستكبراً عنه فالوقفُ عنده على» واستكبر «، وجَوَّز في قولِه تعالى: {وَكَانَ مِنَ الكافرين} أَنْ يكونَ مستأنفاً وأن يكونَ حالاً أيضاً.
ve kibirlenerek secdeyi terk etti.» Dolayısıyla ona göre vakıf «ve'stekbera» (واستكبر) üzerindedir. Ayrıca o, Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ مِنَ الكافرين} “Ve kâfirlerden oldu” kavlinin hem müste'nefe hem de hâl olabileceğini caiz görmüştür.
والإِباء: الامتناعُ، قالَ الشاعر:
İbâ (الإِباء), kaçınmak ve direnmek demektir. Şair şöyle demiştir:
٣٦٣ - وإما أَنْ يقولوا قَدْ أَبَيْنا ... وشَرُّ مواطِنِ الحَسَبِ الإِباءُ
363 - Ya 'Direndik/kabul etmedik' diyecekler; / Oysa asaletin sergilendiği yerlerin en kötüsü [haktan] kaçınmaktır (direnmektir).
وهو من الأفعال المفيدةِ للنفي، ولذلك وَقَعَ بعده الاستثناءُ المفرَّغُ، قال الله تعالى: {ويأبى الله إِلاَّ أَن يُتِمَّ نُورَهُ} [التوبة: ٣٢] والمشهورُ أبى يأبى بالفتحِ فيهما، وكان القياسُ كسرَ عينِ المضارعِ، ولذلك اعتبره بعضُهم فَكَسَر حرفَ المضارعةِ فقال: تِئْبى ونِئْبى. وقيل: لمَّا كانت الألفُ تشبه حروفَ الحَلْقِ فُتِح لأجلِها عينُ المضارعِ. وقيل: أَبى يأبى بالفتحِ فيهما، وكان القياسُ كسرَ عينِ المضارعِ، ولذلك اعتبره بعضُهم فَكَسَر حرفَ المضارعةِ فقال: تئبى ونئبى. وقيل: لَمَّا كانت الألف تشبه حروف الحلق فُتح لأجلها عين المضارع. وقيل: أَبِيَ يأبى بكسرها في الماضي وفتحها في المضارع، وهذا قياسٌ فيُحتمل أنْ يكونَ مَنْ قال: أبى يأبى بالفتح فيهما استغنى بمضارع مَنْ قال: أبِيَ بالكسر ويكونُ من التداخُلِ نحو: ركَن يركَنُ وبابِه.
Bu fiil, olumsuzluk bildiren fiillerdendir; bu sebeple ardından müferrağ istisna gelmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {ويأبى الله إِلاَّ أَن يُتِمَّ نُورَهُ} [Tevbe 32] “Allah ise nurunu tamamlamaktan başka bir şeye razı olmaz” buyurmuştur. Meşhur olan kullanım, her ikisinin de fethasıyla «ebâ ye'bâ» (أَبَى يَأْبَى) şeklindedir. Kıyasa göre muzarinin aynü'l-fiilinin kesreli olması gerekirdi; bu sebeple bazıları bunu dikkate alarak muzaraat harfini kesreyle okumuş ve «ti'bâ» (تِئْبى) ve «ni'bâ» (نِئْبى) demişlerdir. Bir görüşe göre, elif harfi boğaz harflerine benzediği için muzarinin aynü'l-fiili fethalanmıştır. Bir diğer görüşe göre ise mazi kesreli ve muzari fethalı olarak «ebiye ye'bâ» (أَبِيَ يَأْبَى) şeklindedir ve bu da kıyasa uygundur. Bu durumda her ikisini fethalı olarak «ebâ ye'bâ» diyenlerin, mazisini kesreli olarak «ebiye» diyenlerin muzarisiyle yetinmiş olmaları muhtemeldir; bu da «rekene yerkânü» (رَكَنَ يَرْكَنُ) ve benzeri bablardaki tedâhül (babların birbirine karışması) kabilindendir.
واستكبر بمعنى تكبَّر وإنما قدَّم الإِباءُ عليه وإنْ كان متأخِّراً عنه في
«İstekbera» (استكبر), «tekabbera» (büyüklük tasladı) manasındadır. Aslında rütbece daha sonra olmasına rağmen direnmenin (el-ibâ) ona takdim edilmesi,
الترتيبِ لأنه من الأفعالِ الظاهرةِ بخلافِ الاستكبارِ فإنه من أفعال القلوب. وقوله «وكان» قيل: هي بمعنى صار كقوله:
zahiri (dışa vuran) fiillerden olması sebebiyledir; aksine kibirlenmek (istikbar) ise kalbî fiillerdendir. Cenâb-ı Hakk'ın: «Ve kâne» (وَكَانَ) kavline gelince; bunun şu beyitte olduğu gibi «sâra» (صار / oldu) manasında olduğu söylenmiştir:
٣٦٤ - بتَيْهاءَ قَفْرٍ والمَطِيُّ كأنَّها ... قطا الحَزْن قد كانَتْ فراخاً بيوضُها
364 - Issız, çorak bir çölde binekler sanki, / Yumurtaları yavruya dönüşmüş (kânet) taşlık arazinin bağırtlak kuşları gibidir.
أي: قد صارَتْ، ورَدَّ هذا ابنُ فُوْركَ وقال: «تَرُدُّه الأصولُ» والأظهر أنها على بابها، والمعنى: وكانَ من القومِ الكافرين الذين كانوا في الأرض قبل خَلْقِ آدمَ ما رُوي، أو: وكانَ في عِلْم الله.
Yani: «Yavruya dönüştü (kad sârat)» demektir. İbn Fûrek ise buna karşı çıkmış ve: «Dilin temel kuralları bunu reddeder» demiştir. Daha kuvvetli olan görüş, fiilin kendi asıl manasında (nakıs fiil olarak) kalmasıdır. Manası şudur: Rivayet edildiği üzere, Âdem yaratılmadan önce yeryüzünde bulunan kâfirler topluluğundandı; yahut Allah'ın ezelî ilminde [zaten] kâfirlerden idi.
قوله تعالى: {وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ الجنة} : هذه الجملةُ معطوفةٌ على جملةِ: «إذْ قلنا» لا على «قُلْنا» وحدَه لاختلافِ زمنَيْهِما، و «أنت» توكيدٌ للضميرِ المستكنِّ في «اسكُن» ليصِحَّ العطفُ عليه، و «زوجُك» عَطْفٌ عليه، هذا مذهبِ البصريين، أعني: اشتراط الفصلِ بين المتعاطِفَيْن إذا كان المعطوفُ عليه ضميراً مرفوعاً متصلاً، ولا يُشْترط أن يكونَ الفاصلُ توكيداً، [بل] أيَّ فصلٍ كان، نحو: {مَآ أَشْرَكْنَا وَلاَ آبَاؤُنَا} [الأنعام: ١٤٨] . وأمَّا الكوفيون فيُجيزون ذلك من غير فاصل وأنشدوا:
Allah Teâlâ'nın: {وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ الجنة} “Dedik ki: Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun” kavline gelince: Bu cümle, zamanları farklı olduğu için sadece «kulnâ» (قُلْنَا) üzerine değil, «İz kulnâ» (إذْ قلنا) cümlesine matuftur. «Ente» (أَنْتَ) ise, üzerine atfın sahih olabilmesi için «uskün» (اسكُن) fiilindeki müstetir zamiri pekiştiren bir te'kiddir; «zevculke» (وَزَوْجُكَ) de onun üzerine matuftur. Bu, Basralıların mezhebidir; yani matufun aleyh merfu muttasıl bir zamir olduğunda iki matuf arasına bir fasıla girmesini şart koşarlar. Bu fasılanın mutlaka te'kid olması şart değildir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {مَآ أَشْرَكْنَا وَلاَ آبَاؤُنَا} [En'âm 148] “Ne biz ortak koşardık ne de atalarımız” ayetinde olduğu gibi [bilakis] herhangi bir fasıla da yeterlidir. Kûfeliler ise fasılasız da buna cevaz verirler ve şu beyti delil getirirler:
٣٦٥ - قُلْتُ إذا أقبلَتْ وزهرٌ تَهادى ... كنعاجِ الفَلا تَعَسَّفْنَ رَمْلا
365 - Dedim ki: O ve taze genç kızlar salına salına geldiklerinde, / Tıpkı kumu aşıp geçen yaban koyunları gibiydiler.
وهذا عند البصريينَ ضرورةً لا يُقاسُ عليه. وقد مَنَعَ بعضَهُم أن يكونَ «زوجُك» عطفاً على الضميرِ المستكنِّ في «اسكُنْ» وجعله من عطفِ الجملِ، بمعنى أن يكونَ «زوجُك» مرفوعاً بفعلٍ محذوفٍ، أي: وَلْتَسْكُنْ زوجك، فحُذِف لدلالة «اسكنْ» عليه، ونَظَّره بقولِه تعالى: {لاَّ نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلاَ أَنتَ} [طه: ٥٨] وزعم أنه مذهبُ سيبويهِ، وكأن شُبْهَتَه في ذلك أنَّ مِنْ حقِّ المعطوفِ حُلولَه مَحَلَّ المعطوفِ عليه، ولا يَصِحُّ هنا حلولُ «زوجُك» محلَّ الضميرِ، لأنَّ فاعلَ فِعْلِ الأمر الواحدِ المذكَّر نحو: قُمْ واسكُنْ لا يكونُ إلاَّ ضميراً مستتراً، وكذلك فاعل نفعلُ، فكيف يَصِحُّ وقوعُ الظاهرِ موقَع المضمرِ الذي قبله؟ وهذا الذي زعمه ليس بشيءٍ لأنَّ مذهبَ سيبويهِ بنصِّه يخالِفُه، ولأنَّه لا خلافَ في صِحَّةِ: «تقوم هندٌ وزيدٌ» ، ولا يَصِحُّ مباشرةُ زيدٍ ل «تقوم» لتأنيثه.
Bu durum Basralılara göre şiir zaruretidir, kıyasa esas alınamaz. Bazı dilciler ise «zevculke» kelimesinin «uskün»deki müstetir zamire matuf olmasını caiz görmeyip bunu cümle atfı saymışlardır; yani «zevculke» mahzuf bir fiille merfudur, takdiri: «Ve li-teskün zevcuke» (ve eşin de otursun) şeklindedir; «uskün»ün delaletiyle bu fiil hazfedilmiştir. Buna da Allah Teâlâ'nın: {لاَّ نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلاَ أَنتَ} [Tâhâ 58] “Ne bizim ne de senin caymayacağımız” kavlini nazire (örnek) göstermiş ve bunun Sîbeveyh'in mezhebi olduğunu ileri sürmüştür. Bu konudaki şüphesi sanki şudur: Matufun hakkı, matufun aleyhin yerine geçebilmesidir; oysa burada «zevculke»nin zamirin yerine geçmesi sahih değildir, çünkü «kum» ve «uskün» gibi tekil müzekker emir fiilinin faili sadece müstetir zamir olabilir, tıpkı «nef'alü»nün faili gibi. Öyleyse zahir bir ismin kendisinden önceki muzmer (gizli zamir) yerine geçmesi nasıl sahih olabilir? Ancak bu iddia bir hiçtir; zira Sîbeveyh'in bizzat kendi açık ifadesi buna aykırıdır ve ayrıca «Tekûmu Hindün ve Zeydün» (Hind ve Zeyd ayağa kalkıyor) cümlesinin sahih olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur; oysa müennesliğinden dolayı Zeyd'in bizzat «tekûmu» fiiline bitişmesi sahih değildir.
والسكونُ والسُّكْنى: الاستقرارُ. ومنه: المِسْكينُ لعدَمِ استقراره وحركتِه وتصرُّفِه، والسِّكِّينُ لأنها تَقْطَعُ حركةَ المذبوحِ، والسَّكِينة لأنَّ بها يَذْهَبُ القلقُ.
Sükûn (السكون) ve süknâ (السُّكْنى), yerleşip istikrar bulmak demektir. Kararsızlığı, hareketsizliği ve geçim için tasarrufta bulunamaması sebebiyle «miskîn» (المِسْكين); boğazlanan hayvanın hareketini kestiği için «bıçak» (السِّكِّين); ve kendisiyle huzursuzluk/telaş yok olup gittiği için «iç huzuru» (السَّكِينة) kelimeleri bu köktendir.
و «الجَنَّةَ» مفعولٌ به لا ظرفٌ، نحو: سَكَنْتُ الدارَ. وقيل: هي ظرفٌ على الاتساعِ، وكان الأصلُ تعديتَه إليها ب «في» ، لكونها ظرفَ مكان مختصٍّ، وما بعد القولِ منصوبٌ به.
«El-Cennete» (الجَنَّةَ) kelimesi zarf değil, tıpkı «sekentü'd-dâra» (evde oturdum) ifadesinde olduğu gibi mef'ûlün bihtir. Genişletme yoluyla (ittisaan) zarf olduğu da söylenmiştir; zira muayyen (muhtas) bir mekân zarfı olduğu için asıl olan ona «fî» (في) harf-i cerri ile geçişli kılınmasıydı. «Kavl»den (dedik ki sözünden) sonra gelen kısım ise onunla mansubdur.
قوله: {وَكُلاَ مِنْهَا رَغَداً} هذه الجملةُ عَطْفٌ على «اسكُنْ» فهي في محلِّ نَصْبٍ بالقولِ، وأصلُ كُلْ: أُأْكُلْ بهمزتين: الأولى همزةُ وصلٍ، والثانيةُ فاءُ الكلمة فلو جاءَتْ هذه الكلمةُ على هذا الأصلِ لقيل: اُوكُلْ بإبدالِ الثانيةِ حرفاً مجانساً لحركةِ ما قبلَها، إلا أنَّ العربَ حَذَفَتْ فاءَه في الأمرِ تخفيفاً فاستَغْنَتْ حينئذٍ عن همزةِ الوصلِ فوزنُه عُلْ، ومثلُه: خُذْ ومُرْ، ولا يُقاسُ على هذه الأفعالِ غيرُها لا تقول من أَجَر: جُرْ. ولا تَرُدُّ العربُ هذه الفاءَ في العطف بل تقول: قم وخذ وكُلْ، إلا «مُرْ» فإنَّ الكثيرَ رَدُّ فائِه بعد الواوِ والفاءِ قال تعالى: {وَأْمُرْ قَوْمَكَ} [الأعراف: ١٤٥] و {وَأْمُرْ أَهْلَكَ} [طه: ١٣٢] ، وعدمُ الردِّ قليلٌ، وقد حَكَى سيبويه: «اؤْكُلْ» على الأصلِ وهو شاذٌّ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكُلاَ مِنْهَا رَغَداً} “Ve ondan bol bol yiyin” kavline gelince: Bu cümle «uskün» üzerine matuftur; dolayısıyla «kavl» fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. «Kül» (كُلْ) kelimesinin aslı iki hemze ile «u'kül» (أُأْكُلْ)dür: Birincisi vasıl hemzesi, ikincisi ise kelimenin fâü'l-fiilidir. Şayet bu kelime bu asıl üzere gelseydi, ikinci hemze kendisinden önceki harekeye uygun bir harfe dönüştürülerek «ûkül» (اُوكل) denirdi. Ancak Araplar hafifletmek maksadıyla emir sîgasında fâü'l-fiilini hazfettiler ve bu durumda vasıl hemzesine de ihtiyaç kalmadı; dolayısıyla vezni «'ul» (عُلْ) oldu. «Huz» (خُذْ) ve «mür» (مُرْ) kelimeleri de böyledir. Bu fiillere başkaları kıyas edilemez; nitekim «ecere»den (أجر) emir olarak «cur» (جُرْ) denilmez. Araplar atıf halinde de bu fâü'l-fiili geri getirmezler; bilakis «kum ve huz ve kül» (kalk, al ve ye) derler. Yalnızca «mür» fiili müstesnadır; zira vâv ve fâ harflerinden sonra fâü'l-fiilinin geri getirilmesi çok yaygındır; nitekim Allah Teâlâ: {وَأْمُرْ قَوْمَكَ} [A'râf 145] “Kavmine emret” ve {وَأْمُرْ أَهْلَكَ} [Tâhâ 132] “Ailene emret” buyurmuştur. Geri getirilmemesi ise azdır. Sîbeveyh, asıl üzere «u'kül» (اؤْكُلْ) kullanımını nakletmiştir ki bu da şâzdır.
وقال ابن عطية: «حُذِفَتِ النونُ من» كُلا « [للأمر] » وهذه العبارةُ مُوهِمةٌ لمذهبِ الكوفيين من أنَّ الأمرَ عندهم مُعْربٌ على التدريجِ كما تقدَّم، وهو عند البصريين محمولٌ على المجزومِ، فإن سُكِّنَ المجزومُ سُكِّن الأمرُ منه، وإنْ حُذِفَ منه حرفٌ حُذِفَ من الأمر.
İbn Atıyye: «'Külâ' fiilindeki nûn harfi [emir için] hazfedilmiştir» demiştir. Bu ifade, daha önce geçtiği üzere, Kûfelilerin emrin tedricî olarak mu'reb olduğu yönündeki mezhebini akla getirmektedir. Basralılara göre ise emir fiili meczûm fiile hamledilir; şayet meczûmun sonu sükûn olursa emrin sonu da sükûn olur, şayet meczûmdan bir harf hazfedilirse emirden de hazfedilir.
و «منها» متعلِّقٌ به، و «مِنْ» للتبعيضِ، ولا بد من حَذْفِ مضافٍ، أي: مِنْ ثمارِها، ويجوز أن تكونَ «مِنْ» لابتداءِ الغاية وهو أَحْسَنُ، و «رَغَداً» نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ. وقد تقدَّم أن مذهب سيبويه في هذا ونحوِه أن ينتصبَ حالاً، وقيل هو مصدر في موضع الحال أي: كُلا طيِّبَيْنِ مُهَنَّأَيْنِ.
«Minhâ» (منها) ifadesi fiile müteallıktır; «min» (مِنْ) harfi teb'îz (kısmîlik) içindir ve mutlaka bir muzâfın hazfedilmiş olması gerekir, yani: «meyvelerinden» demektir. «Min»in ibtidâ-i gâye (başlangıç) için olması da caizdir ki bu daha güzeldir. «Rağaden» (رَغَداً) ise mahzuf bir masdarın sıfatıdır. Sîbeveyh'in bu ve benzeri yerlerdeki mezhebinin onun hâl olarak mansub olması gerektiği daha önce geçmişti. Onun hâl makamında bir masdar olduğu da söylenmiştir; yani: «afiyetle ve bol bol yiyin» demektir.
وقُرئ: «رَغْداً» بسكون الغينِ وهي لغةُ تميمٍ. وقال بعضُهم: كل فعلٍ حلقيٍّ العين صحيحِ اللامِ يجوزُ فتحُ عينِه وتسكينها نحو: نهر وبحر. وهذا فيه نظرٌ بل المنقولُ أنَّ فعْلاً بسكونِ العينِ إذا كانت عينُه حلقيةً لا يجوزُ فتحُها عند البصريين إلا أَنْ يُسَمَعَ فَيُقْتَصَرَ عليه، ويكون ذلك على لغتين لأنَّ إحداهما مأخوذةٌ من الأخرى. وأمَّا الكوفيون فبعضُ هذا عندهم ذو لغتين، وبعضُه أصلُه السكونُ ويجوز فتحُه قياساً، أمَّا أنَّ فعَلاً المفتوحَ العينِ الحلقِيَّها يجوزُ فيه التسكينُ فيجوز في السَّحَر: السَّحْر فهذا لا يُجيزه أحد. والرغَدُ: الواسِعُ الهنيءُ، قال امرؤ القيس:
Gaynın sükûnu ile «rağden» (رَغْداً) şeklinde de okunmuştur ki bu Temîm kabilesinin lügatidir. Bazı dilciler: «Aynü'l-fiili boğaz harfi, lâmü'l-fiili sahih olan her fiilde/kelimede aynü'l-fiilin fethalanması da sükûn kılınması da caizdir; nehir (نهر) ve bahr (بحر) gibi» demişlerdir. Ancak bu görüş tartışmalıdır; bilakis nakledilen şudur ki, aynü'l-fiili boğaz harfi olan ayn'ı sâkin «fa'l» vezninin Basralılara göre fethalanması ancak işitilmeye (semâa) bağlı olarak caizdir ve bununla yetinilir; bu da iki ayrı lehçe üzere olur, zira biri diğerinden alınmıştır. Kûfelilere göre ise bunların bir kısmı iki lehçelidir, bir kısmının aslı ise sükûndur ve kıyasen fethalanması caizdir. Aynü'l-fiili boğaz harfi olup fethalı olan «fa'al» vezninin sükûn kılınabilmesine gelince; bunun «sehar» (السَّحَر) kelimesinde «sahr» (السَّحْر) olarak söylenebilmesine hiç kimse cevaz vermez. Rağad (الرغَد) ise bol, geniş ve külfetsiz [nimet] demektir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
٣٦٦ - بينما المرءُ تراهُ ناعماً ... يَأْمَنُ الأحداثَ في عيشٍ رَغَدْ
366 - Kişiyi bir nimet içinde görürsün; / Bol ve rahat bir geçim içinde başa gelecek felaketlerden güvendedir.
ويقال: رَغُِدَ عيشُهم بضم الغين وكسرها وأَرْغَدَ القومُ: صاروا في رَغَد.
Gaynın dammesi ve kesresiyle «rağude / rağıde 'ayşühüm» (geçimleri bollaştı) denir; «erğade'l-kavmü» ise topluluk bol ve rahat bir geçime kavuştu demektir.
قوله: {حَيْثُ شِئْتُمَا} حيث: ظرفُ مكانٍ، والمشهور بناؤُها على الضم لشَبَهِها بالحرفِ في الافتقارِ إلى جملةٍ، وكانت حركتُها ضمةً تشبيهاً ب «قبل» و «بعد» . ونقل الكسائي إعرابَها عن فَقْعَس، وفيها لغاتٌ: حيث بتثليث الثاء
Cenâb-ı Hakk'ın: {حَيْثُ شِئْتُمَا} “Dilediğiniz yerde” kavline gelince: Haysü (حيث), mekân zarfıdır; bir cümleye ihtiyaç duyması bakımından harfe benzediği için damme üzere mebni olması meşhurdur. Hareketi ise «kable» ve «ba'de»ye benzetilerek damme olmuştur. Kisâî, Fak'as kabilesinden onun mu'reb olarak kullanıldığını nakletmiştir. Onda şu lehçeler vardır: Sâ'nın üç harekesiyle (damme, fetha, kesre) «haysü / hayse / haysi»,
وحَوْث بتثليثها أيضاً، ونُقل: حاث بالألف، وهي لازمةُ [الظرفيةِ لا تتصرفُ، وقد تُجَرُّ بمِنْ كقوله تعالى: {مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ} [البقرة: ٢٢٢] {مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ} [الأعراف: ١٨٢] ، وهي لازمةٌ] للإِضافة إلى جملةٍ مطلقاً ولا تُضاف إلى المفرد إلا نادراً، قال:
yine sâ'nın üç harekesiyle «havsü / havse / havsi» ve elif ile «hâsü» (حاث) nakledilmiştir. Bu kelime [zarfiyyet üzere lâzımdır, tasarruf etmez (başka konumlara girmez); nitekim Allah Teâlâ'nın: {مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ} [Bakara 222] “Size emrettiği yerden”, {مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ} [A'râf 182] “Bilemeyecekleri yerden” ayetlerinde olduğu gibi bazen «min» harf-i cerri ile mecrur olabilir. O, mutlak olarak bir cümleye] izâfe edilmeye mülâzımdır; tekil (müfred) isme ise ancak nâdir olarak izâfe edilir. Şair şöyle demiştir:
٣٦٧ - أَمَا تَرى حيثُ سهيلٍ طالِعا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
367 - Görmez misin Süheyl yıldızının doğduğu yeri... / ...
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٣٦٨ - وَنَطْعَنُهم تحت الحُبَى بعد ضَرْبهم ... ببيضِ المواضي حيثُ لَيِّ العَمائم
368 - Keskin kılıçlarla sarıkların sarıldığı yerlere (başlarına) vurduktan sonra, / Onları diz bağlarının altından mızraklarız.
وقد تُزاد عليها «ما» فتجزمُ فعلين شرطاً وجزاء كإنْ، ولا يُجْزَمُ بها دونَ «ما» خلافاً لقوم، وقد تُشَرَّبُ معنَى التعليلِ، وزعم الأخفش أنها تكونُ ظرفَ زمانٍ وأنشد:
Bazen üzerine «mâ» ziyade edilir ve tıpkı «in» (إنْ) gibi şart ve ceza olarak iki fiili cezmeder. Bir topluluğun muhalefetine rağmen, «mâ» olmaksızın onunla cezm yapılmaz. Bazen ta'lîl (gerekçe) manası kazandırılır. Ahfeş ise onun zaman zarfı olabileceğini ileri sürmüş ve şu beyti okumuştur:
٣٦٩ - للفتى عَقْلٌ يَعيشُ به ... حيث تَهْدي ساقَهُ قَدَمُهْ
369 - Ayağının bacağını götürdüğü yerde / Genç adamın sayesinde yaşayacağı bir aklı vardır.
ولا دليلَ فيه لأنها على بابِها.
Ancak bunda bir delil yoktur; zira kelime kendi asıl manasında (mekân zarfı olarak) kalmaktadır.
والعامِلُ فيها هنا «كُلا» أي: كُلا أيَّ مكانٍ شِئْتُما تَوْسِعَةً عليهما. وأجاز أبو البقاء أن تكونَ بدلاً من «الجنَّة» ، قال: «لأنَّ الجنةَ مفعولٌ بها، فيكون» حيث «مفعولاً به» وفيه نظرٌ لأنها لا تتصرَّف كما تقدَّم إلا بالجرِّ ب «مِنْ» .
Burada onda amel eden lafız «külâ» (كُلا)dır; yani: İkisine bir genişlik ve serbestlik olmak üzere «Dilediğiniz herhangi bir mekândan yiyin» demektir. Ebü'l-Bekâ onun «el-Cennet» kelimesinden bedel olmasını caiz görmüş ve: «Çünkü cennet mef'ûlün bihtir, dolayısıyla 'haysü' de mef'ûlün bih olur» demiştir. Fakat bu görüş tartışmalıdır; zira daha önce geçtiği üzere o, «min» ile cer olunması dışında gayr-ı mutasarrıftır.
قوله: «شِئْتُمَا» : الجملةُ في محلِّ خفضٍ بإضافةِ الظرفِ إليها. وهل الكسرةُ التي على الشين أصلٌ كقولِك: جِئْتُما وخِفْتُما، أو مُحَوَّلة من فتحة لتدلَّ على ذواتِ الياءِ نحو: بِعْتما؟ قولان مبنيَّان على وزنِ شَاءَ ما هو؟ فمذهب المبرد أنه: فَعَل بفتحِ العينِ، ومذهبُ سيبويه فَعِل بكسرِها ولا يخفى تصريفُهما.
«Şi'tümâ» (شِئْتُمَا) kavline gelince: Cümle, zarfın kendisine izâfe edilmesiyle cer mahallindedir. Şîn harfi üzerindeki kesrenin, «ci'tümâ» (جِئْتُما) ve «hıftümâ» (خِفْتُما) sözlerinde olduğu gibi asıl mı, yoksa «bı'tümâ» (بِعْتما) gibi yâ'lı fiillere delalet etmesi için fethadan mı dönüştürüldüğü hususunda iki görüş vardır. Bu iki görüş, «şâe» fiilinin vezninin ne olduğuna dayanır: Müberred'in mezhebine göre o, ayn'ın fethasıyla «fe'ale» (فَعَل); Sîbeveyh'in mezhebine göre ise ayn'ın kesresiyle «fe'ile» (فَعِل)dir; bunların sarf tahlili ise gizli değildir.
قوله: {وَلاَ تَقْرَبَا هذه الشجرة} لا ناهيةٌ، و «تَقْرَبا» مجزومٌ بها حُذِفَتْ نونُه. وقُرئ: «تِقْرَبا» بكسر حرف المضارعة، والألفُ فاعلٌ، و «هذه» مفعولٌ به اسمُ إشارةِ المؤنث، وفيها لغاتٌ: هذي وهذهِ [وهذهِ] بكسرِ الهاء بإشباعٍ ودونِهِ، وهذهْ بسكونِه، وذِهْ بكسر الذالِ فقط، والهاءُ بدلٌ من الياءِ لقُرْبِهَا منها في الخَفَاءِ. قال ابنُ عطية ونُقِلَ أيضاً عن النحاس «وليس في الكلام هاءُ تأنيثٍ مكسورٌ ما قبلَها غيرُ» هذه «. وفيه نظرٌ، لأن تلك الهاء التي تَدُلُّ على التأنيث ليستْ هذه، لأن تيكَ بدلٌ من تاءِ التأنيث في الوقف، وأمَّا
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تَقْرَبَا هذه الشجرة} “Şu ağaca yaklaşmayın” kavline gelince: «Lâ» nehiy (yasaklama) edatıdır; «takrabâ» onunla meczûmdur ve nûn harfi hazfedilmiştir. Muzaraat harfinin kesresiyle «tıkrabâ» (تِقْرَبا) şeklinde de okunmuştur. Elif faildir; «hâzihî» (هذه) ise müennes işaret ismi olup mef'ûlün bihtir. Onda şu lehçeler vardır: «Hâzî» (هذي), işbâ ile (uzatılarak) ve uzatılmaksızın hâ'nın kesresiyle «hâzihi» [ve «hâzihi»], hâ'nın sükûnuyla «hâzih» (هذهْ) ve sadece zâl'in kesresiyle «zih» (ذِهْ). Buradaki hâ harfi, gizlilikteki yakınlığından dolayı yâ harfinden bedeldir. İbn Atıyye şöyle demiştir ki bu Nahhâs'tan da nakledilmiştir: «Kelamda kendisinden önceki harf kesreli olan müenneslik hâ'sı 'hâzihî'den başka yoktur.» Ancak bu görüş tartışmalıdır; zira müennesliğe delalet eden o hâ bu değildir; çünkü o [diğeri], vakıf halinde müenneslik tası yerine geçen bedeldir; oysa
هذه الهاءُ فلا دلالةَ لها على التأنيثِ بل الدالُّ عليه مجموعُ الكلمةِ، كما تقول: الياءُ في» هذي «للتأنيثِ. وحكمُها في القُرْبِ والبُعْدِ والتوسط ودخولِ هاءِ التنبيه وكافِ الخطاب حكمُ» ذا «وقد تقدَّم. ويُقال فيها أيضاً: تَيْك وتَيْلَكَ وتِلْكَ وتالِك، قال الشاعر:
bu hâ harfinin müennesliğe doğrudan bir delaleti yoktur; bilakis müennesliğe delalet eden kelimenin bütünüdür; nitekim «hâzî»deki yâ harfi müenneslik içindir denildiği gibi. Yakınlık, uzaklık, orta uzaklık ile tenbih hâ'sının ve hitap kâf'ının dahil olması bakımından bunun hükmü «zâ»nın (ذا) hükmü gibidir ve daha önce geçmiştir. Bu kelime için ayrıca: «teyki» (تَيْك), «teyleke» (تَيْلَكَ), «tilke» (تِلْكَ) ve «tâlike» (تالِك) da denir. Şair şöyle demiştir:
٣٧٠ - تعلَّمْ أنَّ بعدَ الغَيِّ رُشْدا ... وأنَّ لتالِكَ الغُمَرِ انْحِسَاراً
370 - Bil ki sapkınlığın ardından bir hidayet gelir; / Ve o kara bulutların da elbet dağılması vardır.
قال هشام:» ويقال: تافَعَلَتْ «، وأنشدوا:
Hişâm: «'Tâ fe'alet' (تا فَعَلَتْ) de denir» demiş ve şu beyti okumuşlardır:
٣٧١ - خَليليَّ لولا ساكنُ الدارِ لم أُقِمْ ... بتا الدارِ إلاَّ عابرَ ابنِ سبيلٍ
371 - Ey iki dostum! Evin sakini olmasaydı, / Şu yurtta ancak bir yolcu gibi konaklar, durmazdım.
و» الشجرةِ «بدل من» هذه «، وقيل: نعتٌ لها لتأويلِها بمشتق، أي: هذه الحاضرةَ من الشجر. والمشهورُ أن اسمَ الإِشارةِ إذا وقع بعده مشتقٌّ كان نعتاً له، وإن كان جامداً كان بدلاً منه. والشجَرةُ واحدة الشَّجَر، اسم جنس، وهو ما كان على ساقٍ بخلاف النجم، وسيأتي تحقيقُهما في سورة» الرحمن «إن شاء الله تعالى. وقرئ:» الشجرة «بكسر الشينِ والجيمِ
«Eş-şecerati» (الشجرة) kelimesi «hâzihî»den bedeldir; müştak bir kelime gibi tevil edilerek onun sıfatı olduğu da söylenmiştir; yani: «Şu mevcut ağaç» demektir. Meşhur olan kurala göre işaret isminden sonra müştak bir isim gelirse onun sıfatı, şayet camid bir isim gelirse ondan bedel olur. Şecera (الشجرة), gövdesi olmayan bitkilerin (necm) aksine gövdesi olan bitkiler demek olup cins ismi olan «eş-şecer»in (الشَّجَر) tekilidir; bunların ayrıntılı tahkiki inşallah «Rahmân» suresinde gelecektir. Şîn ve cîmin kesresiyle «eş-şicirate»
وسكونِ الجيمِ، وبإبدالها ياءً مع فتحِ الشين وكسرِها لقُرْبِها منها مَخْرجاً، كما أُبْدِلَتِ الجيمُ منها في قوله:
ve cîmin sükûnuyla; ayrıca mahreç yakınlığından dolayı şînin fethası ve kesresiyle cîm harfi yâ'ya dönüştürülerek [eş-şeyrate / eş-şiyrate] şeklinde de okunmuştur; nitekim şu beyitte cîm harfi yâ'dan bedel kılınmıştır:
٣٧٢ - يا رَبِّ إنْ كنْتَ قَبِلْتَ حَجَّتِجْ ... فلا يَزالُ شاحِجٌ يأتيكَ بِجْ
372 - Yâ Rabbi! Eğer haccımı (haccetic) kabul ettiysen, / Boğuk sesli bir deve sana beni (bic) getirmeye devam etsin.
يريد بذلك حَجَّتي وبي، وقال آخر:
Bununla «haccetî» (حَجَّتي) ve «bî» (بي) demek istemiştir. Bir başkası da şöyle demiştir:
٣٧٣ - إذا لم يكُنْ فِيكُنَّ ظِلٌّ وَلاَ جَنًى ... فَأَبْعَدَكُنَّ اللهُ من شِيَرَاتِ
373 - Mademki sizde ne bir gölge ne de bir meyve var; / Allah sizleri uzak kılsın ey ağaçlar (şiyerât)!
وقال أبو عمرو:» إنما يقرأ بها برابِرُ مكةَ وسُودانُها «. وجُمعت الشجرُ أيضاً على شَجْراء، ولم يأتِ جمعٌ على هذه الزِنة إلا قَصَبَة وَقَصْباء، وطَرَفَة وطَرْفاء وحَلَفة وحَلْفاء، وكان الأصمعي يقول:» حَلِفة بكسر اللام «وعند سيبويه أنَّ هذه الألفاظَ واحدةٌ وجمعٌ.
Ebû Amr: «Bununla ancak Mekke'nin Berberi ve zencileri okur» demiştir. «Şecer» kelimesi ayrıca «şecrâ'» (شَجْراء) şeklinde de çoğul yapılmıştır. Bu vezinde çoğul olarak sadece kasaba-kasbâ' (kamışlık), tarafa-tarfâ' (ılgınlık) ve halefe-halfâ' (hasırotu) kelimeleri gelmiştir. Asmaî: «Lâm'ın kesresiyle 'halife'» derdi. Sîbeveyh'e göre ise bu lafızlar hem tekil hem de çoğuldur.
وتقول: قَرِبْتُ الأمرَ أقرَبه بكسرِ العين في الماضي، وفتحِها في المضارع أي: التبَسْتُ به، وقال الجوهري:» قَرُب بالضمِّ يقرُبُ قُرْباً أي: دَنَا، وقَرِبْتُهُ بالكسر قُرْبَاناً دَنَوْتُ [منه] ، وقَرَبْتُ أقرُبُ قِرابَةً مثل: كَتَبْتُ أكتُبُ
Mazide ayn'ın kesresi ve muzaride fethasıyla «karibtü'l-emra akrabuhu» (قَرِبْتُ الأمرَ أقرَبه) dersin ki: «O işe bulaştım/giriştim» demektir. Cevherî şöyle demiştir: «Dammeyle 'karube yakrubu kurban', yaklaştı; kesreyle 'karibtühû kurbânen' ise [ona] yaklaştım manasındadır. 'Karabtü akrubu kırâbeten' ise tıpkı 'ketebtü ektübü kitâbeten' gibi,
كِتابة إذا سِرْتَ إلى الماء وبينك وبينه لَيْلَةٌ.
su ile aranda bir gecelik mesafe varken suya doğru yol aldığında kullanılır.
وقيل: إذا قيل: لا تَقْرَبْ بفتح الراء كان معناه لا تَلْتَبِسْ بالفعلِ وإذا قيل: لا تَقْرُب بالضمِّ كان معناه: لاَ تَدْنُ منه «.
Şöyle de denilmiştir: Râ'nın fethasıyla 'lâ takrab' denildiğinde manası 'o fiile bulaşma/girişme'; dammeyle 'lâ takrub' denildiğinde ise manası 'ona yaklaşma' olur.»
قوله: {فَتَكُونَا مِنَ الظالمين} فيه وجهان: أحدُهما: أَنْ يكونَ مجزوماً عطفاً على» تَقْرَبَا «كقولِهِ:
{فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} “Yoksa zalimlerden olursunuz” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Şu beyitte olduğu gibi «takrabâ» (تقربا) üzerine atfedilerek meczum olmasıdır:
٣٧٤ - فقلت له: صَوِّبْ ولا تَجْهَدَنَّهُ ... فَيُذْرِكَ من أُخرى القَطَاةِ فَتَزْلَقِ
374 - Ona dedim ki: «[Atı] aşağı doğru sür, onu zorlama; / Yoksa seni eyerin arkasından fırlatıp atar da kayıp düşersin.»
والثاني: أنه منصوبٌ على جوابِ النهي كقولِهِ تعالى: {لاَ تَطْغَوْاْ فِيهِ فَيَحِلَّ} [طه: ٨١] والنصبُ بإضمارِ» أَنْ «عند البصريينَ، وبالفاءِ نفسِها عند الجَرْمي، وبالخلافِ عند الكوفيين، وهكذا كلُّ ما يأتي مثلَ هذا.
İkincisi: Yüce Allah'ın {لَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ} [Tâhâ: 81] “Onda taşkınlık etmeyin, yoksa [gazabım] iner” ayetinde olduğu gibi nehyin cevabı olarak mansub olmasıdır. [Bu durumda] nasb edatı Basralılara göre gizli bir «en» (أَنْ), Cermî'ye göre fâ'nın kendisi, Kûfelilere göre ise hilâf iledir; buna benzer gelen her yerde durum böyledir.
و {مِنَ الظالمين} خبرُ كان. والظُلْمُ: وَضْعُ الشيءِ في غيرِ مَوْضِعِه ومنه قيل للأرضِ التي لم تستحقَّ الحفرَ فتُحْفَر: مظلومةٌ، وقال النابغة الذبياني:
{مِنَ الظَّالِمِينَ} “zalimlerden” ifadesi «kâne»nin haberidir. Zulüm (الظلم); bir şeyi kendi yerine koymamaktır. Kazılmaya elverişli olmadığı halde kazılan toprağa bu kökten hareketle «mazlûme» denilmiştir. Nâbiğa ez-Zübyânî şöyle demiştir:
٣٧٥ - إِلاَّ أَوارِيَّ لأَيَاً ما أُبَيِّنُهَا ... والنُّؤْيُ كالحوضِ بالمظلومةِ الجَلَدِ
375 - Güçlükle seçebildiğim ocak taşları / Ve sert mazlûme arazide havuz gibi duran siperden başka bir şey kalmamış.
وقيل: سُمِّيَتْ مَظلومةً لأنَّ المطرَ لا يأتيها، قال عمرو بن قَمِيئَةَ:
Yağmur uğramadığı için ona «mazlûme» denildiği de söylenmiştir. Amr b. Kamîe şöyle demiştir:
٣٧٦ - ظَلَمَ البطاحَ له انهِلاَلُ حَرِيصةٍ ... فصفَا النِّطافُ له بُعَيْدَ المُقْلَعِ
376 - Şiddetli bir yağmurun boşalmasıyla dereler taştı / [Yağmur] dindikten hemen sonra da sular duruldu.
وقالوا:» مَنْ أشبه أباهَ فما ظَلَمْ «، قال:
Araplar: «Babasına benzeyen zulmetmiş (haksızlık etmiş) sayılmaz» demişlerdir. [Şair] şöyle demiştir:
٣٧٧ - بأبِهِ اقتدى عَدِيٌّ في الكَرَمْ ... ومَنْ يشابِهْ أَبَه فما ظَلَمْ
377 - Adiyy, cömertlikte babasına uydu; / Zaten babasına benzeyen haksızlık etmiş sayılmaz.
قوله: {فَأَزَلَّهُمَا الشيطان عَنْهَا} : المفعولُ هنا واجبُ التقديمِ لأنه ضميرٌ متصلٌ، والفاعلُ ظاهرٌ، وكلُّ ما كان كذا فهذا حكمُه. قرأ حمزة: «فَأَزَالهما» والقِراءتان يُحتمل أن تكونا بمعنىً واحدٍ، وذلك أنَّ قراءةَ الجماعةِ «أَزَلَّهما» يجوز أَنْ تكونَ مِنْ «زَلَّ عن المكان» إذا تَنَحَّى عنه فتكونَ من الزوالِ كقراءَةِ حمزة، ويَدُلُّ عليه قولُ امرئ القيس:
{فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا} “Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı” ifadesinde mef‘ûlün öne geçmesi vaciptir; çünkü o muttasıl bir zamirdir, fail ise zahir bir isimdir; bu durumda olan her yapının hükmü böyledir. Hamza «fe-ezâlehümâ» (فأزالهما) şeklinde okumuştur. Bu iki kıraatin aynı anlamda olma ihtimali vardır. Şöyle ki; cumhurun «ezellehümâ» (أزلهما) kıraatinin, bir yerden uzaklaşıp ayrıldığında kullanılan «zelle ani'l-mekân» (زل عن المكان) ifadesinden gelmiş olması caizdir; bu takdirde Hamza'nın kıraati gibi «zevâl» (ayrılmak) anlamında olur. İmruülkays'ın şu sözü de buna delalet eder:
٣٧٨ - كُمَيْتٍ يَزِلُّ اللِّبْدُ عن حالِ مَتْنِهِ ... كما زَلَّتِ الصَّفْواءُ بالمُتَنَزَّلِ
378 - [Öyle] doru bir at ki, yağmur suyunun kaygan kayadan kayıp aktığı gibi / Eyer keçesi de onun sırtının ortasından kayar.
وقال أيضاً:
Yine şöyle demiştir:
٣٧٩ - يَزِلُّ الغلامُ الخِفُّ عن صَهَوَاتِهِ ... ويَلْوِي بأثوابِ العنيفِ المُثَقَّلِ
379 - Hafif yapılı genç onun sırtından kayıp düşer, / [O ise] ağır ve sert binicisinin elbiselerini savurur.
فَرَدَدْنا قراءَة الجماعة إلى قراءة حمزة، أو نَرُدُّ قراءَةَ حمزةَ إلى قراءَةِ الجماعة بأَنْ نقول: معنى أزالَهما أي: صَرَفَهُمَا عن طاعةِ الله تعالى فَأَوْقَعَهما في الزَلَّةِ لأنَّ إغواءَه وإيقاعَه لهُما في الزَلَةِ سببُ للزوالِ. ويُحتمل أن تفيدَ كلُّ قراءةٍ معنًى مستقلاً، فقراءةُ الجماعةُ تُؤْذِنُ بإيقاعهما في الزَّلَّةِ، فيكونُ زلَّ استنزل، وقراءةُ حمزة تؤذن بتنحيتِهما عن مكانِهما، ولا بُدَّ من المجازِ في كلتا القراءتينِ لأن الزَّلَل [أصلُه] في زَلَّة القَدَمِ، فاستُعْمِلَ هنا في زَلَّةِ الرأي، والتنحيةُ لا يَقْدِر عليها الشيطانُ، وإنما يَقْدِرُ على الوسوسَةِ التي هي في زَلَّة الرأي، والتحيةُ لا يقْدِر عليها الشيطانُ، وإنما يَقْدِرُ على الوسوسَةِ التي هي سببُ التنحيةِ. و «عنها» متعلقٌ بالفعلِ قبلَه. ومعنى «عَنْ» هنا السببيَّةُ إن أَعَدْنَا الضميرَ على «الشجرة» أي: أَوْقَعَهما في الزَّلَّةِ بسبب الشجرة. ويجوز أن تكونَ على بابِها من المجاوزة إن [عاد] الضميرُ على «الجَنَّةِ» ، وهو الأظهرُ، لتقدُّمِ ذِكْرِها، وتجيءُ عليه قراءةُ حمزة واضحةً، ولا تظهَرُ قراءتُهُ كلَّ الظهورِ على كونِ الضميرِ للشجرة، قال ابن عطية: «وأمَّا مَنْ قرأ» أَزَالهما «فإنَّه يعودُ على الجَنَّةِ فقط» ، وقيل: الضميرُ للطاعةِ أو للحالة أو للسماءِ وإن لم يَجْرِ لها ذِكْرٌ لدَلالةِ السياقِ عليها وهذا بعيدٌ جداً.
Böylece cumhurun kıraatini Hamza'nın kıraatine irca etmiş oluruz. Ya da Hamza'nın kıraatini cumhurun kıraatine irca ederek şöyle deriz: «Ezâlehümâ»nın manası, «onları Allah Teâlâ'ya itaatten çevirdi ve böylece onları hataya (zelleye) düşürdü» demektir; zira şeytanın onları saptırması ve hataya düşürmesi [cennetten] ayrılmalarının (zevâl) sebebidir. Her iki kıraatin müstakil bir anlam ifade etmesi de muhtemeldir: Cumhurun kıraati onları hataya düşürdüğünü bildirir ki bu durumda «zelle», «istenzele» (hata işletmek) anlamında olur; Hamza'nın kıraati ise onları yerlerinden uzaklaştırdığını bildirir. Her iki kıraatte de mecaz kaçınılmazdır; zira «zelel»in [aslı] ayağın kaymasıdır, burada ise görüş/içtihat yanılgısında kullanılmıştır. Uzaklaştırmaya gelince, şeytan buna [bizzat] güç yetiremez; o ancak görüş yanılgısına ve uzaklaştırmanın sebebi olan vesveseye güç yetirebilir. «Anhâ» (عنها) ifadesi kendisinden önceki fiile müteallıktır. Şayet zamiri «ağaç»a döndürürsek buradaki «an» (عن) harf-i ceri sebebiyet manasındadır; yani: Ağaç sebebiyle onları hataya düşürdü, demektir. Şayet zamir «cennet»e [dönerse] –ki daha önce zikredilmiş olması hasebiyle en zahir olanı budur– «an» harf-i cerinin kendi asıl manası olan mücavezet (uzaklaşma) üzere olması da caizdir. Hamza'nın kıraati bu anlama göre gayet açık düşer; zamirin ağaca raci olması durumunda ise onun kıraati tam olarak açık olmaz. İbn Atıyye şöyle demiştir: «'Ezâlehümâ' şeklinde okuyan kimseye göre zamir yalnızca cennete döner.» Zamirin daha önce bahsi geçmese de siyakın delaletiyle itaate, o anki duruma veya semaya döndüğü de söylenmiştir ki bu oldukça uzaktır.
قوله: {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} الفاءُ هنا واضحةُ السببية. وقال المهدويُّ: «إذا جُعِلَ» فَأَزَلَّهما «بمعنَى زلَّ عن المكان كان قولُه تعالى: {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} توكيداً، إذ قد يمكنُ أن يزولا عن مكانٍ كانا فيه إلى مكان آخرَ» ، وهذا الذي قاله المهدوي أَشْبَهُ شيءٍ بالتأسيسِ لا التأكيدِ، لإِفادتِهِ معنىً جديداً، قال ابن عطية: «وهنا محذوفٌ يَدُلُّ عليه الظاهرُ تقديرُهُ: فأكلا من الشجَرَةِ» ، يعني بذلك أنَّ المحذوفَ يُقَدِّرُ قبلَ قولِهِ «فَأزَلَّهما» .
{فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} “ve onları içinde bulundukları [nimetler]den çıkardı” ifadesindeki fâ (فَـ), açıkça sebebiyet bildirmektedir. Mehdevî şöyle demiştir: «'Fe-ezellehümâ' ifadesi bir mekândan ayrılmak manasında kabul edilirse, Yüce Allah'ın {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} buyruğu tekit olur; zira bulundukları bir mekândan başka bir mekâna geçmiş olmaları mümkündür.» Mehdevî'nin bu söylediği, yeni bir mana ifade ettiği için tekitten ziyade te'sise (yeni bir hüküm bildirmeye) daha çok benzemektedir. İbn Atıyye: «Burada zahir lafzın delalet ettiği takdiri 'ağaçtan yediler' şeklinde olan mahzuf bir ifade vardır» demiştir. Bununla mahzuf ifadenin «fe-ezellehümâ» sözünden önce takdir edileceğini kastetmektedir.
و {مِمَّا كَانَا} متعلِّقٌ بأَخْرَجَ، و «ما» يجوزُ أن تكونَ موصولةً اسميةً وأن تكونَ نكرةً موصوفةً، أي: من المكانِ أو النعيمِ الذي كانا فيه، أو من مكانٍ أو نعيمٍ كانا فيه، فالجملةُ مِنْ كان واسمِها وخبرِها لا محلَّ لها على الأولِ ومحلُّهَا الجرُّ على الثاني، و «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ.
{مِمَّا كَانَا} “bulundukları şeyden” ifadesi «ahrece» (أخرج) fiiline müteallıktır. «Mâ» (ما) edatının ismi mevsul olması da nekire-i mevsûfe olması da caizdir; yani: «İçinde bulundukları mekândan veya nimetten» yahut «içinde bulundukları bir mekândan veya bir nimetten» demektir. «Kâne» (كان), ismi ve haberinden oluşan cümle, birinci ihtimale göre iraptan mahalli olmayan sıla cümlesi, ikinci ihtimale göre ise [sıfat olarak] cer mahallindedir. «Min» (مِنْ) ise ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) içindir.
وقوله: «اهبِطوا» جملةٌ أمريةٌ في محلِّ نصبٍ بالفعلِ [قبلها] . وقُرئ: «اهبُطوا» بضم الباء وهو كثيرٌ في غيرِ المتعدِّي، وأمّا الماضي فهبَطَ بالفتحِ فقط، وجاء في مضارعِهِ اللغتان، والمصدرُ: الهُبوط بالضم، وهو النزولُ. وقيلَ: الانتقال مطلقاً. وقال المفضل: «الهبوطُ: الخروجُ من البلد، وهو أيضاً الدخولُ فيها فهو من الأضداد» . والضمير في «اهبطوا»
«İhbitû» (اهبِطوا) “İnin” sözü, [kendisinden önceki] fiil ile nasb mahallinde olan bir emir cümlesidir. Bâ harfinin dammesiyle «uhbutû» (اهبُطوا) şeklinde de okunmuştur ki bu, geçişsiz (lâzım) fiillerde yaygındır. Mazi fiile gelince, sadece fetha ile «hebata» (هَبَطَ) olarak gelir. Muzarisinde ise her iki lügat (yehbitu / yehbutu) da vârid olmuştur. Mastarı damme ile «el-hubût» (الهُبُوط) olup inmek demektir. Mutlak anlamda yer değiştirmek olduğu da söylenmiştir. Mufaddal: «Hubût, şehirden çıkmak anlamına geldiği gibi şehre girmek anlamına da gelir; dolayısıyla ezdâd (zıt anlamlı) kelimelerdendir» demiştir. «İhbitû»daki zamir,
الظاهرُ أنه لجماعةٍ، فقيل: لآدَمَ وحوَّاءَ والجنةِ وإبليسَ، [وقيلَ: لهما وللجنة] ، وقيل: لهما وللوسوسةِ، وفيه بُعْدٌ. وقيل: لبني آدمَ وبني إبليس، وهذا وإنْ نُقِلَ عن مجاهد والحسن لا ينبغي أَنْ يُقالُ، لأنه لم يُوْلَدْ لهما في الجنة بالاتفاق. وقال الزمخشري: «إنه يعودُ لآدمَ وحواء، والمرادُ هما وذريتُهما، لأنهما لمَّا كانا أصلَ الإِنسِ ومتشَعَّبَهم جُعِلاَ كأنهما الإِنسُ كلُّهم، ويَدُلُّ عليه» قال اهبِطوا منها جميعاً «.
zahire göre çoğula aittir. Âdem, Havva, cennet ve İblis için olduğu söylenmiştir; [ikisi ve cennet için olduğu da söylenmiştir]. İkisi ve vesvese için olduğu da söylenmiştir ki bunda uzaklık vardır. Âdemoğulları ve İblisoğulları için olduğu da söylenmiştir; bu görüş Mücâhid ve Hasan'dan nakledilmiş olsa bile söylenmemesi gerekir, çünkü ittifakla cennette ikisinin çocuğu doğmamıştır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu zamir Âdem ve Havva'ya dönmektedir; kastedilen ise ikisi ve zürriyetleridir. Çünkü ikisi insanlığın aslı ve dallanıp budaklandığı kök oldukları için sanki bütün insanlıkmış gibi kabul edilmişlerdir. Nitekim 'Oradan hep birlikte inin dedi' ayeti de buna delalet eder.»
قوله: {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} هذه جملةٌ من مبتدأٍ وخبرٍ، وفيها قولان، أَصَحُّهما: أنَّها في محلِّ نصبٍ على الحالِ أي: اهبِطوا مُتعادِيْن. والثاني: أنها لا محلَّ لها لأنها استئنافُ إخبارٍ بالعَداوة. وأُفْرِدَ لفظُ» عدو «وإِنْ كان المرادُ به جَمْعَاً لأحدِ وجهَيْنِ: إِمَّا اعتباراً بلفظِ» بعض «فإنه مفردٌ، وإِمَّا لأن» عَدُوَّاً «أشْبَهَ المصادرَ في الوزنِ كالقَبول ونحوِهِ. وقد صَرَّحَ أبو البقاء بأن بعضهم جعل عَدُوّاً مصدراً، قال في سورة النساء:» وقيلَ: عَدُوٌّ مصدرٌ كالقَبول والوَلوعِ فلذلك لم يُجْمَعْ «، وعبارةُ مكي قريبةٌ من هذا فإنَّه قال:» وإنما وُحِّدَ وقبلَه جمعٌ لأنه بمعنى المصدرِ تقديرُهُ: ذوي عَداوة «. [ونحوُه: {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لي} [الشعراء: ٧٧] ، وقولُه: {هُمُ العدو فاحذرهم} [المنافقون: ٤] . واشتقاقُ العدوّ من عَدا يعدُو: إذا ظَلَمَ. وقيل: من عَدَا يعدُو إذا جاوَزَ الحقَّ، وهما متقاربان. وقيل: من عُدْوَتَي الجبل وهما طرفاه فاعتَبروا بُعْدَ ما بينهما، ويقال: عُدْوَةَ، وقد يُجْمَعُ على أَعْدَاء.] .
Allah Teâlâ'nın: {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak” kavli: Bu, mübteda (özne) ve haberden (yüklem) oluşan bir cümledir. Bu [cümle] hakkında iki görüş vardır; bunların en sahih olanı: Hâl konumunda nasb mahallinde olmasıdır, yani: “Birbirinize düşmanlık besler bir hâlde inin” [demektir]. İkincisi ise: Düşmanlığı bildiren bir istînâf (başlangıç) cümlesi olduğu için iraptan mahalli olmamasıdır. Kastedilen çoğul olduğu hâlde “adüvv” lafzının tekil getirilmesi iki vecihten birine dayanır: Ya tekil olan “ba‘d” lafzı dikkate alınmıştır, ya da “adüvv” lafzı, vezin bakımından kabul ve benzeri masdarlara benzediği içindir. Nitekim Ebu'l-Bekâ, bazılarının “adüvv” lafzını masdar kıldığını açıkça belirtmiş ve Nisâ Suresi'nde şöyle demiştir: “'Adüvv' lafzının, kabul ve velû' gibi bir masdar olduğu, bu yüzden de çoğul yapılmadığı söylenmiştir.” Mekkî'nin ifadesi de buna yakındır; zira o şöyle demiştir: “Kendisinden önce çoğul geçtiği hâlde tekil getirilmesi, masdar anlamında olmasındandır; takdiri de 'düşmanlık sahipleri' şeklindedir.” [Bunun bir benzeri de: {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لي} “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır” [Şuarâ: 77] ve O'nun: {هُمُ العدو فاحذرهم} “Onlar düşmandır, onlardan sakın” [Münâfikûn: 4] kavlidir. “Adüvv” kelimesinin iştikakı, zulmettiği zaman kullanılan adâ-ya'dû (عَدا يعدُو) fiilindendir. Hakkı aştığı zaman kullanılan adâ-ya'dû (عَدَا يعدُو) fiilinden geldiği de söylenmiştir ki ikisi birbirine yakındır. Dağın iki tarafı/yakası anlamına gelen udveteyn (عُدْوَتَي الجبل) kelimesinden geldiği, böylece aralarındaki uzaklığın dikkate alındığı da söylenmiştir; udveh (عُدْوَة) de denir. Bazen de a'dâ' (أَعْدَاء) şeklinde çoğul yapılır.]
واللامُ في» لِبعض «متعلقةٌ ب» عَدُوّ «ومقوِّيةٌ له، ويجوزُ أن تكونَ في الأصلِ صفةً ل» عدُوّ «، فلمَّا قُدِّمَ عليه انتصَبَ حالاً، فتتعلَّقُ اللامُ حينئذٍ بمحذوفٍ، وهذه الجملةُ الحاليةُ لا حاجةَ إلى ادِّعاءِ حَذْفِ واوِ الحالِ منها، لأنَّ الربطَ حَصَلَ بالضميرِ، وإن كان الأكثرُ في الجملةِ الاسميةِ الواقعةِ حالاً أن تقترنَ بالواوِ.
«Li-ba‘z»daki (لبعض) lâm harfi «adüvv» (عدو) kelimesine müteallıktır ve onu kuvvetlendirmektedir. Aslında «adüvv»ün sıfatı olup onun önüne geçtiğinde hal olarak mansub olması da caizdir; bu durumda lâm harfi mahzuf [bir âmile] müteallık olur. Hal olan bu isim cümlesinde hâl vavının hazfedildiğini iddia etmeye gerek yoktur; zira rabt zamir ile gerçekleşmiştir, her ne kadar hal konumundaki isim cümlesinin vav ile birlikte gelmesi daha yaygın olsa da.
والبعضُ في الأصل مصدرُ بَعَضَ الشيءَ يَبْعَضُه إذا قطعه فأُطْلِقَ على القطعةِ من الناسِ لأنها قطعةٌ منه، وهو يقابِلُ» كُلاًّ «، وحكمُهُ حكمُه في لُزومِ الإِضافةِ معنىً وأنه مَعرفةٌ بنيَّةِ الإِضافةِ فلا تَدْخُل عليه أل وينتصِبُ عنه الحال. تقول:» مررت ببعضٍ جالساً «وله لفظٌ ومعنًى، وقد تقدَّم تقريرُ جميعِ ذلك في لفظِ» كُل «.
«Ba‘z» (البعض) kelimesi aslen bir şeyi kestiğinde kullanılan «ba‘ada'ş-şey'e yeb‘aduhû» (بَعَضَ الشيءَ يَبْعَضُه) fiilinin mastarıdır; bütünden bir parça olduğu için insan topluluğunun bir kısmına da bu ad verilmiştir. Bu kelime «küll» kelimesinin zıddıdır. Anlam bakımından izafetin zorunlu olması, izafet niyetiyle marife sayılması, bu yüzden başına «el-» takısı almaması ve kendisinden halin mansub olarak gelmesi hususunda hükmü «küll» kelimesinin hükmü gibidir. «Merartü bi-ba‘din câlisen» (مررت ببعضٍ جالساً) dersin. Onun bir lafzı ve bir de manası vardır; bütün bunların açıklaması daha önce «küll» lafzında geçmişti.
قوله: {وَلَكُمْ فِي الأرض مُسْتَقَرٌّ} هذه الجملةُ يجوز فيها الوجهان المتقدِّمان في الجملةِ قبلَها من الحاليةِ والاستئنافِ، كأنه قيل: اهبِطوا مُتَعادِينَ ومستحقِّينَ الاستقرارَ. و «لكم» خبرٌ مقدمٌ. و {فِي الأرض} متعلقٌ بما تعَلَّقَ
{وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” ayetinde, önceki cümlede geçen hal ve istînâf şeklindeki iki vecih caizdir; sanki şöyle denilmiştir: Birbirinize düşman ve yerleşmeyi hak etmiş olarak inin. «Leküm» (لكم) öne geçmiş haberdir. {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” ifadesi ise
به الخبرُ من الاستقرار. وتعلُّقُه به على وجهين أحدُهما: أنه حالٌ، والثاني: أنه غيرُ حالٍ بل كسائرِ الظروفِ، ويجوزُ أن يكونَ {فِي الأرض} هو الخبرَ، و «لكم» متعلقٌ بما تَعَلَّقَ به هو من الاستقرارِ، لكن على أنه غيرُ حالٍ، لئلا يلزَمَ تقديمُ الحالِ على عامِلِها المعنوي، على أنّ بعضَ النَّحويين أجاز ذلك إذا كانتِ الحالُ نفسُها ظرفاً أو حرفَ جرٍّ كهذه الآية، فيكونَ في «لكم» أيضاً الوجهان، قال بعضُهم: «ولا يجوز أن يكونَ {فِي الأرض} متعلقاً بمستقرّ سواءً جُعل مكاناً أو مصدراً، أمّا كونُهُ مكاناً فلأنَّ أسماءَ الأمكنةِ لا تعملُ، وأمَّا كونُه مصدراً فإن المصدرَ الموصولَ لا يجوزُ تقديمُ معمولِهِ عليه» . ولِقائلٍ أن يقول: هو متعلِّقٌ به على أنه مصدرٌ، لكنه غيرُ مؤولٍ بحرفٍ مصدري بل بمنزلةِ المصدر في قولِهم: «له ذكاءٌ ذكاءَ الحكماءِ» . وقد اعتذر صاحبُُ هذا القولِ بهذا العُذْرِ نفسِه في موضعٍ آخرَ مثلِ هذا.
haberin müteallık olduğu istikrar (yerleşme) manasına müteallıktır. Onun bu manaya taalluku iki vecih üzeredir: Birincisi hal olması, ikincisi ise hal olmayıp diğer zarflar gibi olmasıdır. {فِي الْأَرْضِ} ifadesinin haber olması, «leküm»ün de onun taalluk ettiği istikrar manasına müteallık olması caizdir; ancak halin manevi âmilinin önüne geçmesi gerekmesin diye hal olmama şartıyla böyledir. Bununla birlikte bazı nahivciler, bu ayette olduğu gibi halin bizzat kendisi bir zarf veya harf-i cer olduğunda buna cevaz vermişlerdir; bu durumda «leküm» hakkında da her iki vecih geçerli olur. Bazıları şöyle demiştir: «İster mekân ismi ister mastar kabul edilsin, {فِي الْأَرْضِ} ifadesinin 'müstekar'a müteallık olması caiz değildir. Mekân ismi olması yönüyle caiz değildir; çünkü mekân isimleri amel etmez. Mastar olması yönüyle ise mastar-ı mevsulün ma'mûlünün kendi önüne geçmesi caiz değildir.» Bir kimse şöyle diyebilir: O, mastar olması hasebiyle ona müteallıktır; ancak mastar harfiyle tevil edilmiş değildir, bilakis onların «Lehû zekâün zekâe'l-hükemâ'» sözündeki mastar konumundadır. Nitekim bu görüşün sahibi de buna benzer başka bir yerde bizzat bu gerekçeyi öne sürmüştür.
قوله: {إلى حِينٍ} الظاهرُ أنه متعلقٌ بمتاع، وأنَّ المسألة من بابِ الإِعمال لأنَّ كلَّ واحدٍ من قولِهِ: {مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ} يَطْلُبُ قولَه « {إلى حِينٍ} من جهةِ المعنى. وجاء الإِعمالُ هنا على مختارِ البصريين وهو إعمالُ الثاني
{إِلَى حِينٍ} “bir süreye kadar” ifadesinin zahir olanı «metâ‘»a (متاع) müteallık olmasıdır; bu mesele i'mâl (tenâzu') babındandır, zira {مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ} “yerleşme yeri ve geçimlik” ifadelerinin her biri anlam bakımından {إِلَى حِينٍ} sözünü talep etmektedir. Buradaki i'mâl, Basralıların tercih ettiği şekil üzere, yani ikincinin amel ettirilmesi
وإهمالُ الأولِ فلذلك حُذِفَ منه، والتقديرُ: ولكم في الأرض مستقرٌّ إليه ومتاعٌ إلى حين، ولو جاءَ على إعمالِ الأولِ لأضمَرَ في الثاني، فإن قيل: مِنْ شرطِ الإِعمالِ أن يَصِحَّ تَسَلُّطُ كلٍّ من العامِلَيْنِ على المعمولِ، و» مستقرٌ «لا يَصِحُّ تَسَلُّطُه عليه لِئَلاَّ يلزَمَ منه الفصلُ بين المصدرِ ومعمولِهِ والمصدر بتقديرِ الموصول. فالجوابُ: أنَّ المحذورَ في المصدرِ الذي يُرادُ به الحَدَثُ وهذا لَمْ يُرَدْ به حَدَثٌ، فلا يُؤَول بموصولٍ، وأيضاً فإنَّ الظرفَ وشبهَه تَعْمَلُ فيه روائِحُ الفعل حتى الأعلامُ كقوله:
ve birincinin ihmal edilmesi esasına göre gelmiştir; bu yüzden birinciden hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: «Yeryüzünde sizin için ona kadar bir yerleşme yeri ve bir süreye kadar geçimlik vardır.» Şayet birincinin amel ettirilmesi esasına göre gelseydi, ikincide zamir kullanılırdı. Şayet: «İ'mâlin şartlarından biri, her iki âmilin de ma'mûle tesir edebilmesinin sahih olmasıdır; 'müstekar' ise mastar ile ma'mûlü arasının ayrılması ve mastarın mevsul takdirinde olması gerekeceğinden dolayı onun üzerinde ameli sahih değildir» denilirse, cevabı şudur: Sakıncalı olan durum, kendisiyle hades (fiilin yalın oluşu) kastedilen mastardadır; burada ise hades kastedilmemiştir, dolayısıyla mevsul ile tevil edilmez. Ayrıca zarf ve benzeri yapılarda, şu beyitteki özel isimler gibi fiil kokusu taşıyan lafızlar dahi amel eder:
٣٨٠ - أنا ابنُ مَأوِيَّةَ إذ جَدَّ النُّقُرْ ... و» مستقر «يجوز أن يكونَ اسمَ مكانٍ وأن يكونَ اسم مصدرٍ، مُسْتَفْعَل من القَرار وهو اللُّبْثُ، ولذلك سُمِّيَتِ الأرضُ قَرارَةٌ، قال الشاعر:
380 - Tehlike ve savaş ciddileştiğinde ben Mâviyye'nin oğluyum! / «Müstekar» (مستقر) kelimesinin hem ismi mekân hem de ismi mastar olması caizdir; eğleşmek/durmak anlamına gelen «el-karâr»dan türetilmiş «müstef‘al» veznindedir. Bu sebeple yere «karâre» denilmiştir. Şair şöyle demiştir:
٣٨١ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فَتَرَكْنَ كلَّ قَرارَةٍ كالدِّرْهَمِ
381 - ... Bütün çukur arazileri dirhem gibi [düz/parlak] bıraktılar.
ويقال: استقرَّ وقرَّ بمعنًى. والمَتاعُ: البُلْغَةُ مأخوذةٌ من مَتَع النهار أي: ارتفع. واختار أبو البقاء أن يكونَ» إلى حين «في محلِّ رفعٍ صفةً لمَتاع.
«İstekarra» (استقر) ve «karra» (قر) aynı anlamda kullanılır. Metâ‘ (المتاع) ise yetecek kadar geçimlik (bülga) demek olup gündüzün yükselmesi anlamına gelen «meta‘a'n-nehâr» (مَتَع النهار) ifadesinden türetilmiştir. Ebü'l-Bekâ, «ilâ hîn» (إلى حين) ifadesinin «metâ‘» kelimesine sıfat olarak ref mahallinde olmasını tercih etmiştir.
والحينُ: القطعةُ من الزمان طويلةً كانت أو قصيرةً، وهذا هو المشهورُ،
Hîn (الحين); ister uzun ister kısa olsun, bir zaman parçasıdır; meşhur olan da budur.
وقيل: الوقتُ البعيدُ. ويُقال: عامَلَتْهُ محايَنَةً، وَأَحْيَنْتُ بالمكانِ أقمت به حِيناً، وحانَ حينُ كذا: قَرُبَ، قالت بثينة:
Uzak bir vakit olduğu da söylenmiştir. «Âmeltühû muhâyeneten» (ona vakte göre muamele ettim), «ehyentü bi'l-mekân» (o yerde bir süre ikamet ettim) ve «hâne hînu kezâ» (falan şeyin vakti yaklaştı) denilir. Büseyne şöyle demiştir:
٣٨٢ - وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ ... من الدهرِ ما حانَتْ ولا حانَ حِينُها
382 - Cemîl'i unutmam, ömrün öyle bir anıdır ki / Ne o an geldi ne de vakti yaklaştı!
وقال بعضُهم:» إنه يُزادُ عليه التاءُ فيقال: تحينَ قُمْتَ «وأنشد:
Bazıları: «Ona tâ (ت) harfi eklenir ve 'tahîne kumte' denilir» demiş ve şu beyti okumuştur:
٣٨٣ - العاطفونَ تحينَ ما مِنْ عاطِفٍ ... والمُطْعِمُون زمانَ أين المُطْعِمُ
383 - Hiçbir şefkat edenin bulunmadığı anda şefkat gösterenler / Ve «Nerede o doyuran?» denilen zamanda yedirenler onlardır.
وليس كذلكَ، وسيأتي تحقيقُ هذا إن شاء الله تعالى.
Durum böyle değildir; inşallah bunun ayrıntılı tahkiki gelecektir.
قوله: {فتلقى آدَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ} : الفارُ عاطفةٌ لهذه الجملةِ على ما قبلَها، و «تلقَّى» تفعَّل بمعنى المجرد، وله معانٍ أُخَرُ: مطاوعة فَعَّلَ نحو: كسَّرته فتكسَّرَ، والتجنُّب نحو: تجنَّب أي جانَبَ الجَنْبَ، والتكلُّف نحو: تحلَّم، والصيرورةُ نحو: تَأثَّم، والاتخاذُ نحو: تَبَنَّيْتُ الصبيَّ أي: اتخذتُه ابناً، ومواصلةُ العمل في مُهْلَة نحو: تَجَرَّع وتَفَهَّمَ،
{فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” ifadesinde: Fâ (فَـ), bu cümleyi kendisinden öncekine bağlayan atıf harfidir. «Telakkâ» (تلقّى), sülâsî mücerred anlamında tefa‘‘ale (تَفَعَّلَ) veznindedir. Bu kalıbın başka anlamları da vardır: «Kessertühû fe-tekessera» (onu kırdım o da kırıldı) örneğinde olduğu gibi fe‘‘ale (فَعَّلَ) kalıbının mutâvaatı (dönüşlülüğü); «tecennebe» (uzak durdu) yani yanından uzaklaştı örneğindeki gibi sakınma/kaçınma; «tehalleme» (kendini yumuşak huylu gösterdi) örneğindeki gibi zorlanma (tekellüf); «teessüme» (günahtan çekindi) örneğindeki gibi dönüşme (sayrûret); «tebenneytü's-sabiyye» yani çocuğu evlat edindim örneğindeki gibi edinme (ittihâz); «tecerra‘a» (yudum yudum içti) ve «tefehheme» (yavaş yavaş anladı) örneklerindeki gibi işi peyderpey sürdürme;
وموافقةُ استَفْعَل نحو: تكبَّر، والتوقُّع نحو: تَخَوَّف، والطلبُ نحو: تَنَجَّز حاجَته، والتكثير نحو: تَغَطَّيت بالثياب، والتلبُّس بالمُسَمَّى المشتقِّ منه نحو: تَقَمَّص، أو العملُ فيه نحو: تَسَحَّر، والخَتْلُ نحو: تَغَفَّلْتُه. وزعم بعضُهم أن أصل تلقَّى تلقَّن بالنون فأُبْدِلَتِ النونُ ألفاً، وهذا غَلَطٌ لأن ذلك إنما ورد في المضعَّف نحوَ: قَصَّيْتُ أظفاري وَتَظَنَّيْتُ وأَمْلَيْتُ الكتابَ، في: قَصَصْتُ وتَظَنَّنْتُ وَأَمْلَلْتُ.
«tekebbera» örneğindeki gibi istef‘ale (استَفْعَل) veznine muvafakat; «tehavvefe» örneğindeki gibi beklenti/korku; «tenecceze hâcetehû» (ihtiyacının giderilmesini istedi) örneğindeki gibi talep; «teğattaytü bi's-siyâb» (kat kat giyindim) örneğindeki gibi çokluk (teksîr); «tekammase» (gömlek giydi) örneğindeki gibi kendisinden türetilen isimle bürünme; «tesehhara» (sahur yaptı) örneğindeki gibi onda iş yapma ve «teğaffeltühû» (onu gafil avladım) örneğindeki gibi hile yapma anlamlarıdır. Bazıları «telakkâ»nın aslının nûn harfiyle «telekkane» olduğunu ve nûn harfinin elife dönüştürüldüğünü iddia etmişlerdir; fakat bu bir yanılgıdır. Çünkü bu kural ancak şeddeli (mudaaf) fiillerde vârid olmuştur; nitekim «kasastü» (قصصت), «tezannentü» (تظننت) ve «emleltü» (أمللت) yerine «kasaytü azfârî» (tırnaklarımı kestim), «tezanneytü» ve «emleytü'l-kitâb» denilmesi böyledir.
و {مِن رَّبِّهِ} متعلِّقٌ به، و «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ مجازاً، وأجاز أبو البقاء أن يكونَ في الأصلِ صفةً لكلماتٍ فلمَّا قُدِّم انتصَبَ حالاً، فيتعلَّقَ بمحذوفٍ، و «كلماتٍ» مفعول به.
{مِنْ رَبِّهِ} “Rabbinden” ifadesi ona (telakkâ fiiline) müteallıktır; «min» (مِنْ) harf-i ceri mecazen ibtidâ-i gâye içindir. Ebü'l-Bekâ, bu ifadenin aslen «kelimât»ın sıfatı iken öne geçince hal olarak mansub olduğunu, dolayısıyla mahzuf [bir âmile] taalluk edeceğini caiz görmüştür. «Kelimâtin» (كلماتٍ) ise mef‘ûlün bihtir.
وقرأ ابنُ كثير بنصْبِ «آدم» ورفعِ «كلمات» ، وذلك أنَّ مَنْ تلقَّاك فقد تلقَّيْتَه، فتصِحُّ نسبةُ الفعلِ إلى كلِّ واحدٍ. وقيل: لمَّا كانَتِ الكلماتُ سبباً في توبته جُعِلَتْ فاعِلَةً. ولم يؤنَّثِ الفعلُ على هذه القراءةِ وإنْ كان الفاعلُ مؤنثاً [لأنه غيرُ حقيقي، وللفصلِ أيضاً، وهذا سبيلُ كلِّ فعلٍ فُصِلَ بينه وبين فاعِله المؤنَّثِ بشيءٍ، أو كان الفاعلُ مؤنثاً] مجازياً.
İbn Kesîr «Âdeme»yi mansub, «kelimâtü»yü ise merfû olarak okumuştur. Zira seni karşılayanı sen de karşılamış olursun; dolayısıyla fiilin her ikisine de nispet edilmesi sahihtir. Kelimeler Âdem'in tevbesine sebep olduğu için fail kılındığı da söylenmiştir. Bu kıraatte fail müennes olduğu halde fiil müennes yapılmamıştır; [çünkü fail hakiki müennes değildir ve ayrıca araya fasıla girmiştir; nitekim kendisiyle müennes faili arasına bir şey giren veya faili mecazi müennes] olan her fiilin kuralı böyledir.
قولُه تعالى: {فَتَابَ عَلَيْهِ} عَطْفٌ على ما قبلَه، ولا بُدَّ من تقديرِ جملةٍ قبلَها أي: فقالَها. والكلماتُ جمع كلمة، وهي اللفظُ الدالُّ على معنًى مفردٍ ويُطْلَقُ على الجمل المفيدةِ مجازاً تسميةً للكلِّ باسمِ الجُزِءِ كقوله تعالى: {تَعَالَوْاْ إلى كَلِمَةٍ} [آل عمران: ٦٤] ثم فَسَّرها بقوله: {أَلاَّ نَعْبُدَ} إلى آخره. وقال تعالى: {كَلاَّ إِنَّهَا كَلِمَةٌ} [المؤمنون: ١٠٠] يريدُ قولَه: {رَبِّ ارجعون} إلى آخرِه، وقال لبيد:
Yüce Allah'ın: {فَتَابَ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine [Allah da] onun tevbesini kabul etti” buyruğu, öncesine matuftur (bağlıdır). Bundan önce [takdirî] bir cümlenin bulunması zorunludur; yani: "[Âdem] o [kelimeleri] söyledi" [demektir]. 'Kelimât' (الكلمات), 'kelime'nin çoğuludur; o da tekil bir manaya delalet eden lafızdır. Bütünün parçanın adıyla isimlendirilmesi kabilinden mecaz yoluyla tam/faydalı cümleler için de kullanılır; nitekim Yüce Allah'ın: {تَعَالَوْاْ إلى كَلِمَةٍ} “Bir kelimeye gelin” [Âl-i İmrân 64] buyurması, ardından da bunu: {أَلاَّ نَعْبُدَ} “[yalnızca Allah'a] kulluk edelim” [ifadesiyle] sonuna kadar açıklaması böyledir. Yüce Allah yine: {كَلاَّ إِنَّهَا كَلِمَةٌ} “Hayır, şüphesiz bu [sadece onun söylediği] bir kelimedir” [Mü'minûn 100] buyurarak [onun]: {رَبِّ ارجعون} “Rabbim! Beni geri döndürün” sözünü sonuna kadar kastetmiştir. Lebîd de şöyle demiştir:
٣٨٤ - ألاَ كلُّ شيءٍ ما خَلاَ اللهَ باطلُ ... وكلُّ نعيمٍ لا مَحالةَ زائلُ
384 - Biliniz ki Allah'tan başka her şey batıldır / Ve her nimet muhakkak yok olucudur!
فسمَّاه رسولُ الله TM كلمةً، فقال: «أصدَقُ كلمةٍ قالها شاعرٌ كلمةُ لبيدٍ» .
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu «kelime» olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: «Bir şairin söylediği en doğru kelime (söz), Lebîd'in kelimesidir.»
والتوبةُ: الرجوعُ، ومعنى وَصْفِ اللهِ تعالى بذلك أنه عبارةٌ عن العطفِ على عبادِه وإنقاذِهم من العذابِ، ووصفُ العبدِ بها ظاهرٌ لأنه يَرْجع عن المعصيةِ إلى الطاعةِ، والتَّوابُ الرحيمُ صفتا مبالغةٍ، ولا يختصَّان بالباري تعالى. قال تعالى: {يُحِبُّ التوابين} [البقرة: ٢٢٢] ، ولا يُطْلَقُ عليه «تائب» وإن صُرِّحَ بفعلِه مُسْنَداً إليه تعالى، وقُدِّم التوابُ على الرحيم لمناسبةِ «فَتَاب عليه» ولأنه موافقٌ لخَتْم الفواصلِ بالرحيم.
Tevbe (التوبة); dönmek demektir. Allah Teâlâ'nın bununla nitelenmesinin anlamı, kullarına lütufta bulunması ve onları azaptan kurtarmasıdır. Kulun bununla nitelenmesi ise açıktır; çünkü o, günahtan itaate dönmektedir. et-Tevvâb (التواب) ve er-Rahîm (الرحيم) iki mübalağa sıfatıdır ve yalnızca Yüce Yaratıcı'ya has değildir. Nitekim Yüce Allah: {يُحِبُّ التَّوَّابِينَ} [Bakara: 222] “Tevbe edenleri sever” buyurmuştur. Fiili Yüce Allah'a isnat edilerek açıkça zikredilse bile O'nun hakkında «tâib» (تائب) ismi kullanılmaz. «Fe-tâbe aleyh» (فَتَابَ عَلَيْهِ) ifadesine uygunluğu ve ayet sonlarının (fâsıla) «Rahîm» ile bitirilmesine muvafık olması sebebiyle «et-Tevvâb» ismi «er-Rahîm» isminden önce getirilmiştir.
وقوله: {إِنَّهُ هُوَ التواب الرحيم} نظير قوله: {إِنَّكَ أَنْتَ العليم الحكيم} [البقرة: ٣٢] . وأدغم أبو عمرو هاء «إنه» في هاء «هو» . واعتُرِض على هذا بأن بين المِثْلَيْنِ ما يمنع [من] الإِدغام وهو الواوُ، وأُجيب بأنَّ الواوَ صلةٌ زائدةٌ لا يُعْتَدُّ بها بدليلِ سقوطِها في قوله:
{إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır” ayeti, {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} [Bakara: 32] “Şüphesiz hakkıyla bilen ve hikmet sahibi olan ancak sensin” ayetinin benzeridir. Ebû Amr, «innehû»nun he'sini «hüve»nin he'sine idgam etmiştir. Buna, birbirine benzeyen bu iki harf arasında idgama engel olan vâv harfinin bulunduğu gerekçesiyle itiraz edilmiş; buna karşılık vâvın dikkate alınmayan fazladan bir sıla harfi olduğu, nitekim şu beyitte düşmüş olmasının da buna delil teşkil ettiği cevabı verilmiştir:
٣٨٥ - لَهُ زَجَلٌ كَأَنَّه صوتُ حادٍ ... إذا طَلَبَ الوسِيقَةَ أو زَمِيرُ
385 - Onun öyle bir uğultusu vardır ki, sanki sürülen bir deveyi arayan devecinin sesi / Yahut da bir kaval sesidir.
وقوله:
[Şairin] şu sözü de [buna delildir]:
٣٨٦ - أو مُعْبَرُ الظهرِ يُنْبي عن وَلِيَّتِه ... ما حَجَّ في الدنيا ولا اعْتَمَرا
386 - Yahut semerinin altını belli eden sırtı tüylü bir deve gibidir ki / Dünyada ne haccedebilmiş ne de umre yapabilmiştir.
والمشهورُ قراءةُ: «إنَّه» بكسر إنَّ، وقُرئ بفتحِها على تقديرِ لامِ العلة.
Meşhur olan, inne'nin kesresiyle «innehû» (إنَّه) kıraatidir; illet bildiren lâm harfinin takdiriyle fetha ile [«ennehû»] de okunmuştur.
قولُه: {قُلْنَا اهبطوا} إنما كرَّر قولِه: «قُلْنا» لأنَّ الهبوطَيْنِ مختلفان باعتبارِ متعلَّقَيْهما، فالهبوطُ الأول [عَلَّق به العداوةَ، والثاني علَّقَ به إتيانَ الهدى. وقيل: «لأنَّ الهبوطَ الأول] من الجنةِ إلى السماءِ، والثاني من السماءِ إلى الأرض» . واستَعْبَدَه بعضُهم لأجلِ قوله: {وَلَكُمْ فِي الأرض مُسْتَقَرٌّ} . وقال ابن عطيةِ: «وحكى النقاش أن الهبوطَ الثاني إنما هو من الجنة إلى السماءِ، والأولى في ترتيبِ الآيةِ إنما هو إلى الأرضِ وهو الأخيرُ في الوقوعِ» . انتهى، وقيل: كُرِّر على سبيلِ التأكيدِ نحو قولِك: قُمْ قُمْ، والضمير في «منها» يَعُودُ على الجنةِ أو السماء.
{قُلْنَا اهْبِطُوا} “Dedik ki: İnin” ifadesinde: «Kulnâ» (قلنا) sözünü tekrarlamıştır; çünkü iki iniş, taalluk ettikleri hususlar bakımından birbirinden farklıdır. Şöyle ki: Birinci inişe [düşmanlığı bağlamış, ikinci inişe ise hidayetin gelmesini bağlamıştır. Birinci inişin] cennetten semaya, ikincisinin ise semadan yere olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” ayetinden dolayı bu görüşü uzak görmüştür. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Nakkâş, ikinci inişin cennetten semaya olduğunu nakletmiştir; oysa ayetin dizilişinde evla olan, vuku bakımından en son gerçekleşen yeryüzüne iniştir.» [İbn Atıyye'nin sözü] bitti. «Kum kum» (kalk kalk) sözünde olduğu gibi tekit kabilinden tekrarlandığı da söylenmiştir. «Minhâ»daki (منها) zamir ise cennete veya semaya racidir.
قوله: «جميعاً» حالٌ من فاعلِ «اهبِطوا» أي: مجتمِعِين: إمَّا في زمانٍ واحدٍ أو في أزمنةٍ متفرقة لأنَّ المرادَ الاشتراكُ في أصلِ الفعل، وهذا [هو] الفرقُ بين: جاؤوا جميعاً، وجاؤوا معاً، فإن قولَك «معاً» يستلزمُ مجيئهم جميعاً في زمنٍ واحدٍ لِما دَلَّتْ عليه «مع» مِن الاصطحاب، بخِلاف «جميعاً» فإنها لا تفيدُ إلا أنه لم يتخلَّفْ أحدٌ منهمْ عن المجيءِ، من غيرِ تعرُّضٍ لاتحادِ الزمانِ. وقد جَرَتْ هذه المسألةُ بين ثعلب وغيره، فلم يعرِفْها ذاك الرجلُ فأفادها له ثعلب.
«Cemîan» (جَمِيعاً) kelimesi, «ihbitû» (اهْبِطُوا) fiilinin fâilinden hâldir; yani ister aynı zamanda olsun isterse farklı zamanlarda olsun «topluca / hep birlikte» demektir. Çünkü kastedilen, fiilin aslında ortaklıktır. «Câû cemîan» (جَاؤُوا جَمِيعاً - Hepsi geldiler) ile «Câû mean» (جَاؤُوا مَعاً - Birlikte geldiler) ifadeleri arasındaki fark da [budur]. Zira senin «mean» (مَعاً) demen, «maa» (مَعَ) edatının beraberlik bildirmesinden dolayı onların hepsinin aynı vakitte gelmesini gerektirir. «Cemîan» (جَمِيعاً) ise zamanın birliği hususuna değinmeksizin, sadece onlardan hiçbirinin gelmekten geri kalmadığını ifade eder. Bu mesele Sa‘leb ile bir başkası arasında geçmiş; o zat meseleyi bilemeyince Sa‘leb bunu ona açıklamıştır.
و «جميع» في الأصل من ألفاظِ التوكيد، نحو: «كُل» ، وبعضُهم عَدَّها معها. وقال ابنُ عطية: «وجميعاً حالٌ من الضميرِ في» اهبِطوا «وليس بمصدرٍ ولا اسمِ فاعل، ولكنه عِوَضٌ منهما دالٌّ عليهما، كأنه قال:» هبوطاً جميعاً أو هابطين جميعاً «كأنه يعني أنَّ الحالَ في الحقيقةِ محذوفٌ، وأنَّ» جميعاً «تأكيدٌ له، إلا أنَّ تقديرَه بالمصدرِ يَنْفي جَعْلَه حالاً إلا بتأويلٍ لا حاجةَ إليه. وقال بعضُهُم: التقديرُ: قُلْنا اهبِطوا مجتمِعِين فهبطوا جميعاً، فَحُذِفَ الحالُ من الأولِ لدلالةِ الثاني عليه، وحُذِفَ العاملُ من الثاني لدلالةِ الأولِ عليه، وهذا تكلُّفٌ لم تَدْعُ إليه ضرورةٌ.
«Cemî‘» (جَمِيع) kelimesi aslen «küll» (كُلّ) gibi tekit lafızlarındandır; bazı âlimler onu da tekit lafızları arasında saymıştır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «‘Cemîan’ kelimesi ‘ihbitû’daki zamirden hâldir; masdar veya ism-i fâil değildir. Fakat sanki ‘hubûtan cemîan’ (هبوطاً جميعاً) veya ‘hâbitîne cemîan’ (هابطين جميعاً) demiş gibi her ikisine de delalet eden ve onların yerine geçen bir bedeldir.» Sanki o, hâlin gerçekte mahzuf olduğunu ve ‘cemîan’ kelimesinin onun tekidi olduğunu kastetmektedir. Ancak onun masdar takdiri yapması, gereksiz bir tevil olmadıkça hâl kılınmasına manidir. Bazıları ise takdirin şöyle olduğunu söylemiştir: ‘Topluca inin dedik, onlar da hep birlikte indiler’ (قُلْنا اهبِطوا مجتمِعِين فهبطوا جميعاً); böylece ikincisinin delaletinden ötürü birinciden hâl hazfedilmiş, birincisinin delaletinden ötürü de ikinciden âmil hazfedilmiştir. Bu ise hiçbir zaruretin gerektirmediği bir zorlamadır.
قوله: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَن تَبِع} . . . الآية. الفاءُ مُرَتَّبَةٌ معقِّبةٌ. و» إمَّا «أصلُها: إن الشرطيةُ زِيدَتْ عليها» ما «تأكيداً، و» يأتينَّكم «في محلِّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَن تَبِعَ} “Tarafımdan size bir yol gösterici gelir de kim uyarsa...” ... ayetindeki fâ (فَـ) harfi tertip ve ta'kib bildirir. «İmmâ» (إِمَّا) kelimesinin aslı, şart bildiren «in» (إِنْ) edatıdır; tekit için üzerine «mâ» (مَا) ziyade edilmiştir. «Ye'tiyenneküm» (يَأْتِيَنَّكُمْ) fiili ise mahallen
جزمٍ بالشرطِ، لأنه بُني لاتصالِه بنونِ التوكيدِ. وقيل: بل هو مُعْرَبٌ مطلقاً. وقيل: مبنيٌّ مطلقاً. والصحيح: التفصيلُ: إنْ باشَرَتْه كهذه الآيةِ بُني، وإلاَّ أُعْرِبَ، نحو: هل يقومانِّ؟ وبُني على الفتحِ طلباً للخفَّة، وقيل: بل بُني على السكونِ وحُرِّكَ بالفتحِ لالتقاءِ الساكنينِ. وذهب الزجاج والمبردُ إلى أن الفعلَ الواقعَ بعد إن الشرطية المؤكَّدة ب» ما «يجب تأكيدُه بالنون، قالا: ولذلك لم يَأْتِ التنزيلُ إلا عليه. وذهب سيبويه إلى أنه جائزٌ لا واجبٌ، لكثرةِ ما جاءَ به منه في الشعر غيرَ مؤكَّد، فكثرةُ مجيئِه غيرَ مؤكَّدٍ يدلُّ على عَدَمِ الوجوبِ، فمِنْ ذلك قولُه:
şart dolayısıyla meczumdur; çünkü tekit nûnuna bitiştiği için mebnî kılınmıştır. Bir görüşe göre mutlak olarak mu‘rebdir. Diğer bir görüşe göre ise mutlak olarak mebnîdir. Sahih olan ise tafsilattır: Şayet bu ayette olduğu gibi tekit nûnu fiile doğrudan bitişmişse mebnî olur; «Hel yekûmânni?» (هَلْ يَقُومَانِّ) örneğinde olduğu gibi [araya tesniye elifi gibi bir fâsıl girip] doğrudan bitişmemişse mu‘reb olur. Hafiflik arandığı için fetha üzere mebnî kılınmıştır. Sükûn üzere mebnî kılındığı, ancak iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle fetha ile harekelendiği de söylenmiştir. Zeccâc ve el-Müberred, «mâ» ile tekitlenmiş olan şart edatı «in»den sonra gelen fiilin nûn ile tekitlenmesinin vacip olduğu görüşüne varmışlar ve şöyle demişlerdir: 'Bu sebeple Kur'an-ı Kerim sadece bu şekilde gelmiştir.' Sîbeveyhi ise şiirde bu fiilin tekitlenmeksizin pek çok yerde geçmesi sebebiyle bunun vacip değil câiz olduğu görüşüne varmıştır. Zira nûnsuz olarak çokça gelişi vücûbun bulunmadığına delalet eder; şairin şu sözü de buna örnektir:
٣٨٧ - فإمَّا تَرَيْني كابنةِ الرَّمْلِ ضاحياً ... على رِقَّةٍ أَحْفَى ولا أَتَنَعَّلُ
387 - Kum tepesindeki ceylan gibi görürsen beni güneşe çıkmış / Zayıf düşmüş, yalın ayak ve nalsız...
وقولُ الآخر:
Bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:
٣٨٨ - يا صاحِ إمَّا تَجِدْني غيرَ ذي جِدَةٍ ... فما التَخلِّي عن الخُلاَّنِ من شِيَمي
388 - Ey dostum! Eğer beni mal mülk sahibi görmezsen / Bil ki dostları yüzüstü bırakmak benim ahlakımdan değildir.
وقولُ الآخر:
Bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]: