٥٢٠ - ولولا يَحْسِبون الحِلْم عَجْزاً ... لَمَا عَدِم المُسيئون احتمالي
520 - Eğer onlar yumuşak huyluluğu acizlik sanmasalardı, / Kötülük edenler benim sabrımdan ve tahammülümden asla mahrum kalmazlardı.
وتأويلُه أن الأصلَ: ولولا أن يَحْسِبِوا، فلمَّا حُذِفَتْ ارتفع الفعلُ كقوله:
Bunun tevili şudur: Aslı «ولولا أن يَحْسِبُوا» (sanmaları olmasaydı) şeklindedir. «En» (أن) hazfedilince fiil merfû olmuştur; tıpkı şu beyitte olduğu gibi:
٥٢١ - ألا أيُّهذا الزاجري أحضرُ الوغى ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
521 - Ey beni savaşa katılmaktan meneden kişi! ...
أي: أَنْ أَحضرَ، والمرفوعُ بعدها مبتدأٌ خلافاً للكسائي حيث رَفَعَهُ بفعلٍ مضمر، وللفراء حيث قال:» مرفوعٌ بنفس لولا «، وخبرُه واجبُ الحذف/ للدلالةِ عليه وسَدِّ شيءٍ مَسَدَّه وهو جوابُها، والتقديرُ: ولولا فضلُ اللهِ كائنٌ أو حاصل، ولا يجوز أن يُثْبَتَ إلا في ضرورة شعر، ولذلك لُحِّن المعري في قوله:
Yani: «أَنْ أَحضرَ» (katılmamdan) demektir. «Levlâ»dan sonra gelen merfû isim mübtedadır. el-Kisâî'nin onu gizli bir fiille ref' etmesi ve el-Ferrâ'nın «Bizzat levlâ ile merfûdur» demesi ise bu kurala muhaliftir. Kendisine delalet eden bir karine bulunduğu ve onun yerine geçen bir şey —ki o da levlâ'nın cevabıdır— mevcut olduğu için bu mübtedanın haberinin hazfedilmesi vaciptir. Takdiri ise: «Eğer Allah'ın lütfu var/mevcut olmasaydı» (ولولا فضلُ اللهِ كائنٌ أو حاصل) şeklindedir. Şiir zarureti dışında haberin açıkça zikredilmesi caiz değildir. Bu sebeple el-Maarrî şu beytindeki kullanımından dolayı hatalı (lahn yapmış) sayılmıştır:
٥٢٢ - يُذيبُ الرُّعْبُ منه كلَّ عَضْبٍ ... فلولا الغِمْدُ يُمْسِكُه لَسالا
522 - Ondan duyulan dehşet her keskin kılıcı eritir; / Kın onu tutmasaydı, [eriyip] akıp giderdi.
حيث أَثْبتَ خبرَها بعدها، هكذا أطلقوا. وبعضُهم فصَّل فقال:» إنْ كان خبرُ ما بعدها كوناً مطلقاً فالحذفُ واجبٌ، وعليه جاء التنزيلُ وأكثرُ الكلام، وإن كان كوناً مقيداً فلا يَخْلو: إمّا أَنْ يَدُل عليه دليلُ أو لا، فإنْ لم يَدُلَّ
Zira el-Maarrî «levlâ»dan sonraki haberini açıkça zikretmiştir. Nahivciler bu kuralı böyle mutlak olarak ifade etmişlerdir. Bazıları ise ayrıntıya girerek şöyle demiştir: «Eğer levlâ'dan sonra gelen mübtedanın haberi mutlak bir varlık (kevn-i mutlak) ise haberin hazfi vaciptir; Kur'an ve Arap kelamının ekserisi de bu şekilde gelmiştir. Eğer mukayyed bir varlık (kevn-i mukayyed / özel bir durum) ise iki durumdan uzak değildir: Ya ona delalet eden bir karine vardır ya da yoktur. Şayet ona delalet eden bir delil yoksa,
عليه دليلٌ وجَبَ ذِكْرُه، نحو قولِه ﵇: «لولا قومُكِ حديثو عهدٍ بكفر» وقولِ الآخر:
onu zikretmek vaciptir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kavmin küfürden yeni kurtulmuş olmasaydı...» hadisi ve bir başka şairin şu sözü gibi:
٥٢٣ - فلولا بَنُوها حولَها لَخَبَطْتُها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
523 - Eğer oğulları onun etrafında bulunmasaydı, elbette ona vurup yere sererdim...
وإنْ دَلَّ عليه دليلٌ جاز الذكرُ والحذف، نحو: لولا زيدٌ لغُلِبْنا، أي شجاع، وعليه بيتُ المعري المتقدِّم، وقال أبو البقاء: «ولَزِمَ حَذْفُ الخبر للعلمِ به وطولِ الكلام، فإن وَقَعَتْ» أَنْ «بعدها ظَهَر الخبرُ، كقولِه:» فلولا أنَّه كان من المُسَبِّحين «فالخبرُ في اللفظ ل» أنَّ «وهذا الذي قاله مُوْهمٌ، ولا تعلُّق لخبرِ» أنَّ «بالخبر المحذوف ولا يُغْني عنه البتةَ فهو كغيرِه سواء، والتقدير: فلولا كونُه مُسَبِّحاً حاضرٌ أو موجود، فأيُّ فائدةٍ في ذكره لهذا؟ والخبرُ يجب حَذْفُه في صورٍ أخرى، يطولُ الكتابُ بِذِكْرِها وتفصيلِها، وإنما تأتي إن شاء اللهُ مفصَّلةً في مواضعها. وقد تقدَّم معنى الفضلِ عند قوله {فَضَّلْتُكُمْ عَلَى العالمين} [البقرة: ٤٧] .
Eğer ona delalet eden bir delil varsa, zikredilmesi de hazfedilmesi de caizdir; örneğin: «Zeyd cesur olmasaydı yenilirdik» (لولا زيدٌ لغُلِبْنا، أي شجاع) ifadesi gibi. el-Maarrî'nin yukarıda geçen beyti de bu kabildendir. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bilindiği ve söz uzadığı için haberin hazfi zorunlu olmuştur. Şayet 'levlâ'dan sonra 'enne' (أَنْ) gelirse haber zahir olur; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {فلولا أنَّه كان من المُسَبِّحين} kavlinde lafızdaki haber 'enne'nin (أنَّ) haberidir.» Ancak onun bu söylediği yanıltıcıdır; çünkü «enne»nin haberinin hazfedilen haberle bir ilgisi yoktur ve kesinlikle onun yerine geçmez; bilakis diğerleri gibidir ve takdiri: «Onun tesbih edenlerden oluşu hazır/mevcut olmasaydı» (فلولا كونُه مُسَبِّحاً حاضرٌ أو موجود) şeklindedir. Öyleyse Ebû'l-Bekâ'nın bunu zikretmesinin ne faydası vardır? Haberin hazfinin vacip olduğu başka durumlar da vardır ki bunları tek tek zikredip açıklamak kitabı uzatır; bunlar inşâallâh kendi yerlerinde tafsilatlı olarak gelecektir. Fadl (فضل) kelimesinin anlamı ise daha önce {فَضَّلْتُكُمْ عَلَى العالمين} [el-Bakara: 47] kavlinde geçmişti.
قوله: {لَكُنْتُم مِّنَ الخاسرين} اللامُ جوابُ لولا. واعلم أنَّ جوابَها إن كان مُثْبَتَاً فالكثيرُ دخولُ اللامِ كهذه الآيةِ ونظائِرها، ويَقِلُّ حَذْفُها، قال:
{لَكُنْتُم مِّنَ الخاسرين} “Elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz” kavlindeki lâm harfi, «levlâ»nın cevabıdır. Bil ki, eğer levlâ'nın cevabı olumlu (müsbet) ise, bu ayette ve benzerlerinde olduğu gibi ekseriyetle başına lâm harfi girer; lâm'ın hazfedilmesi ise azdır. Şair şöyle demiştir:
٥٢٤ - لَوْلا الحياءُ وباقي الدينِ عِبْتُكُما ... ببعضِ ما فيكما إذْ عِبْتُما عَوَري
524 - Hayâ ve dinden kalan bağlar olmasaydı, / Siz benim tek gözlülüğümü ayıpladığınızda, ben de sizdeki birtakım kusurlarla sizi ayıplardım.
وإنْ كان منفيَّاً فلا يَخْلُو: إمَّا أَنْ يكونَ حرفُ النفي «ما» أو غيرَها، إن كان غيرَها فتركُ اللام واجبٌ نحو: لولا زيدٌ لم أقم، أو لن أقوم، لئلاَّ يتوالى لامان، وإن كان ب «ما» فالكثيرُ الحَذْفُ، ويَقِلُّ الإِتيانُ بها، وهكذا حكمُ جوابِ «لو» الامتناعية، وقد تقدَّم عند قولِه: {وَلَوْ شَآءَ الله لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ} [البقرة: ٢٠] ولا محلَّ لجوابِها من الإِعرابِ. و {مِّنَ الخاسرين} في محلِّ نصبٍ خبراً ل «كان» ، ومِنْ للتبعيض.
Eğer cevap olumsuz (menfî) ise iki durumdan uzak değildir: Ya olumsuzluk harfi «mâ» (ما) olur ya da başkası olur. Eğer «mâ» dışında bir edat ise, iki lâm harfinin peş peşe gelmemesi için lâm'ı terk etmek vaciptir; örneğin: «لولا زيدٌ لم أقم» (Zeyd olmasaydı kalkmazdım) veya «لن أقوم» (asla kalkmam) denir. Şayet «mâ» ile olumsuz yapılmışsa, ekseriyetle lâm hazfedilir; lâm harfinin getirilmesi ise azdır. İmtinâiyye olan «lev» (لو) edatının cevabının hükmü de böyledir; nitekim bu husus {وَلَوْ شَآءَ الله لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ} [el-Bakara: 20] kavlinde geçmişti. Bu cevabın iraptan mahalli yoktur. {مِّنَ الخاسرين} ise «kâne»nin (كان) haberi olarak nasb mahallindedir ve «min» (مِنْ) harfi teb'îz (bazılık) bildirir.
قوله تعالى: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ} : اللامُ جوابُ قسمٍ محذوفٍ تقديرُه: والله لقد، وهكذا كلُّ ما جاءَ من نظائرِها، و «قد» حرف تحقيق وتوقع، ويُفيد في المضارع التقليلَ إلا في أفعال الله تعالى فإنَّها للتحقيق، وقد تُخْرِجُ المضارع إلى المُضيِّ كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ} “Andolsun ki bilmişsinizdir” kavli: Lâm harfi, takdiri «Vallâhi lekad» (والله لقد) olan mahzûf bir yeminin cevabıdır; benzeri olan her yerde de kural böyledir. «Kad» (قد) tahkik (kesinlik) ve tevakkû (beklenti) harfidir; muzari fiile girdiğinde —Allah Teâlâ'nın fiilleri hariç, çünkü O'nun fiillerinde tahkik içindir— azlık (taklîl) bildirir. Bazen de şu beyitte olduğu gibi muzari fiili geçmiş zaman (mâzî) manasına taşır:
٥٢٥ - قد أَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَّراً أناملُه ... كأنَّ أثوابَه مُجَّتْ بفُرصادِ
525 - Bazen hasmı parmak uçları sararmış hâlde öylece bırakırım ki, / Sanki elbiselerine dut şırası fışkırtılmıştır.
وهي أداةٌ مختصةٌ بالفعلِ، وتَدْخُل على الماضي والمضارعِ، وتُحْدِثُ في الماضي التقريبَ من الحالِ. وفي عبارة بعضِهم: «قد: حرفٌ يَصْحَبُ الأفعالَ ويُقَرِّبُ الماضِيَ من الحالِ، ويُحْدِثُ تقليلاً في الاستقبال» ويكونُ اسماً بمعنى حَسْب نحو: قدني درهمٌ أي: حسبي، وتتصل بها نونُ الوقايةِ مع ياء المتكلم غالباً، وقد جَمَعَ الشاعر بين الأمرين، قال:
«Kad» (قد) fiile mahsus bir edattır; mazi ve muzari fiilin başına gelir. Mazi fiilde şimdiki zamana (hâl) yakınlık meydana getirir. Bazı nahivcilerin ifadesiyle: «Kad; fiillere eşlik eden, maziyi hâl zamanına yaklaştıran ve gelecek zamanda azlık ifade eden bir harftir.» Bazen de «hasb» (حَسْب / yeter) anlamında isim olur; örneğin: «قدني درهمٌ» yani «Bana bir dirhem yeter» (حسبي) denir. Mütekellim yâ'sı ile birlikte kullanıldığında çoğunlukla araya nûn-ı vikâye girer. Şair bu iki kullanımı bir arada toplamış ve şöyle demiştir:
٥٢٦ - قَدْنيَ مِنْ نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدي ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
526 - İki Hubeyb'in yardımından bana yeten yetti / kâfi geldi...
وإذا كانت حرفاً جاز حَذْفُ الفعلِ بعدَها كقولِه:
Harf olduğunda ise şu beyitte olduğu gibi kendisinden sonraki fiilin hazfedilmesi caizdir:
٥٢٧ - أَفِدَ الترحُّلُ غيرَ أنَّ رِكابَنا ... لمَّا تَزُلْ برِحالِنا وكَأنَّ قَدِ
527 - Göç vakti yaklaştı, ne var ki bineklerimiz / Henüz yüklerimizle yola koyulmadı, fakat sanki koyuldu bile.
أي: قد زالت، وللقسم وجوابِه أحكامٌ تأتي إنْ شاء الله تعالى مفصَّلةً. و «عَلِمْتُمِ» بمعنى عَرَفْتُم، فيتعدَّى لواحدٍ فقط، والفرقُ بين العلم والمعرفة أنَّ العلمَ يستدعي معرفةَ الذاتِ وما هي عليه من الأحوال نحو: عَلمتُ زيداً قائماً أو ضاحكاً، والمعرفةُ تستدعي معرفةَ الذاتِ، وقيل: لأنَّ المعرفةَ يسبقها جهلٌ، والعلمُ قد لا يَسْبِقُه جهلٌ، ولذلك لا يجوزُ إطلاقُ المعرفةِ عليه سبحانه. {الذين اعتدوا} الموصولُ وصلتُه في محلِّ النصبِ مفعولاً به، ولا حاجةَ إلى حَذْفِ مضافٍ، كما قدَّره بعضُهم، أي: أحكامُ الذين اعتدوا، لأنَّ المعنى عَرَقْتم أشخاصَهم وأعيانَهم. وأصلُ اعتَدَوْا: اعتَدَيُوا، فأُعِلَّ بالحذف ووزنه افْتَعَوا، وقد عُرِفَ تصريفُه ومعناه.
Yani: «قد زالت» (koyuldu bile) demektir. Yemin ve cevabına dair hükümler inşâallâhu teâlâ ileride tafsilatlı olarak gelecektir. «عَلِمْتُمُ» fiili «عرفتم» (tanıdınız/bildiniz) anlamında olup yalnızca tek mef'ûle geçişlidir (müteaddîdir). İlim ile marifet arasındaki fark şudur: İlim, bir zâtın bizzat kendisini ve üzerinde bulunduğu halleri bilmeyi gerektirir; nitekim «Zeyd'i ayakta veya gülerken bildim» (عَلمتُ زيداً قائماً أو ضاحكاً) dersin. Marifet ise bizzat zâtı tanımayı gerektirir. Bir görüşe göre ise marifetin öncesinde bir cehalet bulunur; ilmin öncesinde ise cehalet bulunmayabilir. Bu sebeple Allah Teâlâ hakkında [zâtına] «marifet» lafzının ıtlakı (kullanılması) caiz değildir. {الذين اعتدوا} “Haddi aşanları” kavlinde ise ism-i mevsûl ve sılası mef'ûlün bih olarak nasb mahallindedir. Bazılarının takdir ettiği gibi «haddi aşanların hükümleri» (أحكام الذين اعتدوا) şeklinde bir muzâfın hazfine gerek yoktur; çünkü mana 'onların şahıslarını ve bizzat kendilerini bildiniz' demektir. «اعتَدَوْا» fiilinin aslı «اعتَدَيُوا» olup hazif yoluyla i'lâle uğramıştır; vezni «افْتَعَوا» şeklindedir. Çekimi ve manası daha önce bilinmişti.
قوله: «منكم» في محلِّ نصبٍ على الحالِ من الضميرِ في «اعتدَوا» ويجوز أن يكونَ من «الذين» أي: المعتدين كائنين منكم، و «مِنْ» للتبعيض.
«منكم» kavli, «اعتدَوا» fiilindeki zamirden hâl olarak nasb mahallindedir. «الذين» lafzından hâl olması da caizdir; yani: «Sizden olan o haddi aşanlar» demektir. «مِنْ» harfi teb'îz (bazılık) bildirir.
قوله: {فِي السبت} متعلِّقٌ باعتَدَوا، والمعنى: في حُكْم السبت، وقال أبو البقاء: وقد قالوا: اليومَ السبتُ، فجعلوا «اليومَ» خبراً عن السبت، كما يقال، اليومَ القتالُ، فعلى ما ذكرنا يكونُ في الكلامِ حَذْفٌ تقديرُه في يوم السبت «. والسبتُ في الأصل مصدرُ سَبَتَ، أي: قَطَعَ العمل. وقال ابن عطية:» والسَّبتُ: إمَّا مأخوذٌ من السُّبوت الذي هو الراحة والدَّعَة،
{فِي السبت} kavli «اعتَدَوا» fiiline müteallıktır; manası ise: 'Cumartesi gününün hükmü hususunda' demektir. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Araplar 'Bugün cumartesidir' (اليومَ السبتُ) demişler ve 'Bugün savaş vardır' (اليومَ القتالُ) denildiği gibi 'اليومَ' kelimesini Sebt'in haberi kılmışlardır. Zikrettiğimiz bu duruma göre kelamda bir hazif vardır ve takdiri: 'Cumartesi gününde' (في يوم السبت) şeklindedir.» es-Sebt (السبت) asılda «سَبَتَ» fiilinin masdarıdır; yani: 'İşi bıraktı/kesti' demektir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «es-Sebt; ya dinlenme ve sükûnet demek olan es-subût (السُّبوت) kökünden alınmıştır,
وإمَّا من السَّبْت وهو القطع، لأن الأشياء فيه سَبَتَتْ وتَمَّتْ خِلْقَتُها، ومنه قولُهم: سَبَتَ رأسَه أي: حَلَقه. وقال الزمخشري: «والسبتُ مصدرُ سَبَتَتِ اليهودُ إذا عَظَّمت يومَ السبتِ» وفيه نظرٌ، فإنَّ هذا اللفظ موجودٌ واشتقاقُه مذكورٌ في لسان العرب قبل فِعْل اليهودِ ذلك، الهم إلا أَنْ يريدَ هذا السبتَ الخاصَّ المذكورَ في هذه الآيةِ. والأصلُ فيه المصدرُ كما ذكرتُ، ثم سُمِّي به هذا اليومُ من الأسبوع لاتفاقِ وقوعِه فيه كما تقدَّم أنَّ خَلْقَ الأشياء تَمَّ وقُطِعَ، وقد يقال يومُ السبتِ فيكونُ مصدراً، وإذا ذُكِرَ معه اليومُ أو مع ما أشبهه من أسماءِ الأزمنة مِمَّا يتضمَّن عَمَلاً وحَدَثاً جاز نصبُ اليومِ ورفعُه نحو: اليوم الجمعةُ، اليوم العيدُ، كما يقال: اليوم الاجتماعُ والعَودُ، فإنْ ذُكِرَ مع «الأحد» وأخواتِه وَجَب/ الرفعُ على المشهورِ، وتحقيقُها مذكورٌ في كتبِ النحوِ.
ya da kesmek demek olan es-sebt (السَّبْت) kökünden gelmiştir; çünkü o günde varlıklar durmuş ve yaratılışları tamamlanmıştır. Nitekim 'başını tıraş etti' anlamında «سَبَتَ رأسَه» denmesi de bundandır.» ez-Zemahşerî ise: «es-Sebt; Yahudilerin cumartesi gününü yüceltmelerini ifade eden 'Yahudiler sebt yaptı' (سَبَتَتِ اليهودُ) fiilinin masdarıdır» demiştir. Ancak bu görüş tartışmaya açıktır; çünkü bu lafız mevcuttur ve iştikakı, Yahudilerin bu eyleminden önce Arap dilinde zikredilmiştir. Meğerki ez-Zemahşerî bu ayette zikredilen o özel Sebt gününü kastetmiş olsun. Bu kelimenin aslı zikrettiğim gibi masdardır; daha sonra daha önce geçtiği üzere varlıkların yaratılışının tamamlanıp kesilmesinin o güne denk gelmesi sebebiyle haftanın bu gününe isim olarak verilmiştir. Bazen «يومُ السبتِ» denir ve masdar olur. Bu kelimeyle birlikte «el-yevm» (اليوم) veya amel ve hades (olay) içeren benzeri zaman isimleri zikredildiğinde; tıpkı «Bugün toplanma ve dönüş günüdür» (اليوم الاجتماعُ والعَودُ) denildiği gibi, «اليوم الجمعةُ» ve «اليوم العيدُ» örneklerinde olduğu üzere 'el-yevm' kelimesinin hem nasbı hem de ref'i caiz olur. Şayet «el-Ehad» (Pazar) ve benzerleriyle birlikte zikredilirse meşhur olan görüşe göre ref'i vaciptir. Bunun tahkiki nahiv kitaplarında zikredilmiştir.
قوله: {قِرَدَةً خَاسِئِينَ} يجوز فيه أربعةُ أوجهٍ، أحدُها أن يكونا خبرين، قال الزمخشري: «أي: كونوا جامعين بين القِرَدِيَّة والخُسُوء» وهذا التقديرُ بناءً منه على على أنَّ الخبرَ لا يتعدَّدُ، فلذلك قَدَّرهما بمعنى خبرٍ واحدٍ من باب: هذا حُلْوٌ حامِضٌ، وقد تقدَّم القول فيه. الثاني: أن يكون «خاسئين» نعتاً لقِردة، قاله أبو البقاء. وفيه نظرٌ مِنْ حيث إن القردةَ غيرُ عقلاءَ، وهذا جَمْعُ العقلاء. فإنْ قيل: المخاطبون عُقَلاء. فالجوابُ أنّ ذلك لا يُفيد، لأنَّ التقديرَ عندكم حينئذٍ: كونوا مثلَ قِرَدةٍ مِنْ صفتِهِم الخُسُوء، ولا تعلُّقَ للمخاطَبِين بذلك، إلا أنه يمكنُ أَنْ يقالَ إنهم مُشَبَّهون بالعقلاء، كقوله: {لِي سَاجِدِينَ} [يوسف: ٤] ، {أَتَيْنَا طَآئِعِينَ} [فصلت: ١١] . الثالث: أن يكون حالاً من اسم «كونوا» والعاملُ فيه «كونوا» وهذا عندَ مَنْ يُجيز ل «كان» أن تعملَ في الظروفِ والأحوالِ. وفيه خلافٌ سيأتي تحقيقُه عند قولِه تعالى: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَباً} [يونس: ٢] إن شاء الله تعالى. الرابع وهو الأجْوَدُ أن يكونَ حالاً من الضميرِ المستكنِّ في «قِرَدَةً» لأنه في معنى المشتقِّ، أي: كونوا مَمْسُوخِينَ في هذه الحالةِ، وجَمْعُ فِعْل على فِعَلة قليلٌ لا ينقاس.
Yüce Allah'ın: {قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “Aşağılık maymunlar [olun]” sözünde dört vecih caizdir: Birincisi: Her ikisinin de haber olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani: Maymunluk ile aşağılanmışlığı [kendinizde] birleştiriciler olun.» Bu takdir, onun haberin birden fazla olamayacağı esasına dayanmaktadır; bu sebeple ikisini «هذا حُلْوٌ حامِضٌ» (Bu ekşi tatlıdır) kabilinden tek bir haber anlamında takdir etmiştir. Buna dair açıklama daha önce geçmişti. İkincisi: «خاسئين» kelimesinin «قردة» için sıfat olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. Ancak bunda bir eleştiri noktası vardır; zira maymunlar akıl sahibi değildir, bu ise akıl sahiplerinin çoğuludur. Eğer: «Muhataplar akıl sahipleridir» denilirse, cevap şudur: Bu [görüşe] fayda vermez; zira bu takdirde sizin yanınızdaki anlam: «Nitelikleri aşağılanmışlık olan maymunlar gibi olun» şeklinde olur ve muhatapların bununla bir irtibatı kalmaz. Ancak Yüce Allah'ın: {لِي سَاجِدِينَ} “Bana secde ederlerken [gördüm]” [Yûsuf 4] ve {أَتَيْنَا طَآئِعِينَ} “İsteyerek geldik” [Fussilet 11] ayetlerinde olduğu gibi onların akıl sahiplerine benzetildikleri söylenebilir. Üçüncüsü: «كونوا» fiilinin isminden hâl olması ve onda amil olanın da «كونوا» olmasıdır. Bu, «كان» fiilinin zarflarda ve hâllerde amel etmesini caiz görenlerin görüşüne göredir. Bu hususta bir ihtilaf vardır ve bunun tahkiki -inşâallahu teâlâ- Yüce Allah'ın: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَباً} “İnsanlar için şaşılacak bir şey mi oldu?” [Yûnus 2] ayetinde gelecektir. Dördüncüsü ve en üstün olanı: «قِرَدَةً» kelimesinde gizli olan zamirden hâl olmasıdır; çünkü bu kelime müştak (türemiş) anlamındadır. Yani: Bu hâlde suretleri değiştirilmiş kimseler olun. Fi'l (فِعْل) vezninin fi'ale (فِعَلَة) vezninde çoğul yapılması ise azdır, kıyasa tabi değildir.
ومادة القرد تدل على اللصوق والسكون، تقول: «قَرَد بمكان كذا» أي: لَصِق به وسكن، ومنه الصوفُ القَرَد «أي المتداخلُ، ومنه أيضاً:» القُراد «هذا الحيوانُ المعروف. ويقال: خَسَأْتُه فَخَسَأَ، فالمتعدي والقاصر سواء نحو: زاد وغاض، وقيل: يُقال خَسَأْتُه فَخَسِىءَ وانْخَسَأَ؛ والمصدر الخُسُوء والخَسْءُ. وقال الكسائي:» خَسَأْتُ الرجلَ خَسْئاً، وخَسَأَ هو خُسُوءاً ففرَّقَ بين المصدَرَيْن، والخُسُوءُ: الذِّلَّة والصَّغارُ والطَّرْدُ والبُعْدُ ومنه خَسَأْتُ الكلبَ.
Kırd (قرد) kökü yapışma ve hareketsiz kalmaya delalet eder. «قَرَد بمكان كذا» denir ki; 'falanca yere yapıştı ve orada hareketsiz kaldı' demektir. Birbirine dolanıp keçeleşmiş yün için «الصوفُ القَرَد» denilmesi de bundandır. Bilinen şu meşhur hayvana «el-Kurâd» (القُراد / kene) denilmesi de yine bu köktendir. «خَسَأْتُه فَخَسَأَ» (Onu kovdum, o da uzaklaştı/aşağılandı) denilir; tıpkı 'zâde' (زاد) ve 'gâda' (غاض) fiillerinde olduğu gibi geçişli (müteaddî) ile geçişsiz (lâzım) şekli aynıdır. Şöyle de denildiği söylenmiştir: «خَسَأْتُه فَخَسِىءَ وانْخَسَأَ»; masdarı el-Husû' (الخُسُوء) ve el-Has' (الخَسْء) şeklindedir. el-Kisâî ise: «خَسَأْتُ الرجلَ خَسْئاً وخَسَأَ هو خُسُوءاً» (Adamı kovup aşağıladım; o da zelil olup uzaklaştı) diyerek iki masdar arasını ayırmıştır. el-Husû' (الخُسُوء); zillet, küçüklük, kovulmak ve uzaklaştırılmaktır. Köpeği kovmak anlamında «خَسَأْتُ الكلبَ» denilmesi de bundandır.
قوله تعالى: {نَكَالاً} : مفعولٌ ثانٍ لجَعَلَ التي بمعنى صَيَّر والأولُ هو الضميرُ وفيه أقوالٌ، أحدُها: يعود على المَسْخَة. وقيل: على القريةِ لأنَّ الكلامَ يقتضيها كقولِه: {فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً} [العاديات: ٤] أي بالمكانِ. وقيل على العقوبة، وقيل على الأمَّة. والنَّكالُ: المَنْعُ، ومنه النِّكْلُ اسمٌ للقيد من الحديد واللِّجام لأنه يُمْنَعُ به، وسُمِّي العِقابُ نكالاً لأنه يُمْنَعُ به غيرُ المعاقب أن يفعلَ فِعْلَه، ويَمْنَعُ المُعاقَبَ أن يعودَ إلى فِعْلِه الأولِ. والتنكيلُ: إصابةُ الغيرِ بالنَّكالِ ليُرْدَعَ غيرُه، ونَكَلَ عن كَذا يَنْكُل نُكولاً امتنع، وفي
Cenâb-ı Hakk'ın {نَكَالاً} “İbret verici bir ceza” kavli: Dönüştürdü (صَيَّر) anlamındaki «ce'ale» (جَعَلَ) fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Birinci mef'ûl ise bitişik zamirdir. Bu zamir hakkında görüşler vardır: Birincisi: Maymuna dönüştürme hadisesine (mesh) döner. Bir rivayete göre: Cenâb-ı Hakk'ın {فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً} [el-Âdiyât: 4] yani 'o mekânda' kavlinde olduğu gibi kelamın gelişinin gerektirdiği o kasabaya döner. Bir rivayete göre cezaya, bir rivayete göre ise o topluluğa döner. en-Nekâl (النَّكال) menetmek/alıkoymaktır. Demirden yapılan prangaya ve gem vurulan ata —kendisiyle engellendiği için— «en-nikl» (النِّكْل) denilmesi de bundandır. Cezalandırılana «nekâl» denilmesi; hem cezalandırılmayan başkalarını onun fiilini işlemekten alıkoyduğu hem de cezalandırılan kimseyi önceki fiiline dönmekten engellediği içindir. et-Tenkîl (التنكيل); başkasına ibret olsun ve vazgeçsin diye bir kimseye caydırıcı ceza (nekâl) vermektir. «نَكَلَ عن كَذا يَنْكُل نُكولاً» denildiğinde, 'bir şeyden geri durdu, vazgeçti' anlamına gelir. Hadiste
الحديثِ: «إنَّ الله يحبُ الرجلَ النَّكَل» أي: القوي على الفرس. والمَنْكَلُ ما يُنَكَّل به الإِنسان قال:
şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz Allah, atına hâkim ve güçlü olan (en-nekel) adamı sever.» el-Menkel (المَنْكَل) ise insanın kendisiyle ibretlik cezaya çarptırıldığı şeydir. Şair şöyle demiştir:
٥٢٨ - فارمِ على أَقْفائِهم بِمَنْكَلِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
528 - Onların enselerine ibret verici ağır bir ceza ile vur! ...
والضميرُ في يديهَا وخلفها كالضميرِ في {جَعَلْنَاهَا} .
«يديهَا» ve «خلفها» kelimelerindeki zamir, {جَعَلْنَاهَا} kavlindeki zamir gibidir.
قوله: {وَمَوْعِظَةً} عطفٌ على {نَكَالاً} وهي مَفْعِلَة من الوعظ وهو التخويف، وقال الخليل: «التذكيرُ بالخيرِ فيما يَرِقُّ له القَلْبُ، والاسمُ: العِظَةُ كالعِدَة والزِنَة. و» للمتقين «متعلقٌ بِمَوْعِظة. واللامُ للعلة، وخُصَّ المتقين بالذِّكْرِ، وإن كانَتْ موعظةً لجميعِ العالَم: البَرِّ والفاجِرِ، لأن المنتفعَ بها هم هؤلاء دونَ مَنْ عَدَاهم، ويجوزُ أَنْ تكونَ اللامُ مقويةً، لأنَّ» موعظة «فَرْعٌ على الفِعْلِ في العملِ فهو نظيرٌ {فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ} [هود: ١٠٧] ، فلا تعلُّق لها لزيادتها، ويجوز أَنْ تكونَ متعلقةً بمحذوفٍ لأنها صفةٌ لموعظةً، أي: موعظةً كائنةً للمتقين.
{وَمَوْعِظَةً} kavli {نَكَالاً} lafzı üzerine matuftur. Bu kelime 'korkutmak' demek olan va'z (الوعظ) kökünden 'mef'iletün' (مَفْعِلَة) veznindedir. el-Halîl şöyle demiştir: «Kalbin kendisiyle inceldiği hayır ile hatırlatmaktır; ismi ise 'el-ıde'dir (العِظَةُ); tıpkı 'el-ıde' (العِدَة) ve 'ez-zine' (الزِنَة) gibi.» «للمتقين» lafzı «مَوْعِظة» kelimesine müteallıktır. Lâm harfi illet (gerekçe) içindir. Her ne kadar bu olay iyisiyle kötüsüyle bütün âlem için bir öğüt olsa da; onlardan başkası değil, yalnızca takva sahipleri bundan faydalandığı için özellikle takva sahipleri zikredilmiştir. Bu lâm'ın takviye edici (lâm-ı mükavviye) olması da caizdir; çünkü «موعظة» kelimesi amelde fiilin fer'idir; dolayısıyla bu, {فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ} [Hûd: 107] kavlinin benzeridir ve zâid olduğu için taalluku yoktur. Bir diğer vecihle, «موعظة» kelimesinin sıfatı olduğu için mahzûf bir müteallaka bağlı olması da caizdir; takdiri: 'Takva sahipleri için olan bir öğüt kıldık' şeklindedir.
قوله تعالى: {يَأْمُرُكُمْ} . . الجمهور على ضمِّ الراء لأنه مضارعٌ مُعْرَبٌ مجرَّدٌ من ناصبٍ وجازمٍ. ورُوِيَ عن أبي عمرو سكونُها سكوناً مَحْضاً واختلاسُ الحركةِ، وذلك لتوالي الحركات، ولأنَّ الراءَ حرفُ تكريرٍ فكأنها حرفان، وحركتُها حركتان، وقيل: شبَّهها بعَضْد، فسُكِّن أَوْسَطُه
Cenâb-ı Hakk'ın {يَأْمُرُكُمْ} kavli: Âlimlerin cumhuru râ harfini ötre ile okumuştur; çünkü nâsıb ve câzimden arınmış mu'reb bir muzari fiildir. Ebû Amr'dan ise tam bir sükûn ile sükûnlu ve harekeyi ihtilas ederek (kısaltarak) okuduğu rivayet edilmiştir. Bu, harekelelerin peş peşe gelmesinden ve râ harfinin tekrarlanan bir harf olup sanki iki harf, harekesinin de iki hareke gibi olmasından dolayıdır. Bir görüşe göre de onu «عَضْد» kelimesine benzetmiş,
إجراءً للمنفصلِ مجرى المتصلِ، وهذا كما تَقَدَّم في قراءة «بارِئْكم» ، وقد تقدَّم ذِكْرُ من اسْتَضْعَفها من النحويين، وتقدَّم ذكرُ الأجوبةِ عنه بما أَغْنَى عن إعادتِه هنا، ويجوز في همز «يَأْمركم» إبدالُه ألفاً وهذا مطَّرِدٌ. و «يَأْمركم» هذه الجملةُ في محلِّ رفعٍ خبراً لإِنَّ، وإنَّ وما في حَيِّزها في مَحلِّ نصب مفعولاً بالقول، والقولُ وما في حَيِّزِه في محلِّ جرٍّ بإضافة الظرف إليه، والظرفُ معمولٌ لفعل محذوفٍ أي: اذكُرْ.
ayrı olanı bitişik gibi sayarak ortasını sâkin kılmıştır. Bu durum daha önce «بارِئْكم» kıraatinde geçtiği gibidir. Nahivcilerden bu kıraati zayıf görenlerin görüşü ve buna verilen cevaplar, burada tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde daha önce zikredilmişti. «يَأْمركم» kelimesinin hemzesinin elife tebdil edilmesi de caizdir ve bu kurallı (muttarid) bir kaidedir. «يَأْمركم» cümlesi «inne»nin (إِنَّ) haberi olarak ref' mahallindedir. «İnne» ve amel ettiği kısım ise kavil fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. Kavil ve amel ettiği kısım da zarfın (iz / إذ) kendisine muzâf olması sebebiyle cer mahallindedir. Zarf ise mahzûf bir fiilin ma'mûlüdür; takdiri: «Hatırla» (اذكُرْ) demektir.
قوله: {أَنْ تَذْبَحُواْ بَقَرَةً} «أَنْ» وما في حَيِّزِها مفعولٌ ثانٍ ليَأْمركم، فموضِعُها يجوزُ أن يكونَ نصباً وإن يكونَ جرَّاً حَسْبَما مضى من ذِكْرِ الخلافِ، لأنَّ الأصلَ على إسقاطِ حرفِ الجرّ أي: بأَنْ تَذْبَحوا، ويجوزُ أن يُوافِقَ الخليلُ هنا على أَنَّ موضِعَها نَصبٌ لأنَّ هذا الفعلَ يجوز حذفُ الباءِ معه، ولو لم تكنِ الباءُ في «أَنْ» نحو: أمرتُكَ الخيرَ.
{أَنْ تَذْبَحُواْ بَقَرَةً} kavli: «أَنْ» ve sılası, «يَأْمُركم» fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Dolayısıyla mahalli, daha önce zikredilen ihtilafa binaen nasb da cer de olabilir; zira asıl olan cer harfinin düşürülmesidir, yani: «Bir sığır boğazlamanızı» (بِأَنْ تَذْبَحوا) demektir. el-Halîl'in burada mahallin nasb olduğu görüşüne katılması da caizdir; çünkü bu fiille birlikte, «أمرتُكَ الخيرَ» (Sana hayrı emrettim) örneğinde olduğu gibi «en» (أَنْ) bulunmasa bile bâ (ب) harfinin hazfedilmesi caizdir.
والبقرةُ واحدة البَقَر، تقعُ على الذكَرِ والأنثى نحو حَمامة، والصفةُ تُمَيِّزُ الذكر من الأنثى، تقول: بقرةٌ ذكرٌ وبقرةٌ أنثى، وقيل: بقرةٌ اسمٌ للأنثى خاصةً من هذا الجِنس مقابلةً لثور، نحو: ناقةٌ وجَمَل، وأَتان وحمار، وسُمِّي هذا الجنسُ بذلك لأنه يَبْقُر الأرض أي يَِشُقُّها بالحرث، ومنه: بَقَر بطنَه، والباقر أبو جعفر لشَقِّه العلمَ، والجمع: بَقَر وباقِر وبَيْقُور وبَقِيرِ.
el-Bakara (البقرة), «el-bakar» (البَقَر) cins isminin tekilidir (birlik ismidir); 'hamâme' (حَمامة / güvercin) kelimesinde olduğu gibi hem erkeğe hem dişiye delalet eder. Sıfat ise erkeği dişiden ayırt eder; 'erkek sığır' (بقرةٌ ذكرٌ) ve 'dişi sığır' (بقرةٌ أنثى) denir. Bir görüşe göre ise bakara; tıpkı deve türünde 'nâka' ve 'cemel', eşek türünde 'atân' ve 'hımâr' gibi, 'sevr'in (ثور / boğa) karşılığı olarak bu cinsten özellikle dişinin adıdır. Bu cinse bu ismin verilmesi toprağı çift sürerek yarması (yebkuru / يَبْقُر) sebebiyledir. 'Karnını yardı' anlamında «بَقَر بطنَه» denilmesi ve ilmi yarıp derinleştiği için Ebû Ca'fer'e «el-Bâkır» denilmesi de bundandır. Çoğulu: bakar (بَقَر), bâkır (باقِر), beykūr (بَيْقُور) ve bekīr (بَقِير) gelir.
قوله: {هُزُواً} مفعول ثان ل « {أَتَتَّخِذُنَا} . وفي وقوعِ» هُزُوا «مفعولاً ثانياً ثلاثةُ أقوالٍ. أحدُها: أنه على حَذْفِ مضافٍ أي ذوي هُزْء. الثاني: أنه مصدرٌ واقعٌ موقعَ المفعولِ به أي مَهْزُوءاً بنا. الثالث: أنهم جُعِلوا نفس الهُزْءِ
{هُزُواً} kavli, {أَتَتَّخِذُنَا} “Bizi alaya mı alıyorsun?” fiilinin ikinci mef'ûlüdür. «هُزُوا» kelimesinin ikinci mef'ûl olması hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Bir muzâfın hazfiyledir, yani: 'Alay eden kimseler' (ذوي هُزْء) demektir. İkincisi: Mef'ûlün bih makamına geçmiş bir masdardır; yani: 'Bizimle alay edilmiş kimseler' (مَهْزُوءاً بنا) demektir. Üçüncüsü: Mübalağa kastıyla bizzat alayın kendisi
مبالغةً. وهذا أولى، وقال الزمخشري وبدأ به:» أَتَجْعَلُنا مكانَ هُزْءٍ «وهو قريبٌ من هذا.
kılınmış olmalarıdır. En evlâ olanı da budur. ez-Zemahşerî söze bununla başlayarak şöyle demiştir: «Bizi alay konusu mu kılıyorsun?» ki bu da buna yakındır.
وفي {هُزُواً} قراءاتٌ سِتٌّ، المشهورُ منها ثلاثٌ: هُزُؤاً بضمتين مع الهمز، وهُزْءاً بسكونِ العين/ مع الهمز وَصْلاً وهي قراءة حمزة ﵀، فإذا وَقَفَ أبدلَها واواً، وليس قياسَ تخفيفها، وإنما قياسُه إلقاءُ حركتِها على الساكنِ قبلَها. وإنما اتَّبع رسمَ المصحف فإنها رُسِمَتْ فيه واواً، ولذلك لم يُبْدلها في» جزءاً «واواً وقفاً، لأنها لم تُرْسَمْ فيه واواً كما سيأتي عن قريب، وقراءتُه أصلُها الضمُّ كقراءةِ الجماعةِ إلا أنه خُفِّفَ كقولِهم في عُنُق: عُنْق. وقيل: بل هي أصلٌ بنفسِها، ليست مخففةً من ضم، حَكَى مكي عن الأخفش عن عيسى بن عمر:» كلُّ اسمٍ ثلاثي أولُه مضمومٌ يجوزُ فيه لغتان: التثقيل والتخفيفُ «.
{هُزُواً} lafzında altı kıraat vardır; bunlardan meşhur olanı üç tanedir: Hemze ile birlikte iki ötreyle «هُزُؤاً»; vasl (geçiş) hâlinde hemze ile aynü'l-fiilin sükûnuyla «هُزْءاً» ki bu Hamza rahimehullâh'ın kıraatidir; Hamza vakıf yaptığında onu vâv harfine tebdil eder. Bu onun kurallı tahfifi (tahfîf-i kıyâsîsi) değildir; çünkü kurala uygun olan, harekesini kendisinden önceki sâkine aktarmaktır. Ancak o, Mushaf hattına uymuştur; zira Mushaf'ta vâv olarak yazılmıştır. Bu sebepledir ki birazdan geleceği üzere «cüz'en» (جزءاً) kelimesinde vakıf hâlinde vâv'a dönüştürmemiştir, çünkü orada vâv ile yazılmamıştır. Onun kıraatinin aslı, cemaatin (çoğunluğun) kıraatinde olduğu gibi ötreli okuyuştur; ancak Arapların «عُنُق» yerine «عُنْق» demeleri gibi hafifletilmiştir (tahfif yapılmıştır). Bir görüşe göre ise ötreli şekilden hafifletilmiş olmayıp bizzat kendisi müstakil bir asıldır. Mekkî, el-Ahfeş'ten, o da Îsâ b. Ömer'den şöyle nakletmiştir: «İlk harfi ötreli olan her üç harfli isimde iki lügat caizdir: Şeddeli/ağır okuyuş (tethkīl) ve hafifletilmiş okuyuş (tahfîf).»
و «هُزُواً» بضمتين مع الواوِ وَصْلاً وَوَقْفاً وهي قراءةُ حَفْص عن عاصم، كأنه أَبْدَلَ الهمزةَ واواً تخفيفاً، وهو قياسٌ مطَّرد في كلِّ همزة مفتوحةٍ مضمومٍ ما قبلَها نحو جُوَن في جُؤَن، و {السفهآء ولا إِنَّهُمْ} [البقرة: ١٣] وحكمُ «كُفُواً» في قوله تعالى: {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} [الإخلاص: ٤] حكمُ «هُزُواً» في جميع ما تقدم قراءةً وتوجيهاً. و «هُزَاً» بإلقاء حركة الهمزة على الزاي وحذفها
Hem vasl hem vakıf hâlinde vâv ile birlikte iki ötreyle «هُزُواً» okuyuşu; bu Âsım'dan Hafs'ın kıraatidir. Sanki tahfif amacıyla hemzeyi vâv harfine dönüştürmüştür. Bu, kendisinden önceki harf ötreli olan her meftûh hemzede geçerli kurallı bir kıyastır; nitekim «جُؤَن» yerine «جُوَن» denilmesi ve {السفهآء ولا إِنَّهُمْ} [el-Bakara: 13] okuyuşu böyledir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} [el-İhlâs: 4] kavlindeki «كُفُواً» lafzının hükmü, kıraat ve yönlendirme bakımından yukarıda geçenlerin tamamında «هُزُواً» kelimesinin hükmü gibidir. Hemzenin harekesini zâ harfine aktarıp hemzeyi hazfederek «هُزَاً» okuyuşu da vardır;
وهو أيضاً قياسٌ مطرد، وهُزْواً بسكون العين مع الواو، وهُزَّاً بتشديد الزاي من غيرِ همزةٍ، ويروى عن أبي جعفر، وتقدَّم معنى الهُزْء أول السورة.
bu da kurallı bir kıyastır. Aynü'l-fiilin sükûnu ve vâv ile «هُزْواً» okuyuşu ile hemzesiz olarak zâ harfinin şeddesiyle «هُزَّاً» okuyuşu da vardır ki bu Ebû Ca'fer'den rivayet edilmiştir. el-Hüz' (الهُزْء) kelimesinin manası sûrenin başında geçmişti.
قوله: {أَعُوذُ بالله} تقدَّم إعرابُه في الاستعاذَةِ، وهذا جوابٌ لاستفهامِهم في المعنى كأنه قال: لا أَهْزَأُ مستعيذاً باللهِ من ذلك فإنَّ الهازِئَ جاهِلٌ. وقوله {أَنْ أَكُونَ} أي: مِن أَنْ أكونَ، فيجيءُ فيه الخلافُ المعروف. و «مِن الجاهلين» خبرُها، وهو أَبْلَغُ من قولِك: «أن أكونَ جاهِلاً، فإنَّ المعنى: أن أنتظمَ في سلكِ قَوْمٍ اتَّصفوا بالجهل.
Cenâb-ı Hakk'ın {أَعُوذُ بالله} “Allah'a sığınırım” kavlinin irabı istiâze bahsinde geçmişti. Bu, onların istifhamına manen bir cevaptır; sanki: 'Bundan Allah'a sığınarak alay etmem; zira alay eden kimse cahildir' demiştir. {أَنْ أَكُونَ} kavli ise; 'olmaktan' (مِن أَنْ أكونَ) demektir ve hakkında bilinen nahiv ihtilafı geçerlidir. «مِن الجاهلين» ise onun haberidir ve bu ifade, senin «cahil olmaktan» (أن أكونَ جاهِلاً) demenden daha beliğdir; çünkü mana: 'Cahillikle vasıflanmış bir topluluğun safına katılmaktan [Allah'a sığınırım]' demektir.
قوله تعالى: {قَالُواْ ادع لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنَ لَّنَا} . . كقوله: {فادع لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا} [البقرة: ٦١] وقد تقدَّم. قوله: «ما هي» ؟ ما استفهاميةٌ في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ تقديرُه: أيُّ شيءٍ هي، و «ما» الاستفهاميةُ يُطْلَبُ بها شَرْحُ الاسم تارةً نحو: «ما العنقاءُ؟ [و] ماهيَّةُ المُسَمَّى أخرى نحو: ما الحركةُ. وقال السكاكي:» يَسْأَلُ ب «ما» عن الجنسِ، تقولُ: ما عندك؟ أي: أيُّ أجناسِ الأشياءِ عندك، وجوابُه: كتابٌ ونحوه، أو عن الوصف، تقول: ما زيدٌ؟ وجوابه: كريمٌ «وهذا هو المرادُ في الآية. و» هي «ضميرٌ مرفوعٌ منفصلٌ في محلِّ رفع خبراً ل» ما «، والجملةُ في محلِّ نصب بيبيِّن، لأنه مُعَلَّقٌ عن الجملةِ بعده، وجاز ذلك لأنَّه شبيهٌ بأفعالِ القلوبِ.
Cenâb-ı Hakk'ın {قَالُواْ ادع لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنَ لَّنَا} “Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın'” kavli; {فادع لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا} [el-Bakara: 61] kavli gibidir ve [izahı] daha önce geçmişti. «ما هي» kavline gelince: «مَا» mübteda (özne) olarak mahallen merfû istifham (soru) edatıdır; takdiri: 'O nedir/hangi şeydir?' (أيُّ شيءٍ هي) şeklindedir. Soru edatı olan «مَا» ile bazen ismin açıklaması talep edilir, «Ankâ nedir?» (ما العنقاءُ؟) gibi; bazen de isimlendirilen şeyin mahiyeti istenir, «Hareket nedir?» (ما الحركةُ) gibi. Sekkâkî şöyle demiştir: «'مَا' ile cinsten sorulur; 'Yanında ne var?' (ما عندك؟) dersin, yani: 'Yanında hangi cins şeyler var?' demektir ve cevabı 'kitap' vb. olur. Yahut vasıftan sorulur; 'Zeyd nedir/nasıldır?' (ما زيدٌ؟) dersin ve cevabı 'cömerttir' (كريمٌ) olur.» Ayette kastedilen de budur. «هِيَ» ise munfasıl merfû zamir olup «مَا» edatının haberi (yüklemi) olarak mahallen merfûdur. Cümle ise «يُبَيِّنْ» fiili sebebiyle mahallen mansubdur; zira bu fiil, kendisinden sonraki cümleden dolayı amelden alıkonulmuştur (ta'lîk edilmiştir). Bu da mezkûr fiilin kalp (bilgi ve kanaat) fiillerine benzemesinden ötürü caiz olmuştur.
قوله: {لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ} لا نافيةٌ، و» فارضٌ «صفةٌ لبقرة، واعترض ب» لا «بين الصفةِ والموصوفِ، نحوٍ: مَرَرْتُ برجلٍ لا طويلٍ ولا قصيرٍ. وأجاز أبو البقاء أن يكونَ خبراً لمبتدأ محذوفٍ أي: لا هي فارضٌ. وقولُه: {وَلاَ بِكْرٌ} مثلُ ما تقدَّم، وتكرَّرت» لا «لأنها متى وقعت قبل خبرٍ أو نعتٍ أو حالٍ وَجَب تكريرُها، تقول: زيدٌ لا قائمٌ ولا قاعدٌ، ومررت به لا ضاحكاً ولا باكياً، ولا يجوز عدمُ التكرارِ إلا في ضرورةٍ خلافاً للمبرد وابن كيسان، فمن ذلك:
Yüce Allah'ın: {لاَّ فَارِضٌ وَلاَ بِكْرٌ} “Ne yaşlı ne de körpedir” kavlindeki [لا] (lâ) nefy (olumsuzluk) edatıdır. [فَارِضٌ] (fârız) ise "bakara" kelimesinin sıfatıdır. Sıfat ile mevsuf (nitelenen) arasına [لا] (lâ) ile itiraz (ara girme) yapılmıştır; tıpkı: "Ne uzun ne kısa bir adama uğradım" (مَرَرْتُ برجلٍ لا طويلٍ ولا قصيرٍ) ifadesinde olduğu gibi. Ebu'l-Bekâ ise onun mahzuf bir mübtedanın (öznenin) haberi (yüklemi) olmasını da caiz görmüştür; yani: [لا هي فارضٌ] (O ne yaşlıdır...) takdirindedir. Allah Teâlâ'nın: {وَلاَ بِكْرٌ} “ne de körpedir” kavli de daha önce geçen gibidir. [لا] (lâ) edatı tekrar edilmiştir; zira haberden, nattan (sıfattan) veya halden önce geldiği zaman tekrar edilmesi vaciptir. Nitekim: "Zeyd ne ayaktadır ne de oturmaktadır" (زيدٌ لا قائمٌ ولا قاعدٌ) ve "Ona ne gülerken ne de ağlarken uğradım" (مررت به لا ضاحكاً ولا باكياً) dersin. el-Müberred ve İbn Keysân'ın aksine, [şiirdeki] zaruret hali dışında [lâ'nın] tekrarlanmaması caiz değildir. Şiir zaruretine binaen gelen örneklerden biri şudur:
٥٢٩ - وأنتَ امرؤٌ مِنَّا خُلِقْتَ لغيرِنا ... حياتُك لا نفعٌ وموتُك فاجِعُ
529 - Sen bizden bir kimsesin ama başkaları için yaratılmışsın, Hayatın faydasız, ölümün ise kahredicidir.
وقولُه:
Ve [şairin] şu sözü:
٥٣٠ - قَهَرْتَ العِدَى لا مُسْتَعيناً بعُصْبَةٍ ... ولكنْ بأنواعِ الخدائعِ والمَكْرِ
530 - Düşmanları bir topluluktan yardım alarak değil, Fakat türlü türlü hile ve tuzaklarla alt ettin.
فلم يكرِّرها في الخبر ولا في الحالِ.
[Şair burada «لَا» edatını] ne haberde ne de hâlde tekrarlamamıştır.
والفارضُ: المُسِنَّةُ الهَرِمة، قال الزمخشري:» كأنَّها سُمِّيَتْ بذلك لأنها فَرَضَتْ سِنَّها، أي قَطَعَتْها وبَلَغَتْ آخرَها «قال الشاعر:
el-Fârız (الفارض), yaşlanmış ve kocamış [hayvan] demektir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Sanki ona bu ismin verilmesi, yaşını farz etmesinden (kesip bitirmesinden), yani ömrünü tamamlayıp sonuna ulaşmasından dolayıdır.» Şair şöyle demiştir:
٥٣١ - لَعَمْرِي لقد أَعْطَيْتَ جارَك فارِضاً ... تُساقُ إليه ما تقومُ على رِجْلِ
531 - Ömrüme yemin olsun ki komşuna öyle yaşlı bir deve verdin ki, Ona doğru sürülürken tek bir ayak üstünde bile duramaz.
ويقال لكلِّ ما قَدُم: فارضٌ، قال:
Eski/yaşlı olan her şey için fârız (فارض) denilir; şair şöyle demiştir:
٥٣٢ - شَيَّبَ أصداغِي فرأسي أبيضُ ... محامِلٌ فيها رجالٌ فُرَّضُ
532 - Şakaklarımı ağarttı da başım bembeyaz oldu, İçinde kocamış/yaşlı adamların bulunduğu o mahmiller.
أي: كبارٌ قدماء، وقال آخر:
Yani: Yaşlı ve eski kimseler. Bir diğeri ise şöyle demiştir:
٥٣٣ - يا رُبَّ ذي ضِغْنٍ عليَّ فارضِ ... له قُروءٌ كقُروءِ الحائِضِ
533 - Bana karşı kökleşmiş/büyük bir kin besleyen nice kimse vardır ki, Onun da hayızlı kadının vakitleri gibi [dönem dönem kabaran] kin nöbetleri vardır.
وقال الراغب:» سُمِّيَتْ فارِضاً لأنها تقطعُ الأرضَ، والفَرْضُ في الأصل: القَطْع وقيل: لأنها تحملُ الأحمَالَ الشاقةَ. وقيل: لأن فريضة البقر تَبِيعٌ ومُسِنَّة، قال: فعلى هذا تكونُ الفارضُ اسماً إسلامياً «ويقال فَرَضَتْ تفرِضُ بالفتح فُروضاً، وقيل: فَرُضَتْ بالضمِّ أيضاً. والبِكْرُ ما لم تَحْمِل، وقيل: مَا وَلَدَتْ بطناً واحداً وذلك الولدُ بِكْرٌ أيضاً، قال:
er-Râgıb şöyle demiştir: «Ona fârız denilmiştir; çünkü yeri yarar/keser. Farz (الفَرْض) kelimesi aslen 'kesmek' demektir. Bir görüşe göre ağır yükleri taşıdığı için böyle denilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise sığırın farz zekâtı tebî' (bir yaşını doldurmuş) ve müsinne (iki yaşını doldurmuş) olduğundandır. [er-Râgıb] der ki: Buna göre fârız, İslâmî bir isim olur.» Fiili fetha ile «فَرَضَتْ تَفْرِضُ فُرُوضاً» şeklinde, damme ile de «فَرُضَتْ» şeklinde söylenir. el-Bikr (البِكْر) ise hiç gebe kalmamış olandır. Bir kez doğurmuş olan olduğu da söylenmiştir; bu takdirde o yavruya da bikr denilir. Şair şöyle demiştir:
٥٣٤ - يا بِكْرَ بَكْرَيْنِ ويا خِلْبَ الكَبِدْ ... أصبحْتَ مني كذراعٍ من عَضُدْ
534 - Ey iki ilkin ilki ve ey ciğerimin köşesi! Sen benim için pazıdaki kol gibi oldun.
والبِكْرُ من الحيوان: مَنْ لم يَطْرُقْه فَحْل، والبَكْر بالفتح: الفَتِيُّ من الإِبل، والبَكارة بالفتح: المصدر.
Hayvanda el-bikr (البِكْر), kendisine erkek hayvan aşmamış olandır. Fetha ile el-bekr (البَكْر), genç devedir. Fetha ile bekâret (البَكارة) ise masdardır.
قوله: {عَوَانٌ} صفةٌ لبقرة، ويجوز أن يكونَ خبراً لمبتدأ محذوفٍ أي: هي عوانٌ، كما تقدَّم في {لاَّ فَارِضٌ} والعَوانُ، النَّصَفُ، وهو التوسُّطُ بين الشيئينِ، وذلك أقوى ما يكونُ وأحسنُه، قال:
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَوَانٌ} “orta yaşta [dinç bir sığırdır]” kavli «بقرة» kelimesinin sıfatıdır. {لاَّ فَارِضٌ} kavlinde geçtiği gibi mahzûf bir mübtedanın haberi olması da caizdir, yani: «O, orta yaştadır» (هي عوانٌ) takdirindedir. el-Avân (العَوان), en-nesaf (النَّصَف) demektir ki o da iki şey arasındaki vasat/orta hâldir; bu da [canlının] en güçlü ve en güzel olduğu zamandır. Şair şöyle demiştir:
٥٣٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... نواعِمُ بين أبكارٍ وعُونِ
535 - ... Körpe kadınlar ki genç kızlar ile orta yaştakiler arasındadırlar.
وقيل: هي التي وَلَدَت مرةً بعد أخرى، ومنه الحَرْبُ العَوانُ، أي: التي جاءت بعدَ حربٍ أخرى، قال زهير:
Bir görüşe göre ise birbiri ardınca doğurmuş olandır; nitekim bir savaştan sonra gelen savaşa «el-harbü'l-avân» (الحَرْبُ العَوانُ) denilmesi de bundandır. Züheyr şöyle demiştir:
٥٣٦ - إذا لَقِحَتْ حربٌ عَوانٌ مُضِرَّةٌ ... ضَروسٌ تُهِرُّ الناسَ أنيابُها عُصْلُ
536 - Zarar verici, ısırıcı, dişleri eğri ve keskin olup İnsanları dehşete düşüren amansız bir harp alevlendiğinde...
والعُون بسكونِ الواو: الجمعُ، وقد تُضَمُّ ضرورةً كقوله:
Vâv'ın sükûnu ile el-'ûn (العُون) kelimesi [avân'ın] çoğuludur; şairin şu sözünde olduğu gibi zaruretten ötürü bazen ötreli de okunabilir:
٥٣٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . في الأكُفِّ اللامِعاتِ سُوُرْ
537 - ... Parlayan avuçlardaki bilezikler.
بضمِّ الواو. ونظيرُه في الصحيح: قَذَال وقُذُل، وحِمار وحُمُر.
Vâv harfinin dammesiyle [gelmiştir]. Sahih kelimelerdeki benzeri: «قَذَال» kelimesinin çoğulunun «قُذُل», «حِمار» kelimesinin çoğulunun «حُمُر» gelmesi gibidir.
قوله: {بَيْنَ ذلك} صِفةٌ لعَوان، فهو في محلِّ رفعٍ ويتعلَّقُ بمحذوفٍ أي: كائنٌ بين ذلك، و «بين» إنما تُضاف لشيئين فصاعداً، وجاز أن تضافَ هنا إلى مفرد، لأنه يُشارُ بِهِ إلى المثنى والمجموع، كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَيْنَ ذلك} “bunların arası” kavli «عَوَانٌ» kelimesinin sıfatıdır; dolayısıyla mahallen merfûdur ve mahzûf bir müteallaka bağlıdır, yani: 'bunların arasında bulunan' (كائنٌ بين ذلك) takdirindedir. «بَيْنَ» edatı ancak iki veya daha fazla şeye muzaf olur; burada tekil bir kelimeye muzaf olması ise onunla tesniye (ikil) veya cemiye (çoğula) işaret edilebilmesinden dolayı caiz olmuştur; nitekim şair şöyle demiştir:
٥٣٨ - إنَّ للخيرِ وللشَّرِّ مَدَى ... وكِلا ذلك [وَجْهٌ وقَبَلْ]
538 - Muhakkak ki hayrın da şerrin de bir son sınırı vardır, Ve her ikisi de [yönelinip varılacak birer hedeftir].
كأنه قيل: بين ما ذُكِر من الفارضِ والبِكْر. قال الزمخشري: «فإن قلت: كيف جازَ أن يُشارَ به إلى مؤنَّثَيْن وإنما هو لإِشارةِ المذكر؟ قلت: لأنه في تأويلِ ما ذُكر وما تقدَّم» ، وقال: «وقد يَجْري الضمير مَجْرى اسم الإِشارةِ في هذا/ قال أبو عبيدة: قلت لرؤبة في قوله:
Sanki: 'Zikredilen fârız ile bikr arasında' denilmiş gibidir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Bu edatla iki müennes varlığa işaret etmek nasıl caiz olmuştur, oysa o müzekkere işaret içindir?' dersen; derim ki: Çünkü o, zikredilen ve önceden geçen şey (ما ذُكِر وما تقدَّم) manasındadır.» Ve şöyle devam etmiştir: «Bu hususta zamir de işaret ismi gibi cereyan edebilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Rü'be'ye şu sözü hakkında dedim ki:
٥٣٩ - فيها خطوطٌ من سَوادٍ وبَلَقْ ... كأنَّهُ في الجِلْدِ تَوْلِيعُ البَهَقْ
539 - Onda siyah ve alaca çizgiler vardır, Sanki o, derideki alaca hastalığının benekleri gibidir.
إن أردْتَ الخطوطَ فقل: كأنها، وإن أردْتَ السوادَ والبَلَق فقل: كأنهما، فقال: أردْتُ: كأنَّ ذاكَ. وَيْلَك» . والذي حَسَّنَ منه أنَّ أسماءَ الإِشارةِ تَثْنِيتُها وجَمْعُها وتأنيثُها ليسَتْ على الحقيقة، وكذلك الموصولاتُ، ولذلك جاء الذي بمعنى الجمع.
'Eğer çizgileri kastediyorsan «كأنها» (dişil), siyahı ve alacayı kastediyorsan «كأنهما» (ikil) de!' Bunun üzerine o: '«Sanki o şey» (كأنَّ ذاكَ) demek istedim, yazık sana!' dedi.» Bunu güzelleştiren husus şudur: İşaret isimlerinin tesniyesi, cemisi ve te'nisi (dişilleştirilmesi) hakiki manada değildir; mevsûl isimler de böyledir. Bu sebepledir ki «الذي» lafzı cemi manasında gelmiştir.
قوله: {مَا تُؤْمَرونَ} «ما» موصولةٌ بمعنى الذي، والعائدُ محذوفٌ تقديره: تُؤْمَرون بِه، فحُذِفَت الباءُ وهو حذفٌ مطَّردٌ، فاتصل بالضميرِ فحُذِفَ. وليس هو نظيرَ {كالذي خاضوا} [التوبة: ٦٩] فإنَّ الحذف هناك غيرُ مقيسٍ، ويضعُف أن تكونَ «ما» نكرةً موصوفةً. قال أبو البقاء: «لأنَّ المعنى على العُمومِ وهو بالذي أَشْبَهُ» ، ويجوزُ أن تكونَ مصدريةً أي: أَمَرَكم بمعنى مأمورَكم، تسميةً للمفعولِ بالمصدرِ كضَرْبِ الأمير، قاله الزمخشري. و «تُؤْمَرون» مبنيٌّ للمفعول والواوُ قائمٌ مقامَ الفاعلِ، ولا محلَّ لهذه الجملةِ لوقوعِها صلةً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا تُؤْمَرونَ} “emrolunduğunuz şeyi” kavlindeki «مَا», «الذي» manasında ism-i mevsûldür; âid zamiri ise mahzûf olup takdiri «تُؤْمَرون بِه» (kendisiyle emrolunduğunuz şey) şeklindedir. Burada [harf-i cer olan] bâ harfi hazfedilmiştir ki bu kurallı bir haziftir; ardından zamire bitişmiş ve sonra zamir de hazfedilmiştir. Bu, {كالذي خاضوا} [et-Tevbe: 69] ayetinin benzeri değildir; zira oradaki hazif kıyasa uygun değildir. «مَا» lafzının mevsûf bir nekre olması ise zayıf bir görüştür. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Çünkü mana umum (genellik) üzeredir ve bu da 'ellezî'ye daha uygundur.» ez-Zemahşerî'nin belirttiği üzere «مَا» edatının masdariyye olması da caizdir, yani: 'Emir verilişinizi / emrolunduğunuzu' demektir; bu da «emîrin vurması/vurduğu şey» ifadesinde olduğu gibi mef'ûlün masdar ile isimlendirilmesidir. «تُؤْمَرون» meçhul (edilgen) fiildir, vâv ise nâib-i fâildir (sözde öznedir); sıla cümlesi olması hasebiyle bu cümlenin irabdan mahalli yoktur.
قوله تعالى: {مَا لَوْنُهَا} : كقولِه «هي» ؟ وقال أبو البقاء: «ولو قُرئ» لونَها «بالنصب لكان له وجهٌ، وهو أن تكونَ» ما «زائدة كهي في قوله: {أَيَّمَا الأجلين قَضَيْتُ} [القصص: ٢٨] ويكون التقديرُ: يبين لنا لونَها، وأمَّا» ما هي «فابتداءٌ وخبرٌ لا غيرُ إذ لا يُمْكِنُ جَعْلُ» ما «زائدةً لأنَّ» هي «لا يَصِحُّ أن تكونَ مفعولَ يبيِّن» يعني أنها بصيغةِ الرفع، وهذا ليس من مواضعِ
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا لَوْنُهَا} “Rengi neymiş?” kavli, «هي» kavli gibidir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Eğer 'لونَها' şeklinde mansub okunsaydı bunun bir izah tarzı olurdu; o da Cenâb-ı Hakk'ın {أَيَّمَا الأجلين قَضَيْتُ} [el-Kasas: 28] kavlindeki gibi 'ما' edatının zâid olmasıdır. Bu takdirde cümlenin takdiri 'Bize onun rengini açıklasın' (يبين لنا لونَها) şeklinde olurdu. 'ما هي' ifadesine gelince; o yalnızca mübteda ve haberdir, başka türlü olamaz; zira 'ما' edatını zâid kılmak mümkün değildir, çünkü 'هي' zamirinin 'يُبَيِّنْ' fiilinin mef'ûlü olması sahih değildir.» Yani o zamir merfû sîgasındadır. Kaldı ki burası
زيادةِ «ما» فلا حاجةَ إلى هذا. واللونُ عبارةٌ عن الحمرةِ والسوادِ ونحوِهما. واللونُ أيضاً النوعُ وهو الدَّقَل نوعٌ من النحل، قال الأخفش: «هو جَماعةٌ واحدها: لِينة» وسيأتي. وفلان يَتَلَوَّن أي: لا يثبُتُ على حالٍ، قال الشاعر:
«مَا» edatının zâid olabileceği yerlerden değildir; dolayısıyla bu [zorlama tevil]e gerek yoktur. Renk (اللون); kırmızılık, siyahlık ve benzeri şeyleri ifade eder. Renk kelimesi aynı zamanda 'çeşit/tür' manasına da gelir; nitekim hurma çeşitlerinden biri olan ed-dekal (الدَّقَل) için de bu kullanılır. el-Ahfeş şöyle demiştir: «O bir topluluk ismidir, tekili 'lîne'dir (لِينة)»; bu husus ileride gelecektir. «Falan kimse renkleniyor» (فلان يَتَلَوَّن) denildiğinde 'bir hâl üzere sebat etmiyor' manası kastedilir. Şair şöyle demiştir:
٥٤٠ - كلَّ يومٍ تتلوَّنْ ... غيرُ هذا بك أَجْمَلْ
540 - Her gün başka bir renge bürünüyorsun, Bundan başkası sana daha çok yakışır.
قوله: {صَفْرَآءُ فَاقِعٌ لَّوْنُهَا} بجوز أن يكونَ «فاقعٌ» صفةً و «لونُها» فاعلٌ به، وأن يكونَ خبراً مقدماً، و «لونُها» مبتدأ مؤخرٌ والجملةُ صفةٌ، ذكرها أبو البقاء. وفي الوجهِ الأول نظرٌ، وذلك أن بعضَهم نقلَ أن هذه التوابعَ للألوانِ لا تعملُ عَمَلَ الأفعال. فإنْ قيل: يكونُ العملُ لصفراء لا لفاقع كما تقول: مررتُ برجلٍ أبيضَ ناصعٍ لونُه، فلونُه مرفوعٌ بأبيض لا بناصع، فالجوابُ: أنَّ ذلك ههنا ممنوعٌ من جهةٍ أخرى، وهو أنَّ صفراء مؤنثٌ اللفظِ، ولو كانَ رافعاً ل «لونُها» لقيل: أصفرُ لونُها، كما تقول: مررت بامرأةٍ أصفرَ لونُها، ولا يجوز: صفراءَ لونُها، لأنَّ الصفةَ كالفِعْل، إلا أن يُقال: إنه لمَّا أُضيف إلى مؤنثٍ اكتسَب منه التأنيثَ فعُومِل معاملتَه كما سيأتي ذِكْرُه. ويجوز أن يكونَ «لونُها» مبتدأً، و «تَسُرُّ» خبرَه، وإنما أَنَّث الفعلَ لاكتسابِه بالإِضافةِ معنى التأنيث: كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {صَفْرَآءُ فَاقِعٌ لَّوْنُهَا} “Sapsarı, rengi pek parlak” kavlinde «فَاقِعٌ» lafzının sıfat, «لَوْنُهَا» lafzının onun fâili olması caiz olduğu gibi; «فَاقِعٌ» lafzının mukaddem haber, «لَوْنُهَا» lafzının muahhar mübteda olup cümlenin sıfat olması da caizdir; bunları Ebü'l-Bekâ zikretmiştir. İlk vecihte bir problem (nazar) vardır; zira bazılarının naklettiğine göre renklere tâbi olan bu kelimeler fiiller gibi amel etmezler. Eğer: «Amel eden fâki' değil safra'dır; nitekim 'Rengi bembeyaz parlak bir adama uğradım' (مررتُ برجلٍ أبيضَ ناصعٍ لونُه) dediğinde 'levnuhû', nâsi' ile değil ebyad ile merfû kılınır» denilirse; buna cevap şudur: Bu durum burada başka bir yönden engellenmiştir; o da «safra'» lafzının lafzen müennes olmasıdır. Şayet «لَوْنُهَا» kelimesini merfû kılsaydı, 'Rengi sarı bir kadına uğradım' (مررت بامرأةٍ أصفرَ لونُها) demen gibi 'esferu levnuhâ' (أصفرُ لونُها) denilirdi; 'safra'u levnuhâ' (صفراءَ لونُها) denilmesi caiz olmazdı; çünkü sıfat fiil gibidir. Ancak şu söylenebilir: Müennese muzaf kılındığı için ondan te'nis (dişillik) kazanmış ve ileride zikri geleceği üzere müennes muamelesi görmüştür. «لَوْنُهَا» lafzının mübteda, «تَسُرُّ» cümlesinin de onun haberi olması da caizdir. Fiilin müennes kılınması ise izafet sebebiyle te'nis manası kazanmasından dolayıdır; nitekim şair şöyle demiştir:
٥٤١ - مَشَيْنَ كما اهتَزَّتْ رماحٌ تَسَفَّهَتْ ... أعاليهَا مَرُّ الرياحِ النَّواسِمِ
541 - Esip duran rüzgârların geçişinin doruklarını sarstığı Mızrakların salındığı gibi yürüdüler.
وقول الآخر:
Bir diğerinin sözü de şöyledir:
٥٤٢ - وتَشْرَقُ بالقولِ الذي قد أَذَعْتَه ... كما شَرِقَتْ صدرُ القناةِ من الدمِ
542 - Yaydığın sözle boğulup tıkanırsın, Mızrağın ucunun kanla dolup tıkandığı gibi.
أنَّث فعلَ المَرِّ والصدرِ لَمَّا أُضيفا لمؤنثٍ، وقُرئ {تَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السيارة} [يوسف: ١٠] وقيل: لأنَّ المرادَ باللونِ هنا الصفرةُ، وهي مؤنثةٌ فَحُمِل على المعنى في ذلك، ويقال: أصفرُ فاقعٌ، وأبيضُ ناصعٌ وَيَقِقٌ ولَهِقٌ، ولِهاقٌ وأخضرُ ناصعٌ، وأحمرُ قانئٌ وأسودُ حالِكٌ وحائِك وحَلَكُوك وحُلْكُوك ودَجُوجيّ وغِرْبيب وبهيم، وقيل: «البهيم الخالصُ من كل لون» . وبهذا يَظْهر أن صفراء على بابها من اللون المعروفِ لا سوداء كما قاله بعضهم، فإنَّ المفقوعَ من صفةِ الأصفرِ خاصةً، وأيضاً فإنه مجازٌ بعيدٌ، ولا يُسْتَعمل ذلك إلا في الإِبِلِ لقُرْب سوادها من الصفرةِ كقوله تعالى: {كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ صُفْرٌ} [المرسلات: ٣٣] . وقال:
Müennese muzaf kılındıklarında «mürûr» (geçiş) ve «sadr» (göğüs/uç) kelimelerinin fiillerini müennes kılmıştır. Nitekim {تَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السيارة} [Yûsuf: 10] şeklinde de [müennes fiille] okunmuştur. Bir görüşe göre ise burada renkten maksat sarılıktır (safra); o da müennes olduğu için bu hususta manaya hamledilmiştir. Araplar şöyle derler: Parlak sarı için 'esferu fâki' (أصفرُ فاقعٌ), saf beyaz için 'ebyadu nâsi', yakik, lehık ve lihâk' (أبيضُ ناصعٌ وَيَقِقٌ ولَهِقٌ ولِهاقٌ), parlak yeşil için 'ahdaru nâsi' (أخضرُ ناصعٌ), koyu kırmızı için 'ahmaru kâni' (أحمرُ قانئٌ), koyu siyah için 'esvedu hâlik, hâik, halekûk, hulkûk, decûciyy, gırbîb ve behîm' (أسودُ حالِكٌ وحائِك وحَلَكُوك وحُلْكُوك ودَجُوجيّ وغِرْبيب وبهيم). 'Behîm, her rengin katışıksız ve saf olanıdır' da denilmiştir. Bununla açıkça anlaşılmaktadır ki 'safra'' kelimesi bazılarının iddia ettiği gibi 'siyah' manasında değil, bilinen kendi rengi üzerinedir; çünkü 'fâkı'' sıfatı sarı renge mahsustur. Ayrıca [siyah manasını vermek] uzak bir mecazdır; bu kullanım siyahlıklarının sarılığa yakınlığından ötürü yalnızca develer hakkında geçerlidir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ صُفْرٌ} [el-Mürselât: 33] kavli böyledir. Şair de şöyle demiştir:
٥٤٣ - تلك خَيْلِيْ منه وتلكَ رِكابي ... هُنَّ صُفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ
543 - İşte ondan olan atlarım ve işte develerim; Onlar sarıdır/siyahtır, yavruları ise kuru üzüm gibidir.
قوله: {تَسُرُّ الناظرين} جملةٌ في محلِّ رفعٍ صفةً ل «بقرة» أيضاً، وقد تقدَّم أنه يجوز أن تكونَ خبراً عن «لونها» بالتأويلين المذكورين. والسرورُ لَذَّةٌ في
Cenâb-ı Hakk'ın: {تَسُرُّ الناظرين} “bakanlara neşe veren [bir sığırdır]” kavli, yine «بقرة» kelimesinin sıfatı olarak mahallen merfû bir cümledir. Yukarıda zikredilen iki tevil doğrultusunda «لونها» kelimesinin haberi olmasının caiz olduğu da daha önce geçmişti. Sürûr (sevinç/neşe); bir menfaatin elde edilmesi veya
القلب عند حصولِ نَفْعِ أو توقُّعِه، ومنه «السريرُ» الذي يُجْلَسُ عليه إذا كان لأولي النِّعمةِ، وسريرُ الميِّت تشبيهاً به في الصورة وتفاؤلاً بذلك.
beklenmesi esnasında kalpte meydana gelen bir lezzettir. Nimet sahipleri için olduğunda üzerine oturulan tahta 'serîr' (السرير) denilmesi ve şekilce ona benzemesi ile hayra yorma (tefe'ül) maksadıyla cenaze sedyesine/tabuta 'serîrü'l-meyyit' denilmesi de bu köktendir.
قوله تعالى: {مَا هِيَ} ؟ . . مرةً ثانيةً، تكريرٌ للسؤال عن حالِها وصفتِها واستكشافٌ زائدٌ ليزدادوا بياناً لوَصْفِها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا هِيَ} “Onun ne olduğunu [bize açıklasın]” kavli, ikinci kez olup onun hâlini ve vasfını sormanın bir tekrarıdır ve vasfının kendilerine daha da açıklanması için ziyade bir tafsilat talebidir.
قوله: {إِنَّ البقر تَشَابَهَ عَلَيْنَا} «البقر» اسمُ إنَّ وهو اسمُ جنسٍ كما تقدَّم. وقرئ «الباقِرُ» وهو بمعناه كما تقدم. و «تَشَابه» جملةٌ فعلية في محلِّ رفعٍ خبراً لإِنَّ، وقرئ: «تَشَّابَهُ» مشدَّداً ومخففاً وهو مضارعٌ، فالأصلُ: تَتَشابهُ بتاءين، فَأُدْغِمَ وحُذِفَ منه أخرى، وكِلا الوجهين مقيس. وقُرئ أيضاً: يَشَّابَهُ بالياء من تحت وأصله يتشابه فَأُدغم أيضاً، وتذكيرُ الفعل وتأنيثُه جائزان لأن فاعلَه اسمُ جنس وفيه لغتان: التذكيرُ والتأنيثُ، قال تعالى: {أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} [الحافة: ٧] فَأَنَّث، و {أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ} [القمر: ٢٠] فذكَّر، ولهذا موضعٌ نستقصي منه، يأتي إن شاء الله تعالى. وتَتَشَابَهُ بتاءين على الأصل، وتَشَّبَّهُ بتشديد الشين والباء من غير ألف، والأصلُ: تَتَشَبَّهُ. وتَشَّابَهَتْ،
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ البقر تَشَابَهَ عَلَيْنَا} “Çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi” kavlinde «البقر», «إنَّ» edatının ismidir ve daha önce geçtiği üzere cins ismidir. Aynı manada olmak üzere «الباقِرُ» şeklinde de okunmuştur. «تَشَابه» fiil cümlesi ise «إنَّ» edatının haberi olarak mahallen merfûdur. Şeddeli ve şeddesiz muzari olarak «تَشَّابَهُ» şeklinde de okunmuştur; bu okuyuşta kelimenin aslı iki tâ ile «تَتَشَابهُ» şeklindedir; bir tâ diğerine idgam edilmiş ve [şeddesiz okuyuşta ise] tâ harflerinden biri hazfedilmiştir; her iki vecih de kurallıdır. Alttan iki noktalı yâ ile «يَشَّابَهُ» şeklinde de okunmuştur; aslı «يَتَشَابَهُ» olup yine idgam yapılmıştır. Fiilin müzekker ve müennes kılınması caizdir; çünkü fâili cins ismidir ve cins isminde hem müzekkerlik hem müenneslik caizdir. Cenâb-ı Hak: {أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} [el-Hâkka: 7] ayetinde müennes, {أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ} [el-Kamer: 20] ayetinde ise müzekker kılmıştır. Bunun, inşâallah ileride ayrıntılı olarak ele alacağımız müstakil bir yeri vardır. Aslı üzere iki tâ ile «تَتَشَابَهُ», elifsiz olarak şîn ve bâ harflerinin şeddesiyle «تَشَّبَّهُ» şeklinde de okunmuştur ki aslı «تَتَشَبَّهُ» şeklindedir. «تَشَّابَهَتْ»,
ومُتَشَابِهَة، ومُتَشَابِه، ومُتَشَبِّه على اسم الفاعل من تشابه وتَشَبَّه، وقُرئ: تَشَبَّهَ ماضياً. وفي مصحف أُبَيّ: «تَشَّابَهَتْ» بتشديد الشين. قال أبو حاتم: «هو غلط لأن التاءَ في هذا الباب لا تُدْغَمُ إلا في المضارعِ» ، وهو معذورٌ في ذلك. وقرئ: تَشَّابَهَ كذلك إلا أنه بطرح تاء التأنيث، ووجهُها على إشكالها أن يكونَ الأصل: إن البقرة تشابَهَتْ فالتاء الأولى من البقرة والتاء الثانية من الفعل، فلمَّا اجتمع متقاربان أَدْغَم نحو: الشجرةُ. . . إلا أنه يُشْكِل أيضاً في تَشَّابه من غير تاء، لأنه كان يَجبُ ثبوتُ/ علامةِ التأنيثِ، وجوابُه أنه مثلُ:
ve «teşâbehe» ile «teşebbehe» fiillerinin ism-i fâili olarak «مُتَشَابِهَة», «مُتَشَابِه» ve «مُتَشَبِّه» şeklinde de okunmuştur. Mazi olarak «تَشَبَّهَ» şeklinde de okunmuştur. Übeyy'in Mushafı'nda şîn harfinin şeddesiyle «تَشَّابَهَتْ» şeklindedir. Ebû Hâtim: «Bu bir hatadır; zira bu bâbda tâ harfi ancak muzaride idgam edilir» demiştir ki bu görüşünde mazurdur. Yine aynı şekilde fakat te'nis tâ'sı atılarak «تَشَّابَهَ» şeklinde de okunmuştur. Müşkil olmasına rağmen bunun izah vechi şudur: Kelimenin aslı 'İnne'l-bekarate teşâbehet' (إن البقرة تشابَهَتْ) olup birinci tâ 'el-bekara' kelimesine, ikinci tâ ise fiile aittir; birbirine yakın iki harf bir araya gelince 'eş-şeceratu...' örneğindeki gibi idgam yapılmıştır... Ne var ki tâ olmaksızın 'teşşâbehe' (تَشَّابه) okuyuşunda yine bir müşkillik vardır; çünkü te'nis alâmetinin sabit olması gerekirdi. Buna verilecek cevap, şairin şu mısraı gibi olduğudur:
٥٤٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا أرضَ أَبْقَلَ إبْقالَها
544 - ... Ve bakla vermesi gibi bakla veren hiçbir yer [yoktur].
مع أن ابنَ كَيْسان لا يلتزم ذلك في السَّعَة.
Kaldı ki İbn Keysân, genişlik (zaruret dışı) hâlinde de bunu [te'nis alâmetini getirmeyi] zorunlu görmemektedir.
قوله: {إِن شَآءَ الله} هذا شرطٌ جوابُه محذوفٌ لدلالةِ إنْ وما في حَيِّزها عليه، والتقدير: إن شاء اللهُ هدايتَنا للبقرة اهتدَيْنا، ولكنهم أَخرجُوه في جملةٍ اسميةٍ مؤكَّدة بحرفَيْ تأكيدٍ مبالغةً في طَلَب الهداية، واعترضوا بالشرطِ تيمُّناً بمشيئةِ الله تعالى. و «لمهتدونَ» اللامُ لامُ الابتداءِ داخلةٌ على خبرِ «إنَّ» ، وقال أبو البقاء: «جوابُ الشرط إنَّ وما عملت فيه عند سيبويه، وجاز ذلك
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِن شَآءَ الله} “Allah dilerse” kavli bir şart cümlesidir; 'in' ve onun kapsamında bulunan ifadenin delaleti sebebiyle şartın cevabı mahzûftur. Takdiri ise: 'Eğer Allah o ineği bulmamızı dilerse biz de buluruz' (إن شاء اللهُ هدايتَنا للبقرة اهتدَيْنا) şeklindedir. Fakat onlar hidayeti aramada mübalağa etmek maksadıyla sözü iki tekit harfiyle pekiştirilmiş bir isim cümlesi formunda dile getirmişler; şart cümlesini de Allah Teâlâ'nın meşietiyle teberrük etmek (bereket ummak) üzere ara cümle (i'tirâz) olarak araya sokmuşlardır. «لمهتدونَ» lafzındaki lâm, «إنَّ» edatının haberine dahil olan ibtidâ lâmıdır (lâm-ı fârika). Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Sîbeveyh'e göre şartın cevabı, 'inne' ve onun amel ettiği kısımdır. Şart cümlenin ortasında yer aldığı
لمَّا كان الشرطُ متوسطاً، وخبرُ إنَّ هو جوابُ الشرط في المعنى، وقد وقع بعدَه، فصار التقديرُ: إنْ شاء اللهُ اهتدينا. وهذا الذي قاله لا يَجُوز، فإنه متى وقعَ جواب الشرطِ ما لا يَصْلُح أنْ يكونَ شرطاً وجَبَ اقترانُه بالفاء، وهذه الجملةُ لا تَصْلح أن تقعَ شرطاً، فلو كانَتْ جواباً لَزِمَتْها الفاءُ، ولا تُحْذَفُ إلا ضرورةً، ولا جائزٌ أنْ يريدَ أبو البقاء أنه دالٌّ على الجواب وسَمَّاه جواباً مجازاً، لأنه جَعَلَ ذلك مذهباً للمبرد مقابلاً لمذهب سيبويه، فقال:» وقالَ المبرد: الجوابُ محذوفٌ دَلَّتْ عليه الجملةُ، لأنَّ الشرط معترضٌ فالنيةُ به التأخيرُ، فيصيرُ كقولِك: «أنت ظالم إنْ فَعَلْتَ» وهذا الذي نقلَه عن المبرد هو المنقولُ عن سيبويه، والذي نقله عن سيبويه قريبٌ مما نُقِل عن الكوفيين وأبي زيد من أنه يجوزُ تقديمُ جوابِ الشرطِ عليه، وقد ردَّ عليهم البصريون بقول العرب: «أنتَ ظالمٌ إنْ فعلْتَ» إذ لو كانَ جواباً لوَجَبَ اقترانُه بالفاءِ لِما ذكرْتُ لك. وأصلُ «مُهْتَدُون» مُهْتَدِيُون، فأُعِلَّ بالحَذْفِ، وهو واضحٌ مما تقدَّم.
ve inne'nin haberi mana bakımından şartın cevabı olup ondan sonra geldiği için bu caiz görülmüştür. Böylece takdir: 'Eğer Allah dilerse biz hidayete ereriz' (إنْ شاء اللهُ اهتدينا) şeklinde olmuştur.» Onun bu söylediği caiz değildir; zira şartın cevabı şart olmaya elverişli olmayan bir yapıda geldiğinde fâ harfi ile bitişmesi vacip olur. Bu cümle ise şart olmaya elverişli değildir; dolayısıyla cevap olsaydı fâ harfini alması zorunlu olurdu ve fâ ancak zaruret hâlinde hazfedilebilir. Ebü'l-Bekâ'nın 'o cümlenin cevaba delalet ettiğini ve mecazen ona cevap adını verdiğini' kastetmiş olması da caiz değildir; çünkü o, bunu el-Müberred'in Sîbeveyh'in mezhebine mukabil olan bir mezhebi olarak zikretmiş ve şöyle demiştir: «el-Müberred demiştir ki: Şart ara cümle olduğundan asıl yeri sonradır; dolayısıyla cevap mahzûftur ve cümle ona delalet etmiştir. Bu durum senin 'Eğer yaparsan zâlimsin' (أنت ظالم إنْ فَعَلْتَ) demen gibi olur.» Ebü'l-Bekâ'nın el-Müberred'den naklettiği bu görüş aslında Sîbeveyh'ten nakledilen görüştür. Sîbeveyh'ten naklettiği ise Kûfelilerden ve Ebû Zeyd'den nakledilen 'şartın cevabının şarttan önce gelmesinin caiz olduğu' görüşüne yakındır. Oysa Basralılar, Arapların «أنتَ ظالمٌ إنْ فعلْتَ» sözünü delil getirerek onları reddetmişlerdir; zira şayet o ifade cevap olsaydı sana açıkladığım nedenden ötürü fâ harfi ile bitişmesi gerekirdi. «مُهْتَدُون» kelimesinin aslı «مُهْتَدِيُون» olup hazif yoluyla i'lâl yapılmıştır; bu da daha önce geçen izahlardan açıkça anlaşılmaktadır.
قوله تعالى: {لاَّ ذَلُولٌ} : المشهورُ «ذلولٌ» بالرفع على أنها صفةٌ لبقرة، وتوسَّطت «لا» للنفي كما تقدَّم في {لاَّ فَارِضٌ} ، أو على أنها خبرُ مبتدأ محذوفٍ، أي: لا هي ذلولٌ. والجملةُ من هذا المبتدأ والخبرِ في محلِّ رفعٍ صفةً لبقرة. وقرئ: «لا ذَلولَ» بفتح اللام على أنها «لا» التي للتبرئة والخبرُ محذوف، تقديره: لا ذلولَ ثَمَّ، أو ما أشبهه، وليس المعنى على هذه
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَّ ذَلُولٌ} “Ne boyunduruk altında ezilmiş” kavlinde meşhur olan okuyuş, «بقرة» kelimesinin sıfatı olmak üzere «ذلولٌ» şeklinde merfû olmasıdır. {لاَّ فَارِضٌ} kavlinde geçtiği gibi «لَا» olumsuzluk için araya girmiştir. Yahut mahzûf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur, yani: «O boyunduruk altında ezilmiş değildir» (لا هي ذلولٌ) takdirindedir. Bu mübteda ve haberden oluşan cümle de «بقرة» kelimesinin sıfatı olarak mahallen merfûdur. «لَا» edatının cinsini nefyeden (tebrie) 'lâ'sı ve haberinin mahzûf olması üzere lâm harfinin fethasıyla «لا ذَلولَ» şeklinde de okunmuştur; takdiri: «Orada boyunduruk görmüş hiçbir inek yoktur» (لا ذلولَ ثَمَّ) veya benzeri bir ifadedir. Fakat mana bu
القراءةِ، ولذلك قال الأخفشُ: «لا ذلولٌ نعت ولا يجوز نصبُه» . والذَّلولُ: التي ذُلِّلَتْ بالعمل، يقال: بَقَرةٌ ذَلول بَيَِّنَةُ الذِّل بكسر الذال، ورجلٌ ذَليل بيِّنُ الذُّل بضمها، وقد تقدَّم عند قوله: {الذلة} [البقرة: ٦١] .
kıraat üzere değildir. Bu sebeple el-Ahfeş: «'Lâ zelûlün' na'ttır (sıfattır), mansub kılınması caiz değildir» demiştir. ez-Zelûl (الذَّلول); işle/çalıştırılarak boyun eğdirilmiş olan hayvandır. Zâl harfinin kesresiyle «uysallığı açık olan boyun eğmiş inek» (بَقَرةٌ ذَلول بَيَِّنَةُ الذِّل) denilir; zâl harfinin dammesiyle ise «zilleti/aşağılığı açık olan zelil adam» (رجلٌ ذَليل بيِّنُ الذُّل) denilir. Bu husus Cenâb-ı Hakk'ın: {الذلة} [el-Bakara: 61] kavlinde daha önce geçmişti.
قوله: {تُثِيرُ الأرض} في هذه الجملةِ أقوالٌ كثيرٌ، أظهرهُا أنها في محلِّ نَصْبٍ على الحالِ من الضمير المستكنِّ في «ذلول» تقديرُه: لا تُذَلُّ حالَ إثارتِها [الأرضَ] . وقال ابن عطية: «وهي عند قومٍ جملةً في موضعِ الصفةِ لبقرة، [أي] : لا ذلولٌ مثيرةٌ، وقالَ أيضاً: ولا يجوز أن تكونَ هذه الجملةُ في موضعِ الحالِ لأنها من نكرةٍ» ، أمَّا قولُه: «في موضع الصفةِ» فإنه يلزم منه أنَّ البقرةَ كانت مثيرةً للأرض، وهذا لم يَقُلْ به الجمهور، بل قال به بعضُهم، وسيأتي بيانُه قريباً. وأمَّا قولُه: «لا يجوز أن تكونَ حالاً يعني من» بقرة «لأنها نكرةٌ. فالجوابُ: أنَّا لا نُسَلِّم أنها حالٌ من بقرة، بل من الضميرِ في» ذلولٌ «كما تقدَّم شرحه، أو نقولُ: بل هي حالٌ من النكرة قد وُصِفَتْ وتخصَّصَتْ بقوله {لاَّ ذَلُولٌ} وإذا وُصِفَت النكرةُ ساغَ إتيانُ الحالِ منها اتفاقاً. وقيل: إنها مستأنفةً، واستئنافُها على وجهين، أحدُهما: أنها خبرٌ لمبتدأ محذوفٍ أي: هي تثير، والثاني: أنها مستأنفةٌ بنفسِها من غير تقديرِ مبتدأ، بل تكونُ جملةً فعليةً ابتُدئ بها لمجرد الإِخبار بذلك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تُثِيرُ الأرض} “toprağı süren” kavlindeki bu cümle hakkında birçok görüş vardır. Bunların en açığı; «ذلول» lafzında müstetir (gizli) olan zamirden hâl olarak mahallen mansub olmasıdır; takdiri: 'Toprağı sürdüğü hâlde boyun eğdirilmemiştir' (لا تُذَلُّ حالَ إثارتِها [الأرضَ]) şeklindedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu ifade bir topluluğa göre 'بقرة' kelimesinin sıfatı konumunda bir cümledir, [yani]: 'Boyunduruk görmemiş ve toprağı süren' (لا ذلولٌ مثيرةٌ) demektir. O ayrıca: 'Bu cümlenin hâl konumunda olması caiz değildir; çünkü nekre bir kelimeden hâl yapılmıştır' demiştir.» Onun 'sıfat konumundadır' sözüne gelince; bundan o ineğin toprağı süren bir inek olduğu neticesi çıkar ki cumhur bunu söylememiştir; bilakis bunu bazıları söylemiştir ve beyanı birazdan gelecektir. Onun 'nekre olduğu için بقرة kelimesinden hâl olması caiz değildir' sözüne verilecek cevap ise şudur: Biz onun 'بقرة' kelimesinden hâl olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis daha önce açıklandığı gibi «ذلولٌ» kelimesindeki zamirden hâldir. Yahut deriz ki: Bilakis o, {لاَّ ذَلُولٌ} kavliyle sıfatlanıp tahsis edilmiş olan nekreden hâldir; nekre sıfatlandığı zaman ittifakla ondan hâl gelmesi caiz olur. Bu cümlenin müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğu da söylenmiştir. İstînâfı iki vecih üzeredir: Birincisi; mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır, yani: 'O toprağı sürer' (هي تثير) takdirindedir. İkincisi; herhangi bir mübteda takdir edilmeksizin bizzat kendisinin müste'nefe olmasıdır, bilakis sadece bu hususu haber vermek üzere kendisiyle söze başlanmış bir fiil cümlesidir.
وقد مَنَعَ من القول باستئنافها جماعةٌ، منهم الأخفش علي بن سليمان، وعلَّل ذلك بوجهين، أحدُهما: أنَّ بعدَه: {وَلاَ تَسْقِي الحرث} فلو كان مستأنفاً لما صَحَّ دخولُ» لا «بينه وبين الواوِ. الثاني: أنها لو كانت تثير الأرضَ لكانَتِ
Aralarında el-Ahfeş Ali b. Süleyman'ın da bulunduğu bir topluluk, bu cümlenin müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğunu söylemeyi men etmiş ve bunu iki vecihle gerekçelendirmiştir: Birincisi: Ondan sonra {وَلاَ تَسْقِي الحرث} “ekini de sulamaz” buyrulmaktadır. Şayet [önceki cümle] müste'nefe olsaydı, vâv ile onun arasına «لَا» edatının girmesi sahih olmazdı. İkincisi: Eğer toprağı sürüyor olsaydı,
الإِثارةُ قد ذَلَّلَتْها، واللهُ تعالى نفى عنها ذلك بقولِه: لا ذلولٌ. انتهى. وهذا المعنى هو الذي منعتُ به أن يكون» تثيرُ «صفةً لبقرة لأن اللازمَ مشتركٌ، ولذلك قال أبو البقاء:» ويجوزُ على قَوْلِ مَنْ أَثْبَتَ هذا الوجهَ يعني كونها تثيرُ ولا تَسْقي أن تكونَ تُثير في موضعِ رفعٍ صفةً لبقرة «. وقد أجابَ بعضُهم عن الوجه الثاني بأن إثارةَ الأرض عبارةٌ عن مَرَحِها ونشاطِها كما قال امرؤ القيس:
toprağı sürme işi onu boyun eğdirilmiş (uysallaştırılmış) kılmış olurdu; hâlbuki Allah Teâlâ: «Boyunduruk görmemiştir» (لا ذلولٌ) buyurarak bunu ondan nefyetmiştir. [el-Ahfeş'in sözü] bitti. «تثير» fiilinin «بقرة» kelimesine sıfat olmasını men etmeme sebep olan mana da budur; zira [her iki durumda da ortaya çıkan] zorunlu sonuç ortaktır. Nitekim Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu vechi, yani onun [toprağı] sürmesini ve [ekini] sulamamasını kabul eden kimsenin kavline göre 'تُثير' ifadesinin ref konumunda 'بقرة' kelimesine sıfat olması caizdir.» Bazıları ise ikinci veche, toprağı sürmenin [burada] onun neşesi ve canlılığından kinaye olduğunu söyleyerek cevap vermişlerdir; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
٥٤٥ - يُهيلُ ويُذْري تُرْبَهُ ويُثيرُه ... إثارةَ نَبَّاثِ الهَواجِرِ مُخْمِسِ
545 - Yığar, savurur toprağını ve kaldırıp saçar, / Beş günde bir su içmeye giden, öğle sıcağında [serinlemek için toprağı] eşeleyen [yaban sığırı] gibi.
أي: تثيرُ الأرضَ مَرَحاً ونشاطاً لا حَرْثاً وعَمَلاً، وقال أبو البقاء: «وقيل هو مستأنفٌ، ثم قال:» وهو بعيدٌ عن الصحة، لوجهينِ، أحدُهما: أنه عَطَفَ عليه قوله: {وَلاَ تَسْقِي الحرث} فنفى المعطوفَ، فيجب أن يكونَ المعطوفُ عليه كذلك لأنه في المعنى واحدٌ، ألا ترى أنك لا تقول: مررتُ برجلٍ قائمٍ ولا قاعدٍ، بل تقول: لا قاعدٍ بغير واو، كذلك يجب أن يكون هنا، وذَكر الوجه الثاني كما تقدَّم، وأجاز أيضاً أن يكون «تُثير» في محلِّ رفعٍ صفةً لذَلول وقد تقدَّم لك خلافٌ: هل يُوصف الوصفُ أو لا؟ فهذه ستةُ أوجهٍ، تلخيصها: أنها حالٌ من الضميرِ في «ذَلولٌ» أو من «بقرة» أو صفةٌ لبقرة أو لذلولٌ أو مستأنفةٌ بإِضمارِ مبتدأ أو دونَه.
Yani: Çift sürme ve iş için değil, neşe ve canlılıktan ötürü toprağı eşeler, savurur. Ebu'l-Bekâ ise: «Müste'nefe olduğu da söylenmiştir» demiş, ardından şöyle devam etmiştir: «Bu iki vecihten ötürü sıhhatten uzaktır: Birincisi; Cenâb-ı Hak {وَلاَ تَسْقِي الحرث} “ekini de sulamaz” kavlini ona atfetmiş ve matûfu nefyetmiştir; binaenaleyh matûfun aleyhin de aynı şekilde [menfî] olması gerekir, çünkü mana bakımından birdirler. Görmez misin ki sen: 'Ayakta olan ve oturmayan bir adama uğradım' (مررتُ برجلٍ قائمٍ ولا قاعدٍ) demezsin, bilakis vâv olmaksızın 'oturan değil' (لا قاعدٍ) dersin; burada da öyle olması gerekir.» [Ebu'l-Bekâ] ikinci vechi de daha önce geçtiği gibi zikretmiş ve ayrıca «تُثير» fiilinin ref mahallinde «ذَلول» kelimesine sıfat olmasını da caiz görmüştür; sıfatın sıfatlanıp sıfatlanamayacağı konusundaki ihtilaf ise sana daha önce geçmişti. İşte bunlar altı vecihtir, özeti şudur: Cümle ya «ذَلولٌ» lafzındaki zamirden hâldir ya «بقرة» lafzından hâldir ya «بقرة» lafzına sıfattır ya «ذلولٌ» lafzına sıfattır ya bir mübteda takdiriyle müste'nefedir ya da mübteda takdiri olmaksızın [müste'nefedir].
قوله: {وَلاَ تَسْقِي الحرث مُسَلَّمَةٌ لاَّ شِيَةَ فِيهَا} الكلام في هذه كما تقدم فيما قبلها من كونِها صفةً لبقرة أو خبراً لمبتدأ محذوفٍ. وقال الزمخشري: ولا الأولى للنفي يعني الداخلةَ على «ذلولٌ» والثانيةُ مزيدة/ لتوكيدِ
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تَسْقِي الحرث مُسَلَّمَةٌ لاَّ شِيَةَ فِيهَا} “ekini de sulamaz; kusursuzdur, onda hiçbir alaca yoktur” kavlindeki bu ifadeler hakkındaki söz, bundan öncekinde geçtiği gibi «بقرة» kelimesine sıfat veya mahzûf bir mübtedanın haberi olması yönündedir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «İlk 'lâ' nefy içindir -yani «ذلولٌ» üzerine dâhil olanı kastetmektedir-, ikincisi ise ilkinin teyidi için zaiddir;
الأولى، لأن المعنى: لا ذلولٌ تثيرُ وتَسْقي، على أن الفعلينِ صفتانِ لذَلول، كأنه قيل: لا ذلولٌ مثيرةٌ وساقيةٌ «.
zira mana: İki fiilin «ذَلول» kelimesine sıfat olması üzere 'Ne toprağı süren ne de sulayan boyun eğdirilmiş bir inektir' (لا ذلولٌ تثيرُ وتَسْقي) demektir; sanki: 'Toprağı süren ve sulayan bir boyunduruk görmüş [hayvan] değildir' (لا ذلولٌ مثيرةٌ وساقيةٌ) denilmiş gibidir.»
وقُرئ» تُسْقي «بضم التاء من أَسْقى. وإثارةُ الأرضِ تحريكُها وبَحْثُها، ومنه {وَأَثَارُواْ الأرض} [الروم: ٩] أي: بالحرثِ والزراعةِ، وفي الحديث:» أثيروا القرآن، فإنه عِلْمُ الأولين والآخرِين «، وفي روايةٍ،» مَنْ أرادَ العِلمَ فَلْيُثَوِّرِ القرآن «ومُسَلَّمةٌ من سَلِمَ له كذا أي: خَلُص. و» شية «مصدرٌ وَشَيْتُ الثوبَ أَشِيْهُ وَشْياً وشِيَةً، فحُذفت فاؤها لوقوعِها بين ياءٍ وكسرةٍ في المضارع، ثم حُمِلَ باقي البابِ عليه، ووزنُها: عِلة، ومثلُها: صِلة وعِدة وزِنة، وهي عبارةٌ عن اللمعةِ المخالفةِ للَّوْنِ، ومنه ثَوْبٌ مَوْشِيٌّ أي منسوجٌ بلونينِ فأكثرَ، وثور مَوْشِيُّ القوائم أي: أَبْلَقُها قال الشاعر:
[Fiil], eskā (أَسْقى) fiilinden tünin dammesiyle «تُسْقي» şeklinde de okunmuştur. Toprağı sürmek (إثارة الأرض); onu hareket ettirmek ve altüst edip eşelemektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَثَارُواْ الأرض} “toprağı altüst edip sürdüler” [er-Rûm: 9] kavli de bu kabildendir, yani: çift sürmek ve ziraatle [onu işlediler]. Hadiste: «Kur'an'ı derinlemesine araştırıp inceleyiniz (harekete geçiriniz), zira öncekilerin ve sonrakilerin ilmi ondadır» (أثيروا القرآن، فإنه عِلْمُ الأولين والآخرِين) buyrulmuştur; bir rivayette ise: «Kim ilim isterse Kur'an'ı derinlemesine incelesin (köklerini araştırsın)» (مَنْ أرادَ العِلمَ فَلْيُثَوِّرِ القرآن) şeklindedir. Müsellemetün (مُسَلَّمةٌ) ise, «ona falan şey selim oldu» yani «arındı/hâlis oldu» (سَلِمَ له كذا أي: خَلُص) ifadesindendir. Şiyetün (شية) ise vaşeytü's-sevbe eşîhi vaşyen ve şiyeten (وَشَيْتُ الثوبَ أَشِيْهُ وَشْياً وشِيَةً - elbiseyi nakışladım/alacalandırdım) fiilinin masdarıdır; muzaride ya ile kesre arasına düştüğü için fâü'l-fiili hazfedilmiş, sonra bâbın kalanı da buna hamledilmiştir. Vezni 'iletün (عِلة)'dür; sıla (صِلة), 'ide (عِدة) ve zine (زِنة) kelimeleri de bunun gibidir. Bu [şiye], ana renkten farklı olan parıltı/benekten ibarettir. Nitekim sevbün mevşiyyün (ثَوْبٌ مَوْشِيٌّ); yani iki veya daha fazla renkle dokunmuş elbise denilir. Sevrün mevşiyyü'l-kavâim (ثور مَوْشِيُّ القوائم) ise bacakları alacalı boğa demektir; şair şöyle demiştir:
٥٤٦ - من وحشِ وَجْرَةَ مَوْشِيٍّ أَكارِعُه ... طاوِي المصيرِ كسَيْفِ الصيْقَلِ الفَرِدِ
546 - Vecre'nin yaban hayvanlarındandır, bacakları alacalıdır, / Karnı çekik, cilacının eşsiz kılıcı gibi [parlak ve ince]dir.
ومنه:» الواشي «للنمَّام، لأنه يَشي حديثَه أي: يُزَيِّنُه ويَخْلِطُه بالكذب، وقال بعضهم: ولا يقال له واشٍ حتى يُغَيِّرَ كلامَه ويُزَيِّنَه. ويقال: ثورٌ أَشْيَهُُ، وفرس أَبْلَقُ وكبشٌ أَخْرَجُ وتيسٌ أَبْرَقُ وغرابٌ أَبْقَعُ، كلُّ ذلك بمعنى البُلْقَةِ، و» شِيَةَ «اسم لا، و» فيها «خبرها.
Koğucuya (nemmâma) el-vâşî (الواشي) denilmesi de bundandır; zira o, sözünü süsler/alacalar (يَشي حديثَه), yani onu yalanla karıştırıp süsler. Bazıları: «Sözünü değiştirip süsleyinceye kadar ona vâşî denilmez» demiştir. Alacalı boğaya sevrün eşyeh (ثورٌ أَشْيَهُ), ata feresün eblak (فرس أَبْلَقُ), koça kebşün ahrec (كبشٌ أَخْرَجُ), tekeye teysün ebrak (تيسٌ أَبْرَقُ) ve kargaya gurâbün ebka' (غرابٌ أَبْقَعُ) denilir; bütün bunlar alacalılık (el-bulka) anlamındadır. «شِيَةَ» 'lâ'nın ismi, «فيها» ise haberidir.
قوله: {الآن جِئْتَ} » الآن «منصوبٌ بجِئْتَ، وهو ظرفُ زمانٍ يقتضي الحالَ ويُخَلِّصُ المضارع له عند جمهور النحويين، وقال بعضُهم: هذا هو
Cenâb-ı Hakk'ın: {الآن جِئْتَ} “Şimdi getirdin” kavlinde geçen «الآن» lafzı «جِئْتَ» fiili ile mansubdur; nahivcilerin cumhuruna göre şimdiki zamanı (hâl) gerektiren ve muzari fiili şimdiki zamana tahsis eden bir zaman zarfıdır. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu,
الغالبُ وقد جاء حيثُ لا يُمْكِنُ أن يكونَ للحالِ كقولِه: {فَمَن يَسْتَمِعِ الآن} [الجن: ٩] {فالآن بَاشِرُوهُنَّ} [البقرة: ١٨٧] فلو كان يقتضي الحالَ لَما جاء مع فعل الشرط والأمرِ اللذين هما نصٌّ في الاستقبالِ، وعَبَّر عنه هذا القائلُ بعبارةٍ توافقُ مذهبَه وهي:» الآن «لوقتٍ حُصِر جميعُه أو بعضُه» يريد بقولِه: «أو بعضُه» نحوَ: {فَمَن يَسْتَمِعِ الآن يَجِدْ لَهُ} وهو مبنيٌّ.
galip olandır; zira şimdiki zaman için olması mümkün olmayan yerlerde de gelmiştir, nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَن يَسْتَمِعِ الآن} “Artık kim dinleyecek olursa” [el-Cin: 9] ve {فالآن بَاشِرُوهُنَّ} “Artık onlarla birleşin” [el-Bakara: 187] kavilleri böyledir. Şayet şimdiki zamanı gerektirmiş olsaydı, gelecek zamana (istikbal) delaleti kesin olan şart fiili ve emir fiili ile birlikte gelmezdi. Bu görüş sahibi, kendi mezhebine uygun bir ifadeyle bunu şöyle açıklamıştır: «'el-Ân' (الآن), tamamı veya bir kısmı sınırlandırılmış bir vakit içindir.» O, «veya bir kısmı» sözüyle {فَمَن يَسْتَمِعِ الآن يَجِدْ لَهُ} “Artık kim dinleyecek olursa kendisi için [bir alev] bulur” benzeri yerleri kastetmektedir. O mebnîdir.
واختُلِفَ في علَّة بِنائِه، فقال الزجاج: «لأنَّه تضمَّن معنى الإِشارة، لأنَّ معنى أفعلُ الآن أي: هذا الوقتَ» . وقيل: لأنه أَشْبَهَ الحرفَ في لزومِ لفظٍ واحدٍ، من حيث إنه لا يُثَنَّى ولا يُجْمَعُ ولا يُصَغَّرُ. وقيل: لأنَّ تضمَّن معنى حرفِ التعريفِ وهو الألفُ واللامُ كأمسِ، وهذه الألفُ واللامُ زائدةٌ فيه بدليلِ بنائِه ولم يُعْهَدْ معرَّفٌ بأل إلاَّ مُعْرباً، ولَزِمَت فيه الألفُ واللامُ كما لَزِمَت في الذي والتي وبابهما، ويُعْزى هذا للفارسي. وهو مردودٌ بأنَّ التضمينَ اختصار، فكيف يُخْتصر الشيءَ، ثم يُؤْثى بمثلِ لفظِه. وهو لازمٌ للظرفيَّة ولا يَتَصَرَّفُ غالباً، وقد وَقَع مبتدأ في قوله ﵇: «فهو يَهْوى في قَعْرِها الآنَ حينَ انتهى» فالآن مبتدأ وبني على الفتح لِما تقدَّم، و «حين» خبره، بُني لإِضافتِه إلى غيرِ متمكِّنٍ، ومجروراً في قوله:
Mebnî oluşunun illetinde ihtilaf edilmiştir: ez-Zeccâc: «İşaret manasını tazammun ettiği (içerdiği) içindir; zira 'şimdi yapıyorum' (أفعلُ الآن) demek, 'bu vakitte' (هذا الوقتَ) demektir» demiştir. Tesniyesi (ikili), cemi (çoğulu) ve tasgîri (küçültmesi) yapılmaması hasebiyle tek bir lafızda kalması bakımından harfe benzediği için [mebnî olduğu] da söylenmiştir. Dün (أمسِ) kelimesinde olduğu gibi tarif harfinin -yani elif-lâmın- manasını tazammun ettiği için [mebnî olduğu] da söylenmiştir; nitekim mebnî olması deliliyle bu kelimedeki elif-lâm zaiddir; çünkü harf-i tarifle marife olan kelimelerin hep mu'reb olduğu bilinmektedir. Elif-lâm ise onda, ellezî (الذي), elletî (التي) ve bâbında lâzım olduğu gibi ayrılmaz kılınmıştır; bu görüş el-Fârisî'ye nispet edilir. Fakat bu görüş; tazammunun bir kısaltma (ihtisar) olduğu, bir şey hem kısaltılıp hem de lafzının benzerinin nasıl getirileceği gerekçesiyle reddedilmiştir. Bu kelime zarfiyete mülazımdır ve çoğunlukla mutasarrıf olmaz (çekilmez). Peygamber aleyhisselâm'ın: «O, şimdi [ancak] dibine ulaştığı vakitte cehennemin çukuruna düşmektedir» (فهو يَهْوى في قَعْرِها الآنَ حينَ انتهى) hadisinde mübteda olarak vaki olmuştur; buradaki 'el-Ân' mübtedadır ve daha önce geçen sebeplerle fetha üzere mebnî kılınmıştır, 'hîne' (حين) ise onun haberidir ve gayr-i mütemekkin bir lafza muzaf kılındığı için mebnî olmuştur; şairin şu sözünde ise mecrur olarak vaki olmuştur: