ولا يَحْسُن ذلك لأنها حركاتُ بناء، وإنما مَنَع هو ذلك في حركاتِ الإِعراب، وقراءةُ أبي عمرو صحيحةٌ، وذلك أنَّ الهمزةَ حرفٌ ثقيل، ولذلك اجْتُرِئَ عليها بجميع أنواعِ التخفيفِ، فاسْتُثْقِلَتْ عليها الحركةُ فقُدِّرَت، وهذه القراءة تشبه قراءة حمزة - رحمه الله تعالى- في قوله تعالى: {وَمَكْرَ السيىء وَلاَ} فإنه سَكَّن هَمزة «السيء» وَصْلاً، والكلامُ عليهما واحد، والذي حسَّنه هنا أنَّ قبلَ كسرةِ الهمزةِ راءً مكسورةً، والراءُ حرفُ تكريرٍ، فكأنه توالى ثلاثُ كَسَرات فَحَسُنَ التسكينُ، وليت المبردَ اقتدى بسيبويهِ في الاعتذار عن أبي عمرو وفي عَدَم الجرأة عليه:
Bu [görüş] uygun değildir; çünkü bunlar bina (yapı) harekeleridir. O ise bunu yalnızca irab harekelerinde menetmiştir. Ebû Amr'ın kıraati ise sahihtir; zira hemze ağır bir harftir, bu sebeple ona tahfifin (hafifletmenin) her türlüsüyle cüret edilmiştir (uygulanmıştır). Dolayısıyla üzerindeki hareke ağır bulunup [hazfedilerek] takdir edilmiştir. Bu kıraat, Yüce Allah'ın: {وَمَكْرَ السيىء وَلاَ} “...kötü düzen...” kavlindeki Hamza'nın -rahimehullâhu teâlâ- kıraatine benzemektedir. Zira o, vasl (geçiş) halinde «es-Seyyi'» kelimesinin hemzesini sâkin kılmıştır. İkisi hakkındaki açıklama aynıdır. Burada [teskini] güzelleştiren husus ise hemzenin kesresinden önce kesreli bir 'râ' harfinin bulunmasıdır; râ ise tekrir (dil ucunun titremesi) harfidir. Böylece sanki peş peşe üç kesre gelmiş gibi olmuş ve sâkin kılmak (cezm okumak) güzel olmuştur. Keşke el-Müberred, Ebû Amr'ı mazur görme ve ona karşı cüretkâr davranmama hususunda Sîbeveyh'e uysaydı:
٤٧٦ - وابنُ الَّلُبونِ إذا ما لُزَّ في قَرَنٍ ... لم يَسْتَطِعْ صَوْلَةَ البُزْل القَنَاعِيْسِ
476 - İki yaşındaki deve yavrusu bir ipe bağlandığında / Yaşını başını almış koca develerin hamlesine güç yetiremez.
وجميعُ روايةِ أبي عمروٍ دائرةٌ على التخفيفِ، ولذلك يُدْغِمُ المِثْلَيْن والمتقارِبَيْن ويُسَهِّلُ الهمزة ويُسكِّنُ نحو: {يَنصُرْكُمُ} [آل عمران: ١٦٠] ، و {يَأْمُرُكُمْ} [البقرة: ٦٧] ، و {بِأَعْلَمَ بالشاكرين} [الأنعام: ٥٣] على تفصيلٍ معروفٍ عند القرَّاء. ورُوِيَ [عنه] إبدالُ هذه الهمزةِ الساكنةِ ياءً كأنه لم يَعْتَدَّ بالحركةِ المقدَّرةِ، وبعضُهم يُنْكِرُ ذلك [عنه] ، فهذه أربعُ قراءات لأبي عمروٍ. وروى ابنُ عطية عن الزهري «بارِيِِكم» بكسر الياء من غيرِ هَمْزٍ، قال: «ورُوِيَتْ عن نافع» ،
Ebû Amr'ın bütün rivayeti tahfif (hafifletme) esasına dayanır. Bu sebeple o, misleyn (birbirinin aynı) ve mütekāribeyn (birbirine yakın) harfleri idgam eder, hemzeyi teshil eder ve kurrâ nezdinde bilinen bir tafsilat üzere {يَنصُرْكُمُ} “Size yardım ederse” [Âl-i İmrân: 160], {يَأْمُرُكُمْ} “Size emrediyor” [Bakara: 67] ve {بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “Şükredenleri en iyi bilen” [En'âm: 53] gibi kelimeleri sükûn ile okur. Sanki takdir edilen harekeyi hiç dikkate almamış gibi, bu sakin hemzenin yâ harfine ibdali de [ondan] rivayet edilmiştir; bazıları ise bunu [ondan rivayet edilmesini] inkâr eder. İşte bunlar Ebû Amr'a ait dört kıraattir. İbn Atiyye, Zührî'den hemzesiz olarak yâ harfinin kesresiyle «بَارِيِكُمْ» kıraatini rivayet etmiş ve: «Nâfi'den de rivayet edilmiştir» demiştir.
قلت: من حقَّ هذا القارئ أن يُسَكِّنَ الياءَ لأنَّ الكسرةَ ثقيلةٌ عليهَا، ولا يجوزُ ظهورُها إلا في ضرورةِ شعرٍ كقول أبي طالب:
Derim ki: Bu kıraati okuyanın yâ harfini sakin kılması gerekirdi; çünkü kesre onun üzerine ağırdır ve Ebû Tâlib'in şu sözünde olduğu gibi şiir zarureti dışında açıkça telaffuz edilmesi caiz değildir:
٤٧٧ - كَذَبْتُمْ وبَيْتِ اللهِ نُبْزِي مُحَمَّداً ... ولم تَخْتَصِبْ سُمْرُ العَوالِيِّ بالدَّمِ
477 - Allah'ın evine andolsun ki yalan söylediniz; esmer mızrakların uçları / Kana boyanmadıkça Muhammed'i [asla] teslim etmeyiz!
وقرأ قتادة: «فاقْتالوا» وقال: هي من الاستقالةِ، قال ابن جني: «اقتال: افْتَعَل، ويُحَتمل أنْ تكونَ عينُها واواً [كاقتادوا] أو ياءً كاقتاس، والتصريفُ يُضْعِفُ أن تكونَ من الاستقالة» ، ولكن قتادةَ ينبغِي أن يُحْسَنَ الظَّنُّ به في أنه لم يُوْرِدْ إلا بحُجَّةٍ عنده.
Katâde ise: «فَاقْتَالُوا» şeklinde okumuş ve: Bu istikāle (vazgeçme/bağışlanma dileme) kökündendir demiştir. İbn Cinnî şöyle der: «İktâle (اقتال), ifteale (افتعل) veznindedir; aynü'l-fiilinin [iktâdû'daki gibi] vâv veya iktâse'deki gibi yâ olması muhtemeldir. Sarf kaideleri ise bunun istikāleden olmasını zayıf kılmaktadır.» Ancak Katâde hakkında, bunu yanında bulunan bir delile dayanarak naklettiği hususunda hüsnüzan beslemek gerekir.
والبارئ هو الخالقُ، بَرَأَ اللهُ الخَلْقَ أي خَلَقَهم، وقد فَرَّق بعضُهم بين الخالق والبارئ بأنَّ البارئَ هو المُبْدِعُ المُحْدِثُ، والخالِقُ هو المُقَدِّرُ الناقلُ من حالٍ إلى حال. وأصَلُ هذه المادةِ يَدُلُ على الانفصالِ والتميُّزِ، ومنه: بَرَأَ المريضُ بُرْءاً وبَرْءاً وبَرِئْتُ وَبَرَأْتُ أيضاً من الدَّيْن بَراءةً، والبَرِيَّةُ الخَلْق، لأنهم انفصلوا من العَدَمِ إلى الوجودِ، إلا أنَّه لا يُهْمَزُ، وقيل: أصلُه من البَرَى وهو التراب، وسيأتي تحقيقُ القَوْلَيْنِ في موضعِه إن شاء الله تعالى.
Bâri' (البارئ), Hâlık (yaratan) demektir; beraallâhu'l-halka (بَرَأَ اللهُ الخَلْقَ) yani "Allah mahlûkatı yarattı" demektir. Bazıları Hâlık ile Bâri' arasını; Bâri'nin örneksiz icat eden ve var eden (el-Mübdi', el-Muhdis), Hâlık'ın ise takdir eden ve bir halden diğer bir hale geçiren (el-Mukaddir) olduğu şeklinde ayırmıştır. Bu maddenin aslı ayrılmaya ve temeyyüze (farklılaşmaya) delalet eder. Nitekim hastanın iyileşmesine bur' (بُرْء) ve ber' (بَرْء) denmesi ve borçtan beri olunduğunda berâet (بَراءة) denmesi de bundandır. Beriyye (البَرِيَّة) ise mahlûkattır; çünkü onlar yokluktan varlığa ayrılıp çıkmışlardır, şu kadar var ki hemzesiz okunur. Kökünün 'el-berâ' (البَرَى / toprak) kelimesinden geldiği de söylenmiştir. Bu iki görüşün tahkiki inşallah kendi yerinde gelecektir.
قوله: {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ} قال بعضُهم: «ذلكم» مفردٌ واقعٌ موقعَ «ذانكم»
Yüce Allah'ın {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ} “Bu sizin için daha hayırlıdır” kavline dair bazıları şöyle demiştir: «ذَلِكُمْ» tekil bir kelimedir ve tesniye olan «ذَانِكُمْ» kelimesinin yerine geçmiştir;
المثنَّى، لأنه قد تقدَّم اثنان: التوبة والقتلُ. قال أبو البقاء: «وهذا ليس بشيءٍ، لأنَّ قولَه: {فاقتلوا} تفسيرُ التوبةِ فهو واحدٌ» و «خَيْر» أفعلُ تفضيلٍ وأصلُه: أًَخْيَرُ، وإنما حُذِفَتْ همزتُه تخفيفاً ولا تَرْجِعُ هذه الهمزةُ إلا في ضرورةٍ، قال:
çünkü daha önce iki şey geçmiştir: Tövbe ve öldürme. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «Bu bir şey değildir (tutarsızdır); zira {فَاقْتُلُوا} “öldürün” kavli tövbenin tefsiridir, dolayısıyla tektir.» «خَيْرٌ» kelimesi ismi tafdildir ve aslı 'ehyer'dir (أَخْيَرُ); hemzesi sadece tahfif için hazfedilmiştir ve bu hemze ancak zaruret halinde geri gelir. Şair şöyle demiştir:
٤٧٨ - بلالُ خيرُ الناسِ وابنُ الأَخْيَرِ ... ومثلُه شَرّ، لا يجوز أَشَرّ، إلا في ندور، وقد قُرىء: {مَن الكّذَّابُ الأَشَرُّ} [القمر: ٢٦] وإذا بُني من هذه المادةِ فعلُ تعجُّبٍ على أَفْعَل فلا تُحْذَفُ همزتُه إلا في ندورٍ كقولِهم: «ما خَيْرَ اللبنِ للصحيحِ، وما شَرَّه للمبطونِ» فخيرٌ وشَرٌّ قد خَرَجَا عن نظائرهما في بابِ التفضيل والتعجُّب، و «خَيْر» أيضاً مخفَّفَةٌ من خَيَّر على فَيْعِل ولا يكونُ من هذا البابِ، ومنه: «فيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ» قال بعضهم: «مُخَفَّف من خَيِّرات» . والمفضَّلُ عليه محذوفٌ للعلمِ به، أي: خيرٌ لكم من عدم التوبة. ولأَفْعَلِ التفضيلِ أحكامٌ كثيرةٌ وشروطٌ منتشرةٌ لاَ يَحْتملها [هذا] الكتابُ، وإنما نأتي منها بما نضطرُّ إليه.
478 - Bilâl insanların en hayırlısı ve en hayırlısının oğludur... Bunun benzeri de 'şerr'dir (شَرّ), nâdir durumlar dışında 'eşerr' (أَشَرّ) denmesi caiz olmaz; nitekim {مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشَرُّ} “O yalancı ve küstah kimmiş?” [Kamer: 26] şeklinde de okunmuştur. Bu kökten 'ef'ale' (أَفْعَلَ) vezninde taaccüp fiili yapıldığında ise, «Sağlıklı kimse için süt ne kadar hayırlıdır, karın ağrısı çeken için ne kadar şerdir!» sözlerinde olduğu gibi nâdir durumlar dışında hemzesi hazfedilmez. Dolayısıyla hayır (خَيْر) ve şer (شَرّ), tafdil ve taaccüp babında emsallerinden farklılaşmıştır. «خَيْر» kelimesi aynı zamanda 'fey'ıl' (فَيْعِل) veznindeki 'hayyir' (خَيِّر) kelimesinden de hafifletilmiştir ve bu babdan sayılmaz. Nitekim «فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ» ifadesi için bazıları: «'Hayyirât' (خَيِّرَات) kelimesinden hafifletilmiştir» demiştir. Mufaddalun aleyh (kendisinden üstün kılınan şey) ise bilindiği için hazfedilmiştir; yani: Tövbe etmemenizden sizin için daha hayırlıdır. İsmi tafdilin bu kitabın kaldıramayacağı pek çok hükmü ve yaygın şartları vardır; biz bunlardan sadece mecbur kaldığımız kadarına yer veriyoruz.
قولُه تعالى: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} في الكلامِ حَذْفٌ، وهو «فَفَعَلْتُم ما أُمِرْتُمْ به من القتلِ فتابَ عليكم. والفاءُ الأولى في قوله:» فتوبوا «للسببية، لأن الظلمَ سَببُ التوبةِ، والثانيةُ للتعقيبِ، لأنَّ المعنى: فاعْزِموا على التوبة، فاقتلوا أنفسَكم، والثالثةُ متعلقةٌ بمحذوفٍِ، ولا يخلو: إمَّا أن ينتظمَ في قول موسى لهم فيتعلَّقَ بشرطٍ محذوفٍ كأنه: وإنْ فَعَلْتُم فقد تابَ عليكم، وإمَّا أَنْ يكونَ خطاباً من الله لهم على طريقةِ الالتفاتِ، فيكونُ التقديرُ: فَفَعَلْتُم ما أَمركم به موسى فتابَ عليكُم، قاله الزمخشري.
Yüce Allah'ın {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} “Bunun üzerine [O da] tövbenizi kabul etti” kavlinde bir hazif vardır; o da «Öldürme hususunda emrolunduğunuz şeyi yaptınız da O da tövbenizi kabul etti» takdirindedir. «فَتُوبُوا» (Tövbe edin) kavlindeki birinci fâ harfi sebebiyet içindir; zira zulüm tövbenin sebebidir. İkincisi takip (peşisıralık) içindir; çünkü mana: "Tövbeye azmedin de hemen nefislerinizi öldürün" demektir. Üçüncüsü ise mahzuf bir ifadeye mütealliktir. Bu da ya Mûsâ'nın onlara sözü dairesine girer ve sanki: "Şayet yaparsanız O tövbenizi kabul etmiştir" dermiş gibi mahzuf bir şarta müteallik olur; ya da iltifat yoluyla Allah'tan onlara bir hitap olur ki bu takdirde ifade: "Mûsâ'nın size emrettiğini yaptınız da O da tövbenizi kabul etti" şeklinde olur. Bunu Zemahşerî söylemiştir.
قولُه تعالى: {لَن نُّؤْمِنَ لَكَ} : إنَّما تعدَّى باللامِ دونَ الباءِ لأحدِ وجهين: إمَّا أَنْ يكونَ التقديرُ: لَن نُؤْمِنَ لأجلِ قولِك، وإمَّا أَنْ يُضَمَّنَ مَعنى الإِقرارِ، أي: [لَنْ] نُقِرَّ لك بما ادَّعَيْتَه، وقرأ أبو عمرو بإدغام النونِ في اللامِ لتقاربُهِما.
Yüce Allah'ın {لَن نُّؤْمِنَ لَكَ} “Sana asla inanmayacağız” kavlinde [fiil], bâ harfi yerine lâm harfiyle şu iki vecihten biri sebebiyle müteaddi olmuştur: Ya takdir "Senin sözünden dolayı asla inanmayacağız" şeklindedir ya da ikrar manasını tazammun etmiştir; yani: İddia ettiğin şeyi sana [asla] ikrar/itiraf etmeyeceğiz. Ebû Amr ise birbirlerine yakın olmalarından dolayı nûn harfini lâm harfine idgam ederek okumuştur.
قولُه تعالى: «جَهْرَةً» فيه قولان: أحدُهما: أنها مصدرٌ وفيها حينئذٍ قولان، أحدُهما أنَّ ناصبَها محذوفٌ، وهو من لفظِها، تقديرُه: جَهَرْتُمْ جَهْرةً نقله أبو البقاء، والثاني: أنها مصدرٌ من نوعِ الفعلِ فَتَنْتَصِبُ انتصابَ
Yüce Allah'ın «جَهْرَةً» (açıktan açığa) kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Masdar olmasıdır; bu durumda da iki vecih bulunur: Birincisi, onu nasbeden âmilin kendi lafzından mahzuf olmasıdır ki takdiri: "Cehertum cehreten" (açıkça ortaya koydunuz) şeklindedir; bunu Ebu'l-Bekā nakletmiştir. İkincisi: Fiilin türünü bildiren bir masdar olmasıdır; bu durumda da
القُرْفُصاء من قولك: «قَعَدَ القُرْفُصاء» ، «واشتمل الصَمَّاء» ، فإنها نوعٌ من الرؤيةِ، وبه بدأ الزمخشري. والثاني: أنها مصدرٌ واقعٌ موقعَ الحالِ، وفيها حينئذ أربعةُ أقوالٍ، أحدُهما: أنه حالٌ من فاعل «نرى» أي: ذوي جَهْرَةٍ، قاله الزمخشري. والثاني: أنَّها حالٌ من فاعل «قُلْتم» ، أي: قلتم ذلك مجاهِرين، قاله أبو البقاء، وقال بعضُهم: فيكونُ في الكلامِ تقديمٌ وتأخيرٌ، أي: قُلْتم جهرةً لن نؤمِنَ لك، ومثلُ هذا لا يُقال فيه تقديمٌ وتأخيرٌ، بل أتى بمفعولِ القولِ ثم بالحالِ من فاعِلِه، فهو نظيرُ: «ضَرَبْتُ هنداً قائماً» . والثالثُ: أنَّها حَالٌ من اسمِ اللهِ تعالى، أي: نَرَاه ظاهراً غيرَ مستورٍ. والرابعُ: أنَّها حالٌ من فاعلِ «نؤمن» نقله ابنُ عطية، ولا معنى له، والصحيحُ من هذه الأقوالِ الستةِ الثاني.
«قَعَدَ الْقُرْفُصَاءَ» (dizlerini dikip oturdu) ve «اشْتَمَلَ الصَّمَّاءَ» (tek parça örtüye büründü) sözlerindeki 'el-kurfusâ' gibi mensub olur; çünkü bu bir görme türüdür ve Zemahşerî de söze bununla başlamıştır. İkincisi: Hâl makamına kaim bir masdar olmasıdır; bu takdirde de dört görüş vardır: Birincisi: «نَرَى» fiilinin failinden hâl olmasıdır; yani: "Açıkça görenler olarak", bunu Zemahşerî söylemiştir. İkincisi: «قُلْتُمْ» fiilinin failinden hâl olmasıdır; yani: "Bunu açıktan açığa söylediniz", bunu Ebu'l-Bekā söylemiştir. Bazıları da şöyle demiştir: Bu durumda kelamda takdim ve tehir olur; yani: "Açıktan açığa 'sana asla inanmayacağız' dediniz". Oysa böyle bir durum için takdim ve tehir denmez; bilakis kavel mef'ûlü getirilmiş, ardından failinden hâl zikredilmiştir. Bu da «ضَرَبْتُ هِنْداً قَائِماً» (Ayakta iken Hind'e vurdum) sözünün benzeridir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın isminden hâl olmasıdır; yani: "O'nu gizli değil, apaçık görürüz". Dördüncüsü: «نُؤْمِنَ» fiilinin failinden hâl olmasıdır; bunu İbn Atiyye nakletmiştir fakat bunun bir manası yoktur. Bu altı görüşten sahih olanı ikincisidir.
وقرأ ابنُ عباس «جَهَرَةً» بفتح الهاء وفيها قولان، أحدُهما: أنها لغةٌ في جَهْرة، قال ابن عطية: «وهي لغةٌ مسموعةٌ عند البصريين فيما فيه حَرْفُ الحلقِ ساكنٌ قد انفتح ما قبله، والكوفيون يُجيزون فيه الفتحَ وإنْ لَمْ يَسْمعوه» ، وقد تقدَّم تحريرُ القولِ في ذلِك. والثاني: أنها جمعُ «جاهر» ، نحو: خادِم وخَدَم والمعنى: حتى نرى الله كاشفين هذا الأمر، وهي تُؤَيِّدُ كونَ «جهرةً» حالاً من فاعل «نَرى» .
İbn Abbâs ise he harfinin fethasıyla «جَهَرَةً» şeklinde okumuştur. Bunda da iki görüş vardır: Birincisi: «جَهْرَة» kelimesinde bir lügat olmasıdır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu, Basralılara göre öncesi fethalı olup kendisi sakin olan boğaz harfi taşıyan kelimelerde işitilmiş bir lehçedir; Kûfeliler ise işitmeseler bile fethayı caiz görürler.» Bu konudaki sözün tahriri daha önce geçmişti. İkincisi: 'Hâdim' (خَادِم) ve 'hadem' (خَدَم) gibi 'câhir' (جَاهِر) kelimesinin çoğulu olmasıdır. Mana ise: "Bu meseleyi açığa çıkaranlar olarak Allah'ı görünceye kadar" şeklindedir ve bu da «جَهْرَةً» kelimesinin «نَرَى» fiilinin failinden hâl oluşunu destekler.
والجَهْرُ: ضدُّ السِّرِّ وهو الكَشْفُ والظهورُ، ومنه جَهَرَ بالقراءةِ أي: أظهرَها: قال الزمخشري: «كأنَّ الذي يَرى بالعين جاهرٌ بالرؤيةِ، والذي يَرَى بالقلبِ مُخافِتٌ بها» .
Cehr (الجَهْر), sırrın (gizliliğin) zıddıdır; o da açığa çıkarma ve belirme demektir. Nitekim 'cehera bi'l-kırâati' (جَهَرَ بِالقِرَاءَةِ) yani "okuyuşunu açıktan yaptı/sesini yükseltti" ifadesi de bundandır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Sanki gözle gören kimse görmeyi açıktan yapan (câhir), kalple gören ise onu gizleyen (muhâfit) gibidir.»
قوله تعالى: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الغمام} : تقديرُه: وجَعَلْنا الغَمَامَ يُظَلِّلُكُمْ، قال أبو البقاء: «ولا يكونُ كقولِك:» ظَلَّلْتُ زيداً يُظَلُّ «لأن ذلك يقتضي أن يكونَ الغمامُ مستوراً بظِلٍّ آخَرَ» وقيل: التقديرُ: بالغَمامِ، وهذا تفسيرُ معنىً لا إعرابٍ، لأنَّ حَذْفَ حرفِ الجرِّ لا ينقاسُ.
Yüce Allah'ın {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} “Ve bulutları üzerinize gölgelik kıldık” kavlinin takdiri: "Bulutları size gölge yapar kıldık" şeklindedir. Ebu'l-Bekā şöyle der: «Bu, senin: "Gölge alsın diye Zeyd'e gölgelik yaptım" sözün gibi olmaz; çünkü bu takdir, bulutun başka bir gölgeyle örtülü olmasını gerektirir.» Takdirin 'bi'l-gamâmi' (bulut ile) olduğu da söylenmiştir; ancak bu bir irap değil, mana açıklamasıdır; zira cer harfinin hazfedilmesi kıyasa uygun değildir.
والغَمامُ: السَّحابُ لأنه يَغُمُّ وجهَ السماء، أي يستُرُها، وكلُّ مستورٍ مغموم أي مُغَطَّى، وقيل: الغمامُ: السحابُ الأبيضُ خاصةً، ومثلُه الغَيْمُ والغَيْن بالميم والنونِ، وفي الحديثِ «إنه لَيُغَانُ على قَلْبِي» ، وواحدتُه غَمامةٌ فهو اسمُ جنسٍ.
Gamâm (الغَمَام), bulut demektir; çünkü gökyüzünün yüzünü örter/kapatır (yeğummu). Örtülen her şeye 'mağmûm' yani üzeri kapatılmış denir. Gamâmın bilhassa beyaz bulut olduğu da söylenmiştir. Mîm ve nûn harfleriyle 'el-gaym' (الغَيْم) ve 'el-gayn' (الغَيْن) kelimeleri de bunun gibidir. Nitekim hadiste «Şüphesiz kalbime bir perde çekilir (le-yuğânu alâ kalbî)» buyrulmuştur. Tekili 'gamâme'dir (غَمَامَة), dolayısıyla o bir cins ismidir.
والمَنُّ قيل: هو التَّرَّنْجِبين والطَّرَّنْجِيِِن بالتاء والطاء، وقيل: هو مصدرٌ يعني به جميعَ ما منَّ الله تعالى به على بني إسرائيل من النِّعَمِ، وكذلك قِيل في السَّلْوى، إنها مصدرٌ أيضاً، أي: إنَّ لهم بذلك التَّسَلِّيَ، نقلَه الراغبُ، والمَنُّ أيضاً مِقْدارٌ يُوزَنُ به، وهذا يجوزُ إبدالُ نونِه الأخيرةِ حرفَ
Menn (المَنّ) hakkında: Tâ ve tı harfleriyle 'terrencebîn' (التَّرَّنْجَبِين) ve 'tarrencebîn' (الطَّرَّنْجَبِين / kudret helvası) olduğu söylenmiştir. Bunun, Yüce Allah'ın İsrâiloğullarına lütfettiği bütün nimetleri kasteden bir masdar olduğu da söylenmiştir. Aynı şekilde Selvâ (السَّلْوَى) hakkında da bunun bir masdar olduğu, yani bununla teselli buldukları söylenmiştir; bunu Râgıb nakletmiştir. Menn aynı zamanda kendisiyle tartı yapılan bir ölçü birimidir (Batman); bu anlamdaki kelimenin son nûn harfinin illet
علَّة، فيقالُ: «مَنا» مثلَ عَصا، وتثنيتُه مَنَوان، وجمعُه أمْناء. والسَّلْوى المشهورُ أنها السمانى بتخفيفِ الميمِ، طائرٌ معروف. والمَنُّ لا واحدَ له من لفظِه، والسَّلْوى مفردُها سَلْواة، وأنشدوا:
harfine ibdal edilmesi caizdir; dolayısıyla 'asâ' gibi 'menâ' (مَنَا) denir; tesniyesi 'menevân' (مَنَوَان), çoğulu ise 'emnâ' (أَمْنَاء) gelir. Selvâ ise meşhur olan görüşe göre, mîm harfinin tahfifiyle bıldırcın (es-sumânâ) olup bilinen bir kuştur. Menn kelimesinin kendi lafzından bir tekili yoktur. Selvâ'nın müfredi ise 'selvât'tır (سَلْوَاة); nitekim şu beyti inşad etmişlerdir:
٤٧ - ٩- وإني لَتَعْروني لِذِكْراكِ سَلْوَةٌ ... كما انتفضَ السَّلْواةُ مِنْ بَلَلِ القَطْرِ
479 - Seni hatırladığımda beni öyle bir ürperti sarar ki / Tıpkı yağmurun ıslaklığından bıldırcının silkelenmesi gibi.
فيكونُ عندَهم من باب: قمح وقمحة، وقيل: «سَلْوى» مفردٌ وجمعُها سَلاوى، قاله الكسائي، وقيل: سَلْوى يُستعمل للواحدِ والجمعِ، كدَقَلى وشُكاعى وقيل: السَّلْوى: العَسَلُ، قال الهذلي:
Buna göre onlara göre 'kamh' ve 'kamha' (buğday) babından olur. Kisâî'nin belirttiğine göre «سَلْوَى» kelimesinin müfred olup çoğulunun 'selâvâ' (سَلَاوَى) geldiği de söylenmiştir. 'Dekalâ' (دَقَلَى) ve 'şukâ'â' (شُكَاعَى) gibi hem tekil hem çoğul için kullanıldığı da söylenmiştir. Selvâ'nın 'bal' olduğu da söylenmiştir; Hüzeylî şöyle demiştir:
٤٨٠ - وقاسَمَها بالله جَهْداً لأنتمُ ... أَلَذُّ من السَّلْوَى إذا ما نَشُورُها
480 - Ona Allah adına var gücüyle yemin etti ki: Sizler / Petekten sağdığımız baldan bile daha lezzetlisiniz!
وغَلَّطه ابنُ عطية، وادَّعَى الإِجماعَ على أن السَّلْوى طائر، وهذا غيرُ مُرْضٍ من القاضي أبي محمد، فإن أئمةَ اللغةِ نقلوا أن السلوى العَسَلُ، ولم يُغْلِّطوا هذا الشاعرَ، بل يستشهدونَ بقولِه.
İbn Atiyye onu hatalı bulmuş ve selvânın kuş olduğu hususunda icma olduğunu iddia etmiştir. Fakat bu, Kadı Ebû Muhammed'den tatmin edici bir tutum değildir; zira lügat imamları selvânın bal olduğunu nakletmişler ve bu şairi hatalı bulmamış, bilakis onun sözünü şahit getirmişlerdir.
قوله: «كُلُوا» هذا على إضمار القَوْلِ، أي: وقُلْنَا لهم: كُلوا: وإضمارُ القولِ كثيرٌ في لسانِهم، ومنه: {وَالمَلاَئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِّن كُلِّ بَابٍ سَلاَمٌ عَلَيْكُم} [الرعد: ٢٣-٢٤] أي: يقولونَ سلامٌ، «والذينَ اتَّخَذوا من دونِهِ أولياءَ ما نعبدُهم
«كُلُوا» (Yiyin) kavli, kavel (söz) fiilinin gizlenmesi (izmarı) üzeredir; yani: "Onlara: Yiyin dedik". Arapların lisanında kavel fiilinin izmarı çoktur. {وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِم مِّن كُلِّ بَابٍ سَلَامٌ عَلَيْكُم} “Melekler de her kapıdan yanlarına girer ve: 'Selam sizlere!' [derler]” [Ra'd: 23-24] ayeti de bundandır; yani: "Selam derler". «وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا» ayeti de
إلا» أي: يقولون ذلك، «وأمَّا الذين اسْوَدَّتْ وجوهُهم أَكَفَرْتم أي: فيُقال لهم ذلك وقد تقدَّم القولُ في» كل «وتصريفِه.
yani: "Böyle derler" takdirindedir. «وَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُم» ayetinde de yani: "Onlara: İnkâr mı ettiniz? denilir" takdirindedir. «كُلْ» (ye) fiili ve çekimi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
قوله: {مِن طَيِّبَاتِ} » مِنْ «لابتداءِ الغايةِ أو للتبعيضِ، وقال أبو البقاء:» أو لبيانِ الجنسِ والمفعولُ محذوفٌ أي: كُلوا شيئاً من طيبات «وهذا غيرُ مُرْضٍ، لأنه كيف يُبَيَّنُ شيءٌ ثم يُحْذَفُ؟
Yüce Allah'ın {مِن طَيِّبَاتِ} “Temiz şeylerden” kavlindeki «مِنْ» ibtidâ-i gaye (başlangıç) veya teb'îz (kısmîlik) içindir. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «Veya cins beyanı içindir ve mef'ûl mahzuftur; yani: Temiz şeylerden bir şey yiyin takdirindedir.» Ancak bu tatmin edici değildir; çünkü bir şey nasıl hem beyan edilip sonra da hazfedilir?
قوله: {مَا رَزَقْنَاكُمْ} يجوزُ في» ما «أن تكونَ بمعنى الذي، وما بعدها صلةٌ لها والعائدُ محذوفٌ، أي: رزقناكموه، وأن تكونَ نكرةً موصوفةً. فالجملةُ لا محلَّ لها على الأولِ ومحلُّها الجرُّ على الثاني، والكلامُ في العائدِ كما تقدَّم، وأن تكونَ مصدريةً والجملةُ صلتُها، ولم يُحْتَجْ إلى عائدٍ على ما عُرِفَ قبلَ ذلك، ويكونُ هذا المصدرُ واقعاً موقعَ المفعولِ، أي: مِنْ طيباتِ مَرْزُوقِنا.
Yüce Allah'ın {مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiklerimizden” kavlindeki «مَا» edatının 'ellezî' (الَّذِي) manasında [ismi mevsûl] olması caizdir; bu takdirde sonrasındaki ifade onun sılası, âid zamir ise mahzuftur; yani: "Rezaknâkûmuh" (size rızık olarak verdiğimiz şey) takdirindedir. Mevsûf bir nekire olması da caizdir. Buna göre cümle birinci vecihte iraptan mahalli yoktur, ikinci vecihte ise mahallen mecrurdur; âid zamir hakkındaki açıklama da daha önce geçtiği gibidir. Masdariyye olup cümlenin onun sılası olması da caizdir; bu takdirde daha önce bilindiği üzere bir âid zamire ihtiyaç duyulmaz ve bu masdar mef'ûl makamına kaim olur; yani: "Rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden" demektir.
قوله تعالى: {أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} » أنفسَهم «مفعولٌ مقدَّمٌ، و» يَظْلِمُون «في محلِّ النصْبِ لكونِه خبرَ» كانوا «، وقُدِّم المفعولُ إيذاناً باختصاصِ الظلم بهم وأنَّه لا يتعدَّاهم. والاستدراكُ في» لكنْ «واضحٌ. ولا بُدَّ من حَذْفِ جملةٍ قبل قوله {وَمَا ظَلَمُونَا} ، فقدَّره ابنُ عطية: فَعَصَوْا ولم يقابلوا النِّعَمَ بالشكر. وقال الزمخشري:» تقديرُه: فَطَلمُونا بأَنْ كفروا هذه النِّعَمَ وما ظلمونا، فاختصرَ الكلامَ بحذْفِه لدلالةِ {وَمَا ظَلَمُونَا} عليه.
Yüce Allah'ın {أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Kendilerine zulmediyorlardı” kavlindeki «أَنْفُسَهُمْ» mukaddem mef'ûldür. «يَظْلِمُونَ» ise «كَانُوا» fiilinin haberi olması hasebiyle nasb mahallindedir. Zulmün kendilerine has olduğunu ve onları aşıp başkasına geçmediğini bildirmek için mef'ûl öne geçirilmiştir. «لَكِنْ» edatındaki istidrak ise açıktır. {وَمَا ظَلَمُونَا} “Onlar bize zulmetmediler” kavlinden önce bir cümlenin hazfedilmiş olması zorunludur. İbn Atiyye bunu: "İsyan ettiler ve nimetleri şükürle karşılamadılar" şeklinde takdir etmiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Takdiri şöyledir: Bu nimetleri inkâr ederek bize zulmettiklerini sandılar / zulmetmeye kalktılar, oysa bize zulmetmediler. {وَمَا ظَلَمُونَا} kavlinin delaleti sebebiyle bu ifade hazfedilerek kelâm ihtisar edilmiştir (kısaltılmıştır).»
قوله تعالى: {هذه القرية} : هذه: منصوبةٌ عند سيبويه على الظرف وعند الأخفشِ على المفعولِ به، وذك أنَّ كلَّ ظَرْفِ مكانٍ مختصٍّ لا يتَعَدَّى إليه الفعلُ إلا ب «في» تقول: صَلَّيْتُ في البيتِ، ولا تقولُ: صَلَّيْتُ البيتَ؛ إلا ما اسْتُثْني. ومِنْ جملةِ ما اسْتُثْنِي «دَخَلَ» مع كلِّ مكانٍ مختصٍّ، نحو: دَخَلْتُ البيتَ والسوقَ، وهذا مذهبُ سيبويهِ. وقال الأخفشُ: «الواقعُ بعد» دَخَلْتُ «مفعولٌ به كالواقعِ بعد هَدَمْتُ في قولِك:» هَدَمْتُ البيتَ «فلو جاء» دَخَلَ «مع غيرِ الظرفِ تَعَدَّى [بفي، نحو: دَخَلْتُ في الأمر، ولا تقولُ: دَخَلْتُ الأمرَ، وكذا لو جاءَ الظرفُ المختصُّ مع غيرِ» دَخَلَ «تَعَدَّى] ب» في «إلا ما شَذَّ كقولِه:
Yüce Allah'ın {هَذِهِ الْقَرْيَةَ} “Şu şehre/kasabaya” kavlindeki «هَذِهِ» kelimesi Sîbeveyhi'ye göre zarfiyet üzere, Ahfeş'e göre ise mef'ûlün bih olarak mensubdur. Zira muhtas (belirli/sınırlı) olan her mekân zarfına fiil ancak «فِي» ile müteaddi olur; nitekim «صَلَّيْتُ فِي الْبَيْتِ» (Evde namaz kıldım) dersin de istisnalar dışında «صَلَّيْتُ الْبَيْتَ» diyemezsin. İstisna edilenlerin arasında ise «دَخَلْتُ الْبَيْتَ وَالسُّوقَ» (Eve ve çarşıya girdim) örneğinde olduğu gibi muhtas her mekânla birlikte kullanılan «دَخَلَ» fiili yer alır ve bu Sîbeveyhi'nin mezhebidir. Ahfeş ise şöyle demiştir: «'Dehaltu' fiilinden sonra gelen kelime, senin: 'Hedemtü'l-beyte' (Evi yıktım) sözündeki 'hedemtü' fiilinden sonra gelen gibi mef'ûlün bihtir. Şayet 'dehale' fiili zarfın dışında bir kelimeyle gelirse [fî ile müteaddi olur; nitekim 'Dehaltü fi'l-emri' (İşe girdim/başladım) dersin de 'Dehaltü'l-emre' demezsin. Aynı şekilde muhtas zarf da 'dehale' fiilinin dışında bir fiille gelirse] şaz olanlar müstesna «فِي» ile müteaddi olur; şairin şu sözünde olduğu gibi:»
٤٨١ - جَزَى اللهُ ربُّ الناسِ خيرَ جزائِه ... رفيقَيْن قالا خَيْمَتَيْ أمِّ مَعْبَدِ
481 - İnsanların Rabbi olan Allah, Ümmü Ma'bed'in iki çadırında / Öğle uykusuna yatan o iki yoldaşı en güzel şekilde mükâfatlandırsın!
و» القريةَ «نعتٌ ل» هذه «، أو عطفُ بيانٍ كما تقدَّم، والقريةُ مشتقةٌ من قَرَيْتُ أي: جَمَعْتُ: تقولُ: قَرَيْتُ الماءَ في الحوضِ، أي: جَمَعْتُه، واسمُ ذلك الماء: قِرَىً بكسر القاف. والمِقْراةُ: الجَفْنَةُ العظيمةُ، وجمعُها مَقارٍ، قال:
«الْقَرْيَةَ» kelimesi «هَذِهِ» için sıfattır veya daha önce geçtiği üzere atf-ı beyândır. Karye (الْقَرْيَة) kelimesi 'kareytü' (قَرَيْتُ) yani "topladım" kökünden türemiştir. Nitekim: «قَرَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ» (Suyu havuzda topladım) dersin. O suyun ismi ise kāf harfinin kesresiyle 'kıran'dır (قِرىً). Mıkrât (المِقْرَاة) ise büyük çanak/kazan demektir; çoğulu 'mekārin' (مَقَارٍ) gelir. Şair şöyle demiştir:
٤٨٢ - عِظام المَقاري ضَيْفُهُمْ لا يُفَزَّعُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
482 - Onların kazanları büyüktür, misafirleri ise asla korkutulmaz...
والقَرْيان: اسمٌ لمُجْتَمَعِ الماءِ، والقريةُ في الأصلِ اسمٌ للمكانِ
Karyân (القَرْيَان), suyun toplandığı yerin ismidir. Karye (köy/şehir) ise aslında
الذي يَجْتمع فيه القومُ، وقد يُطْلَقُ عليهم مجازاً، وقوله تعالى:» واسألِ القريةَ «يَحْتَمِلُ الوَجْهين. وقال الراغبُ:» إنها اسمٌ للموضعِ وللناسِ جميعاً، ويُسْتعملَ في كلِّ واحدٍ منهما «.
topluluğun bir araya geldiği mekânın ismidir; mecazen o topluluk için de kullanılabilir. Yüce Allah'ın «وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ» kavli her iki ihtimali de taşır. Râgıb şöyle demiştir: «O hem mekânın hem de bütün insanların ismidir ve bu ikisinin her biri için kullanılır.»
قولُه تعالى: {الباب سُجَّداً} » سُجَّدا «حالٌ من فاعلِ» ادْخُلوا «، وهو جمع ساجدِ. قال أبو البقاء:» وهو أَبْلَغُ من السجود «يعني أنَّ جَمْعَه على فُعَّل فيهِ من المبالغةِ ما ليسَ في جَمْعِهِ على فُعُول، وفيه نَظَرٌ. وأصلُ» باب «: بَوَب لقولهم أَبْواب، وقد يُجْمَعُ على أَبْوِية لازدواجِ الكلامِ، قال الشاعر:
Yüce Allah'ın {الْبَابَ سُجَّداً} “Kapıdan secde ederek [girin]” kavlindeki «سُجَّداً» kelimesi «ادْخُلُوا» (girin) fiilinin failinden hâldir ve 'sâcid'in (ساجد) çoğuludur. Ebu'l-Bekā: «Bu, 'sucûd' kelimesinden daha beliğdir» demiştir; yani kelimenin 'fu''al' (فُعَّل) vezninde çoğul yapılmasında, 'fu'ûl' (فُعُول) veznindeki çoğulunda bulunmayan bir mübalağa vardır; ancak bu tartışmalıdır. «بَاب» kelimesinin aslı, 'ebvâb' (أَبْوَاب) demelerinden dolayı 'beveb'dir (بَوَب). Sözün kafiye/ahengine uyması (izdivâc) için 'ebviye' (أَبْوِيَة) şeklinde de çoğul yapılabilir; şair şöyle demiştir:
٤٨٣ - هَتَّاكُ أَخْبِيَةٍ ولاَّجُ أبوبةٍ ... يَخْلِطُ بالبِرِّ منه الجِدِّ والِّلْينا
483 - O, çadırları yırtıp açan [misafirperver], kapılardan sıkça giren bir kimsedir; / İyiliğinde hem ciddiyeti hem de yumuşaklığı birleştirir.
قوله: حِطَّة» قُرِئ بالرفع والنصب، فالرفعُ على أنه خبرٌ لمبتدأ محذوف، أي: مسألتُنا حِطَّة أو أمرُك حِطَّة، قال الزمخشري: والأصلُ النصبُ، بمعنى حُطَّ عنا ذنوبَنا حِطَّةً، وإنما رُفِعَتْ لتعطِيَ [معنى] الثباتِ، كقوله:
«حِطَّةٌ» kavli hem ref hem de nasb ile okunmuştur. Ref hali, mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir; yani: "Bizim dileğimiz bağışlanmadır (hıtta)" yahut "Senin emrin bağışlanmadır (hıtta)" takdirindedir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Asıl olan nasbdır; yani: "Günahlarımızı bizden bütünüyle döküp bağışla (hıttaten)" manasındadır. Ref kılınması ise şairin şu sözünde olduğu gibi sebat [manasını] vermek içindir:»
٤٨٤ - شَكا إليَّ جَمَلي طُولَ السُّرَى ... صَبْرٌ جميلٌ فكِلانا مُبْتَلَى
484 - Devem bana gece yürüyüşünün uzunluğundan yakındı; / [Dedim ki:] Güzel bir sabır gerek! Zira ikimiz de imtihandayız.
والأصلُ: صَبْراً عليَّ، اصبرْ صبراً «، فَجَعَلَه من بابِ {سَلاَمٌ عَلَيْكُم} [الرعد: ٢٤] ، وتكون الجملةُ في محلِّ نصبٍ بالقولِ، وقال ابنُ عطية:» وقيل: أُمِروا أن يقولوها مرفوعةً على هذا اللفظِ «يعني على الحكايةِ، فعلى هذا تكونُ هي وحدَها من غيرِ تقديرِ شيءٍ مَعَها في مَحلِّ نصبٍ بالقول، وإنما مَنَعَ النصبَ حركةُ الحكايةِ. وقال أيضاً:» وقال عكرمة: أُمِروا أن يقولوا لا إله إلا اللهُ، لتُحَطَّ بها ذنوبهُم «وحكى قَوْلَيْن آخرين بمعناه، ثم قال:» فعلى هذه الأقوالِ تقتضي النصبَ، يعني أنه إذا كان المعنى على أنَّ المأمورَ به لا يتعيَّنُ أن يكونَ بهذا اللفظِ الخاصِّ، بل بأيِّ شيء يقتضي حَطَّ الخطيئةِ فكان ينبغي أن ينتصبَ ما بعد القول مفعولاً به نحو: قُلْ لزيد خيراً، المعنى: قل له ما هو من جنس الخُيور.
«Asıl olan şudur: Bana düşen sabretmektir, sabret sabırla...» Böylece Zemahşerî bunu {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Size selam olsun” [Ra'd: 24] babından kılmıştır; cümle ise kavel fiiliyle nasb mahallinde olur. İbn Atiyye de şöyle demiştir: «Onlara bu kelimeyi aynen bu lafızla merfû olarak söylemeleri emredildi de denilmiştir.» Yani hikâye yoluyla; buna göre kelime, yanında bir şey takdir edilmeksizin tek başına kavel fiiliyle nasb mahallindedir; nasbı engelleyen ise sadece hikâye harekesidir. Yine şöyle demiştir: «İkrime: Onlara günahları bununla dökülsün diye 'Lâ ilâhe illallâh' demeleri emredildi, demiştir.» Bu manada iki görüş daha aktarmış, ardından şöyle demiştir: «Bu görüşlere göre [kelime] nasbı gerektirir. Yani şayet mana, emredilen şeyin bu özel lafızla söylenmesinin zorunlu olmadığı, bilakis günahın dökülmesini gerektiren herhangi bir şey olduğu şeklinde ise, kavel fiilinden sonra gelen kısmın «قُلْ لِزَيْدٍ خَيْراً» (Zeyd'e hayır söyle) sözünde olduğu gibi mef'ûlün bih olarak mensub olması gerekirdi; bunun manası da: 'Ona hayır cinsinden olan bir söz söyle' demektir.»
وقال النحاس: «الرفعُ أَوْلى لِما حُكي عن العرب في معنى بَدَّل، قال أحمد بن يحيى:» يقال: بَدَّلْتُهُ أي غَيَّرْتُهُ ولم أُزِلْ عينَه، وأَبْدَلْتُه أَزَلْتُ عينَه وشخصَه كقوله:
Nehhâs şöyle demiştir: «Araplardan 'beddele' (بَدَّلَ) kelimesinin manasına dair nakledilenler sebebiyle ref [ile okumak] daha evladır. Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: «'Beddeltuhu' (بَدَّلْتُهُ) denilir; yani: 'Kendisini (aynını) yok etmeksizin onu değiştirdim' demektir. 'Ebdeltuhu' (أَبْدَلْتُهُ) ise şairin şu sözünde olduğu gibi 'Kendisini ve bizzat şahsını yok ettim/kaldırdım' demektir:
٤٨٥ - عَزْلَ الأميرِ للأميرِ المُبْدَلِ ... وقال تعالى: {ائت بِقُرْآنٍ غَيْرِ هاذآ أَوْ بَدِّلْهُ} [يونس: ١٥] ، ولحديث ابن مسعود «
485 - Emirin, yerine başkası getirilen (mübdel) emiri azletmesi gibi... / Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: {ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ} “Bundan başka bir Kur'an getir veya onu değiştir!” [Yûnus: 15]. İbn Mes'ûd'un şu hadisi sebebiyle de [ref evladır]: «
قالوا حِنْطة» تفسيرٌ على الرفع يعني أنَّ الله تعالى قال: «فبدَّل» الذي يقتضي التغييرَ لا زوالَ العَيْنِ، وهذا المعنى يَقْتضي الرفعَ لا النصبَ.
'Hınta (buğday) dediler'» şeklindeki rivayet, ref kıraatine göre yapılan bir tefsirdir; yani Yüce Allah, bizzat şeyin zevalini değil sadece değiştirilmesini gerektiren «فَبَدَّلَ» lafzını kullanmıştır; bu mana da nasbı değil ref'i gerektirir.
وقرأ ابنُ أبي عبلة «حِطَّةً» بالنصب، وفيها وجهان: أحدُهما: أنها مصدرٌ نائبٌ عن الفعلِ، نحو: ضَرْباً زيداً، والثاني: أن تكونَ منصوبةً بالقولِ أي: قولوا هذا اللفظَ بعينِه، كما تقدَّم في وجهِ الرفعِ، فهي على الأوَّلِ منصوبةٌ بالفعلِ المقدِّرِ، وذلك الفعلُ المقدَّرُ ومنصوبُه في محلِّ نصبٍ بالقولِ، ورجَّحَ الزمخشري هذا الوجهَ.
İbn Ebî Able «حِطَّةً» kelimesini nasb ile okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, «ضَرْباً زَيْداً» (Zeyd'i vur da vur) terkibinde olduğu gibi fiilin yerine geçen bir masdar (mef'ûl-i mutlak) olmasıdır. İkincisi ise kavel fiiliyle mensub olmasıdır; yani ref vechinde geçtiği gibi: "Bizzat bu lafzı söyleyin" demektir. Dolayısıyla kelime birinci veche göre takdirî fiille mensubdur; bu takdirî fiil ve onun mensubu ise kavel fiili sebebiyle mahallen mensubdur. Zemahşerî bu vechi tercih etmiştir.
والحِطَّةُ: اسمٌ للهيئةِ من الحَطِّ كالجِلْسَةِ والقِعْدَة، وقيل: هي لفظةٌ أُمِروا بها ولا ندري مَعْناها، وقيل: هي التوبةُ، وأنشد:
'Hıtta' (الحِطَّة), 'cılse' (الجِلْسَة) ve 'kı'de' (القِعْدَة) gibi 'hatt' (حَطّ - indirmek/dökmek) kökünden bir heyet (durum) ismidir (ism-i nev'dir). Bir görüşe göre, kendilerine [söylemeleri] emredilen bir kelimedir ve manasını bilmeyiz. Bir görüşe göre ise tövbedir; [şair] şöyle inşad etmiştir:
٤٨٦ - فاز بالحِطَّة التي جَعَلَ الل ... هُ بها ذنبَ عبدهِ مَغْفُورا
486 - Allah'ın, kulu için günahı bağışlanmış kıldığı / O bağışlanma (hıtta) ile kurtuluşa erdi.
قوله: «نَغْفِرْ» هو مجزومٌ في جوابِ الأمر، وقد تقدَّم الخلافُ: هل الجازمُ نفسُ الجملةِ أو شرطٌ مقدَّرٌ؟ أي: إنْ يقولوا نَغْفِرْ. وقُرئ «نَغْفِرْ» بالنون وهو جارٍ على ما قبله من قولِه «وإذ قلنا» و «تُغْفَرْ» مبنياً للمفعول بالتاءِ
«نَغْفِرْ» kavli emrin cevabında meczumdur. Cezmedenin cümlenin kendisi mi yoksa takdirî bir şart mı olduğu hususundaki ihtilaf daha önce geçmişti; yani: "Şayet söylerlerse bağışlarız (in yekûlû nağfir)" takdirindedir. «نَغْفِرْ» nun harfiyle de okunmuştur ki bu, öncesindeki «وَإِذْ قُلْنَا» kavline uygundur. «تُغْفَرْ» şeklinde meçhul fiil (mebniyyen li'l-mef'ûl) olarak te harfiyle ve
والياء. و «خَطاياكم» مفعولٌ لم يُسَمَّ فاعِلُه، فالتاءُ لتأنيثِ الخَطايا، والياءُ لأن تأنيثَها غيرُ حقيقي، وللفصلِ أيضاً ب «لكم» . وقُرئ «يَغْفِرْ» مبنياً للفاعل وهو الله تعالى، وهي في معنى القراءةِ الأولى، إلا أنَّ فيه التفاتاً. و «لكم» متعلق ب «نَغْفِرْ» . وأدغم أبو عمرو الراءَ في اللام، والنحاةُ يَسْتَضْعِفُونها، قالوا: لأنَّ الراءَ حرفُ تكريرٍ فهي أقوى من اللامِ، والقاعدةُ أنَّ الأضعفَ يُدْغَمُ في الأقوى من غيرِ عَكْسٍ، وليسَ فيها ضَعْفٌ؛ لأنَّ انحرافَ اللامِ يقاوِمُ تكريرَ الراءِ. وقد طَوَّل أبو البقاء وغيرُه في بيانِ ضَعْفِها وقد تقدَّم جوابُه.
ye harfiyle de [okunmuştur]. «خَطَايَاكُمْ» nâib-i fâildir (mef'ûlün lem yusemme fâiluh). Te harfi «الخَطَايَا» kelimesinin müennesliği sebebiyledir; ye harfi ise onun müennesliğinin hakiki olmaması ve araya «لَكُمْ» ile fasıla girmesi sebebiyledir. [Faili] Yüce Allah olmak üzere ma'lûm fiil (mebniyyen li'l-fâil) olarak «يَغْفِرْ» şeklinde de okunmuştur; bu, birinci kıraat manasındadır, ancak bunda iltifat sanatı vardır. «لَكُمْ» ise «نَغْفِرْ» fiiline müteallıktır. Ebû Amr ra harfini lam harfine idgam etmiştir; nahivciler ise bunu zayıf görürler ve şöyle derler: Çünkü ra tekrar (tekrir) harfidir, dolayısıyla lamdan daha güçlüdür; kural ise zayıf olanın güçlü olana idgam edilmesidir, tersi değil. Oysa bunda bir zayıflık yoktur; zira lamdaki inhiraf (sapma) sıfatı, radaki tekrir sıfatına denk gelir. Ebû'l-Bekâ ve başkaları bunun zayıflığını açıklamada sözü uzatmışlardır; buna verilen cevap ise daha önce geçmişti.
قوله: «خَطَايَاكُمْ» : إمّا منصوبٌ بالفعل قبلَه، أو مرفوعٌ حَسْبما تقدَّم من القراءاتِ، وفيها أربعةُ أقوال، أحدُها: وهو قولُ الخليل ﵀ أن أصلَها: خطايِئٌ، بياء بعد الألف ثم همزةٍ، لأنها جمعُ خطيئة مثل: صحيفة وصحايف، فلو تُرِكت على حالِها لوجَبَ قلبُ الياءِ همزةً لأنَّ مَدَّةَ فعايل يُفْعَلُ بها كذا، على ما تقرَّر في علمِ التصريف، فَفَرَّ من ذلك لئلا يَجْتَمع همزتان [بأنْ] قَلَبَ فَقَدَّم اللامَ وأَخَّر عنها المَدَّة فصارت: خَطائِي،
«خَطَايَاكُمْ» kavli: Geçen kıraatlere göre ya kendisinden önceki fiille mensubdur ya da merfûdur. Bu kelime hakkında dört görüş vardır: Birincisi —ki bu Halîl'in —rahimehullâh— görüşüdür— aslı: 'Sahîfe' (صَحِيفَة) ve 'sahâyif' (صَحَايِف) kelimelerinde olduğu gibi 'hatîe'nin (خَطِيئَة) çoğulu olması hasebiyle eliften sonra bir ye ve ardından hemze ile 'hatâyi''dir (خَطَايِئ). Şayet kendi halinde bırakılsaydı, sarf ilminde yerleştiği üzere 'feâil' (فَعَائِل) veznindeki med harfine böyle yapıldığı için ye'nin hemzeye kalbedilmesi vacip olurdu. İki hemzenin yan yana gelmesinden kaçınarak [harflerin yerini] değiştirdi (kalb-i mekânî yaptı); böylece lamu'l-fiili öne alıp med harfini sonraya bıraktı ve 'hatâi' (خَطَائِي) oldu.
فاسْتُثْقِلَتْ على حرفٍ ثقيلٍ في نفسِه وبعده ياءٌ من جِنْسِ الكسرةِ، فَقَلبوا الكسرةَ فتحةً، فتحرَّك حرفُ العلَّةِ وانفتحَ ما قبلَه فَقُلِبَ ألفاً، فصارتْ: خطاءَا، بهمزةٍ بين ألفين، فاسْتُثْقِل ذلك فإنَّ الهمزةَ تشبه الألفَ، فكأنه اجتمع ثلاثُ ألفاتٍ، فقلبوا الهمزةَ ياءً، لأنها واقعةٌ موقِعَها قبل القلبِ، فصارَتْ خطايا على وزن فَعَالَى، ففيها أربعةُ أعمالٍ، قلبٌ، وإبدالُ الكسرةِ فتحةً، وقلبُ الياءِ ألفاً، وإبدالُ الهمزةِ ياءً، هكذا ذكر التصريفيون، وهو مذهبُ الخليلِ.
Bu durum bizzat kendisi ağır olan bir harf üzerinde ağır bulundu; üstelik ardından kesre cinsinden bir ye gelmekteydi. Bu yüzden kesreyi fethaya çevirdiler; illet harfi harekeli olup makabli fethalı olunca da elife dönüştü ve iki elif arasında bir hemze ile 'hatââ' (خَطَاءَا) oldu. Hemze elife benzediği için bu durum da ağır bulundu; zira sanki üç elif yan yana gelmiş gibi oldu. Bunun üzerine hemzeyi, kalb işleminden önceki yerinde bulunması sebebiyle ye'ye çevirdiler; böylece 'feâlâ' (فَعَالَى) vezninde 'hatâyâ' (خَطَايَا) oldu. Dolayısıyla bu kelimede dört ameliyye gerçekleşmiştir: Yer değiştirme (kalb), kesrenin fethaya ibdali, ye'nin elife kalbi ve hemzenin ye'ye ibdali. Sarf âlimleri böyle zikretmiştir; Halîl'in mezhebi de budur.
الثاني وعزاه أبو البقاء إليه أيضاً إنه خطائِئ بهمزتين الأولى منهما مكسورةٌ وهي المنقلبةُ عن الياءِ الزائدةِ في خطيئة، فهو مثل صحيفة وصَحائف فاسْتُثْقِل الجمعُ بين الهمزتين، فَنَقلوا الهمزةَ الأولى إلى موضع الثانية فصار وزنُه: فعالِئ، وإنما فعلوا ذلك لتصيرَ المكسورةُ طرفاً، فتنقلبَ ياءً فتصيرَ فَعالِئ، ثم أَبْدَلوا من كسرةِ الهمزةِ الأولى فتحةً، فانقلبتِ الياءُ بعدها ألفاً كما قالوا: يا لَهَفى ويا أسفى، فصارت الهمزةُ بين ألفين، فأُبْدل منها ياءٌ لأن الهمزةَ قريبةٌ من الألفِ، فاستكرهوا اجتماعَ ثلاثة ألفاتٍ. فعلى هذا فيها خمسةُ تغييراتٍ: تقديمُ اللامِ، وإبدالُ الكسرةِ فتحةً، وإبدال الهمزةِ الأخيرة ياءً، ثم إبدالُها ألفاً، ثم إبدالُ الهمزةِ التي هي لامٌ ياءً. والقولُ الأولُ أَوْلَى لقلةِ العملِ، فيكون للخليلِ في المسألةِ قولان.
İkincisi —ki Ebû'l-Bekâ bunu da Halîl'e nispet etmiştir— kelimenin 'sahîfe' (صَحِيفَة) ve 'sehâif' (صَحَائِف) gibi 'hatîe'deki (خَطِيئَة) zâid ye'den dönüşen ilki meksûr iki hemze ile 'hatâi'' (خَطَائِئ) olmasıdır. İki hemzenin cemedilmesi ağır görülünce birinci hemzeyi ikincisinin yerine naklettiler ve vezni 'feâli'' (فَعَالِئ) oldu. Bunu sadece meksûr olan hemze kelimenin sonunda (tarafında) kalsın da ye'ye dönüşsün ve 'feâli'' (فَعَالِئ) olsun diye yaptılar. Sonra birinci hemzenin kesresini fethaya çevirdiler; böylece «يَا لَهَفَى» ve «يَا أَسَفَى» dedikleri gibi ardından gelen ye elife dönüştü ve hemze iki elif arasında kaldı. Hemze elife yakın olduğu için bundan bedel ye getirildi; zira üç elifin yan yana gelmesini hoş görmediler. Buna göre kelimede beş değişiklik vardır: Lamın öne alınması, kesrenin fethaya ibdali, son hemzenin ye'ye ibdali, ardından onun elife ibdali, sonra da lam olan hemzenin ye'ye ibdali. Ameliyyenin azlığından ötürü birinci görüş daha evladır; böylece Halîl'in bu meselede iki görüşü olmuş olur.
الثالث: قولُ سيبويهِ، وهو أنَّ أصلَهَا عنده خطايئ كما تقدم، فَأَبْدَلَ الياءَ الزائدةَ همزةً، فاجتمع همزتان، فَأَبْدَلَ الثانيةَ منهما ياءً لزوماً، ثم عَمِلَ العملَ المتقدِّم، ووزنُها عنده فعائل، مثل صحائِف، وفيها على قوله خمسةُ تغييراتٍ، إبدالُ الياءِ المزيدةِ همزةً، وإبدالُ الهمزةِ الأصليةِ ياءً، وقَلْبُ الكسرةِ فتحةً، وقلبُ الياءِ الأصليةِ ألفاً، وقَلْبُ الهمزةِ المزيدةِ ياءً.
Üçüncüsü: Sîbeveyh'in görüşüdür. Ona göre kelimenin aslı daha önce geçtiği gibi 'hatâyi''dir (خَطَايِئ); zâid olan ye'yi hemzeye çevirmiş, böylece iki hemze yan yana gelmiş, ikincisini zorunlu olarak ye'ye çevirmiş, ardından yukarıda geçen ameliyyeyi yapmıştır. Ona göre kelimenin vezni 'sehâif' (صَحَائِف) gibi 'feâil'dir (فَعَائِل). Onun kavline göre kelimede beş değişiklik vardır: Zâid ye'nin hemzeye ibdali, aslî hemzenin ye'ye ibdali, kesrenin fethaya kalbi, aslî ye'nin elife kalbi ve zâid hemzenin ye'ye kalbi.
الرابع: قولُ الفرَّاء، وهو أنَّ خَطايا عنده ليس جَمْعاً لخطيئة بالهمزةِ وإنما هو جمعٌ لخَطِيَّة كهدِيَّة وهَدايا، ورَكِيَّة ورَكايا، قال الفراء: «ولو جُمِعَت خطيئة مهموزةً لقلت خطاءَا» ، يعني فلم تُقْلَبِ الهمزةِ ياءً بل بَقَّوها على حالِها، ولم يُعُتَدَّ باجتماعِ ثلاثِ ألفاتٍ، ولكنه لم يَقُله العربُ، فَدَلَّ ذلك عنده أنه ليس جمعاً للمهموز. وقال الكسائي: ولو جُمِعَت مهموزةً أُدْغِمَتِ الهمزةُ في الهمزةِ مثل: دَوابّ. وقُرئ «يَغْفِرْ لكم خطيئَاتكم» و «خطيئَتكم» بالجَمْعِ والتوحيدِ وبالياءِ والتاءِ على ما لم يُسَمَّ فاعلُه، و «خَطَأْيَاكم» بهمزِ الألفِ الأولى دونَ الثانيةِ، وبالعكسِ. والكلامُ في هذه القراءاتِ واضحٌ مِمَّا تقدَّم.
Dördüncüsü: Ferrâ'nın görüşüdür. Ona göre 'hatâyâ' (خَطَايَا), hemzeli olan 'hatîe'nin (خَطِيئَة) çoğulu değil; 'hediyye' (هَدِيَّة) - 'hedâyâ' (هَدَايَا) ve 'rakiyye' (رَكِيَّة) - 'rakâyâ' (رَكَايَا) gibi 'hatıyye'nin (خَطِيَّة) çoğuludur. Ferrâ şöyle demiştir: «Eğer 'hatîe' hemzeli olarak çoğul yapılsaydı 'hatââ' (خَطَاءَا) derdin.» Yani hemze ye'ye kalbedilmez, bilakis olduğu gibi bırakılır ve üç elifin yan yana gelmesine de aldırış edilmezdi. Fakat Araplar bunu söylememiştir; bu da ona göre kelimenin hemzelinin çoğulu olmadığını gösterir. Kisâî ise şöyle demiştir: Eğer hemzeli çoğul yapılsaydı 'devâbb' (دَوَابّ) gibi hemze hemzeye idgam edilirdi. Meçhul sîgada (alâ mâ lem yusemme fâiluh) ye ve te ile, cemi ve müfred olarak «يَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ» ve «خَطِيئَتَكُمْ» şeklinde; ayrıca ikinci elif olmaksızın birinci elifin hemzelenmesiyle ve bunun tersiyle «خَطَأْيَاكُمْ» şeklinde de okunmuştur. Bu kıraatler hakkındaki açıklama daha önce geçenlerden anlaşılmaktadır.
والغَفْرُ: السِّتْرُ، ومنه: المِغْفَرُ لسُتْرَةِ الرأس، وغُفْرانُ الذنوب لأنها تُغَطِّيها. وقد تقدَّم الفرقُ بينه وبين العفو. والغِفار خِرْقَةٌ تَسْتُر الخِمار [أن]
'Gafr' (الغَفْر), örtmek demektir. Baş örtüsü/koruyucusu için kullanılan 'miğfer' (المِغْفَر) ve günahları örttüğü için günahların 'gufrân'ı (غُفْرَان) da bu köktendir. Bununla af arasındaki fark daha önce geçmişti. 'Gıfâr' (الغِفَار) ise baş yağının
يَمَسَّه دُهْنُ الرأسِ. والخطيئة من الخَطَأ، وأصلُه العُدولُ عن الجهةِ، وهو أنواعٌ، أحدُها إرادَةُ غيرِ ما يُحْسِنُ إرادَته فيفعلُه، وهذا هو الخطأُ التامُّ يقال منه: خَطِئ يَخْطَأُ خِطْئاً وخَطْأَةً. والثاني: أن يريدَ ما يُحْسِنُ فِعْلَه ولكن يقع بخلافِه، يُقال منه: أَخْطَأ خَطَأً فهو مُخْطِئٌ، وجملةٌ الأمرِ أنَّ مَنْ أَرادَ شيئاً واتفق منه غيرُهُ يُقال: أخْطَأَ، وإن وقع كما أراد يُقال: أصاب، وقد يُقال لِمَنْ فَعَل فِعْلاً لا يَحْسُنُ أو أرادَ إرادةً لا تَجْمُلُ: إنه أَخْطأ، ولهذا يقال أصابَ الخطأَ وأخطأَ الصوابَ وأصابَ الصوابَ وأخطأَ الخطأَ، وسيأتي الفرقُ بينهما وبين السيئة إنْ شاءَ اللهُ تعالى.
başörtüsüne bulaşmasını engelleyen bir bezdir. 'Hatîe' (الخَطِيئَة), aslı yönden/heleften sapmak olan 'hata' (الخَطَأ) kelimesindendir ve kısımlara ayrılır: Birincisi, hedeflenmesi doğru olmayan bir şeyi kastetmek ve onu yapmaktır; bu tam hatadır (günahtır) ve bundan dolayı 'hati-e yahta-u hit'en ve hat'eten' (خَطِئَ يَخْطَأُ خِطْئاً وَخَطْأَةً) denilir. İkincisi ise yapılması güzel olan bir şeyi kastedip de fiilin bunun hilafına gerçekleşmesidir; bundan dolayı da 'ahta-e hataen fe-huve muhti'' (أَخْطَأَ خَطَأً فَهُوَ مُخْطِئٌ) denilir. İşin özü şudur ki: Kim bir şeyi kasteder de kendisinden başkası meydana gelirse 'ahta-e' (hata etti), eğer dilediği gibi vuku bulursa 'esâbe' (isabet etti) denilir. Bazen de güzel olmayan bir fiili işleyen yahut uygun olmayan bir niyet besleyen kimse için de 'ahta-e' (hata etti) denilebilir. Bundan dolayı 'hatayı isabet ettirdi', 'doğruyu ıskaladı/hata etti', 'doğruyu isabet ettirdi' ve 'hatayı ıskaladı' denilir. Bunlar ile seyyie (kötülük) arasındaki fark inşâallâhu teâlâ gelecektir.
قوله تعالى: {فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ قَوْلاً غَيْرَ الذي قِيلَ لَهُمْ} : لا بُدَّ في هذا الكلام من تأويلٍ، إذ الذَمُّ إنما يتوجَّهُ عليهم إذا بَدَّلوا القولَ الذي قيل لهم، لا إذَا بَدَّلوا قولاً غيره، فقيل: تقديرُه: فبدَّل الذين ظلموا بالذي قيل لهم [قولاً غيرَ الذي قِيل لهم] ف «بَدَّلَ» يتعدَّى لمفعولٍ واحدٍ بنفسِه وإلى آخر بالباءِ، والمجرورُ بها هو المتروكُ والمنصوبُ هو الموجودُ كقولِ أبي النجم:
Yüce Allah'ın: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “Derken o zulmedenler, kendilerine söylenmiş olan sözü başka bir sözle değiştirdiler” kavli: Bu ifadede bir tevil zorunludur; zira yergi onlara başka bir sözü değiştirdikleri zaman değil, ancak kendilerine söylenen sözü değiştirdikleri zaman yönelir. Dolayısıyla şöyle denilmiştir: İfadenin takdiri: «فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا بِالَّذِي قِيلَ لَهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ» (Zulmedenler kendilerine söylenen sözü, kendilerine söylenenden başka bir sözle değiştirdiler) şeklindedir. «بَدَّلَ» fiili bizzat bir mef'ûle, bâ harf-i cerriyle de diğerine müteaddi olur. Bâ ile mecrur olan terk edilen şey, mensub olan ise yerine getirilen şeydir; nitekim Ebü'n-Necm şöyle demiştir:
٤٨٧ - وبُدِّلَتْ والدهرُ ذو تَبَدُّلِ ... هَيْفاً دَبُوراً بالصَّيا والشَّمْأَلِ
487 - Zaman hep değişim halindeyken, o [diyar da] değiştirildi; / Sabâ ve şemâl rüzgârları yerine sıcak sam yeli ve batı rüzgârı verildi.
فالمقطوعُ عنها الصَّبا والحاصلُ لها الهَيْفُ، قالَه أبو البقاء. وقال: «يجوز أن يكونَ» بَدَّل مَحْمولاً على المعنى تقديره: فقال الذين ظلموا قولاً
Ebû'l-Bekâ'nın belirttiğine göre kesilen sabâ rüzgârı, hâsıl olan ise kavurucu sam yelidir. Şöyle de demiştir: «'Beddele' fiilinin manaya hamledilmiş olması caizdir; takdiri: 'Zulmedenler bir söz söylediler...
غيرَ الذي قيلَ لهم، لأنَّ تبديلَ القولِ بقولٍ فنصْبُ «غير» عنده في هذين القولَيْن على النعت ل «قولاً» وقيل: تقديرُه: فَبَدَّل الذينَ ظلموا قولاً بغيرٍ الذي، فَحَذَفَ الحرفَ فانتصَبَ، ومعنى التبديلِ التغييرُ كأنه قيل: فغيَّروا قولاً بغيره، أي جاؤوا بقولٍ آخرَ مكانَ القولِ الذي أُمِروا به، كما يُرْوى في القصة أنَّهم قالوا بَدَلَ «حِطَّة» حِنْطة في شُعَيْرة.
kendilerine söylenenden başka bir söz' şeklindedir; çünkü bir sözün tebdili bir söz iledir.» Ona göre bu iki görüşte «غَيْرَ» kelimesinin nasbı «قَوْلاً» kelimesine sıfat olmasındandır. Şöyle de denilmiştir: İfadenin takdiri: «فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً بِغَيْرِ الَّذِي» şeklindedir; harf-i cer hazfedilince nasb olmuştur. Tebdilin manası değiştirmektir; sanki: "Bir sözü başkasıyla değiştirdiler" denilmiştir; yani kendilerine emredilen sözün yerine başka bir söz getirdiler; nitekim kıssada rivayet edildiğine göre «حِطَّة» (bağışlanma) yerine «حِنْطَة فِي شُعَيْرَة» (arpa içinde buğday) demişlerdir.
والإِبدالُ والاستبدالُ والتبديلُ جَعْلُ الشيءِ مكانَ آخَرَ، وقد يُقال التبديل: التغييرُ وإنْ لم يَأْتِ بِبَدَلِهِ، وقد تقدَّم الفرقُ بينَ بَدَّل وأَبْدَلَ، وهو أنَّ بَدَّلَ بمعنى غيَّر مِنْ غير إزالةِ العَيْن، وأَبْدَلَ تقتضي إزالة العين، إلا أنه قُرئ: {عسى رَبُّنَآ أَن يُبْدِلَنَا} [القلم: ٣٢] {فَأَرَدْنَآ أَن يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا} [الكهف: ٨١] بالوجهين، وهذا يَقْتضي اتِّحادَهما معنىً لا اختلافَهما] ، والبديلُ، والبدل بمعنى واحدٍ، وبَدَّله غيرُه. ويُقال: بِدْل وبَدَل كشِبْه وشَبَه ومِثْل ومَثَل ونِكْل ونَكَل، قال أبو عبيدة: «لم يُسْمع في فِعْل وفَعَل غيرُ هذه الأحرفِ» .
İbdâl (إِبْدَال), istibdâl (اسْتِبْدَال) ve tebdîl (تَبْدِيل), bir şeyi diğerinin yerine koymaktır. Bazen tebdil, onun yerine başka bir şey getirmese bile 'değiştirmek' manasında kullanılır. 'Beddele' (بَدَّلَ) ile 'ebdele' (أَبْدَلَ) arasındaki fark daha önce geçmişti; o da 'beddele'nin bizzat şeyin kendisini (aynını) yok etmeksizin değiştirmek manasında olması, 'ebdele'nin ise kendisinin zevalini gerektirmesidir. Ne var ki {عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا} “Umulur ki Rabbimiz bize [onun yerine daha hayırlısını] verir” [Kalem: 32] ve {فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا} “Böylece istedik ki Rableri kendilerine [onun yerine daha hayırlısını] versin” [Kehf: 81] ayetleri her iki vecihle de okunmuştur; bu da iki kelimenin farklı değil aynı manada olmasını gerektirir. Bedîl ve bedel aynı manadadır; "onu başkası tebdil etti (değiştirdi)" denilir. 'Şibh' (شِبْه) - 'şebeh' (شَبَه), 'misl' (مِثْل) - 'mesel' (مَثَل), 'nikl' (نِكْل) - 'nekel' (نَكَل) gibi 'bidl' (بِدْل) ve 'bedel' (بَدَل) de denilir. Ebû Ubeyde: «Fi'l (فِعْل) ve fe'al (فَعَل) vezinlerinde bu harflerden/kelimelerden başkası işitilmemiştir» demiştir.
قوله: {مِّنَ السمآء} [يجوزُ فيه وجهان، أحدُهما: أن يكونَ متعلِّقاً بأَنْزلنا، و «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ، أيْ: من جهةِ السماء، وهذا الوجهُ] هو
{مِنَ السَّمَاءِ} “gökten” kavlinde [iki vecih caizdir: Birincisi «أَنْزَلْنَا» fiiline müteallık olmasıdır; «مِنْ» ise ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir, yani: Gök tarafından demektir. Bu vecih]
الظاهرُ. والثاني أن يكونَ صفةً ل «رِجْزاً» ، فيتعلَّقَ بمحذوفٍ و «مِنْ» أيضاً لابتداءِ الغايةِ. وقولُه: {عَلَى الذين ظَلَمُواْ} فأعادَهم بذِكْرِهم أولاً، ولم يَقُلْ «عليهم» تنبيهاً على أنَّ ظُلْمَهُم سببٌ في عقابِهم، وهو من إيقاعِ الظاهرِ مَوْقِعَ المُضْمر لهذا الغرض. وإيقاعُ الظاهرِ موقعَ المضمرِ على ضَرْبَيْنِ: ضربٍ يقعُ بعد تمامِ الكلامِ كهذهِ الآيةِ، وقول الخَنْساء:
zahir olanıdır. İkincisi «رِجْزاً» kelimesine sıfat olmasıdır; bu durumda mahzuf bir [sıfata] müteallık olur; «مِنْ» yine ibtidâ-i gâye içindir. {عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “o zulmedenlerin üzerine” kavline gelince; onların zulümlerinin azaplarına sebep olduğuna dikkat çekmek için «عَلَيْهِمْ» (onların üzerine) demeyip onları baştaki lafızlarıyla tekrar zikretmiştir. Bu da söz konusu gaye için zâhir ismin zamir yerine getirilmesi (îkâ-ı zâhir mevki'a'l-muzmer) türündendir. Zâhir ismin zamir yerine konulması iki kısımdır: Bir kısmı bu ayette ve Hansâ'nın şu sözünde olduğu gibi kelam tamamlandıktan sonra gelir:
٤٨٨ - تَعَرَّقَنِي الدَّهرُ نَهْساً وحَزَّاً ... وأَوْجَعَني الدَّهْرُ قَرْعاً وغَمْزَا
488 - Zaman kemiklerimi sıyırdı, dişleyip keserek; / Zaman beni acıttı, vurup hırpalayarak.
أي: أصابَتْني نوائبُه جُمَعُ، وضربٍ يقعُ في كلامٍ واحد نحو قوله: {الحاقة مَا الحآقة} [الحاقة: ١-٢] وقوِل الآخر:
Yani: "Zamanın bütün musibetleri bana isabet etti" demektir. Diğer bir kısım ise {الْحَاقَّةُ * مَا الْحَاقَّةُ} “O gerçekleşecek olan! Nedir o gerçekleşecek olan?” [Hâkka: 1-2] kavlinde ve diğer [şairin] şu sözünde olduğu gibi tek bir kelam içinde yer alır:
٤٨٩ - ليتَ الغُرابَ غداةَ يَنْعَبُ دائِباً ... كان الغرابُ مُقَطَّعَ الأَوْداجِ
489 - Keşke karga durmaksızın öttüğü o sabah vakti, / Şah damarları kesilmiş bir karga olsaydı!
وقد جمع عديٌّ بنُ زيدٍ بين المعنيين فقال:
Adiy b. Zeyd ise her iki manayı bir arada cem ederek şöyle demiştir:
٤٩٠ - لا أرى الموتَ يَسْبِقُ الموتَ شيءٌ ... نَغَّصَ الموتُ ذا الغِنَى والفَقيرا
490 - Ölümü görmüyorum ki ölümün önüne bir şey geçebilsin; / Ölüm hem zenginin hem de fakirin tadını kaçırdı.
وجاء في سورة الأعراف {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} [الأعراف: ١٣٣] فجاء هنا بلفظ الإِرسالِ، وبالمضمرِ دونَ الظاهرِ، وذلك أنه تعالى عَدَّد عليهم في هذه
A'râf Suresi'nde ise {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ} “Biz de onların üzerine gönderdik” [A'râf: 133] şeklinde gelmiştir; orada gönderme (irsâl) lafzıyla ve zâhir isim yerine zamir ile gelmiştir. Çünkü Yüce Allah bu
السورة نِعَماً جَسيمةً كثيرةً فكانَ توجيهُ الذمِّ عليهم وتوبيخُهم بكُفرانِها أَبَلَغَ مِنْ ثَمَّ، حيث إنه لم يُعَدِّدْ عليهم هناك ما عَدَّد هنا، ولفظُ الإِنزالِ للعذابِ أبلغُ من لفظِ الإِرسالِ.
surede onlara pek çok büyük nimeti saymıştır; dolayısıyla onlara yerginin yöneltilmesi ve bu nimetlere karşı nankörlükleri sebebiyle azarlanmaları oradakinden daha beliğ olmuştur; zira orada burada saydıklarını saymamıştır. Ayrıca azap hakkında inzal (indirme) lafzı, irsal (gönderme) lafzından daha beliğdir.
والرِّجْزُ: العَذَابُ، وفيه لغةٌ أخرى وهي ضَمُّ الراءِ، وقُرِئ بهما وقيل: المضمومُ اسمُ صَنَمٍ، ومنه: {والرجز فاهجر} [المدثر: ٥] وذلك لأنَه سببُ العذابِ. وقال الفراء: «الرِّجْزُ والرِّجْسُ بالزاي والسين بمعنَىً كالسُّدْغِ والزُّدْغِ، والصحيحُ أن الرِّجْزَ: القَذَرُ وسيأتي بيانُه، والرَّجَزُ داءٌ يُصيبُ الإِبلِ فترتعشُ منه، ومنه بَحْر الرَّجَز في الشعر.
'Ricz' (الرِّجْز), azap demektir. Bunda ra harfinin zammesiyle bir başka lehçe daha vardır ve her ikisiyle de okunmuştur. Zammeli olanın ('rucz') bir put ismi olduğu da söylenmiştir; {وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ} “Pislikten/putlardan uzak dur” [Müddessir: 5] ayeti de bundandır; zira o, azabın sebebidir. Ferrâ şöyle demiştir: «'Sudg' (السُّدْغ) ve 'zudg' (الزُّدْغ) kelimelerinde olduğu gibi ze ve sin harfleriyle 'ricz' ve 'rics' aynı manadadır.» Sahih olan ise riczin 'pislik' olduğudur; bunun açıklaması gelecektir. 'Recez' (الرَّجَز) ise develere isabet eden ve ondan dolayı titredikleri bir hastalıktır; şiirdeki recez bahri de buradan gelir.
قوله:» بما كانوا يفسُقُون متعلِّق ب {أَنزَلْنَا} والباءُ للسببية و «ما» يجوزُ أن تكونَ مصدريةً، وهو الظاهرُ أي: بسببِ فِسْقِهم، وأن تكونَ موصولةً اسميةً، والعائدُ محذوفٌ على التدريجِ المذكور في غير موضعٍ، والأصلُ يَفْسُقُونَه، ولا يَقْوى جَعْلُها نكرةً موصوفَةً، وقال في سورة الإِعراف: {يَظْلِمُونَ} [الآية: ١٦٢] تنبيهاً [على] أنهم جامِعُون بين هذين الوصفينِ القبيحين. وقد
«بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ» kavli {أَنْزَلْنَا} fiiline müteallıktır. Bâ harfi sebebiyye içindir. «مَا» edatının masdariyye olması caizdir ki zahir olan da budur; yani: "Fasıklıkları sebebiyle" demektir. İsmi mevsûl olması da caizdir; ait zamir ise başka yerlerde zikredilen derecelendirmeye göre mahzuftur ve aslı «يَفْسُقُونَهُ» şeklindedir. Onun nekire-i mevsûfe yapılması ise kuvvetli değildir. A'râf Suresi'nde ise onların bu iki çirkin vasfı kendilerinde topladıklarına dikkat çekmek için {يَظْلِمُونَ} [A'râf: 162] buyurmuştur.
تقدَّم معنى الفِسْق. وقرأ ابن وثَّاب {يَفْسُقُونَ} بكسر السين، وقد تقدَّم أنهما لغتان.
Fıskın manası daha önce geçmişti. İbn Vessâb {يَفْسُقُونَ} kelimesini sin harfinin kesresiyle okumuştur; bunların iki ayrı lehçe olduğu daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {استسقى موسى لِقَوْمِهِ} السينُ للطلبِ على وَجْهِ الدُّعَاءِ أي: سَأَل لهم السُّقيا، وألفُ استسقى منقلبةُ عن ياءٍ لأنه من السَّقْيِ، وقد تقدَّم معنى استفْعَلَ مستوفى في أولِ السورة. ويقال: سَقَيْتُه وأَسْقَيْتُه بمعنى وأنشد:
Yüce Allah'ın: {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ} “Hani Musa kavmi için su dilemişti” kavli: Sin harfi dua yoluyla talep içindir; yani: "Onlar için su istedi" demektir. 'İsteska' (اسْتَسْقَى) kelimesinin elifi 'seky' (السَّقْي) kökünden geldiği için ye harfinden dönüşmüştür. 'İstef'ale' (اسْتَفْعَلَ) babının manası surenin başında etraflıca geçmişti. «سَقَيْتُهُ» ve «أَسْقَيْتُهُ» aynı manada kullanılır; [şair] şöyle inşad etmiştir:
٤٩١ - سَقَى قومي بني بكر وأَسْقَى ... نُمَيْراً والقبائلَ من هِلالِ
491 - O, benim kavmim Bekiroğulları'nı suladı (sekâ); / Nümeyr'e ve Hilâl kabilelerine de su verdi (eskâ).
وقيل: سَقَيْتُه: أَعْطَيْتُه، ما يَشْرَبُ، وأَسْقَيْته جَعَلْتُ ذلك له يتناولُه كيف شاء، والإِسقاءُ أَبْلَغُ من السَّقْي على هذا، وقيل: أَسْقَيْته دَلَلْتُه على الماءِ، وسيأتي هذا إن شاء الله تعالى عند قولِه: {نُّسْقِيكُمْ مِّمَّا فِي بُطُونِهِ} [النحل: ٦٦] .
Şöyle de denilmiştir: «سَقَيْتُهُ», ona içeceği şeyi verdim; «أَسْقَيْتُهُ» ise dilediği gibi alsın diye bunu onun hizmetine sundum demektir. Buna göre 'iskâ' (إِسْقَاء), 'seky'den (سَقْي) daha beliğdir. Bir görüşe göre «أَسْقَيْتُهُ», ona suyun yerini gösterdim demektir. Bu husus inşâallâhu teâlâ {نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ} “Onun karınlarındakinden size içiriyoruz” [Nahl: 66] kavlinde gelecektir.
و «لقومِه» متعلِّقٌ بالفعلِ واللامُ للعلَّة، أي: لأجلِ، أو تكونُ للبيان لَمَّا كانَ المرادُ به الدعاءَ كالتي في قولِهِم «سُقْياً لك» فتتعلَّقُ بمحذوفٍ كنظيرتِها «.
«لِقَوْمِهِ» fiile müteallıktır; lam harfi illet (gerekçe) içindir, yani: "... için" demektir. Yahut kastedilen mana dua olduğu için Arapların «سُقْياً لَكَ» sözündeki gibi beyan içindir; bu durumda benzerinde olduğu gibi mahzuf bir kelimeye müteallık olur.
قوله: {اضرب بِّعَصَاكَ} الإِدغام [هنا] واجبٌ؛ لأنه متى اجتمع مِثْلان
{اضْرِبْ بِعَصَاكَ} “Asanla vur” kavli: [Burada] idgam vaciptir; zira aynı iki harf (mislân)
في كلمتين أو كلمةٍ أَوَّلُهما ساكنٌ وَجَبَ الإِدغامُ نحو: اضربْ بكرا. وألفُ» عصاك «منقلبةٌ عن واوٍ لقولِهم في النسب: عَصَوِيّ، وفي التثنية عَصَوانِ، قال:
ister iki kelimede ister tek bir kelimede bir araya gelsin, birincisi sakin olduğunda «اضْرِبْ بَكْراً» misalinde olduğu gibi idgam vacip olur. «عَصَاكَ» kelimesinin elifi vav harfinden dönüşmüştür; nitekim nisbette 'asaviyy' (عَصَوِيّ), tesniyede ise 'asavân' (عَصَوَانِ) derler; şair şöyle demiştir:
٤٩٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... على عَصَوَيْها سابِرِيٌّ مُشَبْرَقُ
492 - ... / İki asasının üzerinde yırtılmış Sâbûrî kumaşı vardır.
والجمع: عِصِيّ وعُصِيّ بضمِّ العَيْنِ وكَسْرِها إتباعاً، وأَعْصٍ، مثل: زَمَن وأَزْمُن، والأصل: عُصُوو، وأَعْصُو، فَأُعِلَّ. وعَصَوْتُه بالعَصا وعَصَيْتُه بالسيفِ، و» ألقى عصاه «يُعَبَّر به عن بُلوغ المنزلِ، قال:
Çoğulu: Ayn harfinin zammesiyle ve [sonrasına] uyum sağlaması (itbâ') için kesresiyle 'ısıyy' (عِصِيّ) ve 'usıyy' (عُصِيّ); ayrıca 'zemen' (زَمَن) - 'ezmun' (أَزْمُن) gibi 'e'sin'dir (أَعْصٍ). Aslı 'usûv' (عُصُوو) ve 'a'suv'dur (أَعْصُو); sonra i'lâl yapılmıştır. "Ona asayla vurdum" anlamında «عَصَوْتُهُ بِالعَصَا», "ona kılıçla vurdum" anlamında «عَصَيْتُهُ بِالسَّيْفِ» denir. «أَلْقَى عَصَاهُ» (Asasını bıraktı) tabiri ise menzile/hedefe varmaktan kinayedir; şair şöyle demiştir:
٤٩٣ - فَأَلْقَتْ عَصاها واستقرَّ بها النَّوى ... كما قرَّ عَيْناً بالإِيابِ المسافِرُ
493 - Asasını bıraktı ve varacağı yerde karar kıldı; / Tıpkı memleketine dönen yolcunun gözünün aydın olması gibi.
وانشقَّت العصا بين القومِ أي: وقع الخلافُ، قال الشاعر:
«انْشَقَّتِ العَصَا بَيْنَ القَوْمِ» (Topluluk arasında asa yarıldı) sözü ise: "Aralarında ayrılık/ihtilaf çıktı" demektir; şair şöyle demiştir:
٤٩٤ - إذا كانتِ الهيجاءُ وانشَقَّتِ العَصا ... فَحَسْبُك والضحاكُ سيفٌ مُهَنَّدُ
494 - Savaş patlak verip birlik bozulduğunda (asa yarıldığında), / Sana da Dahhâk'a da keskin bir Hint kılıcı yeter!
قال الفراء:» أولُ لَحْنٍ سُمِع بالعراقِ هذه عصاتي «يعني بالتاء، و» الحَجَرَ «مفعولٌ وأل فيه للعهدِ، وقيل: للجنسِ.
Ferrâ: «Irak'ta işitilen ilk dil yanlışı (lahn) 'Bu benim asamdır' [anlamında 'hâzihî asâtî' (هَذِهِ عَصَاتِي)] sözüdür» demiştir; yani te harfiyle söylenmesidir. «الحَجَرَ» mef'ûldür; başındaki harf-i tarif ahd içindir, cins için olduğu da söylenmiştir.
قوله: {فانفجرت} » الفاءُ «عاطفةٌ على محذوفٍ لا بُدَّ منه، تقديرُه: فَضَرَبَ فانفجَرَت، وقال ابنُ عصفور:» [إن] هذه الفاءَ الموجودةَ هي الداخلةُ على ذلك الفعلِ المحذوفِ، والفاءُ الداخلةُ على «انفجَرتْ محذوفةٌ» وكأنه يقولُ: حُذِفَ الفعلُ الأولُ لدلالةِ الثاني عليه، وحُذِفَتِ الفاءُ الثانيةُ لدلالةِ الأولى عليها. ولا حاجةَ تَدْعُو إلى ذلك، بل يُقال: حُذِفَتْ الفاءُ وما عَطَفَتْه قبلها. وجَعَلَها الزمخشري جوابَ شرطٍ مقدَّرٍ، قال: «أو: فإن ضَرَبْتَ فقد انفجرَتْ، قال:» وهي على هذا فاءٌ فصيحةٌ لا تقع إلا في كلامٍ بليغ «، وكأنه يريدُ تفسيرَ المعنى لا الإِعرابِ.
{فَانْفَجَرَتْ} “Bunun üzerine fışkırdı” kavli: 'Fâ' harfi, takdiri «فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ» (Vurdu, bunun üzerine fışkırdı) olan ve takdiri zorunlu bulunan mahzuf bir fiile matuftur. İbn Usfûr şöyle demiştir: «[Metinde] mevcut olan bu fâ harfi, o mahzuf fiilin başına gelendir; 'infeceret' fiilinin başına gelen fâ ise hazfedilmiştir.» Sanki o şöyle demektedir: Birinci fiil ikincisinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiş, ikinci fâ ise birincisinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Oysa buna gerek yoktur; bilakis: "Fâ ve onun öncesinde matuf kıldığı şey hazfedilmiştir" denilir. Zemahşerî ise bunu takdirî bir şartın cevabı kılmış ve şöyle demiştir: «Yahut: 'Eğer vurursan fışkırmıştır' demektir.» Şöyle devam etmiştir: «Bu takdire göre o fasîha fâ'sıdır ve ancak beliğ bir kelamda bulunur.» Zemahşerî bununla irabı değil mananın tefsirini kastetmiş gibidir.
والانفجارُ: الانشقاقُ والتفتُّح، ومنه الفَجْرُ لانشقاقِه بالضوءِ، وفي الأعرافِ، {فانبجست} [الآية: ١٦٠] ، فقيل: هما بمعنى، وقيل: الانبِجاس أضيقُ، لأنه يكونُ أولَ والانفجارُ ثانياً.
İnficâr (الانْفِجَار); yarılmak ve açılmaktır. Nitekim 'fecr' (الفَجْر) de aydınlıkla yarıldığı için bu köktendir. A'râf Suresi'nde ise {فَانْبَجَسَتْ} “Bunun üzerine kaynadı/akıverdi” [A'râf: 160] buyrulmuştur. İkisinin aynı manada olduğu söylenmiştir; inbicâsın (kaynamanın) daha dar/az olduğu da söylenmiştir, zira o başlangıçta olur, inficâr (fışkırma) ise sonrasında gerçekleşir.
قوله: {اثنتا عَشْرَةَ عَيْناً} فاعل» انفجرت «، والألفُ علامةُ الرفعِ لأنه مَحْمولٌ على المثنَّى، وليس بمثنَّى حقيقةً إذ لا واحد له من لفظِه، وكذلك مذكَّرهُ» اثنان «ولا يُضاف إلى تمييز لاستغنائِه بذكر المعدودِ مثنَّى، تقول:
{اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} “on iki pınar” kavli: «انْفَجَرَتْ» fiilinin failidir. Elif harfi ref alametidir; zira tesniyeye mülhaktır, hakikatte ise tesniye değildir; çünkü kendi lafzından bir tekili yoktur. Müzekkeri olan «اثْنَانِ» kelimesi de böyledir. Sayılan şeyin tesniye olarak zikredilmesiyle yetinildiği için temyize muzaf kılınmaz; şöyle dersin:
رجلان وامرأتان، ولا تقول: اثنا رجلٍ ولا اثنتا امرأةٍ، إلا ما جاءَ نادراً فلا يُقاسُ عليه: قال:
«رَجُلاَنِ» (iki adam) ve «امْرَأَتَانِ» (iki kadın); «اثْنَا رَجُلٍ» veya «اثْنَتَا امْرَأَةٍ» demezsin. Nadiren gelenler müstesna olup bunlara kıyas yapılmaz; [şair] şöyle demiştir:
٤٩٥ - كأنَّ خِصْيَيْهِ مِنَ التَّدَلْدُلِ ... ظَرْفُ عجوزٍ فيه ثِنْتا حَنْظَل
495 - İki husyesi sarkmasından ötürü sanki, / İçinde iki ebucehil karpuzu bulunan yaşlı bir kadının heybesi gibidir.
وثِنْتان مثل اثنتين، وحكمُ اثنين واثنتين في العددِ المركب أن يُعْرَبا بخلافِ سائرِ أخواتهما، قالوا: لأنه حُذِفَ معهما ما يُحْذَفُ في المعرب عند الإِضافة وهي النونُ فأشبها المعربَ فأُعْرِبا كالمثنى بالألف رفعاً وبالياء نصباً وجرَّاً، وأمَّا «عَشْرة» فمبني لتنزُّلِه منزلَةَ تاءِ التأنيثِ ولها أحكامٌ كثيرةٌ. و «عَيْناً» تمييز.
'Sintân' (ثِنْتَانِ), 'isnetân' (اثْنَتَانِ) gibidir. Mürekkep sayılarda 'isnân' (اثْنَانِ) ve 'isnetân' (اثْنَتَانِ) kelimelerinin hükmü, diğer benzerlerinin aksine mu'reb olmalarıdır. Şöyle demişlerdir: Çünkü izafet anında mu'reb kelimelerden hazfedilen şey (yani nun harfi) bunlardan da hazfedilmiştir; böylece mu'rebe benzemişler ve tesniye gibi ref halinde elifle, nasb ve cer halinde ye ile iraplanmışlardır. «عَشْرَةَ» kelimesine gelince; müenneslik te'si derekesinde kabul edildiği için mebnidir ve pek çok hükmü vardır. «عَيْناً» ise temyizdir.
وقُرئ: «عَشِرة» بكسر الشينِ وهي لغةُ تميمٍ، قال النحاس: «وهذا عجيبٌ فإنَّ لغةَ تميم عَشِرة بالكسر، وسبيلُهم التخفيفُ، ولغةَ الحجازِ عَشْرة بالسكون وسبيلُهم التثقيلُ» . وقرأ الأعمش: عَشَرة بالفتح. والعينُ اسم مشتركٌ بين عَيْنِ الإِنسانِ وعَيْن الماء وعَيْنِ السحابة وعَيْنِ الذهبِ وعَيْنِ
Şin harfinin kesresiyle «عَشِرة» şeklinde de okunmuştur ki bu, Temîm kabilesinin lügatidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Bu şaşılacak bir durumdur; zira Temîm lügati kesre ile 'aşire'dir (عَشِرة) ve onların âdeti tahfîftir (hafifletmektir). Hicaz lügati ise sükûn ile 'aşre'dir (عَشْرة) ve onların âdeti teskîldir (ağırlaştırmaktır).» el-A‘meş ise fetha ile «عَشَرة» şeklinde okumuştur. 'Ayn' (العين) lafzı; insanın gözü, su kaynağı/pınarı, bulutun menbaı, altının kendisi ve...
المِيزان، والعَيْنُ: المطر الدائم ستاً أو خمساً، والعَيْنُ: الثُّقْب في المَزادَة، وبلدٌ قليلٌ العَيْن أي: قليلُ الناس.
...terazi ibresi/dili arasında [müşterek bir isimdir]. el-Ayn: Beş veya altı gün süren kesintisiz yağmurdur. el-Ayn: Kırbadaki/su dağarcığındaki deliktir. «بَلَدٌ قَلِيلُ الْعَيْنِ» ise; "insanı az olan belde" demektir.
[قوله: {كُلُّ أُنَاسٍ} قد تقدَّم الكلام على أنه أصلُ الناس. وقال الزمخشري في سورة الأعراف: إنه اسمُ جَمْعٍ غيرُ تكسير، ثم قال: «ويجوز أن يكونَ الأصلُ الكسرَ، والتكسيرُ والضمةُ بدلٌ من الكسرةِ، كما أُبْدِلَتْ في سُكَارى من الفتحة وسيأتي تحريرُ البحث معه إن شاء الله تعالى في السورةِ المذكورة] .
[{كُلُّ أُنَاسٍ} “her insan [topluluğu]” kavli: Bunun, 'en-nâs' (الناس) kelimesinin aslı olduğu hususundaki açıklama daha önce geçmişti. ez-Zemahşerî A'râf Suresi'nde bunun, teksir (kırık çoğul) olmayan bir ism-i cem olduğunu söylemiş, ardından şöyle demiştir: «Aslının kesreli olması da mümkündür; teksir [kalıbında olması] ve damme ise 'sükârâ' (سُكَارَى) kelimesinde fethanın yerine bedel kılındığı gibi, kesrenin yerine bedeldir.» Bu konunun onunla birlikte ayrıntılı incelemesi inşâallâhu teâlâ zikredilen surede gelecektir.]
قوله: {مَّشْرَبَهُمْ} مفعولٌ ل» عَلِمَ «بمعنى عَرَف، والمَشْرَبُ هنا مَوْضِعُ الشُّرْبِ؛ لأنُه روي أنه كان لكلِّ سِبْطٍ عَيْنٌ من اثنتي عشرةٍ عيناً لا يَشْرَكُهُ فيها [سِبْطُ] غيرُه. وقيل: هو نفسُ المشروب. فيكون مصدراً واقعاً موقعَ المفعولِ به.
{مَّشْرَبَهُمْ} “içecekleri yeri / su içecekleri pınarı” kavli: «عَرَفَ» (bildi/tanıdı) manasında olan «عَلِمَ» fiilinin mef'ûlüdür. Buradaki 'el-meşreb' (المَشْرَب), içme yeridir; zira rivayet edildiğine göre on iki pınardan her bir oymak için bir pınar vardı ve ona başka bir [oymak] ortak olmuyordu. Bunun bizzat içilen şeyin kendisi olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mef'ûlün bih makamına kaim olmuş bir masdar olur.
قوله: {كُلُواْ واشربوا} هاتان الجملتانِ في محلِّ نَصْبٍ بقولٍ مضمرٍ، تقديرُه: وقُلْنَا لهم كُلوا واشْرَبُوا، وقد تقدَّم تصريفُ» كل «وما حُذِف منه.
{كُلُواْ واشربوا} “Yiyin için” kavli: Bu iki cümle, takdiri «وَقُلْنَا لَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا» (Ve onlara: Yiyin, için! dedik) şeklinde olan gizli bir kavil ile nasb mahallindedir. «كُلْ» lafzının çekimi ve ondan nelerin hazfedildiği daha önce geçmişti.
قولُه: {مِن رِّزْقِ الله} هذه من باب الإِعمال لأنَّ كلَّ واحدٍ من الفعلين يَصِحُّ تسلُّطُه عليه، وهو من باب إعمالِ الثاني للحذفِ من الأولِ، والتقديرُ: وكُلوا منه.
{مِن رِّزْقِ الله} “Allah'ın rızkından” kavli: Bu, i'mâl (amel ettirme) babındandır; çünkü iki fiilden her birinin onun üzerinde amel etmesi sahihtir. Birincisinden [mef'ûl] hazfedildiği için bu, ikincisini amel ettirme babındandır. Takdiri: «وَكُلُوا مِنْهُ» ([Allah'ın rızkından] yiyin) şeklindedir.
و» مِنْ «يجوزُ أن تكونَ لابتداءِ الغايةِ وأن تكونَ للتبعيضِ، ويجوزُ أن يكونَ مفعولُ الأكلِ محذوفاً، وكذلك مفعولُ الشُّرْب، للدلالة عليهما، والتقدير: كُلوا المَنَّ والسَّلْوى، لتقدُّمِهما في قوله: {وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ المن والسلوى} [البقرة: ٥٧] واشرَبوا ماءَ العيُونِ المتفجرةِ، وعلى هذا فالجارُّ والمجرورُ يُحْتمل تعلُّقُه بالفعلِ قبله، ويُحْتمل أن يكونَ حالاً من ذلك المفعولِ [المحذوفِ] ، فيتعلَّقَ بمحذوفٍ. وقيل: المرادُ بالرزق الماءُ وحدَه، ونَسَب الأكلَ إليه لمَّا كانَ سبباً في نَماء ما يُؤكل وحياتِهِ فهو رزقٌ يُؤْكل منه ويُشْرَبُ، والمرادُ بالرزقِ المَرْزُوقُ، وهو يَحْتَمل أن يكونَ من باب ذِبْح ورِعْي، وأن يكونَ من باب» درهمٌ ضَرْبُ الأميرِ «، وقد تقدَّم بيانُ ذلك.
«مِنْ» edatının ibtidâ-i gâye (başlangıç) veya teb'îz (kısmîlik) için olması caizdir. Kendilerine delalet bulunduğu için yeme fiilinin mef'ûlünün ve aynı şekilde içme fiilinin mef'ûlünün hazfedilmiş olması da caizdir. Takdiri: —{وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ المن والسلوى} “Üzerinize kudret helvası ve bıldırcın indirdik” [Bakara: 57] kavlinde daha önce geçmiş olmalarından ötürü— "Kudret helvası ve bıldırcını yiyin, fışkıran pınarların suyunu da için" şeklindedir. Buna göre câr-mecrûrun kendisinden önceki fiile taalluk etmesi muhtemel olduğu gibi, bu [hazfedilmiş] mef'ûlden hâl olup mahzuf bir lafza taalluk etmesi de muhtemeldir. Rızık ile yalnızca suyun kastedildiği, yenen şeylerin büyümesine ve canlılığına sebep olduğu için yeme fiilinin de ona nispet edildiği, dolayısıyla onun hem kendisinden yenen hem de içilen bir rızık olduğu söylenmiştir. Rızık ile kastedilen merzûktur (rızıklandırılan/verilen şeydir). Bunun 'zibh' (ذِبْح) ve 'ri'y' (رِعْي) babından olması da «دِرْهَمٌ ضَرْبُ الْأَمِيرِ» (emirin darp ettiği/bastığı dirhem) babından olması da muhtemeldir; bunun açıklaması daha önce geçmişti.
قوله: {وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي الأرض مُفْسِدِينَ} أصلُ» تَعْثَوا «: تَعْثَيُوا، فاستُثْقِلت الضمةُ على الياءِ فحُذِفَت فالتقى ساكنانِ فحُذِفَ الأولُ منهما وهو الياءُ، أو لَمَّا تحرَّكتِ الياءُ وانفتح ما قبلَها فُلِبَت ألفاً، فالتقى ساكنان فحُذِفَتِ الألفُ وبقيتِ الفتحةُ تَدُلُّ عليها وهذا أَوْلى، فوزنُه تَفْعُون.
{وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي الأرض مُفْسِدِينَ} “ve yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapıp fesat çıkarmayın” kavli: «تَعْثَوْا» kelimesinin aslı «تَعْثَيُوا» şeklindedir. Ye harfi üzerindeki damme ağır bulunup hazfedildi; böylece iki sâkin harf bir araya geldi ve bunlardan birincisi olan ye harfi hazfedildi. Yahut ye harfi harekeli olup öncesi de fethalı olduğu için elife dönüştürüldü; sonra iki sâkin harf bir araya gelince elif hazfedildi ve fetha ona delalet etmek üzere baki kaldı; evlâ olan da budur. Vezni ise «تَفْعَوْنَ» kalıbıdır.
والعِثِيُّ والعَيْثُ: أشدُّ الفسادِ وهما متقاربان. وقال بعضُهم: «إلاَّ أنَّ العَيْثَ أكثرُ ما يُقال فيما يُدْرَك حِسَّاً، والعِثِيُّ فيما يُدْرَكُ حُكْماً، يقال: عَثَى يَعْثَى عِثِيَّاً وهي لغةُ القرآنِ، وعثا يَعْثُوا عُثُوّاً وعاثَ يعيثُ عِثِيّاً، وليس عاثَ مقلوباً من عثى
el-Isiyy (العِثِيُّ) ve el-ays (العَيْثُ); fesadın en şiddetlisidir ve ikisi [anlamca] birbirine yakındır. Bazıları şöyle demiştir: «Şu var ki 'ays' (العَيْثُ) çoğunlukla duyuyla (hissen) idrak edilen şeyler için, 'ısıyy' (العِثِيُّ) ise hükmen/aklen idrak edilen şeyler için kullanılır. 'Asâ ya'sâ ısıyyen' (عَثَى يَعْثَى عِثِيَّاً) denir ki Kur'an'ın lügati budur; 'asâ ya'sû usüvven' (عَثَا يَعْثُو عُثُوّاً) ve 'âse ye'îsü ısıyyen' (عَاثَ يَعِيثُ عِثِيّاً) de denir. 'Âse' (عاثَ), 'asâ'dan (عثى)...
كَجَبَذَ وجَذَبَ لتفاوتِ مَعنَيَيْهما كما تقدَّم، ويُحْتمل ذلك، ثم اختصَّ كلُّ واحدٍ بنوعٍ. ويُقال: عَثِيَ يعثى عِثِيّاً ومَعَاثاً، وليس عَثِي أصلُه عَثِوَ، فقُلِبَتِ الواوُ ياءً لانكسارِ ما قبلها كَرَضِيَ من الرّضوان لثبوتِ العِثِيّ وإن تَوَهَّم بعضُهم ذلك. وعَثَا كما تقدَّم، ويقال: عَثَّ يَعُثُّ مضاعفاً أي فسد، ومنه: العُثَّةُ سُوسةٌ تُفْسِدُ الصوفَ، وأمَّا» عَتَا «بالتاءِ المثنَّاة فهو قريبٌ من معناه وسيأتي الكلامُ عليه.
...daha önce geçtiği üzere manalarının farklılığından ötürü 'cebeze' (جَبَذَ) ile 'cezebe' (جَذَبَ) gibi bir kalp (harf değişimi) ürünü değildir; bunun mümkün olması ve ardından her birinin bir türe tahsis edilmiş olması da muhtemeldir. 'Asiye ya'sâ ısıyyen ve me'âsen' (عَثِيَ يَعْثَى عِثِيّاً وَمَعَاثاً) da denir. 'Isiyy' (العِثِيّ) kökünün varlığı sebebiyle 'asiye' (عَثِيَ) kelimesinin aslı —bazıları öyle vehmetmiş olsa da— 'rıdvân'dan gelen 'radiye' (رَضِيَ) gibi öncesinin kesreli oluşu sebebiyle vâvı yâ'ya dönüşmüş olan 'asıve' (عَثِوَ) değildir. 'Asâ' (عَثَا) ise daha önce geçtiği gibidir. Muzâaf olarak 'asse ye'ussu' (عَثَّ يَعُثُّ) da denir ki "bozuldu/fesada uğradı" demektir; yünü bozan güve anlamındaki 'el-usse' (العُثَّةُ) kelimesi de bundandır. İki noktalı te ile olan «عَتَا» lafzına gelince; o da bunun manasına yakındır ve onun hakkındaki açıklama ileride gelecektir.