٣٨ - ٩- زَعَمَتْ تُماضِرُ أنَّني إمَّا أَمُتْ ... يَسْدُدْ أُبَيْنُوها الأَصاغِرُ خُلَّتي
389 - Tumâdır sandı ki şayet ben ölürsem / Onun küçük oğlancıkları benim boşluğumu doldurur.
وقول الآخر:
Bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:
٣٩ - ٠- فإمَّا تَرَيْني ولِي لِمَّةٌ ... فإنَّ الحوادثَ أودى بِها
390 - Eğer şimdi beni omuzlarıma dökülen saçlarımla görüyorsan / Şüphesiz zamanın felaketleri onları alıp götürmüştür.
وقولُ الآخر:
Bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:
٣٩ - ١- فإمَّا تَرَيْني لا أُغَمِّضُ ساعةً ... مِن الدهرِ إلا أَنْ أَكِبَّ فَأَنْعَسَا
391 - Eğer beni ömür boyunca bir an bile göz yummaz görüyorsan / Ancak öne eğilip uyukladığım zamanlar müstesnadır.
وقول الآخر:
Bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:
٣٩٢ - إمَّا تَرَيِْني اليومَ أمَّ حَمْزِ ... قارَبْتُ بينَ عَنَقي وجَمْزِي
392 - Ey Ümmü Hamz! Bugün beni görüyorsan eğer / Rahvan yürüyüşüm ile sıçrayarak koşuşumu birbirine yaklaştırmışımdır.
وقال المهدوي: «إما» هي إنْ التي للشرطِ زِيدَتْ عليها «ما» ليصِحَّ دخولُ النون للتوكيدِ في الفعلِ، ولو سَقَطَتْ «ما» لم تَدْخُلِ النونُ، ف «ما» تؤكِّدُ أولَ الكلامِ، والنونُ تؤكِّدُ آخرَه «وتبعه ابنُ عطية. وقال بعضهم:» هذا الذي ذَهَبا إليه من أنَّ النونَ لازِمَةٌ لفعلِ الشرطِ إذا وُصِلَتْ «إنْ» ب «ما» هو مذهبُ المبردِ والزجاجِ «. انتهى. وليس في كلامِهما
el-Mehdevî şöyle demiştir: «‘İmmâ’ (إِمَّا), tekit nûnunun fiile dâhil olmasının sahih olması için üzerine ‘mâ’ ziyade edilen şart ‘in’idir. Şayet ‘mâ’ düşseydi nûn dâhil olamazdı; böylece ‘mâ’ kelâmın evvelini, nûn ise sonunu tekit etmektedir.» İbn Atıyye de ona tâbi olmuştur. Bazı âlimler şöyle demiştir: «Onların ‘in’ edatına ‘mâ’ bitiştiğinde tekit nûnunun şart fiili için lâzım (zorunlu) olduğu yönündeki bu görüşleri, el-Müberred ve ez-Zeccâc'ın mezhebidir.» [Söz burada] bitti. Oysa gördüğün gibi onların sözlerinde
ما يدُلُّ على لزومِ النونِ كما ترى، غايةُ ما فيه أنَّهما اشترطا في صِحَّةِ تأكيدِه بالنونِ زيادةَ» ما «على» إنْ «، أمَّا كونُ التأكيدِ لازماً أو غيرَ لازم فلم يتعرَّضا له، وقد جاء تأكيدُ الشرطِ بغيرِ» إنْ «كقوله:
nûnun lüzumuna delalet eden bir husus yoktur; oradaki en nihai iddia, fiilin nûn ile tekitlenmesinin sıhhati için «in» üzerine «mâ»nın ziyade edilmesini şart koşmuş olmalarıdır. Tekidin lâzım mı yoksa gayr-ı lâzım mı olduğu konusuna ise hiç değinmemişlerdir. Nitekim şart fiilinin «in» dışındaki edatlarla da tekitli geldiği vâkidir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٣٩٣ - مَنْ نَثْقَفَنْ منهم فليس بآئِبِ ... أبداً وقتلُ بني قُتَيْبَةَ شافي
393 - Onlardan kimi yakalarsak asla geri dönemez / Ve Kümeyte oğullarının öldürülmesi şifa verir.
و» مني «متعلق ب» يَأْتِيَنَّ «، وهي لابتداءِ الغاية مَجازاً، ويجوز أن تكون في محلِّ حالٍ من» هُدَىً «لأنه في الأصل صفةُ نكرةٍ قُدِّم عليها، وهو نظيرُ ما تَقَدَّم في قوله تعالى: {مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ} [البقرة: ٣٧] ، و» هُدى «فاعلٌ، والفاءُ مع ما بعدها مِنْ قولِه: {فَمَن تَبِعَ} جوابُ الشرطِ الأولِ، والفاءُ في قوله تعالى: {فَلاَ خَوْفٌ} جوابُ الثاني، وقد وقع الشرطُ [الثاني وجوابُه جوابَ الأول، ونُقِل عن الكسائي أن قوله: {فَلاَ خَوْفٌ} جوابُ الشرطين] معاً. قال ابن عطية بعد نَقْلِه عن الكسائي:» هكذا حُكِي وفيه نَظَرٌ، ولا يتوجَّه أن يُخالَفَ سيبويه هنا، وإنما الخلافُ في نحوِ قولِه: {فَأَمَّآ إِن كَانَ مِنَ المقربين فَرَوْحٌ} [الواقعة: ٨٨-٨٩] فيقولُ سيبويهِ: جوابُ أحدِ الشرطينِ محذوفٌ لدلالةِ قوله «فَرَوْحٌ» عليه. ويقول الكوفيون «فَرَوْح» جوابُ الشرطين. وأمَّا في هذه الآية فالمعنى يمنع أَنْ يكونَ «فلا خوف» جواباً للشرطين «. وقيل: جوابُ الشرطِ الأول محذوفٌ
«Minnî» (مِنِّي) ifadesi «ye'tiyenne» fiiline müteallıktır; [buradaki «min» edatı] mecazen gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir. Aslen nekre bir kelimenin sıfatı olup önüne geçtiği için «hüden» (هُدًى) kelimesinden hâl mahallinde olması da câizdir; bu durum, Yüce Allah'ın: {مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ} [Bakara: 37] “Rabbinden kelimeler” ayetinde daha önce geçen ifadenin benzeridir. «Hüden» ise fâildir. {فَمَن تَبِعَ} “artık kim uyarsa” ifadesindeki fâ ve sonrası, birinci şartın cevabıdır. {فَلاَ خَوْفٌ} “artık onlara korku yoktur” ayetindeki fâ ise ikinci şartın cevabıdır. [İkinci şart ve cevabı, birincinin cevabı olarak vaki olmuştur. Kisâî'den ise {فَلاَ خَوْفٌ} ifadesinin her iki şartın] birden cevabı olduğu nakledilmiştir. İbn Atıyye, Kisâî'den bunu naklettikten sonra şöyle demiştir: «Böyle rivayet edilmiştir ancak bunda bir tutarsızlık vardır; burada Sîbeveyhi'ye muhalefet edilmesi uygun değildir. İhtilaf ancak Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأَمَّآ إِن كَانَ مِنَ المقربين فَرَوْحٌ} [Vâkıa: 88-89] “Eğer o yaklaştırılanlardan ise, artık rahatlık...” ayetinin benzerlerinde söz konusudur; bu durumda Sîbeveyhi: 'İki şarttan birinin cevabı, «fe-ravhun» sözünün ona delaleti sebebiyle mahzuftur' der. Kûfeliler ise: '«Fe-ravhun» her iki şartın da cevabıdır' derler. Bu ayette ise mâna, «felâ havfün» ifadesinin her iki şartın birden cevabı olmasına engeldir.» Birinci şartın cevabının mahzuf olduğu,
تقديرُه: فإمَّا يأتِيَنَّكم مني هدىً فاتَّبعوه، وقولُه: {فَمَنْ تَبِع} جملةٌ مستقلةٌ. وهو بعيدٌ أيضاً.
takdirinin de: «Tarafımdan size bir hidayet gelirse ona uyun» şeklinde olduğu, {فَمَن تَبِعَ} “artık kim uyarsa” sözünün ise müstakil bir cümle olduğu da söylenmiştir; bu da uzak bir ihtimaldir.
و» مَنْ «يجوزُ أَنْ تكونَ شرطيةً وهو الظاهرُ، ويجوز أَنْ تكونَ موصولةً، ودَخَلَت الفاءُ في خبرِها تشبيهاً لها بالشرطِ، ولا حاجةَ إلى هذا.
«Men» (مَنْ) lafzının şartiyye olması câizdir ki zâhir olan da budur; mevsûle olması da câizdir. Bu durumda şarta benzetildiği için haberine fâ harfi dâhil olmuştur; ancak buna gerek yoktur.
فإن كانتْ شرطيةً كان «تبع» في محل جزم، وكذا: «فلا خَوْفٌ» لكونِهما شرطاً وجزاءً، وإنْ كانت موصولةً فلا محلَّ ل «تَبِع» . وإذا قيل بأنَّها شرطيةٌ فهي مبتدأٌ أيضاً، ولكنْ في خبرها خلافٌ مشهور: الأصحُّ أنه فعلُ الشرطِ، بدليل أنه يَلزُم عودُ ضميرٍ مِنْ فعلِ الشرط على اسمِ الشرط، ولا يلزَمُ ذلك في الجوابِ، تقول: مَنْ يَقُمْ أُكْرِمْ زيداً، [فليس في «أُكرم زيداً» ضميرٌ يعودُ على «مَنْ» ولو كان خبراً للزِمَ فيه ضميرٌ] ، ولو قلتَ: «مَنْ يَقُمْ زيداً أُكْرِمْه» وأنت تعيدُ الهاءَ على «مَنْ» لم يَجُزْ لخلوِّ فعلِ الشرطِ من الضمير. وقيل: الخبرُ الجوابُُ، ويلزُم هؤلاء أن يأتوا فيه بعائدٍ على اسمِ الشرطِ، فلا يَجُوزُ عندهم: «مَنْ يَقُمْ أُكْرِمْ زيداً» ولكنه جائز، هذا ما أورده أبو البقاء. وسيأتي تحقيقُ القول في لزوم عَوْدِ ضميرٍِ مِنَ الجوابِ إلى اسمِ الشرطِ عند قوله تعالى: {مَن كَانَ عَدُوّاً لِّجِبْرِيلَ} [البقرة: ٩٧] . وقيل: مجموعُ الشرطِ والجزاءِ هو الخبرُ لأنَّ الفائدةَ إنما تَحْصَلُ منهما. وقيل: ما كان فيه ضميرٌ عائدٌ على المبتدأِ فهو الخبرُ.
Eğer şartiyye olursa, «tebia» (تَبِعَ) fiili şart, «felâ havfün» (فَلاَ خَوْفٌ) cümlesi de ceza (cevap) olduğu için cezm mahallinde olur. Şayet mevsûle olursa «tebia» sıla cümlesi olduğundan iraptan mahalli olmaz. Şartiyye olduğu söylendiğinde ise aynı zamanda mübtedadır; fakat haberinin neresi olduğu hususunda meşhur bir ihtilaf vardır: En sahih görüşe göre şart fiilidir. Bunun delili de şart fiilinden şart ismine dönen bir zamirin bulunmasının zorunlu olması, buna karşılık cevap cümlesinde bunun zorunlu olmamasıdır. Mesela: «Men yekum ükrim Zeyden» (مَنْ يَقُمْ أُكْرِمْ زَيْداً - Kim kalkarsa Zeyd'e ikram ederim) dersin; [nitekim ‘ükrim Zeyden’ cümlesinde ‘men’e dönen bir zamir yoktur; şayet haber olsaydı onda mutlaka bir zamir bulunması gerekirdi]. Eğer sen zamiri ‘men’e döndürerek: «Men yekum Zeyden ükrimhü» (مَنْ يَقُمْ زَيْداً أُكْرِمْهُ) desen, şart fiili zamirden yoksun olduğu için bu câiz olmazdı. Bir görüşe göre haber, cevap cümlesidir; bu görüştekilere göre cevap cümlesinde şart ismine dönen bir aid zamir getirmeleri zorunludur. Dolayısıyla onlara göre «Men yekum ükrim Zeyden» demek câiz değildir; oysa bu câizdir. Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiği husus budur. Cevap cümlesinden şart ismine dönen bir zamirin lüzumu hakkındaki tahkiki açıklama, Yüce Allah'ın: {مَن كَانَ عَدُوّاً لِّجِبْرِيلَ} [Bakara: 97] “Kim Cibrîl'e düşman olursa” ayetinde gelecektir. Bir görüşe göre fâide ancak ikisinden birlikte hâsıl olduğu için şart ve cezanın toplamı haberdir. Bir diğer görüşe göre ise mübtedaya dönen bir zamir hangisinde bulunuyorsa haber odur.
والمشهورُ: «هُدَايَ» ، وقُرئ: هُدَيَّ، بقلبِ الألفِ ياءً، وإدغامها في ياء المتكلم، وهي لغة هُذَيْل، يقولون في عَصاي: عَصَيَّ، وقال شاعرُهم يرثي بَنيه:
Meşhur olan kıraat «Hüdâye» (هُدَايَ) şeklindedir. Elifin yâ'ya kalbedilip mütekellim yâ'sına idgam edilmesiyle «Hüdeyye» (هُدَيَّ) şeklinde de okunmuştur; bu, Hüzeyl kabilesinin lügatidir. Onlar «‘asâye» (عَصَايَ) yerine «‘asayye» (عَصَيَّ) derler. Şairleri, oğullarına mersiye söylerken şöyle demiştir:
٣٩٤ - سَبَقوا هَوَيَّ وأَعْنَقُوا لِهَوَاهُمُ ... فَتُخُرِّمُوا ولكلِّ جَنْبٍ مَصْرَعُ
394 - Benim arzuma engel oldular ve kendi arzularına doğru hızla koştular / Böylece helak edildiler; her böğrün bir yere serilişi vardır.
كأنهم لمَّا لم يَصِلوا إلى ما تستحقُّه ياءُ المتكلمِ مِنْ كسرِ ما قبلَها لكونِه ألفاً أتَوا بما يُجَانِسُ الكسرةَ، فقلبوا الألفَ ياءً، وهذه لغةٌ مطردةٌ عندهم، إلا أَنْ تكونَ الألفُ للتثنية فإنهم يُثْبِتُونها نحو: جاء مسلمايَ وغلامايَ.
Sanki onlar, kendisinden önceki harf elif olduğu için mütekellim yâ'sının gerektirdiği ma kablini kesreleme imkânı bulamayınca kesreye türdeş bir harf getirmişler ve elifi yâ'ya çevirmişlerdir. Bu, onlarda kurallı bir lügattir; ancak elif tesniye elifi olursa: «Câe müslimâye» (جَاءَ مُسْلِمَايَ) ve «gulâmâye» (غُلَامَايَ) örneklerinde olduğu gibi elifi sabit bırakırlar.
قولُه: {فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} قد تقدَّم أنه يجوزُ أن يكونَ جواباً للشرطِ، فيكونَ في محلِّ جزم، وأن يكونَ خبراً ل «مَنْ» إذا قيل بأنها موصولةٌ، وهو أَوْلَى لمقابلتِه بالموصولِ في قولِه: {والذين كَفَرواْ} فيكونَ في محل رفع، و «لا» يجوز أَنْ تكونَ عاملةً عملَ ليس، فيكونَ «خوفٌ» اسمها، و «عليهم» في محلِّ نصبٍ خبرَها، ويجوز أن تكونَ غيرَ عاملةٍ فيكونَ «خوفٌ» مبتدأ، و «عليهم» في محل رفع خبرَه. وهذا أَوْلَى مِمَّا قَبْله لوجهين،
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “artık onlara hiçbir korku yoktur” ayetinin şartın cevabı olup cezm mahallinde bulunması da, «men» lafzının mevsûle olduğu kabul edildiğinde onun haberi olması da câizdir; {والذين كَفَرواْ} “İnkâr edenler ise” ayetindeki mevsûl ile mukabele edilmesi sebebiyle bu ikincisi daha evladır ve bu takdirde ref mahallindedir. «Lâ» (لا) edatının leyse gibi amel etmesi câizdir; bu durumda «havfün» (خَوْفٌ) onun ismi, «aleyhim» (عَلَيْهِمْ) ise nasb mahallinde onun haberi olur. «Lâ»nın gayr-ı âmil olması da câizdir; bu takdirde «havfün» mübteda, «aleyhim» ise ref mahallinde onun haberidir. İki gerekçeden dolayı bu, bir öncekinden daha evladır:
أحدُهما: أنَّ عملَها عملَ ليس قليلٌ ولم يَثْبُتْ إلا بشيءٍ محتملٍ وهو قوله:
Birincisi: «Lâ»nın leyse gibi amel etmesi azdır ve ancak tevil ihtimali taşıyan şu beyit gibi örneklerle sabit olmuştur:
٣٩٥ - تَعَزَّ فلا شيءٌ على الأرضِ باقياً ... ولا وَزرٌ ممَّا قضى اللهُ واقِيَا
395 - Sabret! Zira yeryüzünde hiçbir şey baki kalıcı değildir / Ve Allah'ın takdir ettiğinden koruyacak hiçbir sığınak da yoktur.
والثاني: أنَّ الجملة التي بعدها وهي: {وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} تُعَيِّنُ أن تكونَ «لا» فيها غيرَ عاملةٍ لأنها لا تعملُ في المعارفِ، فَجَعْلُها غيرَ عاملةٍ فيه مشاكلةٌ لِما بعدها، وقد وَهِمَ بعضُهم فَجَعَلها عاملةً في المعرفة مستدلاًّ بقوله:
İkincisi: Kendisinden sonra gelen {وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlar mahzun da olmayacaklar” cümlesi, buradaki «lâ»nın gayr-ı âmil olmasını gerektirir; zira «lâ» marifelerde amel etmez. Dolayısıyla onun amel etmez kılınması, sonrasıyla uygunluk (müşâkele) teşkil eder. Bazıları ise şu beyiti delil getirerek yanılmış ve onu marifede âmil kılmıştır:
٣٩٦ - وحَلَّتْ سوادَ القلبِ لا أنا باغياً ... سِواها في حُبِّها مُتَراخِيا
396 - Ve kalbimin karasına yerleşti; ben ise başkasını arıyor değilim / Onun sevgisinde asla gevşeklik gösteriyor da değilim.
ف «أنا» اسمُها و «باغياً» خبرُها. قيل: ولا حُجَّةَ فيه لأنَّ «باغياً» حال عاملُها محذوفٌ هو الخبرُ في الحقيقة تقديره: ولا أنا أرى باغِياً، أو يكونُ التقديرُ: ولا أُرَى باغيا، فلمَّا حُذِفَ الفعلُ انفصلَ الضميرُ.
Burada «ene» (أَنَا) onun ismi, «bâgıyen» (بَاغِياً) ise haberidir [demişlerdir]. Şöyle denilmiştir: Bunda bir delil yoktur; çünkü «bâgıyen» kelimesi, âmili mahzuf olan bir hâldir ve gerçekte haber olan o âmildir; takdiri: «Ve lâ ene erâ bâgıyen» (وَلاَ أَنَا أَرَى بَاغِياً) veya «Ve lâ ürâ bâgıyen» (وَلاَ أُرَى بَاغِياً) şeklindedir; fiil hazfedilince zamir munfasıl hale gelmiştir.
وقُرِئَ: «فلا خَوْفُ» بالرفعِ مِنْ غيرِ تنوين، والأحسنُ فيه أَنْ تكونَ الإِضافةُ مقدرةً أي: خوفُ شيءٍ، وقيلَ: لأنه على نيةِ الألفِ واللامِ، وقيل: حَذَفَ التنوينَ تخفيفاً. وقرئ: «فلا خوفَ» مبنياً على الفتح، لأنها
Tenvinsiz olarak ref ile «Felâ havfü» (فَلاَ خَوْفُ) şeklinde de okunmuştur. Bundaki en güzel açıklama, izâfetin takdir edilmiş olmasıdır; yani 'korkulacak herhangi bir şeyin korkusu yoktur' (havfü şey'in) demektir. Elif-lâm niyetinde olduğu da söylenmiştir; hafiflik için tenvini hazfettiği de söylenmiştir. Fetha üzere mebnî olarak «Felâ havfe» (فَلاَ خَوْفَ) şeklinde de okunmuştur; çünkü bu,
لا التبرئة وهي أبلغُ في النفي، ولكن الناسَ رجَّحوا قراءةَ الرفع، قال أبو البقاء: «لوجهَيْنِ، أحدُهما: أنه عُطِف عليه ما لا يجوزُ فيه إلا الرفعُ وهو قولُه:» ولا هم «لأنه معرفةٌ، و» لا «لا تعملُ في المعارِفِ، فالأَوْلى أن يُجْعَلَ المعطوفُ عليه كذلك لتتشاكلَ الجملتان» ، ثم نظَّره بقولِهم: «قام زيد وعمراً كلَّمْتُه» يعني في ترجيحِ النصب في جملة الاشتغالِ للتشاكل. ثم قال: «والوجهُ الثاني من جهة المعنى، وذلك أنَّ البناءَ يَدُلُّ على نفي الخوفِ عنهم بالكُلِّيَّة، وليس المراد ذلك، بل المرادُ نفيُه عنهم في الآخرةِ. فإنْ قيل: لِمَ لا يكونُ وجهُ الرفعِ أنَّ هذا الكلامَ مذكورٌ في جزاءِ مَنِ اتَّبع الهدى، ولا يَليق أن يُنْفَى عنهم الخوفُ اليسيرُ ويُتَوَهَّمَ ثَبوتُ الخوفِ الكثير؟ قيل: الرفعُ يجوزُ أَنْ يُضْمَرَ معه نفيُ الكثيرِ، تقديرُه: لا خوفٌ كثيرٌ عليهم، فيُتَوَهَّمَ ثبوتَ القليلِ، وهو عكسُ ما قُدِّر في السؤال فبانَ أنَّ الوجهَ في الرفعِ ما ذكرنا» . انتهى.
cinsi nefyeden lâ'dır (lâ-i tebrie) ve nefiyde en beliğ olanıdır. Ancak âlimler ref kıraatini tercih etmişlerdir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «İki gerekçeden dolayıdır; birincisi: Üzerine ancak ref câiz olan bir ifade atfedilmiştir ki o da ‘Ve lâ hüm’ (وَلاَ هُمْ) sözüdür. Çünkü bu zamir marifedir ve ‘lâ’ marifelerde amel etmez. İki cümlenin birbiriyle uyumlu (müşâkil) olması için mâtuftan aleyhin de öyle kılınması daha evladır.» Ardından bunu aralarındaki uyum sebebiyle iştigâl cümlesinde nasbın tercih edilmesine benzeterek: «Kâme Zeydün ve Amran kellemtühû» (Zeyd ayağa kalktı, Amr ile ise konuştum) sözleriyle örneklendirmiştir. Sonra şöyle demiştir: «İkinci vecih ise mâna cihetindendir; şöyle ki: Mebnî kılınması, korkunun onlardan bütünüyle nefyedildiğine delalet eder. Oysa kastedilen bu değil, korkunun onlardan ahirette nefyedilmesidir. Şayet: 'Ref vechinin gerekçesi, bu sözün hidayete uyan kimsenin karşılığı (cezası) hakkında zikredilmiş olması ve onlardan azıcık bir korkunun nefyedilip çokça korkunun var olduğunun vehmedilmesinin uygun düşmemesi olamaz mı?' denilirse, şöyle cevap verilir: Ref kıraatinde çokluğun nefyi takdir edilebilir; takdiri: 'Onların üzerine çok bir korku yoktur' şeklinde olur ve bu durumda azının varlığı vehmedilebilir ki bu da soruda takdir edilenin tam aksidir. Böylece ref vechindeki gerekçenin zikrettiğimiz husus olduğu açıklık kazanmıştır.» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti.
قولُه تعالى: {وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} تقدَّم أنه جملةٌ منفيةٌ وأنَّ الصحيحَ أنَّها غيرُ عاملةٍ، و «يَحْزنون» في محلِّ رفعٍ خبراً للمبتدأ، وعلى هذا القولِ الضعيفِ يكون في محل نصب.
Yüce Allah'ın: {وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlar mahzun da olmayacaklardır” sözüne gelince: Bunun menfî bir cümle olduğu ve sahih olan görüşe göre [«lâ»nın] gayr-ı âmil olduğu daha önce geçti. «Yahzenûn» (يَحْزَنُونَ) ise ref mahallinde mübtedanın haberidir; zayıf olan diğer görüşe göre ise nasb mahallindedir.
والخوفُ: الذُّعْرُ والفَزَع، يقال: خافَ يخاف فهو خائِفٌ والأصل: خَوِف بزون عَلِمَ، ويتعدَّى بالهمزةِ والتضعيف. قال تعالى: {وَنُخَوِّفُهُمْ} [الإسراء: ٦٠] ، ولا يكونُ إلا في الأمر المستقبل. والحزنُ ضدُّ السرورِ، وهو مأخوذٌ من
Havf (الخَوْف); ürküntü ve dehşete kapılmaktır. «Hâfe yehâfü fe-hüve hâifün» (خَافَ يَخَافُ فَهُوَ خَائِفٌ) denilir; aslı «‘alime» (عَلِمَ) vezninde «havife»dir (خَوِفَ). Hemze ve şedde ile müteaddî (geçişli) yapılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَنُخَوِّفُهُمْ} [İsrâ: 60] “Biz onları korkuturuz”. Havf ancak gelecekteki bir iş hakkında olur. Hüzn (الحُزْن) ise sevincin zıddıdır; bu kelime,
الحَزْن، وهو ما غَلُظَ من الأرض فكأنه ما غَلُظ من الهمِّ، ولا يكون إلا في الأمرِ الماضي، يقال: حَزِن يَحْزَن حُزْناً وحَزَناً. ويتعدَّى بالهمزةِ نحو: أَحْزَنْتُه، وحَزَّنْتُه، بمعناه، فيكون فَعَّل وأَفْعَلَ بمعنى. وقيل: أَحْزَنَه حَصَّل له حُزْناً. وقيل: الفتحةُ مُعَدِّيةٌ للفعلِ نحو: شَتِرَتْ عينُه وشَتَرها الله، وهذا على قولِ مَنْ يَرَى أنَّ الحركةَ تُعَدِّي الفعلَ. وقد قُرِئ باللغتين: «حَزَنَه وأَحْزَنه» وسيأتي تحقيقهما.
yeryüzünün engebeli ve sert olan kısmını ifade eden «el-Hazn» (الحَزْن) kelimesinden alınmıştır; sanki kederin ve tasanın en ağırlaşmış şeklidir. Hüzn ancak geçmişteki bir iş hakkında olur. «Hazine yahzenü huznen ve hazanen» (حَزِنَ يَحْزَنُ حُزْناً وَحَزَناً) denilir. Hemze ile «ahzentühû» (أَحْزَنْتُهُ) denilerek geçişli yapılır; aynı anlamda «hazzentühû» (حَزَّنْتُهُ) da denilir; buna göre «fa‘‘ale» (فَعَّلَ) ile «ef‘ale» (أَفْعَلَ) vezinleri aynı anlamdadır. «Ahzenehû» ifadesinin ona hüzün hâsıl etti anlamına geldiği de söylenmiştir. Fethanın fiili geçişli yaptığı da söylenmiştir; nitekim «şetirat aynühû ve şeterahallâh» (شَتِرَتْ عَيْنُهُ وَشَتَرَهَا اللهُ - gözü yarıldı ve Allah onu yardı) denir; bu ise harekenin fiili geçişli kıldığı görüşünde olanların kavline göredir. Her iki lügatle de «hazenehû» (حَزَنَهُ) ve «ahzenehû» (أَحْزَنَهُ) şeklinde okunmuştur; bunların tahkiki ileride gelecektir.
قوله: {والذين كَفَرواْ، إلى قوله: خَالِدُونَ} : «الذين» مبتدأ وما بعده صلةٌ وعائدٌ، و «بآياتنا» متعلقٌ بكذَّبوا. ويجوز أن تكونَ الآيةُ من بابِ الإِعمال، لأنَّ «كفروا» يَطْلُبها، ويكونُ من إعمالِ الثاني للحذف من الأول، والتقديرُ: كفروا بنا وكَذَّبوا بآياتِنا. و «أولئك» مبتدأٌ ثانٍ و «أصحابُ» خبرُه، والجملةُ خبرُ الأولِ، ويجوزُ أن يكونَ «أولئك» بدلاً من الموصول أو عطفَ بيان له، و «أصحابُ» خبرَ المبتدأ الموصول. وقوله: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} جملةٌ اسميةٌ في محلِّ نصبٍ على الحالِ للتصريحِ بذلك في مواضعَ. قال تعالى: {أَصْحَابُ النار خَالِدِينَ} [التغابن: ١٠] . وأجاز أبو البقاء أن تكونَ حالاً من «النار» ، قال: «لأنَّ فيها ضميراً يعودُ عليها، ويكونُ العامل فيها معنى الإِضافةِ أو اللام المقدَّرَةَ» . انتهى. وقد عُرِف ما في ذلك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {والذين كَفَرواْ} “İnkâr edenler...” sözünden {خَالِدُونَ} “ebedî kalıcıdırlar” sözüne kadar olan kısımda: «Ellezîne» (الَّذِينَ) mübtedadır; sonrasındaki ifade sıla ve aid zamiridir. «Bi-âyâtinâ» (بِآيَاتِنَا) ise «kezzebû» (كَذَّبُوا) fiiline müteallıktır. Ayetin i'mâl (tenâzu‘) babından olması da câizdir; zira «keferû» fiili de onu talep etmektedir ve birinciden hazfedildiği için bu, ikincinin ameli kabilinden olur; takdiri: 'Bizi inkâr ettiler ve ayetlerimizi yalanladılar' (كَفَرُوا بِنَا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا) şeklindedir. «Ülâike» (أُولَئِكَ) ikinci mübteda, «ashâbü» (أَصْحَابُ) onun haberi, cümle ise birinci mübtedanın haberidir. «Ülâike» lafzının ism-i mevsûlden bedel veya ona atf-ı beyân olması, «ashâbü» lafzının ise mübteda olan ism-i mevsûlün haberi olması da câizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “onlar orada ebedî kalıcıdırlar” sözü ise, başka yerlerde açıkça belirtildiği üzere nasb mahallinde hâl olan bir isim cümlesidir. Nitekim Yüce Allah: {أَصْحَابُ النار خَالِدِينَ} [Teğâbün: 10] “Ateş halkıdırlar, orada ebedî kalıcılar olarak” buyurmuştur. Ebü'l-Bekâ bunun «en-Nâr» (النَّار) kelimesinden hâl olmasını da câiz görmüş ve şöyle demiştir: «Çünkü içinde ona dönen bir zamir vardır; âmili ise izâfet mânası veya takdir edilen lâm harfidir.» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Bundaki durum ise malumdur.
ويجوز أن تكونَ في محلِّ رفع خبراً لأولئك، وأيضاً فيكونُ قد أُخْبِرَ عنه بخبرين، أحدُهما مفردٌ وهو «أصحابُ» . جملةٌ، وقد عُرَف ما فيه من الخلافِ.
«Ülâike»nin ref mahallinde bir diğer haberi olması da câizdir; buna göre onun hakkında biri müfret olan «ashâb», diğeri de cümle olan iki haber verilmiş olur; bundaki ihtilaf da bilinmektedir.
و «فيها» متعلقٌ ب «خالدون» . قالوا: وحُذِف من الكلام الأول ما أُثْبِتَ في الثاني، ومن الثاني ما أُثْبِتَ في الأول، والتقدير: فَمَنْ تبع هُدايَ فلا خوفٌ ولا حُزْنٌ يَلْحَقُه وهو صاحبُ الجنةِ، ومَنْ كَفَر وكَذَّب لَحِقَه الحزنُ والخوفُ وهو صاحبُ النار لأنَّ التقسيمَ يقتضي ذلك، ونظَّروه بقولِ الشاعر:
«Fîhâ» (فِيهَا) ifadesi «hâlidûn» (خَالِدُونَ) kelimesine müteallıktır. Âlimler şöyle demiştir: Birinci kelâmda sabit kılınan husus ikinciden hazfedilmiş, ikincide sabit kılınan ise birinciden hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Kim hidayetime uyarsa ona ne bir korku ne de bir hüzün dokunur ve o cennet ehlidir; kim de inkâr edip yalanlarsa ona hüzün ve korku dokunur ve o cehennem ehlidir.' Çünkü taksimat bunu iktiza eder. Bunu şairin şu sözüne benzetmişlerdir:
٣٩٧ - وإني لَتَعْروني لِذِكْراكِ فَتْرَةٌ ... كما انتفَضَ العصفورُ بلَّلَه القَطْرُ
397 - Seni andığımda üzerime öyle bir titreme gelir ki / Yağmurun ıslattığı serçenin silkinişi gibi...
والآيَةُ [لغةً] : العلامةُ، قال النابغةُ الذبياني:
Âyet (الآيَةُ) [sözlükte]: Alamet demektir. en-Nâbiğa ez-Zübyânî şöyle demiştir:
٣٩٨ - تَوَهَمْتُ آياتٍ لها فَعَرَفْتُها ... لستةِ أعوامٍ وذا العامُ سابِعُ
398 - Ona ait izleri hayal meyal hatırlayıp tanıdım / Altı yıl sonra; bu yıl ise yedincisidir.
وسُمِّيَتْ آيةُ القرآنِ [آيةً] لأنها علامةٌ لانفصالِ ما قبلَها عمَّا بعدَها. وقيل: سُمِّيَتْ بذلك لأنها تَجْمَعُ حروفاً من القرآن فيكون مِنْ قولِهم: «خرج بنو فلان بآيتِهم» أي: بجماعتهم، قال الشاعر:
Kur'an ayetine [ayet] denilmesi, kendisinden öncesinin sonrasından ayrılmasına bir alamet olduğu içindir. Kur'an harflerini bir araya topladığı için bu ismin verildiği de söylenmiştir; buna göre Arapların: «Harece benû fülânin bi-âyetihim» (خَرَجَ بَنُو فُلاَنٍ بِآيَتِهِمْ - Filanoğulları topluluklarıyla / hep birlikte çıktılar) sözünden alınmıştır. Şair şöyle demiştir:
٣٩٩ - خَرَجْنا مِن النَّقْبَيْنِ لا حَيَّ مِثْلُنا ... بآياتِنا نُزْجي اللِّقاحَ المَطافِلاَ
399 - İki dağ geçidinden çıktık ki bizim gibi bir kabile yoktur / Bütün cemaatimizle yavrulu develeri sevk ediyorduk.
واختلف النحويون في وَزْنِها: فمذهب سيبويه والخليلِ أنها فَعَلَة، والأصل: أَيَية بفتح العين، تحرَّكَتِ الياء وانفتح ما قبلَها فَقُلِبت ألفاً، وهذا شاذٌ، لأنه إذا اجتمع حرفا عِلة أُعِلَّ الأخيرُ، لأنه مَحَلُّ التغييرِ نحو: هوى وحوى، ومثلُها في الشذوذِ: غاية وطاية وراية.
Nahivciler bu kelimenin vezni hususunda ihtilaf etmişlerdir: Sîbeveyhi ve Halîl'in mezhebine göre vezni «fa‘ale»dir (فَعَلَة); aslı ayn harfinin fethasıyla «eyeye»dir (أَيَيَة). Yâ harfi harekeli olup ma kabli fethalı olduğu için elife kalbedilmiştir. Bu şâzdır; çünkü iki illet harfi bir araya geldiğinde değişiklik mahalli olduğu için sonuncusuna i'lâl uygulanır; «hevâ» (هَوَى) ve «havâ» (حَوَى) kelimelerinde olduğu gibi. Şâzlık bakımından «gâye» (غَايَة), «tâye» (طَايَة) ve «râye» (رَايَة) kelimeleri de bunun gibidir.
ومذهبُ الكسائي أن وَزنَها آيِيَة على وزن فاعِلة، فكانَ القياسُ أن يُدْغَمَ فيقال: آيَّة كدابَّة إلا أنه تُرِكَ ذلك تخفيفاً، فحذَفُوا عينَها كما خفَّفوا كَيْنونة والأصل: كيَّنونة بتشديد الياء، وضَعَّفُوا هذا بأنَّ بناءَ كيَّنونة أثقلُ فناسَبَ التخفيفُ بخلافِ هذه.
Kisâî'nin mezhebine göre vezni «fâ‘ile» (فَاعِلَة) vezninde «âyiye»dir (آيِيَة). Kurala göre idgam edilip «dâbbe» (دَابَّة) gibi «âyye» (آيَّة) denilmesi gerekirdi; ancak hafiflik için bu terk edilmiş, aslı yâ'nın şeddesiyle «keyyenûne» (كَيَّنُونَة) olan «keynûne» (كَيْنُونَة) kelimesini hafiflettikleri gibi bunun da aynü'l-fiilini hazfetmişlerdir. «Keynûne» kalıbının daha ağır olması sebebiyle hafifletilmeye daha uygun olduğu, bu kelimenin ise onun gibi olmadığı belirtilerek bu görüş zayıf görülmüştür.
ومذهبُ الفرَّاء أنَّها فَعْلةٌ بسكونِ العين، واختاره أبو البقاء قال: «لأنها من تَأَيَّا القوم أي اجتمعوا، وقالوا في الجمع: آياء، فَظَهَرَتِ الياءُ [الأولى] ، والهمزةُ الأخيرةُ بدلٌ من ياء، ووزنُه أَفْعال، والألفُ الثانيةُ بدلٌ من همزةٍ هي فاءُ الكلمة، ولو كانَتْ عينُها واواً لقالوا في الجمع، آواء، ثم إنهم قَلَبوا الياءَ الساكنةَ ألفاً على غيرِ قياس» انتهى. يعني أنَّ حرفَ العلَّةِ لا يُقْلَبُ حتى يَتَحَرَّكَ وينفتحَ ما قبله.
Ferrâ'nın mezhebine göre ise ayn harfinin sükûnuyla «fa‘le»dir (فَعْلَة). Ebü'l-Bekâ da bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü o, 'Kavim bir araya geldi' anlamındaki 'teeyye'l-kavm' (تَأَيَّا القَوْمُ) kökündendir. Çoğulunda 'âyâ'' (آيَاء) demişler ve böylece [birinci] yâ açığa çıkmıştır; sondaki hemze ise yâ'dan bedeldir ve vezni 'ef'âl'dir (أَفْعَال). İkinci elif, kelimenin fâü'l-fiili olan hemzeden bedeldir. Şayet aynü'l-fiili vâv olsaydı çoğulunda 'âvâ'' (آوَاء) derlerdi. Sonra da kıyasa aykırı olarak sâkin olan yâ'yı elife kalbetmişlerdir.» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Yani illet harfi, harekeli olup ma kabli fethalı olmadıkça elife kalbedilmez.
وذهبَ بعضُ الكوفيين إلى أن وزنها أَيِيَة، بكسر العين مثل: نَبِقَة فَأُعِلَّ، وهو في الشذوذِ كمذهبِ سيبويه والخليل. وقيل وزنُها: فَعُلَة بضم العين، وقيل أصلُها: أياة بإعلال الثاني، فَقُلبت بأَنْ قُدِّمَتِ اللامُ وأُخِّرَتِ العينُ وهو ضعيفٌ. فهذه ستةُ مذاهبَ لا يَسْلَمُ كلُّ واحدٍ منها من شذوذٍ.
Bazı Kûfeliler, vezninin «nebike» (نَبِقَة) gibi ayn harfinin kesresiyle «eyiye» (أَيِيَة) olduğunu ve i'lâl yapıldığını söylemişlerdir; bu görüş de şâzlık bakımından Sîbeveyhi ve Halîl'in mezhebi gibidir. Ayn harfinin dammesiyle vezninin «fa‘ule» (فَعُلَة) olduğu da söylenmiştir. İkincisinin i'lâliyle aslının «eyâh» (أَيَاة) olduğu, ardından lâm harfi öne alınıp ayn harfi sona bırakılarak kalp (harf değişimi) yapıldığı da söylenmiştir ki bu zayıf bir görüştür. İşte bunlar, hiçbiri bir şâzlıktan uzak olmayan altı ayrı mezheptir.
قولُه تعالى: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} . . «بني» منادى وعلامةُ نصبِه الياءُ لأنه جمعُ مذكرٍ سالمٌ وحُذِفَتْ نونُه للإِضافةِ، وهو شبيهٌ بجَمْعِ التكسيرِ لتغيُّرِ مفرِده، ولذلك عامَله العربُ ببعضِ معاملةِ التكسير فَأَلْحقوا في فِعْلِه المسندِ إليه تاءَ التأنيثِ نحو: قالت بنو فلان، وقال الشاعرَ:
Yüce Allah'ın: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrailoğulları!” ayetine gelince: «Benî» (بَنِي) münâdâdır; cem-i müzekker-i sâlim olduğu için nasb alameti yâ'dır ve izâfet dolayısıyla nûnu hazfedilmiştir. Müfredi değişikliğe uğradığı için cem-i teksîre benzer; bu sebeple Araplar ona bazı hususlarda cem-i teksîr muamelesi yapmışlar ve kendisine isnat edilen fiile «kâlet benû fülân» (قَالَتْ بَنُو فُلاَنٍ - Filanoğulları dedi) örneğinde olduğu gibi müenneslik te'sini bitiştirmişlerdir. Şair şöyle demiştir:
٤٠٠ - قالَتْ بنو عامِرٍ خالُوا بني أَسَدٍ ... يا بؤسَ للجهلِ ضَرَّاراً لأقوامِ
400 - Âmir oğulları dedi ki: Esed oğullarıyla dost ve müttefik olun / Yazıklar olsun cehalete ki kavimlere ne çok zarar verir!
وأعْربوه بالحركاتِ أيضاً إلحاقاً [له] به، قال الشاعر:
Ona (cem-i teksire) mülhak kılarak [bu kelimeyi] harekelerle de irap etmişlerdir. Şair şöyle demiştir:
٤٠١ - وكان لنا أبو حسنٍ عليٌّ ... أباً بَرًّا ونحنَ له بنينُ
401 - Ebü'l-Hasen Ali bizim için iyiliksever bir baba idi / Bizler de ona oğullardık.
برفعِ النونِ، وهل لامُه ياءٌ لأنه مشتقٌ من البناء لأن الابنَ من فَرْعِ الأبِ، ومبنيٌّ عليه، أو واوٌ لقولهم: البُنُوَّة كالأُبُوَّة والأُخُوَّة؟ قولان. الصحيحُ الأولُ، وأمّا البُنُوّة فلا دلالَةَ فيها لأنهم قد قالوا: الفُتُوَّة، ولا خلافَ أنها من ذوات الياء، إلا أنَّ الأخفشَ رَجَّح الثانيَ بأنَّ حَذْفَ الواو أكثرُ. واختُلِفَ في
Nûn'un ref'i ile («benîne» [بَنِينَ] yerine «benûne» [بَنُونَ] şeklinde) gelmiştir. Kelimenin lâmü'l-fiilinin, oğul babanın bir şubesi ve onun üzerine bina edilmiş olduğu için 'el-binâ' (البِنَاء) kökünden türetilmiş olması sebebiyle yâ mı, yoksa 'el-ubuvve' (الأُبُوَّة) ve 'el-uhu挑戦 (الأُخُوَّة) demeleri gibi 'el-bunuvve' (البُنُوَّة) demelerinden ötürü vâv mı olduğu hususunda iki görüş vardır. Sahih olan birincisidir. «el-Bünuvve» (البُنُوَّة) kelimesine gelince, onda [ikinci görüşe] bir delalet yoktur; zira Araplar «el-fütüvve» (الفُتُوَّة) de demişlerdir ve bu kelimenin yâ'lı olduğunda ihtilaf yoktur. Ne var ki Ahfeş, vâvın hazfinin daha çok olması gerekçesiyle ikinci görüşü tercih etmiştir.
وزنِه فقيل: بَنَي بفتح العين وقيل بَنْي بسكونها، وقد تقدم أنه أحد الأسماء العشرةِ التي سُكِّنَتْ فاؤها وعُوِّضَ من لامِها همزةُ الوصلِ.
Vezninde de ihtilaf edilmiş; ayn harfinin fethasıyla «beney» (بَنَي) olduğu söylenmiş, sükûnuyla «beny» (بَنْي) olduğu da ileri sürülmüştür. Daha önce geçtiği üzere bu kelime, fâü'l-fiili sakin kılınıp lâmü'l-fiiline karşılık hemze-i vasl getirilen on isimden biridir.
وإسرائيل: خَفْضٌ بالإِضافةِ، ولا يَنْصَرِفُ للعلَمِيَّة والعُجْمة، وهو مركبٌ تركيبَ الإِضافةِ مثل: عبد الله، فإنَّ «إسْرا» هو العبدُ بلغتِهم، و «إيل» هو اللهُ تعالى. وقيل: «إسْرا» مشتقٌ من الأسْرِ وهو القوة، فكأن معناه: الذي قَوَّاه الله. وقيل لأنه أُسْرِي بالليلِ مُهاجراً إلى اللهِ تعالى. وقيل: لأنه أَسَرَ جِنِّيَّاً كان يُطْفِئُ سِراج بيتِ المَقْدِس. قال بعضُهُم: فعلى هذا يكونُ الاسمِ عربياً وبعضُه أعجمياً، وقد تَصَرَّفَتْ فيه العربُ بلغاتٍ كثيرةٍ أفصَحُها لغةُ القرآنِ وهي قراءةُ الجمهور. وقرأ أبو جعفر والأعمش، «إسْرايِل» بياءٍ بعد الألف من غيرِ همزةٍ، ورُوِي عن ورش: إسْرائِل بهمزةٍ بعد الألف دونَ ياءٍ، واسْرَأَلَ بهمزةٍ مفتوحةٍ بين الراء واللام [واسْرَئِل بهمزة مكسورةٍ بين الراء واللام] وإسْرال بألفٍ محضة بين الراءِ واللامِ، قال الشاعر:
İsrâîl (إِسْرَائِيل): İzâfet sebebiyle mecrurdur; alem ve gayrimensur (yabancı/ucme) olması sebebiyle gayrimunsarıftır. Tıpkı «Abdullah» gibi izâfet terkibiyle kurulmuştur; zira dillerinde «İsrâ» kul/köle, «Îl» ise Yüce Allah'tır. «İsrâ»nın güç/kuvvet manasındaki 'esr' (الأَسْر) kökünden türediği, dolayısıyla anlamının «Allah'ın güçlendirdiği kimse» olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'a hicret ederek geceleyin yürüdüğü (üsriye bihi) için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir. Beytülmakdis'in kandilini söndüren bir cini esir aldığı (esere) için bu ismi aldığı da söylenmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Buna göre ismin bir kısmı Arapça, bir kısmı ise yabancıdır (İbranicedir). Araplar bu isim üzerinde birçok lehçe tasarrufunda bulunmuşlardır; bunların en fasihi Kur'an'ın dili olup cumhurun kıraatidir. Ebû Ca'fer ve A'meş, eliften sonra hemzesiz yâ ile «İsrâyil» (إِسْرَايِل) şeklinde okumuştur. Verş'ten de eliften sonra yâ olmaksızın hemze ile «İsrâil» (إِسْرَائِل), râ ile lâm arasında fethalı bir hemze ile «İsre'el» (إِسْرَأَلَ), [râ ile lâm arasında meksûr bir hemze ile «İsre'il» (إِسْرَئِل)] ve râ ile lâm arasında halis bir elif ile «İsrâl» (إِسْرَال) şeklinde rivayet edilmiştir. Şair şöyle demiştir:
٤٠٢ - لا أرى مَنْ يُعْينُني في حياتي ... غيرَ نفسي إلا بني إسْرالِ
402 - Hayatımda bana yardım edecek kimse görmüyorum / Kendimden ve İsrâiloğulları'ndan başka.
وتُرْوى قراءةً عن نافع. و «إسرائِين» أَبْدلوا من اللامِ نوناً كأُصَيْلان في أُصَيْلال، قال:
Bu, Nâfi'den bir kıraat olarak da rivayet edilir. «Uceylâl» (أُصَيْلاَل) yerine «uceylân» (أُصَيْلاَن) demeleri gibi, lâm harfini nûna çevirerek «İsrâîn» (إِسْرَائِين) de demişlerdir. [Şair] şöyle demiştir:
٤٠٣ - قالَتْ وكنتُ رجلاً فَطِينا ... هذا وربِّ البيتِ إسرائينا
403 - Dedi ki —ki ben anlayışlı bir adamdım—: / 'Kâbe'nin Rabbine andolsun ki bu İsrâiloğulları'ndandır.'
ويُجْمَع على «أَساريل» . وأجاز الكوفيون: أَسارِلَة، وأسارِل، كأنهم يُجيزون التعويضَ وعدمه، نحو: فَرازِنة وفرازين. قال الصفَّار: «لا نعلم أحداً يُجيز حذفَ الهمزةِ من أوَّلِه» .
Çoğulu «esârîl» (أَسَارِيل) şeklinde gelir. Kûfeliler, «ferâzıne» (فَرَازِنَة) ve «ferâzîn» (فَرَازِين) örneklerinde olduğu gibi ivaz (harf bedeli) yapmayı da yapmamayı da caiz görerek «esârile» (أَسَارِلَة) ve «esâril» (أَسَارِل) kalıplarını caiz görmüşlerdir. Saffâr: «Başındaki hemzenin hazfedilmesini caiz gören hiçbir kimseyi bilmiyoruz» demiştir.
قوله: {اذكروا نِعْمَتِيَ} اذكروا فعلٌ وفاعلٌ، ونعمتي مفعولٌ، وقال ابن الأنباري: «لا بُدَّ مِنْ حذفِ مضافٍ تقديرُه: شُكْرَ نِعْمتي. والذِّكر والذُّكر بكسرِ الذال وضَمِّها بمعنىً واحدٍ، ويكونان باللسانِ وبالجَنانِ. وقال الكسائي:» هو بالكسر لِلِّسان وبالضمّ للقلب «فضدُّ المكسور: الصمتُ، وضدُّ المضمومِ: النِّسْيان، وفي الجملةِ فالذكرُ الذي محلُّه القلبُ ضدُّه النسيانُ، والذي محلُّه اللسانُ ضِدُّه الصمتُ، سواءً قيل: إنهما بمعنىً واحدٍ أم لا.
{اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ} “Nimetimi hatırlayın” ayetine gelince: «Uzkurû» (اذْكُرُوا) fiil ve faildir; «ni‘metî» (نِعْمَتِي) ise mef'ûldür. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Takdiri 'nimetimin şükrünü [hatırlayın]' şeklinde olan bir muzâfın hazfi zorunludur.» Zâl harfinin kesresi ve dammesiyle 'ez-zikr' (الذِّكْر) ve 'ez-zükr' (الذُّكْر) aynı anlamdadır; hem dil ile hem de kalp ile olur. Kisâî ise: «Kesre ile olanı dil için, damme ile olanı kalp içindir» demiştir. Buna göre kesreli olanın zıddı susmak (samt), dammeli olanın zıddı ise unutmaktır (nisyân). Özetle, yeri kalp olan zikrin zıddı unutmak, yeri dil olanın zıddı ise susmaktır; ister her ikisinin aynı anlamda olduğu söylensin, ister söylenmesin.
والنِّعْمَةُ: اسمٌ لِما يُنْعَمُ به وهي شبيهةٌ بفِعْلٍ بمعنى مَفْعول نحو: ذِبْح ورِعْي، والمرادُ بها الجمعُ لأنها اسمُ جنسٍ، قال تعالى: {وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ الله لاَ تُحْصُوهَا} [إبراهيم: ٣٤] . و {التي أَنْعَمْتُ} صفتُها والعائدُ محذوفٌ. فإنْ قيل: مِنْ شرطِ حَذْفِ عائدِ الموصولِ إذا كان مجروراً أن يُجَرَّ الموصولُ بمثلِ ذلك الحرفِ وأَنْ يَتَّحِدَ متعلَّقُهما، وهنَا قد فُقِد الشرطان، فإنَّ الأصلَ: التي أنعمتُ بها، فالجوابُ أنه إنما حُذِف بعد أَنْ صار منصوباً بحَذْفِ حَرْفِ الجرِّ اتساعاً فبقي: أنعمتُها، وهو نظيرُ: {كالذي خاضوا} [التوبة: ٦٩] في أحدِ الأوجه، وسيأتي تحقيقُه إنْ شاء الله تعالى.
Nimet (النِّعْمَةُ): Kendisiyle lütufta bulunulan şeyin adıdır. O, *zibh* (ذِبْح) ve *ri'y* (رِعْي) gibi *mef'ûl* anlamındaki *fi'l* veznine benzer. Cins ismi olduğu için bununla kastedilen çoğuldur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ الله لاَ تُحْصُوهَا } “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız onu sayıp bitiremezsiniz.” [İbrâhîm: 34]. { الَّتِي أَنْعَمْتُ } [ifadesi] onun sıfatıdır ve âid [zamir] hazfedilmiştir. Eğer: «Mecrûr olduğunda sıla cümlesindeki âid zamirin hazfedilmesinin şartı, ism-i mevsûlün de aynı harf-i cer ile mecrûr kılınması ve her ikisinin müteallakının (bağlandığı ögenin) bir olmasıdır. Burada ise iki şart da yoktur; zira aslı: [التي أنعمتُ بها] şeklindedir» denilirse; cevap şudur: O, ancak harf-i cer genişletme/müsâmaha (ittisâ') yoluyla hazfedilip mansûb hale geldikten sonra hazfedilmiştir; böylece [geriye] (أنعمتُها) kalmıştır. Bu da vecihlerden birine göre: { كَالَّذِي خَاضُوا } “...o dalanlar gibi...” [Tevbe: 69] [ayetinin] benzeridir. İnşâallâhu Teâlâ bunun tahkiki ileride gelecektir.
و «عليكُمْ» متعلِّقٌ به، وأتى ب «على» دلالةً على شمولِ النعمةِ لهم.
«Aleyküm» (عَلَيْكُمْ) ifadesi ona müteallıktır. Nimetin onları bütünüyle kuşattığını göstermek için «alâ» (عَلَى) edatı getirilmiştir.
قوله: {وَأَوْفُواْ بعهدي} هذه جملةٌ أمريةٌ عطْفٌ على الأمريَّةِ قبلَها، ويقال: أَوْفَى وَوَفَى وَوَفَّى مشدَّداً ومخففاً، ثلاثُ لغاتٍ بمعنىً، قال الشاعر:
Yüce Allah'ın: {وَأَوْفُواْ بِعَهْدِي} “Bana verdiğiniz sözü tutun” ayetine gelince: Bu emir cümlesi, kendisinden önceki emir cümlesine atfedilmiştir. Şeddeli ve şeddesiz olarak «evfâ» (أَوْفَى), «vefâ» (وَفَى) ve «veffâ» (وَفَّى) denir; aynı manada üç lehçedir. Şair şöyle demiştir:
٤٠٤ - أمَّا ابنُ طَوْقٍ فقد أَوْفَى بذِمَّتِه ... كما وَفَى بقِلاصِ النَّجْمِ حادِيها
404 - İbn Tavḳ'a gelince, o ahdini tastamam yerine getirdi / Tıpkı Ülker yıldızının devecisinin dişi develere vefa gösterdiği gibi.
فَجَمَع بين اللغتين. ويقال: أَوْفَيْتُ وفَيْتُ بالعهدِ وأَوْفَيت الكيلَ لا غيرُ. وعن بعضِهم أنَّ اللغاتِ الثلاثَ واردةٌ في القرآن، أمَّا «أَوْفى»
Böylece iki lehçeyi bir arada kullanmıştır. «Evfeytü ve vefeytü bi'l-ahdi» (أَوْفَيْتُ وَوَفَيْتُ بِالعَهْدِ - Ahde vefa gösterdim) denir; ölçek için ise sadece «evfeytü'l-keyle» (أَوْفَيْتُ الكَيْلَ - Ölçeği tam yaptım) denir. Bazılarından, bu üç lehçenin de Kur'an'da geçtiği nakledilmiştir: «Evfâ» (أَوْفَى) kalıbı
فكهذه الآية، وأمَّا «وفَّى» بالتشديد فكقوله: {وَإِبْرَاهِيمَ الذي وفى} [النجم: ٣٧] ، وأمَّا «وَفَى» بالتخفيف فلِم يُصَرَّح به، وإنما أُخِذَ مِنْ قوله تعالى: {وَمَنْ أوفى بِعَهْدِهِ مِنَ الله} [التوبة: ١١١] ، وذلك أنَّ أَفْعَلَ التفضيلَ لا يُبْنَى إلا من الثلاثي كالتعجُّب هذا هو المشهورُ، وإنْ كانَ في المسألة كلامٌ كثيرٌ، ويُحْكى أن المستنبِطَ لذلك أبو القاسم الشاطبي، ويجيء «أَوْفَى» بمعنى ارتفع، قال:
bu ayetteki gibidir. Şeddeli olan «veffâ» (وَفَّى) kalıbı ise Yüce Allah'ın: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [en-Necm: 37] “Ve çok vefakar olan İbrahim'in [sahifelerindekiler]” buyruğundaki gibidir. Şeddesiz olan «vefâ» (وَفَى) kalıbına gelince, açıkça zikredilmemiş olup Yüce Allah'ın: {وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ} [et-Tevbe: 111] “Ahdine Allah'tan daha vefakar kim vardır?” buyruğundan çıkarılmıştır. Çünkü taaccüb fiili gibi ism-i tafdîl de —meşhur olan görüşe göre, bu meselede çok söz bulunmakla birlikte— ancak sülâsî (üç harfli) fiilden türetilir. Bunu istinbat edenin Ebü'l-Kāsım eş-Şâtıbî olduğu nakledilir. «Evfâ» fiili 'yükseldi' manasına da gelir; şair şöyle demiştir:
٤٠٥ - رُبَّمَا أَوْفَيْتُ في عَلَمٍ ... تَرْفَعَنْ ثوبي شَمالاتُ
405 - Nice defa yüksek bir dağ tepesine çıktım da / Kuzey rüzgârları elbisemi havalandırıverdi.
و «بعهدي» متعلِّقٌ ب «أَوْفُوا» والعَهْدُ مصدرٌ، ويُحتمل إضافتُه للفاعل أو المفعول. والمعنى: بما عَاهَدْتُكم عليه من قَبول الطاعة، ونحوُه: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يابني آدَمَ} [يس: ٦٠] أو بما عاهَدْتموني عليه، ونحوُه: {وَمَنْ أوفى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهِ الله} [الفتح: ١٠] ، {صَدَقُواْ مَا عَاهَدُواْ الله عَلَيْهِ} [الأحزاب: ٢٣] .
«Bi-ahdî» (بِعَهْدِي) ifadesi «evfû» (أَوْفُوا) fiiline müteallıktır. Ahid (العَهْدُ) bir masdardır; faile veya mef'ûle muzâf olması muhtemeldir. Anlamı: İtaati kabul hususunda size emrettiğim/ahdettiğim şeydir; nitekim {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ} [Yâsîn: 60] “Ey Âdemoğulları! Size ahdetmedim mi?” ayeti böyledir. Ya da bana karşı bağlandığınız/söz verdiğiniz şeydir; nitekim {وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ} [el-Feth: 10] “Kim Allah'a verdiği sözü yerine getirirse” ve {صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} [el-Ahzâb: 23] “Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar” ayetleri de bu kabildendir.
قوله: «أُوْفِ» مجزومٌ على جوابِ الأمر، وهل الجازمُ الجملةُ الطلبيةُ
{أُوفِ} ifadesi emrin cevabı olduğu için meczûmdur. Cezmeden amilin, şart anlamını içermesi sebebiyle bizzat talep cümlesinin
نفسُها لِما تضمَّنَتْه مِنْ معنى الشرط، أو حرفُ شرطٍ مقَدَّرٌ تقديرُه: «إنْ تُوفوا بعَهْدي أُوفِ» قولان. وهكذا كلُّ ما جُزِم في جوابِ طلبٍ يَجْري [فيه] هذا الخلاف.
kendisi mi, yoksa takdiri «Bana verdiğiniz ahdi tutarsanız ben de size olan ahdimi tutarım» (إنْ تُوفُوا بِعَهْدِي أُوفِ) şeklinde olan takdirî bir şart harfi mi olduğu hususunda iki görüş vardır. Talep cevabında meczûm olan her yerde bu ihtilaf geçerlidir.
و «بعَهْدِكم» متعلِّقٌ به، وهو محتمِلٌ للإِضافةِ إلى الفاعلِ أو المفعولِ كما تقدَّم.
«Bi-ahdikum» (بِعَهْدِكُمْ) ifadesi ona müteallıktır; daha önce geçtiği üzere faile veya mef'ûle izâfet taşımaya muhtemeldir.
قولُه: {وَإِيَّايَ فارهبون} «إيَّاي» ضميرٌ منصوبٌ منفصلٌ، وقد عُرِفَ ما فيه من الفاتحة. ونصبُه بفعلٍ محذوفٍ يفسِّرهُ الظاهرُ بعدَه، والتقديرُ: «وإياي ارهبوا فارهبون» وإنما قَدَّرْتُه متأخراً عنه، لأنَّ تقديرَه متقدِّماً عليه لا يَحْسُنُ لانفصالِه، وإن كان بعضُهم قَدَّره كذلك. والفاءُ في «فارهبون» فيها قولان للنحويين، أحدُهما: أنها جوابُ أمر مقدَّر تقديرُه: تَنَبَّهوا فارهبون، وهو نظيرُ قولِهم: «زيداً فاضرب» أي: تنبَّهْ فاضربْ زيداً، ثم حُذِف: تَنَبَّه فصار: فاضْرِب زيداً، ثم قُدِّم المفعولُ إصلاحاً للَّفْظِ، لئلا تقعَ الفاءُ صدراً، وإنما دَخَلَتِ الفاءُ لتربِطَ هاتين الجملتين.
Yüce Allah'ın: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} “Ve yalnız benden korkun” ayetine gelince: «İyyâye» (إِيَّايَ) mansub munfasıl zamirdir; Fâtiha sûresinde buna dair açıklamalar geçmişti. Nasbı, sonrasındaki zahir lafzın tefsir ettiği mahzûf bir fiille olmuştur; takdiri «Ve bana, [yalnız benden] korkun, yalnız benden korkun» (وَإِيَّايَ ارْهَبُوا فَارْهَبُونِ) şeklindedir. Ayrı (munfasıl) olması sebebiyle önce takdir edilmesi uygun düşmeyeceğinden dolayı onu sonraya takdir ettim; her ne kadar bazısı öne takdir etmiş olsa da. «Ferhebûn»daki fâ (فَ) hakkında nahivcilerin iki görüşü vardır: Birincisi, onun takdiri «Uyanın/kendinize gelin de yalnız benden korkun» (تَنَبَّهُوا فَارْهَبُونِ) şeklinde olan mahzûf bir emrin cevabı olmasıdır. Bu, «Zeyd'i döv» (زَيْداً فَاضْرِبْ) yani «Uyan da Zeyd'i döv» (تَنَبَّهْ فَاضْرِبْ زَيْداً) demelerinin bir benzeridir; sonra «tenebbeh» (تَنَبَّهْ) hazfedilip «fadrib Zeyden» (فَاضْرِبْ زَيْداً) olmuş, ardından fâ başa gelmesin diye lafzı düzeltmek maksadıyla mef'ûl öne geçirilmiştir. Fâ harfi ise sırf bu iki cümleyi birbirine bağlamak için dahil olmuştur.
والقولُ الثاني في هذه الفاءِ: أنها زائدةٌ. وقال الشيخ بعد أن حكى القولَ الأولَ: «فتحتملُ الآيةُ وجهين أحدُهما: أن يكونَ التقديرُ: وإياي ارهبوا تنبَّهُوا فارهبون، فتكونُ الفاء دَخَلَتْ في جواب الأمر وليست مؤخرةً من تقديم. والوجهُ الثاني أن يكونَ التقديرُ: وتنبَّهوا فارهبون، ثم قُدِّم المفعولُ فانفصلَ وأُتِي بالفاء حين قُدِّم المفعول،
Bu fâ harfi hakkındaki ikinci görüş ise zâid olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân], birinci görüşü naklettikten sonra şöyle demiştir: «Ayet iki veçhe muhtemeldir: Birincisi, takdirin: 'Yalnız benden korkun; uyanın da benden korkun' (وَإِيَّايَ ارْهَبُوا تَنَبَّهُوا فَارْهَبُونِ) şeklinde olmasıdır. Böylece fâ, öne alınmış bir ifadeden geri bırakılmış olmaksızın emir cevabına dahil olmuş olur. İkinci vecih ise takdirin: 'Uyanın da benden korkun' (وَتَنَبَّهُوا فَارْهَبُونِ) şeklinde olması, ardından mef'ûlün öne geçirilip munfasıl hale gelmesi ve mef'ûl öne geçirildiği sırada fâ'nın getirilmesidir.
وفعلُ الأمر الذي هو تنبَّهوا محذوفٌ، فالتقى بحذفِه الواوُ والفاءُ، يعني فصارَ التقديرُ: وفإياي ارهَبُوا، فقُدِّم المفعولُ على الفاءِ إصلاحاً للفظ، فصارَ: وإيَّاي فارهبوا، ثم أُعيد المفعولُ على سبيل ِ التأكيد ولتكميل الفاصِلةِ، وعلى هذا» فإيَّاي «منصوبٌ بما بَعده لا بفعلٍ محذوفٍ، ولا يَبْعُد تأكيد المنفصل بالمتصل كما لا يمتنعُ تأكيدُ المتصلِ بالمنفصلِ، وفيه نظرٌ.
«Tenebbehû» (تَنَبَّهُوا) olan emir fiili mahzûftur; onun hazfiyle vâv ve fâ harfleri yan yana gelmiştir. Yani takdir 've fe-iyyâye'rhebû' (وَفَإِيَّايَ ارْهَبُوا) haline gelmiş, lafzı düzeltmek için mef'ûl fâ'nın önüne geçirilerek 've iyyâye ferhebû' (وَإِيَّايَ فَارْهَبُوا) olmuş, sonra tekit ve fâsılaları tamamlamak amacıyla mef'ûl tekrarlanmıştır. Buna göre «fe-iyyâye» (فَإِيَّايَ), mahzûf bir fiille değil, sonrasındaki fiille mansubdur. Muttasıl zamirin munfasıl zamirle tekit edilmesi caiz olduğu gibi, munfasıl zamirin muttasıl zamirle tekit edilmesi de uzak bir ihtimal değildir.» Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır.
والرَّهَبُ والرَّهْبُ والرَّهْبةُ: الخوفُ، مأخوذٌ من الرَّهابة وهي عَظْْمٌ في الصدر يؤثِّر فيه الخوف.
Er-Rehab (الرَّهَبُ), er-rahb (الرَّهْبُ) ve er-rahbeh (الرَّهْبَةُ) korku demektir; göğüste korkunun etkilediği bir kemik olan 'er-rahâbe'den (الرَّهَابَة) alınmıştır.
قوله تعالى: {بِمَآ أَنزَلْتُ} . . «ما» يجوز أن تكونَ بمعنى الذي، والعائدُ محذوفٌ، أي: الذي أَنْزَلْتُه، ويجوز أن تكونَ مصدريةً، والمصدرُ واقعٌ موقعَ المفعولِ أي بالمنزَّلِ. و «مصدقاً» نصبٌ على الحالِ، وصاحبُها العائدُ المحذوفُ. وقيل: صاحبُها «ما» والعاملُ فيها «آمنوا» وأجازَ بعضُهم أن تكونَ «ما» مصدريةً من غير جَعْلِه المصدرَ واقعاً موقعَ مفعولٍ به، وجَعَل «لِما معكم» من تمامه، أي: بإنزالي لِما معكم، وجَعَل «مُصَدِّقاً»
Yüce Allah'ın: {بِمَا أَنْزَلْتُ} “indirdiğime” ayetine gelince: «Mâ» (مَا) ism-i mevsûl manasında olup aid zamirinin mahzûf olması, yani «indirdiğim şeye» (الَّذِي أَنْزَلْتُهُ) takdirinde olması caizdir; masdariyye olup masdarın mef'ûl yerine kaim olması, yani «indirilen şeye» (بِالْمُنَزَّلِ) takdirinde olması da caizdir. «Musaddikan» (مُصَدِّقاً) hâl olarak mansubdur; hâl sahibi ise mahzûf olan aid zamiridir. Hâl sahibinin «mâ» olduğu ve onda amilin «âminû» (آمِنُوا) olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise masdarı mef'ûlün bih yerine koymaksızın «mâ»nın masdariyye olmasını caiz görmüş, «limâ me‘aküm» (لِمَا مَعَكُمْ) ifadesini onun tamamlayıcısı kılmış, yani «yanınızdakini indirmeme» takdirini vermiş ve «musaddikan» lafzını da
حالاً من «ما» المجرورةِ باللامِ قُدِّمَتْ عليها وإن كان صاحبُها مجروراً، لأنَّ الصحيحَ جوازُ تقديمِ حالِ المجرورِ [بحرفِ الجر] عليه كقولِه:
lâm ile mecrur olan «mâ»nın hâli kılmıştır; hâl sahibi mecrur olsa bile önüne geçirilmiştir. Zira sahih olan görüşe göre, [harf-i cer ile] mecrur olan kelimenin hâlinin onun önüne geçmesi şu beyitte olduğu gibi caizdir:
٤٠٦ - فإنْ تَكُ أَذْوادٌ أُصِبْنَ ونِسْوَةٌ ... فَلَنْ يَذْهبوا فَرْغاً بقَتْلِ حِبالِ
406 - Eğer yağmalanan develer ve [esir edilen] kadınlar varsa / Hıbâl'in öldürülmesi karşılığında bunlar asla heder (boşa gitmiş) olmayacaktır.
«فَرْغا» حالٌ من «بقتل» ، وأيضاً فهذه اللامُ زائدةٌ فهي في حكم المُطَّرح، و «مصدقاً» حالٌ مؤكدة، لأنه لا تكونُ إلا كذلك. والظاهرُ أنَّ «ما» بمعنى الذي، وأنَّ «مصدقاً» حالٌ مِنْ عائدِ الموصولِ، وأنَّ اللامَ في «لِما» مقويةٌ لتعدية «مصَدِّقاً» ل «ما» الموصولةِ بالظرف.
«Ferğan» (فَرْغاً) kelimesi «bi-katli» (بِقَتْلِ) ifadesinden hâldir. Ayrıca bu lâm harfi zâiddir, dolayısıyla yok hükmündedir. «Musaddikan» (مُصَدِّقاً) tekit edici bir hâldir; çünkü başka türlü olması mümkün değildir. Zahir olan ise «mâ»nın «ellezî» anlamında olması, «musaddikan»ın mevsûlün aid zamirinden hâl olması ve «limâ»daki lâm harfinin de «musaddikan» kelimesinin zarfla mevsûl olan «mâ»ya geçişini (teaddîsini) güçlendirici olmasıdır.
قوله: {أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} «أولَ» خبرُ «كان» قبلَه، وفيه أربعة أقوال، أحدُها وهو مذهبُ سيبويهِ أنه أَفْعَل، وأنَّ فاءَه وعينَه واوٌ، وتأنيثَه أُوْلى، وأصلُها: وُوْلى، فأُبْدِلَتِ الواوُ همزةً وجوباً، وليست مثلَ «وُوْرِيَ» في عَدَمِ قَلْبها لسكونِ الواوِ بعدَها، لأنَّ واوَ «أُولَى» تَحَرَّكت في الجمعِ في قولهم «أُوَل» ، فحُمِلَ المفردُ على الجمعِ في ذلك. ولم يَتَصَرَّفْ من «أوَّل» فِعْلٌ لاستثقاله. وقيل: هو مِنْ وَأَل إذا نجا، ففاؤُه واوٌ وعينُه همزةٌ، وأصلُه أَوْ أَل، فَخُفِّفَت بأَنْ قُلِبَتِ الهمزةُ واواً، وأُدْغِم فيها الواوُ فصار: أوَّل، وهذا ليسَ بقياس تخفيفِه، بل قياسُه أن تلقى حركةُ الهمزةِ على الواو الساكنة
Yüce Allah'ın: {أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “onu inkar edenlerin ilki” ayetindeki «evvele» (أَوَّلَ), öncesindeki «kâne»nin (كَانَ) haberidir. Bu hususta dört görüş vardır: Birincisi ve Sîbeveyhi'nin benimsediği görüş; onun «ef'al» (أَفْعَل) vezninde olduğu, fâü'l-fiilinin ve aynü'l-fiilinin vâv olduğu, müennesinin «ûlâ» (أُولَى) geldiğidir. Aslı «vûlâ» (وُوْلَى) idi, vâv zorunlu olarak hemzeye çevrildi; kendisinden sonraki vâvın sükûnu sebebiyle hemzeye çevrilmeyen «vûriye» (وُوْرِيَ) gibi değildir; zira «ûlâ»nın vâvı, «uvel» (أُوَل) şeklindeki çoğulunda harekeli olmuştur, bu sebeple müfredi bu hususta çoğuluna hamledilmiştir. Ağırlığından dolayı «evvel» kelimesinden fiil çekimi yapılmamıştır. Kurtuldu manasındaki 've-e-le' (وَأَلَ) kökünden olduğu da söylenmiştir; buna göre fâü'l-fiili vâv, aynü'l-fiili hemzedir, aslı «ev'el»dir (أَوْأَل). Hemze vâva kalbedilip vâv da ona idgam edilerek «evvel» (أَوَّل) şeklinde hafifletilmiştir. Ancak bu onun kıyasa uygun hafifletilmesi değildir; zira kıyas, hemzenin harekesinin sakin vâva verilmesi
وتُحْذَفُ الهمزةُ، ولكنهم شَبَّهوه بخَطِيَّة وبرِيَّة، وهو ضعيفٌ، والجمع: أَوائل وأَوالي أيضاً على القلب. وقيل: هو من آل يَؤُول إذا رَجَع، وأصلُه: أَأْوَل بِهمزتين الأولى زائدةٌ والثانيةُ فاؤُه، ثم قُلِب فأُخِّرَتِ الفاءُ بعد العين فصار: أوْأَل بوزن أَعْفَل، ثم فُعِلَ به ما فُعِل في الوجهِ الذي قبلَه من القلب والإِدغامِ وهو أضعفُ منه. وقيل: هو وَوَّل بوزن فَوْعَلِ، فأُبْدِلَتِ الواوُ الأولَى همزةً، وهذا القولُ أَضْعَفُها؛ لأنه كان ينبغي أن ينصرفَ ليس إلاَّ. والجمعُ: أوائل، والأصلُ: وَواوِل، فَقُلِبتِ الأولى همزةً لِما تقدَّم، والثالثة أيضاً لوقوعِها بعد ألفِ الجمعِ.
ve hemzenin hazfedilmesidir. Fakat bunu «hatıyye» (خَطِيَّة) ve «beriyye»ye (بَرِيَّة) benzetmişlerdir ki bu zayıf bir görüştür. Çoğulu «evâil» (أَوَائِل) ve kalp yoluyla «evâlî» (أَوَالِي) gelir. Döndü manasındaki 'âle-yeûlü'den (آلَ يَؤُولُ) geldiği de söylenmiştir; aslı ilki zâid ikincisi fâü'l-fiili olmak üzere iki hemzeyle «e'vel»dir (أَأْوَل). Sonra kalp yapılıp fâü'l-fiil aynü'l-fiilden sonraya bırakılmış ve «a'fel» (أَعْفَل) vezninde «ev'el» (أَوْأَل) olmuş, sonra da bir önceki vecihte yapılan kalp ve idgam işlemleri buna da uygulanmıştır; bu ise ondan daha zayıftır. «Fev'al» (فَوْعَل) vezninde «vevvel» (وَوَّل) olduğu, ilk vâvın hemzeye çevrildiği de söylenmiştir; bu görüş görüşlerin en zayıfıdır, çünkü [eğer öyle olsaydı] sadece munsarif olması gerekirdi. Çoğulu «evâil»dir (أَوَائِل); aslı «vevâvil»dir (وَوَاوِل), birincisi daha önce geçen kural gereği, üçüncüsü de cemi elifinden sonra geldiği için hemzeye kalbedilmiştir.
واعلم أَنَّ «أَوَّل» أَفْعَلُ تفضيلٍ، وأَفْعَلُ التفضيلِ إذا أُضيفَ إلى نكرةٍ كان مفرداً مذكراً مطلقاً.
Bil ki «evvel» (أَوَّل) ism-i tafdîldir; ism-i tafdîl bir nekraya muzâf olduğunda mutlak olarak müfred ve müzekker olur.
ثم النكرةُ المضافُ إليها أَفْعل: إمَّا أن تكونَ جامدةً أو مشتقةً، فإنْ كانَتْ جامدةً طابقَتْ ما قبلها نحو: الزيدان أفضلُ رجلَيْن، الزيدون أفضلُ رجال، الهنداتُ أفضلُ نسوةٍ. وأجاز المبردُ إفرادَها مطلقاً ورَدَّ عليه النَّحْويون. وإن كانَتْ مشتقةً فالجمهورُ أيضاً على وجوبِ المطابقةِ نحو: «الزيدُون أفضلُ ذاهبين وأكرمُ قادمين» ، وأجازَ بعضُهم المطابقةَ وعدَمَها، أنشد الفراء:
İsm-i tafdîlin muzâf olduğu nekra ya câmid ya da müştak olur. Câmid olduğunda: «ez-Zeydâni efdalü raculeyni» (الزَّيْدَانِ أَفْضَلُ رَجُلَيْنِ - İki Zeyd, iki adamın en faziletlisidir), «ez-Zeydûne efdalü ricâlin» (الزَّيْدُونَ أَفْضَلُ رِجَالٍ - Zeydler, adamların en faziletlisidir), «el-Hindâtü efdalü nisvetin» (الهِنْدَاتُ أَفْضَلُ نِسْوَةٍ - Hindler, kadınların en faziletlisidir) örneklerinde olduğu gibi kendisinden öncekine mutabakat sağlar. Müberred onun mutlak olarak müfred kılınmasını caiz görmüş, nahivciler ise ona itiraz etmiştir. Eğer müştak ise cumhura göre: «ez-Zeydûne efdalü zâhibîne ve ekramü kâdimîne» (الزَّيْدُونَ أَفْضَلُ ذَاهِبِينَ وَأَكْرَمُ قَادِمِينَ - Zeydler, gidenlerin en faziletlisi ve gelenlerin en cömertidir) örneklerinde olduğu gibi yine mutabakat vaciptir. Bazıları ise mutabakatı da mutabakat yapmamayı da caiz görmüştür. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
٤٠٧ - وإذا هُمُ طَعِمُوا فَالأَمُ طاعِمٍ ... وإذا هُمُ جاعوا فَشَرُّ جِياعِ
407 - Yemek yediklerinde yemek yiyenlerin en alçağıdırlar / Acıktıklarında ise açların en şerlileridirler.
فَأَفْرَدَ في الأولِ وطابَقَ في الثاني. ومنه عندَهم: {وَلاَ تكونوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} .
[Şair] birincisinde müfred getirmiş, ikincisinde ise mutabakat sağlamıştır. Onlara göre: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “Onu inkar edenlerin ilki olmayın” ayeti de bu kabildendir.
إذا تقرَّر هذا فكان ينبغي على قولِ الجمهور أن يُجْمع «كافر» ، فأجابوا عن ذلك بأوجهٍ: أَجْوَدُها: أَنَّ أَفْعَل في الآية وفي البيتِ مضافٌ لاسمٍ مفردٍ مُفْهِمٍ للجمع حُذِفَ وبَقيتْ صفتُه قائمةً مَقامَه، فجاءت النكرةُ المضافُ إليها أفْعَل مفردةٍ اعتباراً بذلك الموصوف المحذوف، والتقديرُ: ولا تكونوا أولَ فريقٍ أو فوجٍ كافرٍ، وكذا: فَالأَمُ فريقٍ طاعمٍ، وقيل: لأنه في تأويل: أوَّلَ مَنْ كفر به، وقيل: لأنه في معنى: لا يكُنْ كلُّ واحدٍ منكم أولَ كافرٍ، كقولِك: كساناً حُلَّةً أي: كلَّ واحدٍ منا، ولا مفهومَ لهذهِ الصفةِ هنا فلا يُراد: ولا تكونوا أولَ كافرٍ بل آخرَ كافر. ولمَّا اعتقدَ بعضُهم أنَّ لها مفهوماً احتاجَ إلى تأويل جَعْلِ «أول» زائداً، قال: تقديرُه ولا تكونوا كافرين به، وهذا ليس بشيء، وقدَّره بعضُهم بأَنَّ ثمَّ معطوفاً محذوفاً تقديرُه: ولا تكونوا أولَ كافرٍ به ولا آخرَ كافرٍ، ونصَّ على الأول لأنه أَفْحَشُ للابتداءِ به، وهو نظيرُ قولِه:
Bu durum sabit olunca cumhurun görüşüne göre «kâfir» kelimesinin çoğul yapılması gerekirdi. Buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: Bunların en güzeli; ayette ve beyitte geçen ism-i tafdîlin, hazfedilmiş ve sıfatı onun yerine geçmiş olan, çoğul anlamı ifade eden müfred bir isme muzâf olmasıdır. Böylece ism-i tafdîlin muzâf olduğu nekra, hazfedilen o mevsûf dikkate alınarak müfred gelmiştir. Takdiri şöyledir: «İnkar eden ilk topluluk/grup olmayın» (ولا تكونوا أول فريق أو فوج كافر); yine aynı şekilde: «Yemek yiyen en alçak topluluk» (فألأم فريق طاعم). Bunun «onu inkar edenlerin ilki» (أوَّل من كفر به) tevilinde olduğu da söylenmiştir. Tıpkı senin «Bize birer elbise giydirdi» (كسانا حُلّة) yani 'her birimize' demen gibi; «Her biriniz onu inkar eden ilk kişi olmasın» (لا يكن كل واحد منكم أول كافر) manasında olduğu da söylenmiştir. Bu sıfatın burada mefhûmu (zıt anlamı) yoktur; dolayısıyla 'ilk inkar eden olmayın da son inkar eden olun' manası kastedilmemiştir. Bazıları bu sıfatın bir mefhûmu olduğunu zannedince «evvel» kelimesini zâid kılma teviline ihtiyaç duymuş ve takdirinin «onu inkar edenler olmayın» (ولا تكونوا كافرين به) şeklinde olduğunu söylemiştir; ancak bu bir hiçtir. Bazıları ise orada mahzûf bir matûf takdir etmiş ve anlamı: «Onu ne ilk inkar eden ne de son inkar eden olun» şeklinde açıklamışlardır; ilkine başlamak daha çirkin olduğu için özellikle onu zikretmiştir. Bu durum, şairin şu sözünün bir benzeridir:
٤٠٨ - مِنْ اُناسٍ ليسَ في أَخْلاقِهِمْ عاجلُ ... الفُحْشِ ولا سوءُ الجَزَعْ
408 - Öyle bir topluluktan ki ahlaklarında ne peşin (hemen ortaya çıkan) / Bir hayasızlık vardır ne de kötü bir sabırsızlık.
لا يريد أن فيهم فُحْشاً آجِلاً، بل يريد لا فُحْشَ عندهم لا عاجلاً ولا آجِلاً. والهاءُ في «به» تعودُ على «ما أَنْزَلْتُ» وهو الظاهرُ، وقيل: على «ما معكم» وقيل: على الرسولِ ﵇ لأنّ التنزيلَ يَسْتَدْعِي مُنَزَّلاً إليه، وقيل: على النعمةِ ذهاباً بها إلى معنى الإِحسانِ.
Onlarda sonradan ortaya çıkacak bir hayasızlığın var olduğunu kastetmemekte; bilakis onların katında ne peşin ne de sonradan hiçbir hayasızlığın bulunmadığını kastetmektedir. «Bihi»deki (بِهِ) zamir {مَا أَنْزَلْتُ} “indirdiğime” ifadesine dönmektedir ki zahir olan budur. «Yanınızdakine» (ما معكم) döndüğü de söylenmiştir. İndirme fiili kendisine indirilen bir kimseyi gerektirdiği için Resûlullah'a (aleyhisselâm) döndüğü de söylenmiştir. İhsan manası kastedilerek nimete döndüğü de ileri sürülmüştür.
قوله: {بِآيَاتِي ثَمَناً قَلِيلاً} متعلِّقٌ بالاشتراءِ قبلَه، وضُمِّنَ الاشتراءُ معنى الاستبدالِ، فلذلك دَخَلَتِ الباءُ على الآياتِ، وكان القياسُ دخولَها على ما هو ثَمَنٌ لأنَّ الثمنَ في البيعِ حقيقتُه أن يَشْتَرَى به لا أَنْ يَشْتَري لكنْ لَمَّا دَخَلَ الكلامَ معنى الاستبدالِ جازَ ذلك، لأنَّ معنى الاستبدالِ أن يكونَ المنصوبُ فيه حاصلاً والمجرورُ بالباءِ زائلاً. وقد ظَنَّ بعضُهم أنَّ «بَدَّلْتُ الدرهمَ بالدينار» وكذا «أَبْدَلْتُ» أيضاً أنَّ الدينارَ هو الحاصلُ والدرهمَ هو الزائلُ، وهو وَهْمٌ، ومِنْ مجيءِ اشترى بمعنى استبدل قوله:
Yüce Allah'ın: {بِآيَاتِي ثَمَناً قَلِيلاً} “Ayetlerimi az bir değere satmayın” buyruğundaki «bi-âyâtî» (بِآيَاتِي) öncesindeki satın alma (iştirâ) fiiline müteallıktır. Satın alma fiiline değiştirme (istibdâl) manası yüklenmiştir; işte bu yüzden bâ (ب) harfi «âyât» kelimesinin üzerine dahil olmuştur. Kıyasa uygun olan ise onun bedel (semen) olan şeyin üzerine dahil olmasıydı; zira alışverişte semenin hakikati, onunla satın alınmasıdır, onun satın alınması değildir. Ne var ki söze değiştirme manası girince bu caiz olmuştur; çünkü değiştirme (istibdâl) manasında mansub olan elde edilen, bâ ile mecrur olan ise elden çıkarılandır. Bazıları «Dirhemi dinarla değiştirdim» (بَدَّلْتُ الدِّرْهَمَ بِالدِّينَارِ) ve aynı şekilde «ebdeltü» (أَبْدَلْتُ) sözünde dinarın elde edilen, dirhemin ise elden çıkarılan olduğunu zannetmiştir ki bu bir vehimdir. Satın alma fiilinin değiştirme manasında gelişine dair şairin şu sözü vardır:
٤٠٩ - كما اشْتَرَى المسلمُ إذا تَنَصَّرا ... وقول الآخر:
409 - Hristiyan olduğu zaman Müslümanın [dinini] değiştirdiği gibi. / Diğer şairin sözü de şöyledir:
٤١٠ - فإنْ تَزْعُمِينِي كُنْتُ أَجْهَلُ فيكم ... فإنِّي شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدكِ بالجَهْلِ
410 - Eğer senin aranda cahillik ettiğimi ileri sürüyorsan / Şüphesiz ki ben senden sonra cahilliğe karşılık yumuşak huyluluğu satın aldım (değiştim).
وقال المهدوي: «دخولُ الباءِ على الآياتِ كدخولِها على الثَّمن، وكذلك كلُّ ما لا عَيْنَ فيه، وإذا كان في الكلامِ دراهمُ أو دنانيرُ دخَلَتِ الباءُ
Mehdevî şöyle demiştir: «Bâ harfinin ayetlerin üzerine dahil olması, semen üzerine dahil olması gibidir; muayyen bir mal (ayn) olmayan her şey böyledir. Sözde dirhemler veya dinarlar bulunduğunda ise bâ harfi
على الثمنِ قاله الفراء» انتهى.
semen üzerine dahil olur. Bunu Ferrâ söylemiştir.» [Mehdevî'nin sözü] bitti.
يعني أنه إذا لم يكُنْ في الكلامِ درهمٌ ولا دينارٌ صَحَّ أن يكونَ كلُّ من العِوَضَيْن ثمناً ومثمَّناً، لكن يَخْتَلِفُ [ذلك] بالنسبةِ إلى المتعاقِدَيْن، فَمَنْ نَسَب الشراءَ إلى نفسِه أَدْخَلَ الباءَ على ما خَرَج منه وزال عنه ونَصَب ما حَصَل له، فتقولُ: اشتريتُ هذا الثوبَ بهذا العبدِ، وأمَّا إذا كان ثَمَّ دراهمُ أو دنانيرُ كان ثَمَناً ليس إلاَّ، نحو: اشتريْتُ الثوبَ بالدرهمِ، ولا تقول: اشتريتُ الدرهمَ بالثوبِ. وقدَّر بعضُهم [مضافاً] فقال: بتعليمِ آياتي لأنَّ الآياتِ نفسَها لا يُشْتَرى بِها، ولا حاجةَ إلى ذلك، لأنَّ معناه الاستبدال كما تقدَّم.
Yani sözde dirhem ve dinar bulunmadığında, iki bedelden her birinin semen veya semeni ödenen mal (müsemmen) olması sahihtir; ancak [bu durum] akit yapan iki tarafa göre farklılık gösterir. Kim satın alma işini kendine nispet ederse, kendisinden çıkan ve zail olan şeyin başına bâ harfini getirir, elde ettiği şeyi ise mansub yapar. Dolayısıyla 'Bu elbiseyi şu köle karşılığında satın aldım' (اشتريتُ هذا الثوبَ بهذا العبدِ) dersin. Şayet orada dirhemler veya dinarlar varsa, yalnızca semen olurlar; nitekim 'Elbiseyi dirhem karşılığında satın aldım' (اشتريتُ الثوبَ بالدرهمِ) dersin, 'Dirhemi elbise karşılığında satın aldım' (اشتريتُ الدرهمَ بالثوبِ) demezsin. Bazıları [mahzûf bir muzâf] takdir ederek 'Ayetlerimi öğretme karşılığında...' demişlerdir; çünkü bizzat ayetlerin kendisiyle satın alma yapılmaz. Ancak buna gerek yoktur; zira daha önce geçtiği üzere bunun manası değiştirmektir.
و «ثَمناً» مفعولٌ به، و «قليلاً» صفتُه. و {وَإِيَّايَ فاتقون} كقوله {وَإِيَّايَ فارهبون} [البقرة: ٤٠] . وقال هنا: [فاتقون، وهناك فارهبون لأنَّ تَرْكَ المأمورِ به هناك معصيةٌ وهي تَرْكُ ذِكْر النعمةِ والإِيفاءِ بالعَهْدِ، وهنا] تَرْكُ الإِيمانُ بالمُنَزَّلِ والاشتراءُ به ثمناً قليلاً كفرٌ فناسبَ ذِكْرَ الرَّهَب هناك لأنه أخفُّ يجوزُ العَفْوُ عنه لكونِه معصيةً، وذَكَر التقوى هنا لأنه كُفْرٌ لا يجوز العفو عنه، لأنَّ التقوى اتِّخاذُ الوقايةِ لِما هو كائنٌ لا بُدَّ منه.
«Semenen» (ثَمَناً) mef'ûlün bihtir; «kalîlen» (قَلِيلاً) ise onun sıfatıdır. {وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ} “Ve yalnız benden sakının” ifadesi {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} [el-Bakara: 40] “Ve yalnız benden korkun” buyruğu gibidir. Burada [«fettekūn», orada ise «ferhebûn» buyurmuştur; zira orada emredilen şeyin terki bir günahtır (masiyettir) ki o da nimetin anılmasını ve ahdin yerine getirilmesini terk etmektir. Burada ise] indirilene imanın terki ve onun az bir değere satılması küfürdür. Dolayısıyla orada korkunun (reheb) zikredilmesi uygun düşmüştür; çünkü o daha hafiftir ve günah olması sebebiyle bağışlanması caizdir. Burada ise takvayı zikretmiştir; çünkü o küfürdür ve affedilmesi caiz değildir. Zira takva, gerçekleşmesi kaçınılmaz olan şeyden korunma kalkanı edinmektir.
قوله تعالى: {وَلاَ تَلْبِسُواْ الحق بالباطل} : الباءُ: [هنا] معناها الإِلصاقُ، كقولِك: خَلَطْتُ الماءَ باللبن، أَي: لاَ تَخْلِطوا الحقَّ
Yüce Allah'ın: {وَلاَ تَلْبِسُواْ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Hakkı batıla karıştırmayın” ayetine gelince: Bâ harfi [burada] 'Sütü suya karıştırdım' (خلطتُ الماءَ باللبن) sözündeki gibi iltisâk (birbirine yapıştırma/katma) manasındadır. Yani hakkı
بالباطلِ فلا يتميَّزَ. وقال الزمخشري: «إنْ كانت صلةً مثلَها في قولك لَبَسْتَ الشيء بالشيء وخَلَطْتُه به كان المعنى: ولا تكتُبوا في التوراة ما ليس فيها فيختلِطُ الحقَّ المُنَزَّلُ بالباطلِ الذي كتبتم. وإن كانت باءَ الاستعانةِ كالتي في قولِك: كتبْتُ بالقلَمِ كان المعنى: ولا تجعلوا الحقَّ مشتبهاً بباطِلكم الذي تكتبونَه» فأجازَ فيها وجهين كما ترى، ولا يريدُ بقوله: «صلة» أنها زائدةٌ بل يريدُ أنها مُوصِلَةٌ للفعلِ، كما تقدَّم. قال الشيخ: «وفي جَعْلِهِ إياها للاستعانةِ بُعْدٌ وصَرْفٌ عن الظاهرِ مِنْ غيرِ ضرورةٍ، ولا أدري ما هذا الاستبعادُ من وُضوحِ هذا المعنى الحَسَن؟ .
batıla karıştırmayın ki birbirinden ayırt edilemez hale gelmesin. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer bâ harfi 'Bir şeyi diğer bir şeye karıştırdın' sözündeki gibi sıla (geçiş edatı) ise mana şöyle olur: Tevrat'a onda olmayan şeyleri yazmayın ki indirilen hak, kendi yazdığınız batıl ile karışmasın. Şayet 'Kalemle yazdım' sözündeki gibi istiane (vasıta) bâ'sı ise mana şöyle olur: Kendi yazdığınız bâtılınız vasıtasıyla hakkı şüpheli/belirsiz hale getirmeyin.» Görüldüğü üzere iki veçhi de caiz görmüştür. Onun «sıla» sözünden kastı zâid olması değil, daha önce geçtiği üzere fiili mef'ûle ulaştırıcı (mûsıla) olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun bu bâ harfini istiane için kılması bir zorlama ve hiçbir gereklilik olmaksızın zahirden uzaklaşmadır.» Ne var ki bu güzel mananın açıklığı karşısında böyle bir uzak görmenin gerekçesini anlayabilmiş değilim.
قوله: {وَتَكْتُمُواْ الحق} فيه وجهان، أحدُهما وهو الأظهرُ: أنَّه مجزومٌ بالعطفِ على الفعلِ قبلَه، نهاهم عن كلِّ فِعل على حِدَتِه أي: لا تفعلوا لا هذا ولا هذا. والثاني: أنه منصوبٌ بإضمارِ» أَنْ «في جوابِ النهي بعد الواو التي تقتضي المعيةَ، أي: لا تَجْمَعوا بين لَبْسِ الحق بالباطل وكتمانِه، ومنه:
Yüce Allah'ın: {وَتَكْتُمُواْ الْحَقَّ} “Ve hakkı gizlemeyin” ayetinde iki vecih vardır: Birincisi ve en açık olanı; kendisinden önceki fiile atıfla meczûm olmasıdır. Onları her bir fiilden ayrı ayrı nehyetmiştir; yani ne bunu yapın ne de bunu yapın demektir. İkincisi; beraberlik (maiyyet) bildiren vâv'dan sonra nehiy cevabında gizli bir «en» (أَنْ) ile mansub olmasıdır; yani hakkı batıla karıştırmak ile onu gizlemeyi bir arada yapmayın demektir. Şu beyit de bu kabildendir:
٤١١ - لاَ تَنْهَ عن خُلُقٍ وتأتيَ مِثْلَه ... عارٌ عليكَ إذا فَعَلْتَ عظيمُ
411 - Bir ahlaktan nehyedip de kendin benzerini işleme! / Şayet bunu yaparsan senin için pek büyük bir utançtır.
و» أَنْ «مع ما في حيِّزها في تأويلِ مصدرٍ، فلا بُدَّ من تأويلِ الفعلِ الذي قَبلَها بمصدرٍ أيضاً ليصِحَّ عَطْفُ الاسمِ على مثلِه، والتقديرُ: لا يكُنْ منكم لَبْسُ الحقِ بالباطلِ وكتمانُه، وكذا [سائرُ] نظائره. وقال الكوفيون:» منصوب بواو الصرف «، وقد تقدَّم معناه، والوجهُ الأولُ أَحْسَنُ لأنه نَهْيٌ عن كلِّ فِعْلٍ على حِدَتِه. وأمَّا الوجهُ الثاني فإنه نَهْيٌ عن الجمع، ولا يَلْزَمُ مِن النهيِ عن الجمعِ بين الشيئين النهيُ عن كلِّ واحدٍ على حِدَتِه إلا بدليل خارجي
«أَنْ» ve onun sılası (etki alanı) masdar tevilindedir; ismin kendi benzeri üzerine atfedilmesinin sahih olması için kendisinden önceki fiilin de bir masdar ile tevil edilmesi zorunludur. Takdiri ise şöyledir: «Hakkı batıla karıştırmak ve onu gizlemek sizden sâdır olmasın» (لا يكن منكم لَبْسُ الحق بالباطل وكتمانه). Benzerlerinin [tamamı] da böyledir. Kûfeliler: «Sarf vâv'ı ile mansubdur» demişlerdir; bunun anlamı daha önce geçmişti. Birinci vecih daha güzeldir; çünkü o her bir fiilden ayrı ayrı nehyetmektir. İkinci veçhe gelince, o birlikte yapmaktan (cem'den) nehyetmektir. Dışarıdan bir delil olmadıkça, iki şeyi birlikte yapmaktan nehyedilmiş olması, her birinden ayrı ayrı da nehyedilmeyi gerektirmez.
واللَّبْسُ: الخَلْطُ والمَزْجُ، يُقال: لَبَسْتُ عليه الأمرَ أَلْبِسُه خَلَطْتُ بيِّنَه بمُشْكِله، ومنه قولُ الخَنْساء:
el-Lebs (اللَّبْسُ); karıştırmak ve harmanlamaktır. 'Açık olanı karmaşık olanla karıştırdım' anlamında (لَبَسْتُ عليه الأمرَ أَلْبِسُه) denilir. Hansâ'nın şu sözü de bu kabildendir:
٤١٢ - ترى الجلِيسَ يقولُ الحقَّ تَحْسَبُه ... رُشْداً وهيهاتَ فانظُرْ ما به التبسا
412 - Meclistekinin doğruyu söylediğini görür, onu / Doğruluk sanırsın; heyhat! Bir bak, ona neler karışmış!
صَدِّقْ مقالتَه واحذَرْ عَداوَتَهُ ... والبِسْ عليه أموراً مثلَ ما لَبَسا
Sözünü doğrula, düşmanlığından sakın / Onun sana [işleri] karıştırdığı gibi sen de ona karıştır!
وقال العجَّاج:
Accâc da şöyle demiştir:
٤١٣ - لَمَّا لَبَسْنَ الحقَّ بالتجنِّي ... غَنِيْنَ واسْتَبْدَلْنَ زيداً مِنِّي
413 - Hakkı haksız ithamla karıştırdıklarında / Kendilerine yettiler ve beni Zeyd ile değiştirdiler.
ومنه أيضاً:
Şu beyit de bu kabildendir:
٤١٤ - وقد لَبَسْتُ لهذا الأمرَ أَعْصُرَهُ ... حتى تَجَلَّل رأسي الشيبُ فاشْتَعلا
414 - Bu iş için nice çağlar geçirdim / Nihayet başımı aklar kapladı ve alev gibi parladı.
وفي فلان مَلْبَسٌ أي: مُسْتَمْتَعٌ، قال:
'Filanda melbes vardır' (وفي فلان مَلْبَسٌ) sözü 'Ondan istifade edilecek/yararlanılacak bir yön vardır' demektir. [Şair] şöyle demiştir: