قوله: {فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ} الفاءُ عاطفةٌ جملةَ» كَذَّبْتم «على» استكبرتم «و» فريقاً «مفعولٌ مقدَّم قُدِّم لتتفقَ رؤوسَ الآي، وكذا {وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ} ، ولا بُدَّ من محذوفٍ أي: فريقاً منهم، والمعنى أنه نشأ عن استكبارهم مبادرةُ فَرِيقٍ من الرسلِ بالتكذيب ومبادَرَةُ آخرين بالقتلِ، وقَدَّم التكذيبَ لأنه/ أولُ ما يفعلونه من الشرِّ ولأنه مشتركٌ بين المقتولِ وغيره، فإنَّ المقتولِين قد كذَّبوهم أيضاً، وإنما لم يُصَرِّحْ به لأنه ذَكَرَ أقبحَ منه في الفعلِ. وجيء ب» تقتلون «مضارعاً: إمَّا لكونِه مستقبلاً لأنهم كانوا يَرُومون قَتْلَ رسولِ الله ﷺ، ولِما فيه من مناسبة رؤوسِ الآيِ والفواصِل، وإمَّا أن يُرادَ به الحالُ الماضيةُ أن الأمرَ فظيعٌ فأُريد استحضارُه في النفوس وتصويرُه في القلوب. وأجازَ الراغب أَنْ يكونَ {فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ} معطوفاً على قوله» وأَيَّدْناه «ويكونُ» أفكلما «مع ما بعده فَصْلاً بينهما على سبيلِ الإِنكار، والأظهرُ هو الأولُ، وإنْ كان ما قاله محتملاً.
{ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ } “bir kısmını yalanladınız” kavlindeki fâ, kezzebtüm cümlesini istekbertüm fiiline bağlayan atıf harfidir. Ferîkan (فريقاً) ise ayet sonlarının uyumu için öne geçirilmiş mef'ûldür; { وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ } “bir kısmını da öldürüyordunuz” kavli de böyledir. Mutlaka mahzuf bir ifade takdir edilmelidir, yani: 'onlardan bir kısmını'. Anlam şudur: Onların kibirlerinden dolayı elçilerin bir kısmını derhal yalanlama, diğerlerini de derhal öldürme fiili doğmuştur. Yalanlama öne geçirilmiştir; çünkü onların işlediği kötülüklerin ilkidir ve hem öldürülenler hem de diğerleri arasında ortaktır; zira öldürülenleri de yalanlamışlardı. Ancak fiil bakımından bundan daha çirkin olanı zikrettiği için bunu ayrıca açıkça belirtmemiştir. Taktulûne (تقتلون) fiili muzari olarak getirilmiştir: Ya gelecek zaman anlamında olduğu içindir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmeyi kuruyorlardı ve ayet sonları ile fasılalara uygunluk sağlamak içindir; ya da geçmişteki durum kastedilmiştir; çünkü hadise çok korkunçtur, bu yüzden nefislerde canlandırılması ve kalplerde tasvir edilmesi murat edilmiştir. Râgıb, { فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ } kavlinin ve eyyednâhu kavline matuf olmasını, efeküllemâ ile sonrasının ise inkâr yoluyla araya giren fasıla olmasını caiz görmüştür. Onun dediği muhtemel olsa da daha açık olanı birinci görüştür.
قوله تعالى: {قُلُوبُنَا غُلْفٌ} . . مبتدأٌ وخبر، والجملةُ في محلِّ نصبِ بالقول قبلَه، وقرأ الجمهورُ: «غُلْفٌ» بسكون اللام، وفيها وجهان، أحدهما وهو الأظهرُ: أن يكونَ جمع «أَغْلَف» كأحمر وحُمْر وأصفر وصُفْر، والمعنى على هذا: أنها خُلِقَتْ وجُبِلت مُغَشَّاةً لا يَصِلُ إليها الحقُّ استعارةً من الأغلف الذي لم يُخْتَتَنْ. والثاني: أن يكونَ جمعَ «
Allah Teâlâ'nın: { قُلُوبُنَا غُلْفٌ } “Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır” kavli mübtedâ ve haberdir; cümle kendisinden önceki kāle (dediler) fiilinden dolayı irapta nasb mahallindedir. Cumhur, lâm harfinin sükûnuyla ğulfün (غُلْفٌ) şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi ve en açık olanı; ahmer ve humr, asfar ve sufr gibi ağlefin çoğulu olmasıdır. Buna göre anlam: Kalplerin, sünnet edilmemiş kimse (ağlef) manasından istiare yoluyla, hakkın kendisine ulaşamayacağı şekilde perdelenmiş ve örtülü yaratılmış olmasıdır. İkincisi:
غِلاف» ، ويكونُ أصلُ اللامِ الضمَّ فخُفِّفَ نحو: حِمار وحُمُر وكتاب وكُتُب، إلاَّ أنَّ تخفيفَ فُعُل إنما يكون في المفرد غالباً نحو عُنْق في عُنُق، وأمَّا فُعُل الجمع فقال ابن عطية: «لا يجوز تخفيفُه إلا في ضرورةٍ» ، وليس كذلك، بل هو قليل، وقد نصّ غيرُه على جوازه، وقرأ ابن عباس ويُروى عن أبي عمرو بضمِّ اللامِ وهو جمع «غِلاف» ، ولا يجوز أن يكون فُعُل في هذه القراءة جمعَ «أَغْلف» لأنَّ تثقيلَ فُعُل الصحيحِ العينِ لا يجوز إلاَّ في شِعْر، والمعنى على هذه القراءة أنَّ قلوبَنا أوعيةٌ للعلمِ فهي غيرُ محتاجةٍ إلى علمٍ آخر، والتغليفُ كالتغشِيَة في المعنى.
ğılâfın (غِلاف) çoğulu olmasıdır; lâm harfinin aslı dammelidir de himâr ve humur, kitâb ve kütüb kelimelerinde olduğu gibi hafifletilmiştir. Ne var ki fu‘ul vezninin hafifletilmesi çoğunlukla ‘unuk yerine ‘unk gibi tekil isimlerde olur. Çoğul olan fu‘ule gelince; İbn Atiyye: 'Bunun hafifletilmesi ancak zaruret halinde caizdir' demiştir; fakat durum böyle değildir, bilakis azdır ve başkaları bunun caiz olduğunu açıkça belirtmiştir. İbn Abbâs ve Ebû Amr'dan rivayet edildiğine göre lâm harfinin dammesiyle [ğulufün şeklinde] okunmuştur; bu da ğılâfın çoğuludur. Bu kıraatte fu‘ulün ağlefin çoğulu olması caiz değildir; çünkü 'ayn harfi sahih olan fu‘ul vezninin ağırlaştırılması (damme ile okunması) ancak şiirde caiz olur. Bu kıraate göre anlam şudur: Kalplerimiz ilim kaplarıdır, dolayısıyla başka bir ilme muhtaç değildir. Tağlîf (kılıflama) anlam bakımından tağşiye (örtme) gibidir.
قوله: {بَل لَّعَنَهُمُ الله} «بل» حرفُ إضرابٍ، والإِضرابُ راجعٌ إلى ما تَضَمَّنه قولُهم من أن قلوبَهم غُلْف، فردَّ الله عليهم ذلك بأنَّ سببَه لَعْنُهم بكفرهم السابق. والإِضرابُ على قسمين: إبطالٍ وانتقالٍ، فالأول نحو: ما قام زيدٌ بل عمروٌ، ولا تَعْطِفُ «بل» إلا المفردات، وتكونُ في الإِيجاب والنفي والنهي، ويُزاد قبلها «لا» تأكيداً. واللَّعْنُ: الطَّرْدُ والبُعْدُ، ومنه: شَأْوٌ لعين أي بعيد: قال الشمَّاخ.
{ بَل لَّعَنَهُمُ اللَّهُ } “Aksine, Allah onları lanetlemiştir” kavlindeki bel (بَلْ) idrâb (vazgeçme/düzeltme) harfidir. İdrâb, onların kalplerinin örtülü olduğuna dair sözlerinin içerdiği iddiaya racidir; Allah Teâlâ, bunun sebebinin önceki küfürleri yüzünden lanetlenmeleri olduğunu belirterek sözlerini reddetmiştir. İdrâb iki kısımdır: İptal ve intikal. Birincisi Mâ kāme Zeydün bel ‘Amrun (Zeyd kalkmadı, bilakis Amr kalktı) gibidir; bel ancak tekil lafızları atfeder, olumlu, olumsuz ve nehiy cümlelerinde bulunur ve pekiştirme amacıyla önüne lâ ilave edilir. Lanet; kovmak ve uzaklaştırmaktır. Şair Şemmâh'ın şu beytinde geçen şe’vün le‘înün (uzak bir hedef) ifadesi de bu köktendir:
٦٠٧ - ذَعَرْتُ به القَطا ونَفَيْتُ عنه ... مقامَ الذئبِ كالرَّجُلِ اللَّعينِ
607 - Onunla bağırtlak kuşlarını ürküttüm ve uzaklaştırılmış bir adam gibi olan kurdun durduğu yeri ondan savdım.
أي: البعيد، وكان وجهُ الكلام أن يقول: «مقام الذئب اللعين كالرجل» . والباءُ في «بكفرهم» للسببِ، وهي متعلِّقَةٌ بلَعَنَهُمْ. وقال الفارسي: «النية به التقديمُ أي: وقالوا: قُلوبنا غلفٌ بسببِ كفرهم، فتكونُ الباءُ متعلقةً بقالوا وتكونُ» بل لعنهم «جملةً معترضةً» ، وفيه بُعْدٌ، ويجوز أن تكونَ حالاً
Yani uzak olan [kurt]. Sözün asıl dizilişi: 'Uzaklaştırılmış adam gibi olan kurdun makamı' şeklinde olmalıydı. Biküfrihimdeki bâ harfi sebebiyet içindir ve le‘anehüm fiiline mütealliktir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: 'Kastedilen mana öne almaktır; yani: Kafir olmaları sebebiyle kalplerimiz örtülüdür dediler. Bu durumda bâ harfi kālû fiiline müteallik olur, bel le‘anehüm cümlesi ise ara cümle (cümle-i mu‘tariza) olur.' Fakat bunda uzaklık vardır. Bu ifadenin,
من المفعولِ في «لَعَنهم» أي لعَنهم كافرين أي: مُلتبسين بالكفرِ كقوله: {وَقَدْ دَّخَلُواْ بالكفر} [المائدة: ٦١] .
{ وَقَد دَّخَلُواْ بِالْكُفْرِ } “küfürle girdikleri halde” [Mâide: 61] kavlinde olduğu gibi, le‘anehümdeki mef'ûlden hâl olması da caizdir; yani onları inkâr edenler olarak, küfre batmış halde lanetledi demektir.
قوله: {فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُونَ} في نصبِ «قليلاً» ستةُ أوجهٍ، أحدُها وهو الأظهرُ: أنه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ أي: فإيماناً قليلاً يُؤمنون. الثاني: أنه حالٌ من ضمير ذلك المصدرِ المحذوفِ أي: فيؤمنونه أي الإِيمانَ في حالِ قلَّته، وقد تقدَّم أنه مذهب سيبويه وتقدَّم تقريره. الثالث: أنه صفةٌ لزمان محذوفٍ، أي: فزماناً قليلاً يؤمنون، وهو كقوله: {آمِنُواْ بالذي أُنْزِلَ عَلَى الذين آمَنُواْ وَجْهَ النهار واكفروا آخِرَهُ} [آل عمران: ٧٢] . الرابع: أنه على إسقاطِ الخافض والأصل: فبقليل يؤمنون، فلمَّا حُذِفَ حرفُ الجرِّ انتصب، ويُعْزَى لأبي عبيدة.
{ فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُونَ } “onların pek azı inanır” kavlindeki kalîlen (قليلاً) kelimesinin nasb edilmesinde altı vecih vardır. Birincisi ve en açık olanı: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani: 'Pek az bir imanla inanırlar.' İkincisi: O mahzuf masdarın zamirinden hâl olmasıdır; yani: 'O imana, azlığı halinde inanırlar.' Bunun Sîbeveyh'in mezhebi olduğu ve açıklaması daha önce geçmişti. Üçüncüsü: Mahzuf bir zaman zarfının sıfatı olmasıdır; yani: 'Pek az bir zaman inanırlar.' Bu, { آمِنُواْ بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُواْ وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُواْ آخِرَهُ } “İman edenlere indirilmiş olana gündüzün başında inanın, sonunda da inkâr edin” [Âl-i İmrân: 72] kavli gibidir. Dördüncüsü: Cer edatının düşürülmesi (hâfizın iskâtı) üzere olmasıdır; aslı: febikalîlin yü'minûn (az bir şeyle inanırlar) idi, cer harfi hazfedilince nasb edildi; bu görüş Ebû Ubeyde'ye nispet edilir.
الخامس: أن يكونَ حالاً من فاعل «يؤمنون» ، أي فَجَمْعاً قليلاً يؤمنون أي المؤمِنُ فيهم قليلٌ، قال معناه ابنُ عباس وقتادة. إلا أن المهدوي قال: «ذهب قتادة إلى أنَّ المعنى: فقليلٌ منهم مَنْ يؤمن، وأنكره النحويون، وقالوا: لو كانَ كذلك لَلَزِمَ رفعُ» قليل «. قلت: لا يلزمَ الرفعُ مع القول بالمعنى الذي ذهب إليه قتادة لِما تقدَّم من أنَّ نصبَه على الحالِ وافٍ بهذا المعنى: و» ما «على هذه الأقوالِ كلها مزيدةٌ للتأكيد. السادس: أن تكونَ» ما «نافيةً أي: فما يؤمنون قليلاً ولا كثيراً، ومثلُه: {قَلِيلاً مَّا تَشْكُرُونَ} [الأعراف: ١٠] ، {قَلِيلاً مَّا تَذَكَّرُونَ} [الأعراف: ٣] ، وهذا قويٌ من جهة المعنى، وإنما يَضْعُفُ شيئاً من جهةٍ تقدُّم ما في حَيِّزها عليها، قاله أبو البقاء، وإليه ذهب ابن الأنباري، إلا أنَّ تقديمَ
Beşincisi: Yü'minûne fiilinin fâilinden hâl olmasıdır; yani: 'Onlardan pek az bir topluluk inanır', içlerinde inanan azdır demektir; İbn Abbâs ve Katâde bunun manasını bu şekilde açıklamışlardır. Ancak Mehdevî şöyle demiştir: 'Katâde, anlamın 'onlardan inanan pek azdır' olduğu görüşüne meyletmiştir; dilciler bunu reddedip 'Eğer öyle olsaydı kalîl kelimesinin merfû olması gerekirdi' demişlerdir.' Ben derim ki: Katâde'nin benimsediği mana söylense bile ref zorunlu değildir; çünkü kelimenin hâl olarak nasb edilmesi bu manayı tam olarak karşılamaktadır. Bütün bu görüşlere göre mâ (ما), pekiştirme amacıyla fazladan getirilmiştir (zâidedir). Altıncısı: Mânın nefiy (olumsuzluk) edatı olmasıdır; yani: 'Ne az ne de çok inanırlar.' { قَلِيلاً مَّا تَشْكُرُونَ } “Pek az şükrediyorsunuz” [A'râf: 10] ve { قَلِيلاً مَّا تَذَكَّرُونَ } “Pek az düşünüyorsunuz” [A'râf: 3] ayetleri de böyledir. Bu mana bakımından kuvvetlidir; sadece etki alanındaki (sılasındaki) lafzın onun önüne geçmesi bakımından biraz zayıf düşmektedir. Bunu Ebû'l-Bekā söylemiş ve İbnü'l-Enbârî de bu görüşe meyletmiştir; şu kadar var ki,
ما في حَيِّزها عليها لم يُجْزِه البصريون، وأجازه الكوفيون. قال أبو البقاء:» ولا يَجُوز أَنْ تكونَ «ما» مصدريةً، لأن «قليلاً» يبقى بلا ناصبٍ «. يعني أنَّك إذا جَعَلْتَها مصدريةً كان ما بعدَها صلتَها، ويكون المصدرُ مرفوعاً ب» قليلاً «على أنه فاعلٌ به فأين الناصبُ له؟ وهذا بخلافِ قولِه {كَانُواْ قَلِيلاً مِّن الليل مَا يَهْجَعُونَ} [الذاريات: ١٧] فإنَّ» ما «هناك يجوزُ أن تكونَ مصدريةً لأنَّ» قليلاً «منصوبٌ ب كان. وقال الزمخشري:» ويجوز أن تكونَ القِلَّةُ بمعنى العَدَم «. قال الشيخ:» وما ذهبَ إليه من أنَّ «قليلاً» يُراد به النفيُ فصحيحٌ، لكنْ في غيرِ هذا التركيب، أعني قوله تعالى: {فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُونَ} لأنَّ «قليلاً» انتصبَ بالفعلِ المثبتِ فصار نظيرَ «قُمْتُ قليلاً» أي: قمتُ قياماً قليلاً، ولا يَذْهَبُ ذاهبٌ إلى أنَّك إذا أَتَيْتَ بفعلٍ مُثْبَتٍ وجَعَلْتَ «قليلاً» منصوباً نعتاً لمصدرِ ذلك الفعلِ يكونُ المعنى في المُثْبَتِ الواقعِ على صفةٍ أو هيئةٍ انتفاءَ ذلك المُثْبَتِ رأساً وعدَمَ قوعِه بالكلِّية، وإنما الذي نَقَل النحويون: أنَّه قد يُراد بالقلة النفيُ المَحْضُ في قولهم: «أقَلُّ رجلٍ يقول ذلك، وقَلَّما يقوم زيد» ، وإذا تقرَّر هذا فَحَمْلُ القلةِ على النفي المَحْضِ هنا ليس بصحيحٍ «. انتهى. / قلت: ما قاله أبو القاسم الزمخشري ﵀ من أنَّ معنى التقليلِ هنا النفيُ قد قال به الواحديُّ قبلَه، فإنه قال:» أَيْ: لا قليلاُ ولا كثيراً، كما تقول: قَلَّما يفعلُ كذا، أي: ما يفعله أصلاً «.
etki alanındaki lafzın nefiy edatının önüne geçmesini Basralılar caiz görmemiş, Kûfeliler ise caiz görmüştür. Ebû'l-Bekā şöyle der: 'Mânın masdariyye olması caiz değildir; çünkü bu durumda kalîlen nasbedensiz kalır.' Yani mâyı masdariyye kabul ederseniz, sonrasındaki ifade onun sılası olur ve masdar da kalîlen ile onun fâili olarak merfû olur, bu durumda onu nasbeden amil nerede kalır? Bu durum, { كَانُواْ قَلِيلاً مِّنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ } “Geceleri pek az uyurlardı” [Zâriyât: 17] kavlinden farklıdır; zira orada mânın masdariyye olması caizdir, çünkü kalîlen kâne ile mensuptur. Zemahşerî ise: 'Azlığın yokluk anlamında olması caizdir' demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Onun kalîl ile olumsuzluğun kastedildiği yönündeki görüşü doğrudur; ancak bu terkibin dışındaki yerlerdedir, yani Allah Teâlâ'nın { فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُونَ } kavlinin dışındadır. Çünkü kalîlen olumlu fiil ile nasbedilmiştir ve böylece kumtü kalîlen yani 'az bir kalkışla kalktım' sözünün benzeri olmuştur. Hiçbir kimse, olumlu bir fiil getirip kalîlen kelimesini o fiilin masdarının sıfatı olarak nasbettiğinizde, belirli bir sıfat veya nitelik üzere gerçekleşen olumlu fiilden kastedilen anlamın, o olumlu durumun kökten ortadan kalkması ve tamamen gerçekleşmemesi olduğunu söyleyemez. Dilcilerin naklettiği husus şudur: 'Bunu söyleyen adam ne kadar azdır (yani hiç yoktur)' ve 'Zeyd pek az kalkar (yani hiç kalkmaz)' sözlerinde azlık ile sırf olumsuzluk kastedilebilir. Bu sabit olunca, buradaki azlığı sırf olumsuzluğa hamletmek doğru değildir.' [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Ben derim ki: Ebû'l-Kāsım ez-Zemahşerî rahimehullâh'ın buradaki azlık manasının nefiy olduğu yönündeki sözünü ondan önce Vâhidî de söylemiş ve şöyle demiştir: 'Yani ne az ne de çok inanırlar; tıpkı 'filan kişi şunu pek az yapar' denildiğinde 'onu asla yapmaz' manasının kastedilmesi gibi.'
قوله تعالى: {مِّنْ عِندِ الله} . . فيه وجهان، أحدُهما: أنَّه في محلِّ رفع صفةً لكتاب، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، أي كتابٌ كائنٌ من عندِ الله.
Allah Teâlâ'nın: { مِّنْ عِندِ اللَّهِ } “Allah katından” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Kitâb kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir; bu durumda mahzuf bir ifadeye müteallik olur, yani: 'Allah katından olan bir kitap' demektir.
والثاني: أن يكونَ في محلِّ نصبٍ لابتداءِ غايةِ المجيء قالَه أبو البقاء. وقد ردَّ الشيخ هذا الوجهَ فقال: «لا يُقال إنه يُحْتمل أن يكونَ {مِّنْ عِندِ الله} متعلقاً بجاءهم، فلا يكونُ صفةً، للفصلِ بين الصفةِ والموصوفِ بما هو معمولٌ لغير أحدهِما» يعني أنه ليس معمولاً للموصوفِ ولا للصفةِ فَلا يُغْتَفَرُ الفصلُ به بينهما.
İkincisi: Ebû'l-Bekā'nın belirttiğine göre, gelmenin başlangıç sınırını (ibtidâ-i gāye) bildirmek üzere nasb mahallinde olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] bu vechi reddederek şöyle demiştir: '{ مِّنْ عِندِ اللَّهِ } ifadesinin câehüm fiiline müteallik olup sıfat olmaması ihtimali söylenemez; çünkü sıfat ile mevsufun arası ikisinden başkasının ma'mûlü olan bir şeyle ayrılamaz.' Yani ne mevsufun ne de sıfatın ma'mûlü değildir, dolayısıyla onunla ikisinin arasının ayrılması hoş görülmez.
والجمهورُ على رفع «مُصَدِّقٌ» على أنه صفةٌ ثانيةٌ، وعلى هذا يُقال: قد وُجِدَ صفتان إحداهُما صريحةٌ والأخرى مؤولةٌ، وقد قُدِّمَتِ المؤولةُ، وقد تقدَّم أنَّ ذلك غيرُ ممتنع وإنْ زَعَمَ بعضُهم أنه لا يجوزُ إلا ضرورةً. والذي حَسَّنَ تقديمَ غير الصريحة أنَّ الوصفَ بكينونَتِه مِنْ عندِ الله آكدُ، وأنَّ وصفَه بالتصديقِ ناشىءٌ عن كونه من عندِ الله. وقرأ ابن أبي عبلة «مُصَدِّقاً» نصباً، وكذلك هو في مصحفِ أُبيّ، ونصبُه على الحال، وفي صاحِبها قولان، أحدُهما أنه «كتاب» . فإنْ قيل: كيفَ جاءت الحالُ مِن النكرة؟ فالجوابُ أنها قد قَرُبَتْ من المعرفة لتخصيصِها بالصفةِ وهي {مِّنْ عِندِ الله} كما تقدَّم. على أنَّ سيبويهِ أجاز مجيئَها منها بلا شرطٍ، وإلى هذا الوجه أشار الزمخشري. والثاني: أنه الضمير الذي تَحَمَّله الجارُّ والمجرورُ لوقوعِه صفةً، والعاملُ فيها إمَّا:
Cumhur, { مُصَدِّقٌ } “doğrulayıcı” kelimesini ikinci bir sıfat olarak ref ile okumuştur. Buna göre şöyle denilir: Biri sarih, diğeri müevvel iki sıfat bulunmuş ve müevvel olan öne geçirilmiştir. Bunun imkânsız olmadığı, her ne kadar bazıları sadece zaruret halinde caiz olduğunu iddia etse de, daha önce geçmişti. Sarih olmayanın öne geçirilmesini güzelleştiren husus; onun Allah katından oluşuyla nitelenmesinin daha tekitli olması ve tasdik edici oluşuyla nitelenmesinin de Allah katından oluşundan neşet etmesidir. İbn Ebî Able musaddikan (مُصَدِّقاً) şeklinde nasb ile okumuştur; Übeyy'in mushafında da böyledir. Nasb edilmesi hâl oluşundandır; hâlin sahibi hakkında iki görüş vardır: Birincisi, kitâb kelimesidir. Eğer: 'Belirsiz (nekra) kelimeden nasıl hâl gelir?' denilirse, cevabı şudur: Daha önce geçtiği gibi, { مِّنْ عِندِ اللَّهِ } sıfatıyla tahsis edildiği için marifeye yaklaşmıştır. Kaldı ki Sîbeveyh nekradan şartsız olarak hâl gelmesini caiz görmüştür; Zemahşerî de bu veche işaret etmiştir. İkincisi: Sıfat olarak vaki olması sebebiyle harf-i cer ile mecrûrun taşıdığı zamirdir. Buradaki âmil ise ya
الظرفُ أو ما يتعلَّق به على الخلاف لمشهور، ولهذا اعترَضَ بعضُهم على سيبويه في قوله:
zarftır ya da meşhur ihtilafa göre zarfın müteallakıdır. Bu sebeple bazıları şairin şu sözünde Sîbeveyh'e itiraz etmişlerdir:
٦٠٨ - لِمَيَّةَ موحِشاً طَلَلٌ ... يَلُوح كأنَّه خِلَلُ
608 - Meyye'ye ait, nakış gibi parıldayan ıssız bir kalıntı vardır...
إنَّ «موحشاً» حالٌ من «طَلَل» ، وساغَ ذلك لتقدُّمِهِ، فقال: لا حاجةَ إل ذلك، إذ يمكنُ أن يكونَ حالاً من الضمير المستكنِّ في قوله: «لميَّةَ» الواقعَ خبراً لطلل، وللجوابِ، عن ذلك موضعٌ آخرُ. واللام في {لِّمَا مَعَهُمْ} مقويةٌ لتعدية «مُصَدِّق» لكونِه فَرْعاً، و «ما» موصولةٌ، والظرفُ صلتُها.
Onlar, mûhişen (ıssız) kelimesinin talaldan hâl olduğunu ve öne geçtiği için buna cevaz verildiğini söylemiş; itiraz eden ise: 'Buna gerek yoktur; zira talalın haberi konumundaki li-Meyyete ifadesinde müstetir olan zamirden hâl olması mümkündür' demiştir. Buna verilecek cevabın yeri başkadır. { لِّمَا مَعَهُمْ } “yanlarındakini” kavlindeki lâm harfi, musaddık kelimesinin fer'î (türemiş) bir lafız olması sebebiyle geçişliliğini (teaddisini) güçlendirmek içindir; mâ ismi mevsûldür, zarf ise onun sılasıdır.
قوله: {وَكَانُواْ} يجوزُ فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أن يكونَ معطوفاً على «جاءهم» فيكونُ جوابُ «لَمَّا» مرتَّباً على المجيءِ والكونِ. والثاني: أن يكونَ حالاً أي: وقد كانُوا، فيكونُ جوابُ «لَمَّا» مرتَّباً على المجيءِ بقيدٍ في مفعولِه وهم كونُهم يَسْتَفْتِحون. قال الشيخ: «وظاهرُ كلامِ الزمخشري أن» وكانوا «ليسَتْ معطوفةً على الفعلِ بعد» لَمَّا «ولا حالاً، لأنه قدَّر جوابَ» لَمَّا «محذوفاً قبل تفسيره» يستفتحون «، فَدلَّ على أنَّ قوله» وكانوا «جملةٌ معطوفةٌ على مجموعِ الجملةِ من قولِه: ولَمَّا، وهذا هو الثالثُ.
{ وَكَانُواْ } “hâlbuki onlar idiler” kavlinde üç vecih caizdir: Birincisi: Câehüm fiiline matuf olmasıdır; bu durumda lemmânın cevabı hem gelmeye hem de oluşa terettüp eder. İkincisi: Ve kad kânû takdirinde hâl olmasıdır; bu durumda lemmânın cevabı, mef'ûlündeki bir kayıtla yani fetih istemeleri (zafer dilemeleri) kaydıyla gelmeye terettüp eder. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Zemahşerî'nin sözünün zahirine göre ve kânû, lemmâdan sonraki fiile matuf olmadığı gibi hâl de değildir; çünkü o, yesteftihûn fiilini tefsir etmeden önce lemmânın cevabını mahzuf takdir etmiştir. Bu da onun ve kânû sözünü, ve lemmâ kavlinden itibaren cümlenin tamamına matuf bir cümle kıldığına delalet eder.' Bu da üçüncü vecihtir.
و {مِن قَبْلُ} متعلقٌ بيَسْتَفْتِحون، والأصل، من قبلِ ذلك، فلمَّا قُطِعَ بُنِيَ على الضمِّ.
{ مِن قَبْلُ } “daha önce” ifadesi yesteftihûn fiiline mütealliktir; aslı min kabli zâlike (bundan önce) şeklindedir, [muzafun ileyh ile ilgisi] kesilince damme üzere mebnî kılınmıştır.
و «يَسْتَفْتحون» في محلِّ النصبِ على خبر «كان» . واختلف النحويون في جوابِ «لَمَّا» الأولى والثانية. فَذَهَبَ الأخفش والزجاج إلى أنَّ
Yesteftihûne (يَسْتَفْتحون) cümlesi kânenin haberi olarak nasb mahallindedir. Dilciler birinci ve ikinci lemmânın cevabı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ahfeş ve Zeccâc şu görüşe varmışlardır:
جوابَ الأولى محذوفٌ تقديرُه: ولَمَّا جاءهم كتابٌ كفروا به. وقَدَّره الزمخشري: «كَذَّبوا به واستهانوا بمجيئه» وهو حَسَنٌ. وذهب الفراء إلى أنَّ جوابَها الفاءُ الداخلةُ على لَمَّا، وهو عندَه نظير {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ} [البقرة: ٣٨] قال: «ولا يجوزُ أن تكونَ الفاءُ ناسقةً إذ لا يَصْلُح موضِعَهَا الواوُ» و «كفروا» جوابُ لَمَّا الثانية على القولَيِْن. وقال أبو البقاء: «في جواب لَمَّا الأولى وجهانِ، أحدُهما: جوابُها» لَمَّا «الثانية وجوابُها. وهذا ضعيفٌ لأنَّ الفاءَ مع» لمَّا «الثانيةِ، و» لمَّا «لا تُجَابُ بالفاءِ إلا أَنْ يُعْتقدَ زيادةُ الفاءِ على ما يُجيزه الأخفش» قلت: ولو قيل برأي الأخفش في زيادةِ الفاءِ من حيث الجملةُ فإنه لا يمكنُ ههنا لأنَّ «لَمَّا» لا يُجابُ بمثلِها، لا يُقال: «لَمَّا جاء زيدٌ لَمَّا قَعَد أكرمتُك» على أن يكونَ «لَمَّا قعد» جوابَ «لمَّا جاء» . والله أعلم.
Birincinin cevabı mahzuftur, takdiri: 'Onlara bir kitap gelince onu inkâr ettiler' şeklindedir. Zemahşerî ise bunu: 'Onu yalanladılar ve gelişini hafife aldılar' şeklinde takdir etmiştir ki bu güzeldir. Ferrâ ise cevabın, ikinci lemmânın başına gelen fâ harfi olduğu görüşündedir; bu ona göre { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ } “Benden size bir hidayet geldiğinde kim hidayetime uyarsa onlara korku yoktur” [Bakara: 38] ayetinin benzeridir. Ferrâ: 'Fâ harfinin atıf harfi olması caiz değildir, zira onun yerine vâv harfi uygun düşmez' demiştir. Her iki görüşe göre de keferû (inkâr ettiler) fiili ikinci lemmânın cevabıdır. Ebû'l-Bekā şöyle demiştir: 'Birinci lemmânın cevabında iki vecih vardır: Birincisi, onun cevabının ikinci lemmâ ve onun cevabı olmasıdır. Bu zayıftır; çünkü fâ harfi ikinci lemmâ ile birliktedir ve Ahfeş'in caiz gördüğü üzere fânın zâid olduğuna inanılmadıkça lemmânın cevabı fâ ile gelmez.' Ben derim ki: Ahfeş'in fânın zâid olması görüşü genel olarak kabul edilse bile burada mümkün değildir; çünkü lemmâ kendi misliyle cevaplandırılmaz; 'Zeyd geldiğinde oturduğunda sana ikram ettim' denilip de 'oturduğunda' ifadesinin 'geldiğinde' ifadesinin cevabı yapılması caiz olmaz. Doğrusunu Allah bilir.
وذهب المبردُ إلى أنَّ «كفروا» جوابُ «لَمَّا» الأولى وكُرِّرت الثانيةُ لطولِ الكلام، ويُفيد ذلك تقريرَ الذنبِ وتأكيدَه، وهو حسنٌ، لولا أنَّ الفاءَ تَمْنع من ذَلك. وقال أبو البقاء بعد أن حَكَى وجهاً أولَ: «والثاني: أنَّ» كفروا «جوابُ الأولى والثانية لأنَّ مقتضاهما واحدٌ. وقيل: الثانيةُ تكريرٌ فلم يُحْتَجْ إلى جواب» قلت: «قولُه:» وقيل الثانية تكريرٌ «هو ما حَكَيْتُ عن المبرد، وهو في الحقيقة ليس مغايراً للوجه الذي ذَكَره قبله من كون» كفروا «جواباً لهما بل هو هو.
Müberred ise keferû fiilinin birinci lemmânın cevabı olduğu, ikincisinin ise sözün uzaması sebebiyle tekrarlandığı görüşüne gitmiştir; bu durum günahın pekiştirilmesini ve teyit edilmesini ifade eder. Eğer fâ harfi buna engel olmasaydı bu güzel bir görüştü. Ebû'l-Bekā birinci vechi aktardıktan sonra şöyle demiştir: 'İkincisi: Keferû hem birincinin hem de ikincinin cevabıdır, çünkü her ikisinin gerektirdiği mana birdir. Bir rivayette de: İkincisi tekrardır, dolayısıyla bir cevaba ihtiyaç kalmamıştır denilmiştir.' Ben derim ki: Onun 'ikincisi tekrardır denilmiştir' sözü Müberred'den aktardığım görüştür; bu aslında onun öncesinde zikrettiği keferû fiilinin her ikisinin cevabı olması vechinden farklı bir şey değildir, bilakis onun aynısıdır.
قوله: {فَلَعْنَةُ الله عَلَى الكافرين} جملةٌ من مبتدأ أو خبرٍ مُتَسَبِّبَةٌ عَمَّا تقدَّم. والمصدرُ هنا مضافٌ للفاعل، وأتى ب» على «تنبيهاً على أنَّ اللعنةَ قد
{ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Allah'ın laneti kafirlerin üzerinedir” kavli, mübtedâ ve haberden oluşan ve önceki durumlardan kaynaklanan bir cümledir. Buradaki masdar fâile muzaftır; lanetin onların
استعْلَتْ عليهم وشَمِلَتْهم. وقال: {عَلَى الكافرين} ولم يقُلْ» عليهم «إقامةً للظاهر مُقامَ المضمرِ لينبِّه على السبب المقتضي لذلك وهو الكفرُ.
üzerine çöktüğüne ve onları kuşattığına dikkat çekmek için ‘alâ (عَلَى) ile getirilmiştir. Bunu gerektiren sebebin küfür olduğunu bildirmek amacıyla, zamir yerine açık isim konularak 'onların üzerine' (aleyhim) denilmeyip { عَلَى الْكَافِرِينَ } “kafirlerin üzerine” buyrulmuştur.
قولُه تعالى: {بِئْسَمَا اشتروا} . . بئسَ: فعلٌ ماض غيرُ متصرفٍ، معناه الذمُّ، فلا يَعْمُل إلا في معرَّفٍ بأل، أو فيما أُضيف إلى ما هما فيه، أو في مضمرٍ مفسَّرٍ بنكرةٍ، أو في «ما» على قول سيبويه. وفيه لغاتٍ: بَئِسَ بكسر العينِ وتخفيفٍ، هذا الأصلُ، وبِئِس بكسرِ الفاء إتباعاً للعينِ وتخفيفٍ، هذا الإِتباعُ، وهو أشهرُ الاستعمالاتِ، ومثلُها «نِعْمَ» في جميع ما تقدَّم من الأحكام واللغات. وزعم الكوفيون أنهما اسمان، مستدلِّين بدخول حرف الجر عليهما في قولهم: «ما هي بِنِعْمَ الولد نصرُها بكاءٌ وبِرُّها سَرِقة» ، «ونِعْمَ السيرُ على بِئس العَيْر» وقولِه:
Allah Teâlâ'nın: { بِئْسَمَا اشْتَرَوْاْ } “Ne çirkin şeye sattılar” kavli... Bi'se (بئس): Çekimsiz (gayr-ı mutasarrıf) mazi bir fiildir, anlamı yermedir. Yalnızca elif-lâm ile marife olan isimde, bu ikisinden birine muzaf olan isimde, nekra ile açıklanan müstetir bir zamirde ya da Sîbeveyh'in görüşüne göre mâda amel eder. Bu kelimede birkaç lehçe vardır: 'Ayn harfinin kesrası ve şeddesiz olarak be'ise (بَئِسَ); asıl olan budur. 'Ayn harfine uyum sağlayarak (itbâ') fâ harfinin kesrası ve şeddesiz olarak bi'ise (بِئِس); bu itbâ'dır ve en meşhur kullanımdır. Ni‘me (نِعْمَ) de geçen bütün hükümler ve lehçeler bakımından onun gibidir. Kûfeliler, Arapların: 'O ne güzel evlattır ki; yardımı ağlamak, iyiliği de hırsızlıktır', 'Ne kötü bineğin üzerindeki ne güzel yürüyüştür' sözlerinde ve şairin şu beytinde başına harf-i cer girmesini delil göstererek ikisinin isim olduğunu iddia etmişlerdir:
٦٠٩ - صَبَّحَكَ اللهُ بخيرٍ باكرِ ... بنِعْمَ طيرٍ وشبابٍ فاخِرِ
609 - Allah sana sabahın erken vaktinde hayır versin... Ne güzel bir kuş (uğur) ve ne övünç verici bir gençlikle!
وقد خَرَّجه البصريون على حَذْفِ موصوف، قامَتْ صفتُه مَقَامَه تقديرُه: ما هي بولدٍ مقولٍ فيه نِعْم الولد، ولها أحكامٌ كثيرة، ولا بُدَّ بعدَها من مخصوصٍ بالمدحِ أو الذمِّ، وقد يُحْذَفُ لقرينةٍ، هذا حكمُ بِئْسَ.
Basralılar bunu, sıfatı mevsufun yerine geçmiş mahzuf bir mevsuf takdiriyle açıklamışlardır; takdiri: 'Hakkında ne güzel evlattır denilen bir çocukla...' şeklindedir. Bu fiilin birçok hükmü vardır; kendisinden sonra mutlaka övgü veya yergiye mahsus kılınan (mahsûs bi'l-medh veya mahsûs bi'z-zem) bir ismin bulunması gerekir; bir karineden dolayı bazen hazfedilebilir. İşte bi'senin hükmü budur.
أمَّا، «ما» الواقعةُ بعدَها كهذه الآيةِ: فاختلف النحويون فيها اختلافاً كثيراً، واضطربت النقولُ عنهم اضطراباً شديداً، فاختلفوا: هَلْ لها محلٌّ من الإِعراب أم لا؟ فذهبَ الفراء إلى أنها مع «بِئْسَ» شيءٌ واحد رُكِّبَ تركيبَ «
Bu ayette olduğu gibi ondan sonra gelen mâya gelince: Dilciler bu konuda pek çok ihtilafa düşmüş ve onlardan yapılan nakillerde büyük bir karışıklık olmuştur. İraptan mahalli olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Ferrâ, mânın bi'se ile birlikte tek bir şey olduğu ve habbezâ (حَبَّذا) gibi terkiplendiği
حَبَّذا» نَقَلَه ابنُ عطية، ونَقَلَ عنه المهدوي أنه يُجَوِّز أن تكونَ «ما» مع بئسَ بمنزلة كُلَّما، فظاهرُ هذين النقلين أنها لا محلَّ لها. وذهب الجمهورُ إلى أنَّ لها مَحَلاً، ثم اختلفوا: / محَلُّها رفعٌ أو نصبٌ؟ فذهب الأخفشُ إلى أنها في محلِّ نصبٍ على التمييزِ والجملةُ بعدَها في محلِّ نصبٍ صفةً لها، وفاعلُ بئس مضمرٌ تُفَسِّرُه «ما» ، والمخصوصُ بالذمِّ هو قولُه: {أَن يَكْفُرُواْ} لأنه في تأويلِ مصدرٍ، والتقدير: بِئْسَ هو شيئاً اشتَروا به كفرُهم، وبه قال الفارسي في أحدِ قوليه، واختاره الزمخشري، ويجوزُ على هذا أن يكونَ المخصوصُ بالذمِّ محذوفاًَ، و «اشتَرَوا» صفةً له في محلِّ رفعٍ تقديرُه: بئس شيئاً شيءٌ أو كفرٌ اشتروا به، كقولِه.
görüşüne varmıştır; bunu İbn Atiyye nakletmiştir. Mehdevî ise Ferrâ'dan, bi'se ile birlikteki mânın küllemâ konumunda olmasını caiz gördüğünü nakletmiştir; bu iki naklin zahirine göre onun irapta mahalli yoktur. Cumhur ise onun bir mahalli olduğu görüşüne varmış, ardından: Mahalli ref midir yoksa nasb mıdır diye ihtilaf etmiştir. Ahfeş, temyiz olarak nasb mahallinde olduğu, sonrasındaki cümlenin de ona sıfat olarak nasb mahallinde bulunduğu görüşüne gitmiştir; bi'senin fâili ise mânın açıkladığı müstetir bir zamirdir. Yergiye mahsus kılınan (mahsûs bi'z-zem) ise masdar tevilinde olduğu için { أَن يَكْفُرُواْ } “inkâr etmeleridir” kavlidir; takdiri: 'Uğruna nefislerini sattıkları küfürleri ne kötü bir şeydir!' şeklindedir. İki görüşünden birinde Fârisî de bunu söylemiş ve Zemahşerî de bunu tercih etmiştir. Buna göre yergiye mahsus kılınan ögenin mahzuf olması, işterav cümlesinin de ref mahallinde ona sıfat olması caizdir; takdiri: 'Karşılığında nefislerini sattıkları şey veya küfür ne kötü bir şeydir!' şeklinde olur; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
٦١٠ - لنِعْمَ الفتى أَضْحَى بأَكْنافِ حَائِل ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
610 - Hâil'in etraflarında sabahlayan o genç ne güzeldir...
أي: فتىً أَضْحى، و {أَن يَكْفُرُواْ} بدلٌ من ذلك المحذوفِ، أو خبرٌ مبتدأ محذوفٍ أي: هو أَنْ يكفروا. وذهبَ الكسائي إلى أنَّ «ما» منصوبةُ المحلِّ أيضاً، لكنه قَدَّر بعدها «ما» أخرى موصولةً بمعنى الذي، وجعل الجملةَ مِنْ قولِه «اشتَرَوا» صلتها، و «ما» هذه الموصولةُ هي المخصوصُ بالذمِّ، والتقديرُ: بئس شيئاً الذي اشتروا به أنفسهم، فلا محلَّ ل «اشتروا» على هذا، ويكونُ {أَن يَكْفُرُواْ} على هذا القولِ خبراً لمبتدأ محذوفٍ كما تقدَّم، فتلخَّص في الجملة الواقعةِ بعد «ما» على القولِ بنصبِها ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُها: أنها صفةٌ لها فتكونُ في محلِّ نصبٍ أو صلةٌ ل «ما» المحذوفةِ فلا محلَّ لها أو صفةٌ للمخصوصِ بالذم فتكونُ في محلِّ رفعٍ.
Yani 'sabahlayan bir genç' takdirindedir; { أَن يَكْفُرُواْ } kavli ise o mahzuf ögeden bedel veya 'o, inkâr etmeleridir' takdirinde mahzuf bir mübtedânın haberidir. Kisâî ise mânın yine nasb mahallinde olduğu görüşüne varmış; ancak ondan sonra ellezî anlamında mevsûl olan başka bir mâ takdir etmiş ve işterav cümlesini onun sılası kılmıştır. Bu mevsûl mâ ise yergiye mahsus kılınan (mahsûs bi'z-zem) ögedir; takdiri: 'Uğruna nefislerini sattıkları şey ne kötü bir şeydir!' şeklinde olur; buna göre işterav cümlesinin iraptan mahalli yoktur. { أَن يَكْفُرُواْ } kavli ise bu görüşe göre daha önce geçtiği gibi mahzuf bir mübtedânın haberi olur. Özetle, mânın mensup olduğu görüşüne göre ondan sonra gelen cümle hakkında üç görüş ortaya çıkar: Birincisi, mâya sıfat olup nasb mahallindedir; ikincisi, mahzuf mânın sılası olup iraptan mahalli yoktur; üçüncüsü, yergiye mahsus kılınan ögenin sıfatı olup ref mahallindedir.
وذهب سيبويه إلى أَنَّ موضعَها رفعٌ على أنَّها فاعلُ بئس، فقال سيبويه: هي معرفةٌ تامةٌ، التقديرُ: بئس الشيء، ُ والمخصوصُ بالذمِّ على هذا محذوفٌ أي شيءٌ اشتَرَوا به أنفَسَهم، وعُزي هذا القولُ أيضاً للكسائي. وذهب الفراء والكسائي أيضاً إلى أنَّ «ما» موصولةٌ بمعنى الذي والجملةُ بعْدَها صلتُها، ونقلَه ابن عطية عن سيبويه، وهو أحدُ قَوْلَيْ الفارسي، والتقدير: بئسَ الذي اشتروا به أنفسَهم أَنْ يكفُروا، فأَنْ يكفروا هو المخصوصُ بالذمِّ. قال الشيخ: «وما نَقَلَه ابنُ عطية عن سيبويه وَهْمٌ عليه» . ونقل المهدوي وابن عطية عن الكسائي أيضاً أن «ما» يجوزُ أن تكونَ مصدريةً، والتقديرُ: بئسَ اشتراؤُهم، فتكونُ «ما» وما في حَيِّزها في محلِّ رفعٍ. قال ابنُ عطية: «وهذا معترضٌ بأنَّ» بِئْسَ «لا تَدْخُل على اسمٍ معيَّنٍ يتعرَّفُ بالإِضافةِ للضمير» . قال الشيخ: «وهذا لا يَلْزَم إلا إذا نَصَّ أنه مرفوعُ بئس، أمَّا إذا جعله المخصوصَ بالذمِّ وجعل فاعلَ» بئس «مضمراً والتمييزُ محذوفٌ لفهم المعنى، والتقدير: بئسَ اشتراءً اشتراؤُهم فلا يَلْزَمُ الاعتراضُ» قلت: وبهذا أَعْني بجَعْلِ فاعلِ بئسَ مضمراً فيها جَوَّز أبو البقاء في «ما» أَنْ تكونَ مصدريةً، فإنه قال: «والرابعُ أن تكونَ مصدريةً أي: بئسَ شِراؤُهم، وفاعلُ بئسَ على هذا مضمرٌ لأنَّ المصدر ههنا مخصوصٌ ليس بجنسٍ» يعني فلا يكونُ فاعلاً، لكن يُبْطِلُ هذا القولَ عَوْدُ الضمير في «به» على «ما» والمصدريةُ لا يعودُ عليها، لأنها حرفٌ عند
Sîbeveyh ise onun bi'senin fâili olarak ref mahallinde olduğu görüşüne varmıştır. Sîbeveyh şöyle demiştir: O marife-i tâmmedir; takdiri: 'O şey ne kötüdür!' şeklindedir. Buna göre yergiye mahsus kılınan öge mahzuftur, yani: 'Uğruna nefislerini sattıkları bir şeydir.' Bu görüş Kisâî'ye de nispet edilmiştir. Ferrâ ve Kisâî ayrıca mânın ellezî anlamında ismi mevsûl olduğu ve sonrasındaki cümlenin de onun sılası olduğu görüşüne varmışlardır; bunu İbn Atiyye Sîbeveyh'ten de nakletmiştir ki bu Fârisî'nin iki görüşünden biridir; takdiri: 'Karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür ki o da inkâr etmeleridir' şeklinde olup yergiye mahsus kılınan öge en yekfurûdur. Şeyh [Ebû Hayyân]: 'İbn Atiyye'nin Sîbeveyh'ten naklettiği bu husus onun bir vehmidir' demiştir. Mehdevî ve İbn Atiyye, Kisâî'den mânın masdariyye olmasının da caiz olduğunu nakletmişlerdir; takdiri: 'Onların satın alması ne kötüdür!' şeklinde olur; bu durumda mâ ve sılası ref mahallinde bulunur. İbn Atiyye: 'Buna, bi'senin zamire muzaf olarak marifeleşen muayyen bir ismin başına gelmeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir' demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Bu itiraz ancak onun bi'senin merfû fâili olduğu açıkça belirtilirse geçerli olur. Şayet onu yergiye mahsus kılınan öge yapıp bi'senin fâilini müstetir kılar ve anlamın bilinmesi sebebiyle temyizi mahzuf sayarsa; takdiri: 'Onların satın alması, satın alma olarak ne kötüdür!' şeklinde olur ve itiraz gerekmez.' Ben derim ki: Ebû'l-Bekā da bi'senin fâilini içinde müstetir kılarak mânın masdariyye olmasını caiz görmüş ve şöyle demiştir: 'Dördüncüsü, masdariyye olmasıdır; yani 'onların satın alması ne kötüdür!' takdirindedir. Buna göre bi'senin fâili müstetirdir; çünkü buradaki masdar cins değil, mahsustur.' Yani dolayısıyla fâil olamaz. Ne var ki bihideki zamirin mâya dönmesi bu görüşü iptal eder; zira cumhura göre harf olduğu için masdariyyeye zamir
الجمهور، وتقديرُ أَدِلَّةِ كلِّ فريق مذكورٍ في المُطَوَّلات. فهذه نهايةُ القولِ في «بئسما» و «نِعِمَّا» واللهُ أعلم.
dönmez. Her fırkanın delillerinin tahlili geniş hacimli eserlerde zikredilmiştir. İşte bi'semâ ve ni‘immâ hakkındaki sözün nihayeti budur. Doğrusunu Allah bilir.
قوله: {أَن يَكْفُرُواْ} قد تقدَّم فيه أنه يجوزُ أن يكونَ هو المخصوصَ بالذمِّ فتكونُ الأوجهُ الثلاثة: إمَّا مبتدأ وخبرُه الجملةُ قبلَه، ولا حاجةَ إلى الرابطِ، لأنَّ العمومَ قائمٌ مَقامَه إذ الألفُ واللامُ في فاعلِ نِعْم وبئسَ للجنسِ، أو لأنَّ الجملةَ نفسُ المبتدأ، وإمّا خبرٌ لمبتدأ محذوفٍ، وإمَّا مبتدأٌ وخبره محذوف، وتقدَّم أنه يجوزُ أن يكونَ بدلاً أو خبراً لمبتدأ محذوفٍ حَسْبما تقرَّر وتحرَّر. وأجاز الفراء أن يكونَ في محلِّ جَرِّ بدلاً من الضميرِ في «به» إذا جَعَلْتَ «ما» تامَّة.
{ أَن يَكْفُرُواْ } “inkâr etmeleridir” kavlinin yergiye mahsus kılınan öge (mahsûs bi'z-zem) olmasının caiz olduğu daha önce geçmişti. Bu durumda üç vecih bulunur: Ya mübtedâdır ve haberi kendisinden önceki cümledir; bağlaca (râbıta) gerek yoktur, çünkü ni‘me ve bi'senin fâilindeki elif-lâm cins için olduğundan umûmîlik bağlacın yerine geçer ya da cümlenin kendisi mübtedânın aynısıdır; ya mahzuf bir mübtedânın haberidir; ya da haberi mahzuf bir mübtedâdır. Kararlaştırılıp tahkik edildiği üzere bunun bedel veya mahzuf bir mübtedânın haberi olmasının caiz olduğu da geçmişti. Ferrâ, mâyı tâmme kıldığınız takdirde bihideki zamirden bedel olarak cer mahallinde olmasını da caiz görmüştür.
قوله: {بِمَآ أنَزَلَ الله} متعلِّق بيكفُروا، وقد تقدَّم أنَّ «كفر» يتعدَّى بنفسِه تارةً وبحرفِ الجرِّ أخرى، و «ما» موصولةٌ بمعنى الذي والعائدُ محذوفٌ تقديرُه: أَنْزله، ويَضْعُفُ جَعْلُها نكرةً موصوفةً، وكذلك جَعْلُها مصدريةً والمصدرُ قائمٌ مقامَ المفعولِ أي بإنزالِه يعني بالمُنَزَّل.
{ بِمَآ أَنزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğini” kavli yekfurû fiiline mütealliktir. Kefere (كفر) fiilinin bazen bizzat, bazen de harf-i cer ile geçişli olduğu daha önce geçmişti. Mâ, ellezî anlamında ismi mevsûldür; âid zamir mahzuftur, takdiri enzelehû (onu indirdi) şeklindedir. Onun sıfat almış nekra kılınması zayıftır; aynı şekilde masdariyye kılınıp masdarın mef'ûl makamına geçmesi, yani indirmesini yani 'indirileni' (münezzeli) inkâr etmeleri şeklinde takdir edilmesi de zayıftır.
قوله: {بَغْيَاً} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه مفعولٌ مِنْ أَجْله وهو مستوفٍ لشروطِ النصبِ، وفي الناصبِ له قولان، أحدُهما وهو الظاهر أنه «يكفروا» أي علةُ كفرِهم البغيُ. والثاني أنه {اشتروا} ، وإليه يَنْحو كلامُ الزمخشري، فإنه قال: «وهو علةُ {اشتروا} . والثاني من الأوجهِ الثلاثة: أنه منصوبٌ على المصدرِ بفعلٍ يَدُلُّ عليه ما تَقَدَّم أي بَغَوْا بَغْيَاً. والثالث: أنه في موضعِ حالٍ، وفي صاحِبها القولان المتقدَّمان: إمَّا فاعلُ {اشتروا} وإمَّا فاعلُ {يَكْفُرُواْ} ، تقديرُه: اشْتَرَوا باغِين، أو يَكْفُروا باغِين.
{ بَغْياً } “kıskançlık/haddi aşma yüzünden” kavlinde üç vecih vardır: En açık olanı: Mef'ûlün lieclih olmasıdır ve nasb şartlarını taşımaktadır. Onu nasbeden âmil hakkında iki görüş vardır: Birincisi ve zahir olanı, yekfurû fiilidir; yani küfürlerinin gerekçesi haddi aşma ve hasettir. İkincisi, { اشْتَرَوْاْ } fiilidir; Zemahşerî'nin sözü de buna meyletmektedir; nitekim o: 'Bu, işterav fiilinin gerekçesidir' demiştir. Üç vecihten ikincisi: Daha önce geçen ifadenin delalet ettiği bir fiille masdar olarak mensup olmasıdır; yani 'haddi aştıkça aştılar' (beğav bağyen) demektir. Üçüncüsü: Hâl konumunda olmasıdır; hâlin sahibi hakkında daha önce geçen iki görüş geçerlidir: Ya { اشْتَرَوْاْ } fiilinin fâilidir ya da { يَكْفُرُواْ } fiilinin fâilidir; takdiri: 'Haddi aşanlar olarak satın aldılar' veya 'haddi aşanlar olarak inkâr ediyorlar' şeklindedir.
والبَغْيُ: أصلُه الفَسادُ مِنْ قَوْلِهم: بَغَى الجُرْحُ أي فَسَدَ قاله الأصمعيْ وقيل: هو شِدَّةُ الطلبِ، ومنه قولُه تعالى: {مَا نَبْغِي} [يوسف: ٦٥] ، وقال الراجز:
El-Bağy (البَغْيُ): Aslı bozulmaktır; Asmaî'nin belirttiğine göre Arapların beğa'l-curhu yani 'yara bozulup iltihaplandı' sözünden gelir. Bir görüşe göre ise şiddetli talep etmektir (aşırı arzulamaktır); nitekim Allah Teâlâ'nın: { مَا نَبْغِي } “arayıp durduğumuz şey” [Yûsuf: 65] kavli bu manadadır. Recez şairi şöyle demiştir:
٦١١ - أُنْشِدُ والباغي يُحِبُّ الوِجْدانْ ... قلائِصاً مختلفاتِ الألْوانْ
611 - [Yitiğimi] sorup arıyorum; arayan kimse bulmayı pek sever, / Renk renk genç dişi develeri...
ومنه» البَغِيُّ «لشدة طلبها له.
Bunu aşırı arzulamasından ötürü el-beğiyyu (البَغِيُّ / fahişe) kelimesi de bu köktendir.
قوله {أَن يُنَزِّلُ الله} فيه قولان، أحدُهما: أنَّه مفعولٌ من أجلِه والناصبُ له» بَغْياً «أي: عِلَّةُ البغيِ إنزالُ الله فَضْلَه على محمدٍ ﵇. والثاني أنَّه على إسقاطِ الخافضِ والتقديرُ: بَغْياً على أَنْ يُنَزِّلَ، أي: حَسَدَاً على أَنْ يُنَزِّلَ، فيجيءُ فيه الخلافُ المشهورُ: أهي في موضعِ نصبٍ أو في موضعِ جرِ؟ والثالثُ: أنَّه في محلِّ جرٍّ بدلاً من» ما «في قوله: {بِمَآ أنَزَلَ الله} بدلَ اشتمال، أي: بإنزال الله فيكونُ مثلَ قولِ امرئ القيس:
{ أَن يُنَزِّلَ اللَّهُ } kavlinde iki [üç] görüş vardır: Birincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır ve onu nasbeden bağyen (بَغْياً) kelimesidir; yani azgınlığın/kıskançlığın gerekçesi, Allah'ın lütfunu Muhammed aleyhisselâm'a indirmesidir. İkincisi: Cer harfinin hazfedilmesi (ıskât-ı hâfız) üzere olmasıdır; takdiri: bağyen 'alâ en yunezzile yani 'indirmesine haset ederek' şeklindedir; bu durumda meşhur ihtilaf gündeme gelir: Nasb mahallinde midir, yoksa cer mahallinde midir? Üçüncüsü: { بِمَآ أَنزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğini” kavlindeki mâ'dan iştimal bedeli olarak cer mahallinde olmasıdır; yani 'Allah'ın indirmesini [inkâr ederek]' demektir. Bu da İmruü'l-Kays'ın şu sözü gibi olur:
٦١٢ - أَمِنْ ذِكْر سلمى أَنْ نَأَتْكَ تَنُوصُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
612 - Selmâ'nın senden uzaklaşmasını anmaktan ötürü mü kaçıp kıvranıyorsun? / ...
وقرأ أبو عمرو وابن كثير جميعَ المضارع من» أَنْزَل «مخففاً إلا ما وقع الإِجماع على تشديدِه في الحجرِ {وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ} [الحجر: ٢١] ، وقد خالفا هذا الأصلَ: أمَّا أبو عمرو فإنه شدَّد {على أَن يُنَزِّلٍ آيَةً} [الآية: ٣٧] / في الأنعام، وأمَّا ابن كثير فإنه شَدَّد في الإِسراء، {وَنُنَزِّلُ مِنَ القرآن} [الإسراء: ٨٢] {حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَاباً} [الإسراء: ٩٣] والباقون
Ebû Amr ve İbn Kesîr, Hicr [suresinde] şeddeli oluşu üzerinde icmâ bulunan { وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ } [Hicr: 21] kavli hariç, enzele (أَنْزَل) fiilinin tüm muzari kalıplarını şeddesiz (muhaffef) okumuşlardır. Ancak bu kurala muhalefet ettikleri yerler de olmuştur: Ebû Amr, En‘âm [suresinde] { عَلَى أَن يُنَزِّلَ آيَةً } [En‘âm: 37] kavmini şeddeli okumuştur; İbn Kesîr ise İsrâ [suresindeki] { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ } [İsrâ: 82] ve { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَاباً } [İsrâ: 93] ayetlerini şeddeli okumuştur. Diğer kıraat imamları ise
بالتشديد في جميع المضارع إلا حمزة والكسائيَّ فإنهما خالفا هذا الأصلَ فخَفَّفا: {وَيُنَزِّلُ الغيث} [الآية: ٣٤] آخر لقمان، {وَهُوَ الذي يُنَزِّلُ الغيث} [الآية: ٢٨] في الشورى. والهمزةُ والتضعيفُ للتعديَةِ، وقد تقدَّم: هل بينهما فرقٌ؟ وتحقيقُ كلٍّ من القولين، وقد ذَكَر القُرَّاءُ مناسباتٍ للإِجماعِ على التشديد في ذلك الموضعِ ومخالفةِ كلِّ واحدٍ أصلَه لماذا؟ بما يطول ذكره، والأظهرُ من ذلك كلِّه أنه جَمْعٌ بين اللغات.
muzari kalıpların tamamını şeddeli okumuşlardır; ancak Hamza ve Kisâî bu kurala muhalefet ederek Lokmân suresinin sonundaki { وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } [Lokmân: 34] ve Şûrâ suresindeki { وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ } [Şûrâ: 28] ayetlerini şeddesiz (muhaffef) okumuşlardır. Hemze ve şeddeleme (taz'îf) geçişlilik (ta'diye) içindir; aralarında bir fark olup olmadığı ve her iki görüşün tahkiki daha önce geçmişti. Kıraat âlimleri o yerdeki şeddeli okuyuş icmâının ve her birinin kendi asıl kuralına niçin muhalefet ettiğinin münasebetlerini uzun uzadıya zikretmişlerdir. Bütün bunların içinde en belirgin olanı, bunun lehçeleri cem etme kabilinden olmasıdır.
قوله: {مِن فَضْلِهِ} :» مِنْ «لابتداءِ الغايةِ، وفيه قولان، أحدُهما: أنه صفةٌ لموصوفٍ محذوفٍ هو مفعولُ» يُنَزِّل «أي: أَنْ يُنَزِّل الله شيئاً كائناً من فضلِه فيكونُ في محلِّ نصب. والثاني: أنَّ» مِنْ «زائدةٌ، وهو رأيُ الأخفش، وحينئذٍ فلا تَعَلُّقَ له، والمجرورُ بها هو المفعولُ أي: أَنْ يُنَزِّلُ الله فضله.
{ مِن فَضْلِهِ } “lütfundan” kavli: Min (مِنْ) ibtidâ-i gâye (başlangıç) bildirir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Yunezzile fiilinin mef'ûlü olan mahzuf bir mevsûfun sıfatıdır; yani 'Allah'ın, lütfundan olan bir şeyi indirmesi' takdirindedir ve nasb mahallinde olur. İkincisi: Min edatının zâid olmasıdır; bu da Ahfeş'in görüşüdür. Bu takdirde onun bir taalluku olmaz ve onunla mecrur olan kelime mef'ûldür, yani 'Allah'ın lütfunu indirmesi' takdirindedir.
قوله {على مَن يَشَآءُ} متعلقٌ بيُنَزِّلَ. و» مَنْ «يجوزُ أن تكونَ موصولةً أو نكرةً موصوفةً، والعائدُ على الموصولِ أو الموصوفِ محذوفٌ لاستكمالِ الشروطِ المجوِّزةِ للحَذْفِ، والتقديرُ: على الذي يشاؤُه أو على رجلٍ يشاؤه، وقَدَّره أبو البقاء مجروراً فإنه قال بعد تجويزِه في» مَنْ «أن تكونَ موصوفةً أو موصولةً» ومفعولُ «يشاء» محذوفٌ أي: يَشَاءُ نزولَه عليه، ويجوزُ أَنْ يكونَ يشاءُ يختارُ ويصطفي «انتهى.
{ عَلَى مَن يَشَآءُ } “dilediği kimseye” kavli yunezzile fiiline mütealliktir. Men (مَنْ) kelimesinin mevsûl veya sıfat almış nekra olması caizdir. Hazfi caiz kılan şartlar tamamlandığı için mevsûle veya mevsûfa dönen âid zamir mahzuftur; takdiri: 'ale'llezî yeşâuhû (dilediği kimseye) veya 'alâ raculin yeşâuhû (dilediği bir adama) şeklindedir. Ebü'l-Bekâ ise men lafzının mevsûf veya mevsûl olmasını caiz gördükten sonra onu mecrur olarak takdir etmiş ve şöyle demiştir: 'Yeşâ fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani üzerine indirilmesini dilediği kimsedir. Yeşâ fiilinin seçer ve beğenir manasında olması da caizdir.' [Sözü burada] bitti.
وقد عَرَفْت أن العائدَ المجرورَ لا يُحْذَفُ إلا بشروطٍ وليسَتْ موجودةٌ هنا فلا حاجةَ إلى هذا التقديرِ.
Mecrur âid zamirin ancak birtakım şartlarla hazfedileceğini ve bunların burada mevcut olmadığını bilmektesin; dolayısıyla bu takdire ihtiyaç yoktur.
قوله: {مِنْ عِبَادِهِ} فيه قولان: أحدُهما: أنَّه حالٌ من الضميرِ المحذوفِ
{ مِنْ عِبَادِهِ } “kullarından” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Mahzuf zamirden hâl olmasıdır
الذي هو عائدٌ على الموصولِ أو الموصوفِ، والإِضافةُ تقتضي التشريفَ. والثاني: أَنْ يكونَ صفةً ل «مَنْ» بعدَ صفةٍ على القولِ بكونِها نكرةً، قاله أبو البقاء. وهو ضعيفٌ لأنَّ البداءة بالجارِّ والمجرورِ على الجملةِ في باب النعتِ عند اجتماعهما أَوْلَى لكونِه أقربَ إلى المفردِ، فهو في محلِّ نصبٍ على الأولِ وجَرٍّ على الثاني، وفي كِلا القولين يتعلَّق بمحذوفٍ وجوباً لِما عَرَفْتَ.
ki bu zamir mevsûle veya mevsûfa dönen âiddir. İzâfet ise teşrif (şereflendirme) ifade eder. İkincisi: Men kelimesinin nekra olduğu görüşüne göre sıfat üstüne sıfat olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Bu [görüş] zayıftır; çünkü sıfat babında câr-mecrûr ile cümle bir arada bulunduğunda, müfrede daha yakın olması hasebiyle câr-mecrûr ile başlamak daha evladır. Dolayısıyla bu ifade birinci görüşe göre nasb, ikinci görüşe göre cer mahallindedir; her iki görüşte de bildiğin üzere vacip olarak mahzuf bir âmile taalluk eder.
قوله: {فَبَآءُو بِغَضَبٍ} الباءُ للحال، أي: رَجَعوا ملتبسين بغضبٍ أي مغضوباً عليهم وقد تقدم ذلك. قوله {على غَضَبٍ} في محل جر لأنه صفة لقوله «بغضب» أي: كائن على غضب أي بغضبٍ مترادفٍ. وهل الغضبانِ مختلفانِ لاختلافِ سببهما، فالأولُ لعبادةِ أسلافِهم العجلَ والثاني لكفرِهم بمحمدٍ السلام، أو الأولُ لكفرِهم بعيسى والثاني لكفرِهم بمحمدٍ صلى الله وسلم عليهما، أو هما شيءٌ واحدٌ وذُكِرا تشديداً للحال وتأكيداً؟ خلافٌ مشهور.
{ فَبَآءُو بِغَضَبٍ } “Böylece gazaba uğradılar” kavlindeki bâ (بِ) harfi hâl içindir; yani gazaba bürünmüş olarak, aleyhlerine gazap edilmiş halde döndüler demektir; bu daha önce geçmişti. { عَلَى غَضَبٍ } “gazap üstüne” kavli, cer mahallindedir; çünkü bi-ğadabin kavlinin sıfatıdır; yani 'gazap üzerine kurulmuş, birbiri ardınca katlanan bir gazapla' demektir. Bu iki gazabın sebepleri farklı olduğu için birbirinden farklı mıdır -ki birincisi atalarının buzağıya tapması, ikincisi Muhammed aleyhisselâm'ı inkâr etmeleri sebebiyledir; yahut birincisi İsa'yı inkâr etmeleri, ikincisi Muhammed'i -ikisine de salât ve selâm olsun- inkâr etmeleri sebebiyledir- yoksa ikisi tek bir şey olup durumun vahametini vurgulamak ve pekiştirmek için mi [böyle] zikredilmiştir? Bu hususta meşhur bir ihtilaf vardır.
قوله: {مُّهِينٌ} صفة لعذاب، وأصلُه: «مُهْوِن» لأنه من الهَوان وهو اسمُ فاعلٍ من أَهان يُهين إهانةً، مثل أَقامَ يُقيم إقامةً، فنُقِلَتْ كسرةُ الواوِ على الساكن قبلَها، فَسَكَنَتِ الواوُ بعدَ كسرةٍ فَقُلِبَتْ ياءً. والإِهانةُ: الإِذلالُ والخِزْيُ، وقال: «وللكافرين» ولم يَقُلْ: «ولهم» تنبيهاً على العلةِ المقتضيةِ للعذابِ المُهينِ.
{ مُّهِينٌ } “alçaltıcı” kavli, azabın sıfatıdır. Aslı muhvin (مُهْوِن) şeklindedir; çünkü hevân (aşağılık) kökünden olup ekâme-yukîmu-ikâmeten gibi ehâne-yuhînu-ihâneten fiilinin ism-i fâilidir. Vâv harfinin kesresi kendisinden önceki sakin harfe aktarılmış, kesreden sonra vâv sakin kalınca yâ harfine dönüştürülmüştür. İhâne: Zillete düşürmek ve rezil rüsvay etmektir. 'Onlar için' demeyip 'Kâfirler için' buyurması, alçaltıcı azabı gerektiren illete dikkat çekmek içindir.
قوله تعالى: {وَيَكْفُرونَ بِمَا وَرَآءَهُ} : يجوزُ في هذه الجملةِ وجهانِ، أحدُهما: أَنْ تكونَ استئنافيةً استؤنِفَتْ للإِخبارِ بأنَّهم يكفرُون بما عدا التوراةَ فلا محلَّ لها من الإِعراب. والثاني أن تكون خبراً لمبتدأ محذوفٍ، أي: وهم يكفرون، والجملةُ في محلِّ نصبٍ على الحالِ، والعاملُ فيها «قالوا» أي قالوا: نؤمنُ حالَ كونِهم كافرين بكذا، ولا يجوزُ أَنْ
Allah Teâlâ'nın: { وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَآءَهُ } “onun arkasındakini/ötesindekini inkâr ederler” kavli: Bu cümlede iki vecih caizdir: Birincisi: Tevrat'ın dışındakileri inkâr ettiklerini haber vermek üzere getirilmiş istînâfiyye cümlesi olmasıdır; bu durumda iraptan mahalli yoktur. İkincisi: Mahzuf bir mübtedânın haberi olmasıdır; takdiri ve hum yekfurûn (onlar inkâr ettikleri halde) şeklindedir; bu cümle hâl olarak nasb mahallindedir ve amili kâlû fiilidir; yani 'şunu şunu inkâr ettikleri halde inanırız dediler' demektir. Şöyle olması ise caiz değildir:
يكونَ العاملُ فيها «نؤمن» ، قال أبو البقاء: «إذ لو كان كذلك لكان لفظُ الحال ونكفر أو ونحن نكفر» يعني فكان يجبُ المطابَقةُ. ولا بد من إضمار هذا المبتدأ لِما تقدَّم من أن المضارعَ المُثْبَتَ لا يقترن بالواوِ وهو نظيرُ قوله:
Onda âmilin nu'minu olması [caiz değildir]. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: 'Çünkü öyle olsaydı hâl lafzı ve nekfuru veya ve nahnu nekfuru olurdu'; yani [zamir yönünden] uyum gerekirdi. Müspet muzari fiilin [hâl olduğunda] vâv harfine bitişemeyeceği kuralı daha önce geçtiğinden bu mübtedânın takdir edilmesi zorunludur; bu da şairin şu sözünün benzeridir:
٦١٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... نَجَوْتُ وأَرْهَنُهُمْ مالِكا
613 - ... / Ben kurtuldum; Mâlik'i ise onlara rehin bırakıyorum.
وحُذِفَ الفاعلُ من قولِه: {بِمَا أَنْزَلَ} وأُقيم المفعولُ مُقامَه للعلم به، إذ لا يُنَزِّلُ الكتبَ السماويةَ إلا اللهُ، أو لتقدُّمِ ذكره في قولِه: {بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ} .
{ بِمَآ أُنزِلَ } “indirilen şeylere” kavlinde fâil hazfedilmiş ve bilindiği için mef'ûl onun makamına geçirilmiştir (nâib-i fâil yapılmıştır); zira semavî kitapları Allah'tan başkası indirmez; yahut { بِمَآ أَنزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğine” kavlinde daha önce zikri geçtiği içindir.
قوله: {بِمَا وَرَآءَهُ} متعلَّق بيَكْفرون، وما موصولةٌ، والظرفُ صلتُها، فمتعلَّقه فعلٌ ليس إلا. والهاءُ في «وراءه» تعودُ على «ما» في قوله: {نُؤْمِنُ بِمَآ أُنْزِلَ} . ووراءَ من الظروف المتوسطةِ التصرُّفِ، وهو ظرفُ مكانٍ، والمشهورُ أنه بمعنى خَلْف وقد يكونُ بمعنى أَمام، فهو من الأَضْداد، وفَسَّره الفراء هنا بمعنى «سِوَى» التي بمعنى «غَيْر» ، وفَسَّره أبو عبيدة وقتادة بمعنى «بعد» . وفي همزه قولان، أحدُهما: أنه أصلٌ بنفسِه وإليه ذهبَ ابن جني مُسْتَدِلاًّ بثُبوتِها في التصغيرِ في قولهم: وُرَيْئَة. والثاني: أنها من ياء لقولهم: تَوَارَيْتَ قاله أبو البقاء، وفيه نظرٌ. ولا يجوز أن تكونَ الهمزةُ بدلاً من واو لأنَّ ما فاؤُه واوٌ لا تكونُ لامُه واواً إلا ندوراً نحو «واو» اسمِ حَرْفِ الهجاء، وحكمُه حكمُ قبلُ
{ بِمَا وَرَآءَهُ } “onun arkasındakini/ötesindekini” kavli yekfurûne fiiline mütealliktir. Mâ mevsûldür; zarf onun sılasıdır, dolayısıyla taalluku sadece bir fiiledir. Verâehû lafzındaki zamir { نُؤْمِنُ بِمَآ أُنزِلَ } kavlindeki mâ'ya dönmektedir. Verâe mutavassıt tasarruflu zarflardandır ve mekân zarfıdır; meşhur olan half (arka/öte) anlamında olmasıdır, bazen emâm (ön) anlamında da gelir; dolayısıyla ezdâd (zıt anlamlı kelimeler)dendir. Ferrâ bunu burada gayr anlamındaki sivâ (başka) ile, Ebû Ubeyde ve Katâde ise ba'de (sonra) ile tefsir etmişlerdir. Kelimenin hemzesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bizzat kelimenin aslından olmasıdır; İbn Cinnî, küçültme isminde (tasgîr) Arapların vürey'ie (وُرَيْئَة) demelerindeki sübûtunu delil göstererek bu görüşe meyletmiştir. İkincisi: Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere tevârayte (gizlendin) sözünden dolayı yâ harfinden [dönüşmüş] olmasıdır; ancak bu tartışmalıdır. Hemzenin vâv harfinden bedel olması caiz değildir; zira fâ'ul-fiili vâv olan kelimenin lâmul-fiili, hece harfi ismi olan vâv (واو) gibi nâdir durumlar dışında vâv olmaz. Bunun hükmü kablu
وبعدُ في كونِه إذا أُضيف أُعْرِبَ، وإذا قُطِعَ بُني على الضم وأنشد الأخفش على ذلك قول الشاعر:
ve ba'du kelimelerinin izâfe edildiğinde mu'reb, izâfetten kesildiğinde damme üzere mebnî olması hükmü gibidir. Ahfeş bu hususta şairin şu sözünü delil getirmiştir:
٦١٤ - إذا أنا لم أُومِنْ عليكَ ولم يَكُنْ ... لقاؤُك إلا مِنْ وراءُ وراءُ وراءُ
614 - Sana güvenmediğimde ve seninle buluşmamız / Ancak arkadan arkaya [ve daha] arkadan olduğunda...
وفي الحديثِ عن إبراهيم ﷺ: «كنتُ خليلاً مِنْ وراءُ وراءُ» ، وثبوتُ الهاء في مصغَّرِها شاذٌ، لأن ما زاد من المؤنث على ثلاثة لا تَثْبُتُ الهاءُ في مصغَّره إلا في لفظتين شَذَّتا وهما: وُرَيْئَة وقُدَيْدِيمة: تصغير: وراء وقُدَّام. قال ابن عصفور: «لأنَّهما لم يتصرَّفا فلو لم يُؤَنَّثا في التصغير لَتُوُهِّمَ تذكيرهُما» .
İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Ben geriden geriye bir dost idim.' Küçültme isminde (tasgîr) hâ harfinin bulunması şâzdır; çünkü üç harften fazla olan müennes isimlerin tasgîrinde kural dışı kalan şu iki lafız hariç hâ harfi sabit kalmaz: Verâe ve kuddâme lafızlarının tasgîri olan vürey'ie (وُرَيْئَة) ile kudeydîme (قُدَيْدِيمة). İbn Usfûr şöyle demiştir: 'Çünkü bu ikisi çekimsizdir (gayr-i mutasarrıf); şayet tasgîrde müennes kılınmasalardı müzekker oldukları zannolunurdu.'
قوله: {وَهُوَ الحق} مبتدأٌ وخبر، والجُملةُ في محلِّ نصب على الحال والعاملُ فيها قولُه: «ويَكفرون» وصاحبُها فاعلُ يكفرون. وأجازَ أبو البقاء أن يكونَ العاملُ الاستقرارَ الذي في قولِه {بِمَا وَرَآءَهُ} أي: بالذي استقر وراءَه وهو الحقُّ.
{ وَهُوَ الْحَقُّ } “oysa o haktır” kavli mübtedâ ve haberdir; cümle hâl olarak nasb mahallindedir, amili ve yekfurûne kavli, hâlin sahibi de yekfurûne fiilinin fâilidir. Ebü'l-Bekâ, âmilin { بِمَا وَرَآءَهُ } kavlindeki istikrâr (sabit oluş) manası olmasını da caiz görmüştür; yani 'arkasında sabit olan ve hak olan şeyi [inkâr ederler]' demektir.
قوله: {مُصَدِّقاً} حالٌ مؤكِّدة لأنَّ قولَه {وَهُوَ الحق} قد تضمَّن معناها والحالُ المؤكِّدةُ: إمَّا أَنْ تُؤَكِّدَ عاملها نحو:
{ مُصَدِّقاً } “doğrulayıcı olarak” kavli tekid edici hâldir (hâl-i müekkide); çünkü { وَهُوَ الْحَقُّ } kavli onun manasını zaten içermektedir. Tekid edici hâl ise ya âmilini tekid eder; tıpkı şu ayette olduğu gibi:
{وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي الأرض مُفْسِدِينَ} [البقرة: ٦٠] ، وإمَّا أَنْ تُؤَكِّدَ مضمونَ جملةٍ. فإن كانَ الثاني التُزِم إضمارُ عاملِها وتأخيرها عن الجملة، ومثلُه ما أنشدَ/ سيبويه:
{ وَلاَ تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın” [Bakara: 60]. Ya da bir cümlenin mazmununu tekid eder. Eğer ikincisi olursa, âmilinin gizlenmesi (izmarı) ve cümlenin ardına tehir edilmesi zorunlu olur; Sîbeveyh'in naklettiği şu beyit bunun benzeridir:
٦١٥ - أنا ابنُ دارةُ مَعْروفاً بها نَسَبي ... وهَلْ بدارةَ لَلنَّاسِ مِنْ عَارِ
615 - Ben Dâre'nin oğluyum, soyum onunla bilinmiş olarak; / İnsanlar için Dâre'de bir ayıp mı var ki?
والتقديرُ: وهو الحقُّ أَحُقُّه مصدقاً، وابنُ دارَة أُعْرَفُ معروفاً، هذا تقديرُ كلامِ النحويين. وأمّا أبو البقاء فإنه قال: «مصدقاً حالٌ مركِّدةٌ، والعاملُ فيها ما في» الحقّ «من معنى الفعل إذ المعنى: وهو ثابِتٌ مصدِّقاً، وصاحب الحالِ الضميرُ المستترُ في» الحقّ «عند قومٍ، وعند آخرين صاحبُ الحالِ ضميرٌ دَلَّ عليه الكلامُ، و» الحقّ «مصدرٌ لا يتحَمَّلُ الضميرَ على حَسَبِ تحمُّلِ اسمِ الفاعلِ له عندهم، فقولُه» عند آخرين «هذا هو الذي قَدَّمْتُه أوَّلاً وهو الصواب.
Takdiri: Ve huve'l-hakku uhıkkuhû musaddikan (O haktır, onu doğrulayıcı olarak tahkik ederim) ve İbnu Dârete u'rafu ma'rûfen (Dâre'nin oğluyum, bilinmiş olarak tanınırım) şeklindedir; nahivcilerin sözünün takdiri böyledir. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: 'Musaddikan tekid edici hâldir; bundaki âmil el-Hakk lafzındaki fiil manasıdır; zira mana: 'O doğrulayıcı olarak sabittir' demektir. Bir topluluğa göre hâlin sahibi el-Hakk lafzındaki müstetir zamirdir; diğerlerine göre ise hâlin sahibi kelamın delalet ettiği bir zamirdir; onlara göre el-Hakk bir masdardır ve ism-i fâilin zamir yüklenmesi gibi zamir yüklenemez.' Onun 'diğerlerine göre' şeklindeki sözü, benim ilk başta takdim ettiğim görüştür ve doğru olan da budur.
قوله: {فَلِمَ تَقْتُلُونَ} الفاءُ جوابُ شرطٍ مقدرٍ تقديرُه: إنْ كنتم آمنتم بما أُنزِلَ عليكم فَلِمَ قَتَلتم الأنبياءَ؟ وهذا تكذيبٌ لهم، لأن الإِيمانَ بالتوراةِ منافٍ لقتلِ أَشْرَفِ خَلْقِه. و» لِمَ «جارٌّ ومجرورٌ، اللامُ حرفٌ جرِ وما استفهاميةٌ في محلِّ جَرٍّ أي: لأي شيء؟ ولكنْ حُذِفَتْ ألِفُها فَرْقَاً بينَها وبين» ما «الخبريةِ. وقد تُحْمَلُ الاستفهاميةُ على الخبريةِ فَتَثْبُتُ أَلفُها، قالَ الشاعر:
{ فَلِمَ تَقْتُلُونَ } “Öyleyse niçin öldürüyordunuz?” kavlindeki fâ harfi mukadder bir şartın cevabıdır; takdiri: 'Eğer size indirilene iman ettiyseniz peygamberleri niçin öldürdünüz?' şeklindedir. Bu onları yalanlamaktır; zira Tevrat'a iman etmek, Allah'ın yarattıklarının en şereflilerini öldürmekle bağdaşmaz. Lime (لِمَ) câr ve mecrûrdur; lâm cer harfi, mâ cer mahallinde istifhamiyye edatıdır, yani 'hangi şey için?' demektir; ancak haber bildiren mâ ile aralarındaki farkı belirtmek için elifi hazfedilmiştir. Bazen istifhamiyye haberiyye gibi değerlendirilip elifi sabit bırakılabilir; nitekim şair şöyle demiştir:
٦١٦ - على ما قامَ يَشْتِمُني لئيمٌ ... كخنزيرٍ تمرَّغَ في رَمادِ
616 - Küllere belenmiş bir domuz gibi alçağın teki, / Ne diye kalkmış da bana sövüp sayıyor?
وهذا ينبغي أَنْ يُخَصَّ بالضرورةِ كما نصَّ عليه بعضُهم، والزمخشري يُجيز ذلك، ويُخَرِّج عليه بعضَ آي القرآن، كما قد تُحْمَلُ الخبريةُ على الاستفهاميةِ في الحذفِ في قولِهم: اصنعْ بِمَ شِئْتَ، وهذا لمجردِ الشَّبَهِ اللفظيِّ. وإذا وُقف على» ما «الاستفهاميةِ المجرورة: فإنْ كانَتْ مجرورةً باسمٍ وَجَبَ لَحاقُ هاءِ السكتِ نحو: مَجيء مَهْ، وإن كانَتْ مجرورةً بحرْفٍ فالاختيارُ اللَّحاقُ. والفرقُ أنَّ الحرفَ يمتزجُ بما يَدْخُلُ عليه فَتَقْوَى به
Bazılarının da açıkça belirttiği gibi bunun şiir zaruretine tahsis edilmesi gerekir. Zemahşerî ise buna cevaz vermekte ve Kur'an'daki bazı ayetleri buna göre açıklamaktadır; nitekim 'Dilediğin şeyle yap' (ısna‘ bimâ şi'te yerine bime şi'te) sözlerinde olduğu gibi hazf hususunda haberiyye de sırf lafzî benzerlik sebebiyle istifhamiyyeye hamledilebilir. Mecrur olan istifhamiyye mâ'sı üzerinde vakıf yapıldığında: Şayet bir isimle mecrur kılınmışsa sekte hâ'sının bitişmesi vaciptir; mecî'u meh (مَجيء مَهْ) gibi. Eğer bir harfle mecrur kılınmışsa [hâ'nın] bitişmesi tercih edilen görüştür. Aradaki fark şudur: Harf, başına geldiği kelimeyle kaynaşır ve onunla
الاستفهاميةُ بخِلافِ الاسمِ المضافِ إليها فإنه في نيةِ الانفصالِ، وهذا الوقفُ إنما يجوز ابتلاءً أو لقَطْعِ نفسٍ، ولا جَرمَ أنَّ بعضَهم مَنَع الوقفَ على هذا النحوِ، قال:» لأنه إنْ وُقف بغيرِ هاءٍ كان خطأً لنقصانِ الحَرْفِ، وإنْ وُقِفَ بهاءٍ خالفَ السوادَ «، لكن البزي قد وقف بالهاء، ومثلُ ذلك لا يُعَدُّ مخالفةً للسواد، ألا ترى إلى إثباتِهم بعضَ ياءاتِ الزوائدِ. والجارُّ متعلقٌ بقولِهِ:» تقتلون «، ولكنه قُدِّمَ عليه وجوباً لأنَّ مجرورَه له صدُر الكلامِ، والفاءُ وما بعدها من» تَقْتُلون «في محلِّ جزم، وتَقتلون وإن كان بصيغةِ المضارعِ فهو في معنى الماضي لفَهْمِ المعنى، وأيضاً فمعه قولُه» من قبل «، وجاز إسنادُ القتلِ إليهم وإنْ لم يَتَعاطَوْه لأنهم لَمَّا كانوا راضِينَ بفعلِ أسلافِهم جُعِلوا كأنَّهم فَعَلوا هم أنفسهم.
istifham mâ'sı kuvvet kazanır; ona muzaf olan ismin aksine, zira o ayrılma niyetindedir. Bu vakıf ancak imtihan (ibtilâ) veya nefes kesilmesi sebebiyle caizdir. Kuşkusuz bazısı bu şekilde vakıf yapmayı menedip şöyle demiştir: 'Çünkü şayet hâ olmaksızın vakıf yapılırsa harf noksanlığı sebebiyle hata olur; şayet hâ ile vakıf yapılırsa Mushaf hattına (sevâd) muhalefet edilmiş olur.' Ancak Bezzî hâ ile vakıf yapmıştır; böylesi bir durum Mushaf hattına muhalefet sayılmaz, nitekim onların bazı zâid yâ'ları sübût kılmalarını görmez misin? Câr-mecrûr taktulûne fiiline mütealliktir; ancak mecruru kelamın başında gelme hakkına sahip olduğu için zorunlu olarak fiilin önüne geçirilmiştir. Fâ ve sonrasındaki taktulûne lafzı cezm mahallindedir. Taktulûne her ne kadar muzari kalıbında olsa da mananın anlaşılması bakımından mazi anlamındadır; ayrıca beraberinde 'daha önce' (min kablu) kavli de bulunmaktadır. Fiilen kendileri işlememiş olsalar bile öldürme fiilinin onlara isnat edilmesi caizdir; çünkü atalarının yaptıklarına razı oldukları için bizzat kendileri yapmış gibi kabul edilmişlerdir.
قوله: {إِن كُنْتُمْ مُّؤْمِنِينَ} في» إنْ «قولان أحدهما: أنها شرطية وجوابُها محذوفٌ تقديرُه: إنْ كنتُمْ مؤمنينَ فلِمَ فَعَلْتُم ذلك، ويكونُ الشرط وجوابُه قد كُرِّر مرتين، فَحُذِفَ الشرطُ من الجملةِ الأولى وبقي جوابُه وهو: فَلِمَ تقتلون، وحُذِفَ الجوابُ من الثانيةِ وبقي شرطُه، فقد حُذِفَ مِنْ كلِّ واحدةٍ ما أُثْبت في الأخرى. وقال ابن عطية:» جوابُها متقدِّمٌ، وهو قوله: فَلِمَ «وهذا إنما يتأتَّى على قولِ الكوفيين وأبي زيد. والثاني: أَنَّ» إنْ «نافيةٌ بمعنى ما، أي: ما كنتم مؤمنين لمنافاةِ ما صَدَر منكم الإِيمانَ.
{ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ } “eğer inanıyor idiyseniz” kavlindeki in (إِنْ) edatında iki görüş vardır: Birincisi: Şartiyye olmasıdır ve cevabı mahzuftur; takdiri: 'Eğer inanıyor idiyseniz bunu niçin yaptınız?' şeklindedir. Böylece şart ve cevabı iki kez tekrarlanmış olur; birinci cümleden şart hazfedilip cevabı olan fe-lime taktulûne kalmış, ikinci cümleden ise cevap hazfedilip şartı kalmıştır; dolayısıyla her birinden diğerinde sabit olan kısım hazfedilmiştir. İbn Atiyye: 'Bunun cevabı öne geçmiştir, o da fe-lime kavlidir' demiştir; bu da ancak Kûfeliler ve Ebû Zeyd'in görüşüne göre mümkündür. İkincisi: İn edatının mâ anlamında nâfiye (olumsuzluk bildiren) olmasıdır; yani sizden sadır olan şey imana aykırı olduğu için 'Siz inanmış kimseler değilsiniz' demektir.
قوله تعالى: {بالبينات} : يجوز فيه وجهان، أحدُهما أن يكونَ حالاً من «موسى» ، أي: جاءكم ذا بيناتٍ وحُجَجٍ أو ومعه البيناتُ. والثاني: أن يكونَ مفعولاً أي: بسبب إقامةِ البيناتِ، وما بعدَه من الجملِ قد تقدَّم مِثْلُه فلا حاجةَ إلى تكريرِه.
Allah Teâlâ'nın: { بِالْبَيِّنَاتِ } “apaçık delillerle” kavli: Bunda iki vecih caizdir: Birincisi, 'Mûsâ'dan hâl olmasıdır; yani 'size apaçık deliller ve hüccetler sahibi olarak' yahut 'beraberinde apaçık deliller varken geldi' demektir. İkincisi: Mef'ûl olmasıdır; yani 'apaçık delilleri ikame etmesi sebebiyle' demektir. Bundan sonra gelen cümlelerin benzeri daha önce geçmişti, dolayısıyla tekrarına gerek yoktur.
قوله تعالى: {وَأُشْرِبُواْ} : يجوزُ أَنْ يكونَ معطوفاً على قولِه: «قالوا سَمِعْنا» ، ويجوزُ أن يكونَ حالاً من فاعل «قالوا» ، أي: قالوا ذلك وقد أُشْربوا ولا بدَّ من إضمار «قد» لِيَقْرُبَ الماضي إلى الحالِ خلفاً للكوفيين، حيثُ قالوا: لا يُحْتاجُ إليها. ويجوز أن يكونَ مستأنفاً لمجردِ الإِخبارِ بذلك، واستضعَفَه أبو البقاء، قال: «لأنَّه قد قالَ بعدَ ذلك: {قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ} ، فهو جوابُ قولِهم:» سَمِعْنا وعَصَيْنا «، فالأَوْلَى ألاَّ يكونَ بينهما أجنبيٌ» . والواوُ في «أُشْرِبوا» هي المفعولُ الأولُ قامَتْ مقامَ الفاعلِ، والثاني هو «العِجْلَ» لأنَّ «شَرِبَ» يتعدَّى بنفسه فَأَكْسَبَتْه الهمزةُ مفعولاً آخرَ، ولا بد من حَذْفِ مضافَيْنِ قبلَ «العِجْل» والتقديرُ: وأُشْرِبوا حُبَّ عبادةِ العِجْلِ. وحَسَّن حَذْفَ هذين المضافين المبالغَةُ في ذلك، حتى كأنَّه تُصُوِّر إشرابُ ذاتِ العِجْل. والإِشرابُ: مخَالَطَةُ المائع بالجامِدِ، ثم اتُّسِعَ فيه حتى قيل في الألوان نحو: أُشْرِبَ بياضُه حُمْرةً. والمعنى: أنهم داخَلَهم حُبُّ عبادتِه، كما داخَل الصبغُ الثوبَ. ومنه:
Allah Teâlâ'nın: { وَأُشْرِبُواْ } “ve içirildiler” kavli: Kâlû semi'nâ kavline matuf olması caizdir; kâlû fiilinin fâilinden hâl olması da caizdir; yani 'kendilerine içirilmiş olduğu halde bunu söylediler' demektir. Kûfelilerin aksine -ki onlar buna ihtiyaç olmadığını söylerler- maziyi hâle yaklaştırmak için kad edatını gizlemek (izmar) zorunludur. Sırf bunu haber vermek maksadıyla istînâfiyye olması da caizdir; ancak Ebü'l-Bekâ bunu zayıf görerek şöyle demiştir: 'Çünkü bundan sonra { قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ } buyurmuştur; bu ise onların semi'nâ ve 'asaynâ sözlerinin cevabıdır, dolayısıyla ikisinin arasına yabancı bir unsurun girmemesi daha uygundur.' Uşribû fiilindeki vâv, fâil makamına geçen birinci mef'ûldür (nâib-i fâil). İkincisi ise el-'Icl kelimesidir; çünkü şeribe bizzat geçişlidir, [başındaki] hemze ona ikinci bir mef'ûl kazandırmıştır. El-'Icl kelimesinden önce iki muzafın hazfedilmiş olması zorunludur; takdiri: 'buzağıya tapma sevgisi içirildi' şeklindedir. Bu iki muzafın hazfini güzelleştiren şey, işin mübalağaya vardırılmasıdır; öyle ki sanki bizzat buzağının kendisinin içirildiği tasavvur edilmiştir. İşrâb (içirme): Sıvının katı maddeye karışıp nüfuz etmesidir; sonra bu mana genişletilerek renkler hakkında bile 'beyazına kırmızılık karıştı/içirildi' denilmiştir. Mana şudur: Boyanın elbiseye işlemesi gibi, ona tapma sevgisi de içlerine işlemiştir. Nitekim şu beyit de bu kabildendir:
٦١٧ - إذا ما القلبُ أُشْرِبَ حُبَّ شيءٍ ... فلا تَأْمَلْ له الدهرَ انْصِرافَا
617 - Kalbe bir şeyin sevgisi bir kez içirildi mi, / Artık ebediyen ondan vazgeçmesini umma.
وعَبَّر بالشربِ دونَ الأكل، لأنَّ الشربَ يتغَلْغَلْ في باطنِ الشيء بخلاف
Yeme yerine içme ile tabir buyrulmuştur; zira içme, yemenin aksine bir şeyin derûnuna kadar işler/nüfuz eder,
الأكل، فإنه مجاوزٌ، ومنه في المعنى:
çünkü yeme geçip gider. Mana bakımından şu beyit de bu kabildendir:
٦١٨ - جَرَى حبُّها مَجْرى دَمي في مَفاصِلي ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
618 - Onun sevgisi eklemlerimde kanımın aktığı gibi aktı... / ...
وقال بعضُهم:
Bazıları da şöyle demiştir:
٦١٩ - تَغَلْغَلَ حُبُّ عَثْمَةَ في فؤادي ... فبادِيه مع الخافي يَسيرُ
619 - Asme'nin sevgisi gönlüme öyle bir işledi ki, / Gizlisi yanında aşikâr olanı pek az kalır.
تَغَلْغَلَ حيثُ لم يَبْلُغْ شرابٌ ... ولا حُزْنٌ ولم يَبْلُغْ سُرورُ
Öyle bir yere işledi ki oraya ne bir içecek, / Ne bir hüzün ne de bir sevinç ulaşabilmiştir.
أكادُ إذا ذَكَرْتُ العهدَ مِنْها ... أطيرُ لو أن إنساناً يَطيرُ
Onunla olan ahdi andığım zaman neredeyse, / Eğer bir insan uçabilseydi, uçup gidecektim.
وقيل: الإشرابُ هنا حقيقةٌ، لأنه يُروى أن موسى ﵇ بَرَدَ العِجل بالمِبْرَدِ ثم جعل تلك البُرادة في ماءٍ وأمرهم بشُرْبه، فَمَنْ كان يُحِبُّ العجل ظَهَرَتِ البُرادَةُ على شَفَتَيْه، وهذا وإنْ كان قال به السُّدِّي وابن جريج وغيرُهما فَيَرُدُّه قولُه: «في قُلوبهم» .
Bir görüşe göre ise buradaki işrâb (içirme) hakikattir; zira rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm buzağıyı törpüyle eğelemiş, sonra o kırıntıları suya katıp onlara içmelerini emretmiştir; buzağıyı seven kimsenin dudaklarında törpü kırıntıları belirmiştir. Her ne kadar Süddî, İbn Cüreyc ve başkaları bunu söylemiş olsalar da { فِي قُلُوبِهِمُ } “kalplerine” kavli bu görüşü reddetmektedir.
قوله: «بكُفْرهم» فيه وجهان، أظهرُهما: / أنَّها للسببيةِ متعلِّقَة [٤١ / ب] ب «أُشْرِبوا» ، أي: أُشْربوا بسببِ كفرِهم السابِق. والثاني: أنها بمعنى «مع» ، يَعْنُون بذلك أنَّها للحالِ، وصاحبُها في الحقيقةِ ذلك المضافُ المحذوفُ أي: أُشْرِبوا حُبَّ عبادةِ العجلِ مختلطاً بكُفْرهم. والمصدرُ مضافٌ للفاعِلِ، أي: بأَنْ كفروا. {قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ} كقولِه: {بِئْسَمَا اشتروا} [البقرة: ٩٠] فَلْيُلْتفت إليه.
{ بِكُفْرِهِمْ } “inkârları sebebiyle” kavlinde iki vecih vardır: En belirgini: Sebep bildirmesi ve uşribû fiiline müteallik olmasıdır; yani 'önceki inkârları sebebiyle [bu sevgi] kendilerine içirildi' demektir. İkincisi: Ma'a (ile/birlikte) anlamında olmasıdır; bununla onun hâl olduğunu kastederler. Hâlin gerçek sahibi o mahzuf muzaftır; yani 'buzağıya tapma sevgisi inkârlarıyla iç içe geçmiş halde kendilerine içirildi' demektir. Masdar fâile izâfe edilmiştir; yani 'inkâr etmeleriyle' demektir. { قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُم } kavli de { بِئْسَمَا اشْتَرَوْاْ } [Bakara: 90] kavli gibidir; buna dikkat edilmelidir.
قوله: {إِن كُنْتُمْ مُّؤْمِنِينَ} يجوزُ فيه الوجهان السابقان من كونِها نافيةً وشرطيةً، وجوابُها محذوفٌ تقديرُه: «فبِئْسَما يَأْمرُكم» . وقيلَ: تقديرُه: فلا تقتلوا أنبياءَ الله ولا تُكّذِّبوا الرسلَ ولا تكتمُوا الحقَّ، وأَسْندَ الإِيمانَ إليهم تَهَكُّماً بهم، ولا حاجةَ إلى حَذْفِ صفةٍ أي: إيمانُكم الباطلُ، أو حَذْفِ مضافٍ أي: صاحبُ إيمانكم. وقرأ الحسن: «بِهُو إيمانُكُمْ» بضم الهاءِ مع الواو وقد تقدَّم أنِّها الأصل.
{ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ } “eğer inanan kimseler iseniz” kavlinde, daha önce geçen nâfiye ve şartiyye olma şeklindeki iki vecih caizdir; şartiyyeye göre cevabı mahzuftur, takdiri: 'o halde emrettiği şey ne kötüdür' şeklindedir. Bir görüşe göre takdiri şöyledir: 'O halde Allah'ın peygamberlerini öldürmeyin, elçileri yalanlamayın ve hakkı gizlemeyin.' İmanı onlarla alay etmek (tehekküm) maksadıyla onlara isnat etmiştir; 'bâtıl imanınız' şeklinde bir sıfat hazfine yahut 'imanınızın sahibi' şeklinde bir muzaf hazfine ihtiyaç yoktur. Hasan [el-Basrî], hâ harfinin zammı ve vâv ile bihû îmânukum (بِهُو إيمانُكُمْ) şeklinde okumuştur; bunun asıl olduğu daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {إِن كَانَتْ لَكُمُ الدار الآخرة عِندَ الله خَالِصَةً} : شَرْطٌ جوابُه: «فَتَمَنَّوُا» و «الدارُ» اسمُ كان وهي الجنةُ. والأَوْلَى أن يُقَدَّر حَذْفُ مضافٍ، أي: نَعيمُ الدارِ، لأنَّ الدارَ الآخِرةَ في الحقيقةِ هي انقضاءُ الدنيا وهي للفريقَيْن. واختلفوا في خبر «كان» على ثلاثةِ أقوالٍ، أحدُها: أنه «خالصةً» فتكون «عند» ظرفاً لخالصةً أو للاستقرار الذي في «لكم» ، ويجوزُ أن تكونَ حالاً مِن «الدار» والعاملُ فيه «كان» أو الاستقرارُ. وأمَّا «لكم» فيتعلَّقُ بكان لأنها تعملُ في الظرفِ وشِبْهِه. قال أبو البقاء «ويجوز أن تكونَ للتبيينِ فيكونَ موضعُها بعد» خالصةً «أي خالصةً لكم فَتَتَعَلَّقَ بنفسِ» خالصةً «. وهذا فيه نظرٌ، لأنه متى كانت للبيانِ تعلَّقَتْ بمحذوفٍ تقديرُه: أعني لكم نحو: سُقْياً لك، تقديرُه: أعني بهذا الدعاءِ لك. وقد صَرَّح غيرُه في هذا الموضعِ بأنها للبيانِ وأنها متعلقةٌ حينئذٍ بمحذوف كما ذكرت. ويجوز أَنْ يكونَ صفةً ل» خالصةً «في الأصل قُدِّم عليها فصار حالاً منها فيتعلَّقَ بمحذوفٍ.
Allah Teâlâ'nın: { إِن كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الآخِرَةُ عِندَ اللَّهِ خَالِصَةً } “Eğer Allah katında ahiret yurdu sadece size ait ise” kavli: Bir şarttır, cevabı ise { فَتَمَنَّوُاْ } “dileyin” kavlidir. Ed-Dâr lafzı kâne'nin ismidir ve o cennettir. Evla olan muzafın hazfedildiğini takdir etmektir, yani 'yurdun nimeti' demektir; zira ahiret yurdu gerçekte dünyanın son bulması demektir ve her iki fırka için de geçerlidir. Kâne'nin haberi hakkında üç görüşle ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Haberin hâlîsaten (خَالِصَةً) olmasıdır; bu takdirde 'ınde lafzı hâlisaten için yahut lekum'daki istikrâr için bir zarf olur; ed-Dâr'dan hâl olması da caizdir ve bundaki âmil kâne yahut istikrârdır. Lekum ise kâne'ye taalluk eder; zira kâne zarf ve benzerlerinde amel eder. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: 'Lekum'un beyan için olması caizdir; bu takdirde yeri hâlîsaten kelimesinden sonradır, yani hâlisaten lekum (yalnızca size özgü) takdirindedir ve bizzat hâlisaten lafzına taalluk eder.' Bu görüş tartışmalıdır; zira beyan için olduğunda sukyen leke (takdiri: bu dua ile seni kastediyorum) örneğindeki gibi takdiri 'size kastediyorum' olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Başkaları da bu konumda onun beyan için olduğunu ve zikrettiğim gibi mahzuf bir kelimeye taalluk ettiğini açıkça belirtmiştir. Aslında hâlisaten için sıfat olup onun önüne geçtiğinden hâl haline gelmesi ve böylece mahzufa taalluk etmesi de caizdir.
الثاني: أنَّ الخبر» لكم «فيتعلَّقُ بمحذوفٍ ويُنْصَبُ» خالصةً «حينئذٍ على الحالِ، والعاملُ فيها: إمَّا» كان «أو الاستقرارُ في» لكم «و» عند «منصوبٌ بالاستقرارِ أيضاً.
İkincisi: Haberin lekum olmasıdır; bu takdirde mahzufa taalluk eder ve bu durumda hâlîsaten hâl olarak nasbedilir; bundaki âmil de ya kâne yahut lekum'daki istikrârdır; 'ınde lafzı da yine istikrâr ile mensuptur.
الثالث: أنَّ الخبرَ هو الظَرْفُ، و» خالصةً «حالٌ أيضاً، والعاملُ فيها: إمَّا» كانَ «أو الاسقرارُ، وكذلك» لكم «. وقد مَنَعَ من هذا الوجهِ قومٌ فقالوا:» لا يجوزُ أن يكونَ الظرفُ خبراً لأنَّ الكلامَ لا يَسْتَقِلُّ به «. وجَوَّزَ ذلك المهدوي وابنُ عطية وأبو البقاء. واستشعر أبو البقاء هذا الإِشكالَ وأجاب عنه فإنه قال:» وسَوَّغَ أن يكونَ «عند» خبرَ كان «لكم» ، يعني لفظَ «لكم» سَوَّغَ وقوعَ «عند» خبراً، إذ كان فيه تخصيصٌ وتَبْيينٌ، ونظيرُه قولُه: {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} [الإخلاص: ٤] ، لولا «له» لم يَصِحَّ أن يكونَ «كفواً» خبراً. و {مِّن دُونِ الناس} في محلِّ النصبِ ب «خالصةً» لأنَّك تقولُ: «خَلُصَ كذا مِنْ كذا» .
Üçüncüsü: Haberin zarf ('ınde) olmasıdır; hâlîsaten yine hâldir, bundaki âmil ya kâne yahut istikrârdır, lekum da böyledir. Bir topluluk bu veche engel olmuş ve: 'Kelam onunla müstakil bir mana oluşturamayacağı için zarfın haber olması caiz değildir' demişlerdir. Mehdevî, İbn Atiyye ve Ebü'l-Bekâ ise buna cevaz vermiştir. Ebü'l-Bekâ bu müşkülatı sezmiş ve şöyle cevap vermiştir: ''Inde lafzının kâne'nin haberi olmasını lekum lafzı caiz kılmıştır'; yani lekum lafzında tahsis ve beyan bulunduğu için 'ınde kelimesinin haber olmasını mümkün kılmıştır. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ } [İhlâs: 4] kavlidir; şayet lehû olmasaydı küfüven lafzının haber olması sahih olmazdı. { مِن دُونِ النَّاسِ } “diğer insanlara değil de” kavli hâlîsaten ile nasb mahallindedir; çünkü 'falan şey filan şeyden hâlis oldu/ayrıldı' dersin.
وقرأ الجمهورُ: «َتَمَنَّوُا الموتَ» بضمِّ الواو، ويُرْوَى عن أبي عمرو فتحُها تخفيفاً، واختلاسُ الضمة. وقرأ ابن أبي إسحاق بكسرها على التقاء الساكنين تشبيهاً بواو «لَوِ استطعنا» . و «إنْ كنتم» كقوله: {إِن كُنْتُمْ مُّؤْمِنِينَ} وقد تقدَّمَ.
Cumhûr, vâv harfinin zammesiyle fe-temennevu'l-mevte okumuştur; Ebû Amr'dan ise hafiflik olsun diye fetha ile ve zammenin ihtilâsıyla okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Ebî İshak ise levi'steta'nâ (لَوِ استطعنا) vâvına benzeterek iki sakinin karşılaşması (iltikâ-i sâkineyn) kuralı gereğince kesre ile okumuştur. İn kuntum kavli de { إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ } kavli gibidir ve daha önce geçmişti.
قولُه تعالى: {أَبَداً} . . منصوبٌ بَيَتَمَنَّوْه، وهو ظرفُ زمانٍ يقعُ للقليلِ والكثيرِ، ماضياً كانَ أو مستقبلاً، تقول: ما فَعَلْتُه أبداً، وقال الراغب: «هو عبارةٌ عن مدةِ الزمانِ الممتدِّ الذي لا يَتَجزَّأ كما يتجزَّأُ الزمانُ، وذلك أنه يقال: زمانَ كذا ولا يُقال: أبدَ كذا، وكان مِنْ حَقِّه على هذا ألاَّ يُثَنَّى ولا يُجْمَعَ، وقد قالوا: آباد فجَمَعوه لاختلافِ أنواعِه، وقيل: آباد لغةٌ مُوَلَّدَةٌ، ومجيئُه بعد» لَنْ «يَدُلُّ على أن نَفْيَها لا يقتضي التأبيدَ، وقد تقدَّم ذلك، ودَعْوى التأكيدِ فيه بعيدةٌ» . وقال هنا: «ولن يَتَمَنَّوْه» فنَفى بلن وفي الجمعة ب «لا» قال صاحب المنتخب: «لأنَّ دَعْواهم هنا أعظمُ مِنْ دعواهُمْ هناك لأنَّ السعادةَ القُصْوى فوق مرتبةِ الولايةِ، لأنَّ الثانيةَ تُراد لحصولِ الأولى، والنفيُ ب» لن «أَبْلَغُ مِن النفي بِ» لا «.
Allah Teâlâ'nın: { أَبَداً } “hiçbir zaman” kavli: Yetemennevhu fiili ile mensuptur; ister mazi ister müstakbel olsun az ve çok vakit için kullanılan bir zaman zarfıdır; nitekim 'Bunu asla yapmadım' (mâ fe'altuhû ebeden) dersin. Râgıb şöyle demiştir: 'O, zaman gibi parçalara bölünmeyen uzayıp giden zaman süresinden ibarettir; zira falanca şeyin zamanı denilir de falanca şeyin ebedi denilmez. Bu bakımdan kural gereği tesniye ve cemi yapılmaması gerekirdi; fakat çeşitlerinin farklılığı sebebiyle âbâd (آباد) şeklinde cemi yapmışlardır; âbâd lafzının sonradan uydurulmuş (muvelled) bir kelime olduğu da söylenmiştir. Len (لَنْ) edatından sonra gelmesi, bu edatın olumsuzluğunun ebedilik gerektirmediğine delalet eder; bu daha önce geçmişti ve buradaki zarfın tekid olduğu iddiası uzaktır.' Burada { وَلَن يَتَمَنَّوْهُ } buyurarak len ile nefiy yapmış, Cuma [suresinde] ise lâ ile nefiy yapmıştır. el-Müntehab sahibi şöyle demiştir: 'Çünkü buradaki iddiaları oradaki iddialarından daha büyüktür; zira en üstün saadet (cennet) velayet mertebesinin üstündedir, çünkü ikincisi birincisinin elde edilmesi için istenir; len ile yapılan nefiy ise lâ ile yapılan nefiyden daha beliğdir.'
قوله: {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} متعلِّقٌ بيتمنَّوْه، والباءُ للسببية أي بسببِ اجتراحِهم العظائمَ. و» ما «يجوزُ فيها ثلاثةُ أوجهٍ، أَظْهَرُها: كونُها موصولةً بمعنى الذي. والثاني: نكرةٌ موصوفةٌ والعائدُ على كلا القولَيْنِ محذوفٌ أي: بما قَدَّمَتْه، فالجملةُ لا محلَّ لها على الأولِ، ومحلُّها الجرُّ على الثاني. والثالث: أنَّها مصدريَّةٌ أي: بتَقْدِمَةِ أيديهِم. ومفعولُ» قَدَّمَتْ «محذوفٌ أي: بما قَدَّمَتْ أيدِيهم الشرَّ أو التبديلَ ونحوَه.
{ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “ellerinin önceden işledikleri yüzünden” kavli yetemennevhu fiiline mütealliktir. Bâ (بِ) harfi sebebiyet içindir; yani büyük günahları işlemeleri sebebiyle demektir. Mâ lafzında üç vecih caizdir: En belirgini: Ellezî anlamında ismi mevsûl olmasıdır. İkincisi: Sıfat almış nekra olmasıdır; her iki görüşe göre de âid zamir mahzuftur, yani bimâ kaddemet-hu (takdim ettikleri şey sebebiyle) takdirindedir; dolayısıyla cümle birinciye göre iraptan mahalsizdir, ikinciye göre cer mahallindedir. Üçüncüsü: Masdariyye olmasıdır, yani 'ellerinin takdim etmesi sebebiyle' demektir. Kaddemet fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani 'ellerinin şerri veya [kitabı] tahrif etmeyi ve benzerini takdim etmesi yüzünden' takdirindedir.
قولُه تعالى: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ الناس} . . هذه اللامُ جوابُ قسم محذوفٍ، والنونُ للتوكيدِ تقديرُه: واللهِ لَتَجِدَنَّهُم. و «وجَدَ» هنا متعديةٌ لمفعولَيْن أوَّلُهما الضميرُ، والثاني «أَحْرَصَ» ، وإذا تَعَدَّتْ لاثنين كانَتْ
Allah Teâlâ'nın: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ } “Andolsun ki onları insanların en hırslısı bulursun” kavli: Bu lâm, mahzuf bir yeminin cevabıdır; nûn ise tekid içindir. Takdiri: 'Vallahi onları bulursun' (ve'llâhi le-tecidennehum) şeklindedir. Buradaki vecede (وجَدَ) fiili iki mef'ûle geçişlidir (müteaddîdir); birincisi zamir, ikincisi ise ahrasa (أَحْرَصَ) lafzıdır. İki mef'ûle geçişli olduğunda ise
ك «عَلِمَ» في المعنى نحو: {وَإِن وَجَدْنَآ أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} [الأعراف: ١٠] . ويجوزُ أن تكونَ متعديةً لواحدٍ ومعناها معنى لِقيَ وأصابَ، وينتصِبُ «أَحْرَصَ» على الحالِ: إمَّا على رَأْي مَنْ لا يشترطُ التنكيرَ في الحال، وإمَّا على رَأْي مَنْ يرى أنَّ إضافةَ «أَفْعَل» إلى معرفةٍ فجاءَتْ على أحدِ الجائِزَيْن، أعني عَدَمَ المطابقةِ، وذلك أنَّها إذا أُضيفَتْ إلى معرفةٍ على نيَّةِ «مِنْ» جازَ فيها وجهان: المطابقةُ لِما قبلَها نحو: الزيدان أَفْضَلا الرجالِ، والزيدون أفاضل الرجال، وهند فُضْلى النساء. والهنودُ فُضْلَياتُ النساءِ، ومنه قولُه: «أكابِرَ مجرميها» ، وعدمُها نحو: الزيدون أَفْضَلُ الرجالِ، وعليه هذه الآيةُ، وكلا الوجهين فصيحٌ، خلافاً لابن السراج حيث ادَّعى تعيُّنَ الإفرادِ، ولأبي منصور الجواليقي حيث زَعَم أنَّ المطابقةَ أفصحُ. وإذا أُضيفت لمعرفةٍ لَزِمَ أن تكونَ بعضَها، ولذلك مَنَع النحْويون: «يوسُف أَحْسَنُ إخوته» على معنى التفضيلِ، وتأوَّلوا ما يُوهِمُ غيرَه نحو: «الناقصُ والأشجُّ أعدلا بني مروان» بمعنى العادِلان فيهم، وأمَّا:
{ وَإِن وَجَدْنَآ أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ } “Gerçekten onların çoğunu yoldan çıkmışlar olarak bulduk” [A'râf: 102] ayetinde olduğu gibi anlam bakımından alime (عَلِمَ) gibi olur. Tek mef'ûle geçişli olması da caizdir ve bu durumda anlamı 'karşılaştı, buldu' manasındadır; ahrasa (أَحْرَصَ) ise hâl olarak mensup olur: Bu ya hâlde nekralığı şart koşmayanların görüşüne göredir ya da ef'al (أَفْعَل) kalıbının marifeye izafet edildiğinde caiz olan iki vecihten birine göre, yani mutabakatın (uyumun) olmaması şeklinde geldiğini savunanların görüşüne göredir. Şöyle ki: Min (مِنْ) manası kastedilerek marifeye muzaf kılındığında onda iki vecih caiz olur: ez-Zeydâni efdalâ'r-ricâli (الزيدان أفضلا الرجال), ez-Zeydûne efâdilu'r-ricâli (الزيدون أفاضل الرجال), Hindu fudlâ'n-nisâi (هند فضلى النساء) ve el-Hunûdu fudleyâtu'n-nisâi (الهنود فضليات النساء) örneklerinde ve nitekim [ayetteki] { أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا } kavlinde olduğu gibi kendisinden öncekine mutabık olması; yahut ez-Zeydûne efdalu'r-ricâli (الزيدون أفضل الرجال) örneğinde olduğu gibi mutabık olmamasıdır ki bu ayet de buna göredir. İfradın (tekil kullanımın) zorunlu olduğunu iddia eden İbnü's-Serrâc ile mutabakatın daha fasih olduğunu ileri süren Ebû Mansûr el-Cevâlîkî'nin hilafına her iki vecih de fasihtir. Marifeye muzaf olduğunda onun bir parçası olması gerekir; bu sebeple nahivciler tafdil (üstünlük) anlamında 'Yusuf kardeşlerinin en güzelidir' (Yûsufu ahsenu ihvetihî) demeyi men etmişler ve bunun hilafını vehmettiren 'en-Nâkıs ve el-Eşecc, Benî Mervân'ın en âdilleridir' (en-Nâkısu ve'l-Eşeccu a'delâ Benî Mervân) ifadesini ise 'onların arasındaki iki âdildir' şeklinde tevil etmişlerdir. Şuna gelince:
٦٢٠ - يا رَبَّ موسى أَظْلَمِي وَأَظْلَمُهْ ... فاصبُبْ عليه مَلِكاً لا يَرْحَمُهْ
620 - Yâ Rabbe Mûsâ azlemî ve azlemuh ... Fasbub aleyhi meliken lâ yerhamuh (Ey Musa'nın Rabbi! [Hangimiz] daha zalimse —ben mi yoksa o mu— ona acımayacak bir hükümdar musallat et!)
فشاذٌّ، وسَوَّغَ ذلك / كَوْنُ «أَظْلَمَ» الثاني مقحماً كأنه قال: «أَظْلَمُنا» . وأمَّا إذا أُضيفَ لنكرةِ فقد سَبَقَ حكمُها عند قولِه: «أوَّل كافر» .
[Bu beyit] şazdır; buna cevaz veren şey ise ikinci azleme (أَظْلَمَ) lafzının zâit (mukham) kılınmış olmasıdır, sanki 'bizim en zalimimiz' (azlemunâ) demiş gibidir. Nekraya muzaf kılınmasına gelince; bunun hükmü { أَوَّلَ كَافِرٍ } kavlinde daha önce geçmişti.
قوله: {على حَيَاةٍ} متعلِّق ب «أَحْرَصَ» ، لأنَّ هذا الفعلَ يتعدَّى ب «على» ، تقول: حَرَصْتُ عليه. والتنكيرُ في «حياة» تنبيه على أنه أراد حياةً مخصوصةً وهي الحياةُ المتطاولةُ، ولذلك كانت القراءةُ بها أَوْقَعَ مِنْ قراءةِ أُبَيّ «على الحياة» بالتعريفِ. وقيل: إنَّ ذلك على حَذْفِ مضافٍ تقديرُه: على طُولِ حياةٍ، والظاهرُ أنه لا يَحتاج إلى تقدير صفةٍ ولا مضافٍ، بل يكونُ المعنى: أنَّهم أحرصُ الناسِ على مطلقِ حياةٍ. وإنْ قُلْتَ: فكيف وإنْ كَبُرَتْ فيكونُ أَبْلَغَ في وَصْفِهم بذلك. وأصلُ حياة: حَيَيَة تحرَّكتِ الياءُ وانفتح ما قبلها قُلِبَتْ أَلِفاً.
{ عَلَى حَيَاةٍ } “bir hayat üzerine” kavli ahrasa (أَحْرَصَ) lafzına mütealliktir; çünkü bu fiil alâ (عَلَى) ile geçişli olur; nitekim 'ona hırs gösterdim / düşkün oldum' (harastu aleyh) dersin. Hayât (حَيَاة) kelimesindeki tenvin (nekralık), özel bir hayatı, yani uzayıp giden bir hayatı kastettiğine dikkat çekmektedir; bu sebeple nekra okunuş, Übeyy'in marife olarak ale'l-hayâti (على الحياة) şeklindeki kıraatinden daha yerindedir. Bunun muzafın hazfi üzere olduğu ve takdirinin: 'hayatın uzunluğuna' (alâ tûli hayâtin) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Zahir olan ise ne bir sıfat ne de bir muzaf takdirine ihtiyaç olmadığıdır; aksine anlam: 'onların mutlak hayata insanların en hırslısı olduklarıdır.' Eğer 'Peki ya bu hayat [yaşlılıkla] zorlaşsa bile mi?' dersen; bu, onların bu nitelikle tavsif edilmesinde daha beliğdir. Hayât (حياة) kelimesinin aslı hayeyeh (حَيَيَة) şeklindedir; yâ harfi harekeli olup öncesi de fethalı olduğu için elife dönüşmüştür.
قولُه: {وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} يجوزُ أَنْ يَكونَ متصلاً داخلاً تحتَ أَفْعَل التفضيلِ، ويجوزُ أن يكونَ منقطعاً عنه، وعلى القولِ باتصالِه به فيه ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُها: أنه حُمِل على المعنى، فإنَّ مَعْنَى أحرصَ الناس: أَحْرَصَ من الناسِ، فكأنه قيل: أحرصَ من الناسِ ومِن الذين أشركوا. الثاني: أن يكون حَذَفَ من الثاني لدلالةِ الأولِ عليه، والتقديرُ: وأحرصَ من الذين أشركوا، وعلى ما تقرَّر من كونِ {وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} متصلاً بأَفْعَلِ التفضيلِ فلا بُدَّ مِنْ ذِكْر «مِنْ» لأنَّ «أَحرصَ» جَرى على اليهودِ، فَلَوْ عُطِفَ بغيرِ «مِنْ» لكانَ معطوفاً على الناس، فيكونُ في المعنى: ولتجدنَّهم أحرصَ الذين أَشْرَكوا فيلزُم إضافةُ أَفْعَلَ إلى غيرِ ما اندَرَجَ تحتَه، لأنَّ اليهودَ ليسوا من هؤلاء المشركينَ الخاصِّينَ لأنهم قالوا في تفسيرهم إنهم المجُوس أو عَرَبٌ يَعْبُدون
{ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “ve şirk koşanlardan da” kavli: Ef'alü't-tafdîl'e (üstünlük ismine) dâhil olarak [öncekiyle] bitişik (muttasıl) olması caiz olduğu gibi, ondan kopuk (münkatı') olması da caizdir. Ona bitişik olduğu görüşüne göre üç kavil vardır: Birincisi: Manaya hamledilmiş olmasıdır; zira ahrasa'n-nâsi ifadesinin anlamı 'insanlardan daha hırslı' demektir; dolayısıyla sanki 'insanlardan ve şirk koşanlardan daha hırslı' denmiş gibidir. İkincisi: Birincinin delaleti sebebiyle ikinciden [ahrasa lafzının] hazfedilmiş olmasıdır; takdiri: 've şirk koşanlardan daha hırslı' (ve ahrasa mine'llezîne eşrakû) şeklindedir. { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } kavlinin ef'alü't-tafdîl'e muttasıl olduğu esasına göre min (مِنْ) edatının zikredilmesi zorunludur; çünkü ahrasa lafzı Yahudiler hakkında geçmektedir. Şayet min olmaksızın atfedilseydi en-nâs (insanlar) kelimesine matuf olurdu; bu durumda anlam: 'Onları şirk koşanların en hırslısı bulursun' şeklinde olurdu ve ef'al kalıbının kendi kapsamına girmeyen bir şeye izafe edilmesi gerekirdi. Zira Yahudiler bu özel müşriklerden değildir; çünkü onların tefsirinde, bunların Mecûsîler veya puta tapan Araplar oldukları söylenmiştir.
الأصنامَ، اللهم إلا أَنْ يُقالَ إنه يَغْتفر في الثواني ما لا يُغْتفر في الأوائلِ، فحينئذٍ لو لم يُؤْتَ بمِنْ لكان جائزاً.
Meğerki ikincilerde, birincilerde hoş görülmeyen şeylerin hoş görüleceği söylensin; o takdirde min getirilmeseydi de caiz olurdu.
الثالث: أنَّ في الكلام حَذْفاً وتقديماً وتأخيراً، والتقديرُ: ولتجدنَّهم وطائفةً من الذين أشركوا أحرصَ الناسِ، فيكونُ {وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} صفةً لمحذوفٍ، ذلك المحذوفُ معطوفٌ على الضمير في «لتجدنَّهم» ، وهذا وإنْ كان صحيحاً من حيث المعنى، ولكنه يَنْبُو عنه التركيبُ لا سيما على قولِ مَنْ يَخُصُّ التقديمَ والتأخيرَ بالضرورةِ. وعلى القولِ بانقطاعهِ من «أَفْعل» يكونُ {وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} خبراً مقدَّماً.، و «يَوَدُّ أحدُهم» صفةً لمبتدأ محذوفٍ تقديرُه: ومن الذين أَشْركوا قومٌ أو فريقٌ يَوَدُّ أحدُهم، وهو من الأماكن المطَّردِ فيها حَذْفُ الموصوفِ بِجُمْلَتِه، كقولِه: {وَمَا مِنَّآ إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} [الصافات: ١٦٤] ، وقوله: «مِنَّا ظَعَنَ ومنَّا أقام» . والظَاهر أن الذين أشْركوا غيرُ اليهودِ كما تقدم. وأجاز الزمخشري أن يكونَ من اليهود لأنهم قالوا: عُزَيْرٌ ابنُ الله، فيكونَ إخباراً بأنَّ مِنْ هذه الطائفة التي اشتدَّ حرصُها على الحياةِ مَنْ يَوَدُّ لو يُعَمَّر ألفَ سنةٍ، ويكون من وقوعِ الظاهِرِ المُشْعِر بالغَلَبة موقعَ المضمرِ، إذا التقديرُ: ومنهم قومٌ يَوَدُّ أحدُهم. وقد ظَهَرَ مِمَّا تقدَّم أنَّ الكلامَ مِن باب عَطْفِ المفرداتِ على القولِ بدخول {وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} تحت أَفْعَل، ومن بابِ عَطْفِ الجمل على القولِ بالانقطاعِ.
Üçüncüsü: Sözde bir hazif, takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) bulunmasıdır; takdiri şöyledir: 'Andolsun onları ve şirk koşanlardan bir taifeyi insanların en hırslısı bulursun.' Bu durumda { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } mahzuf bir kelimenin sıfatı olur; o mahzuf kelime de letecidennehum fiilindeki zamire matuftur. Bu görüş anlam bakımından doğru olsa da, bilhassa takdim ve tehiri [şiirdeki] zarurete has kılanların görüşüne göre terkip bundan uzaktır. Ef'al kalıbından münkatı' (kopuk) olduğu görüşüne göre ise { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } mukaddem haber; yeveddu ehaduhum ise mahzuf bir mübtedanın sıfatı olur; takdiri: 'Şirk koşanlardan öyle bir topluluk veya grup vardır ki, onlardan her biri arzu eder...' şeklindedir. Bu, { وَمَا مِنَّآ إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” [Sâffât: 164] kavlinde ve 'Bizden göç eden de oldu, kalan da' sözünde olduğu gibi mevsufun bütünüyle hazfedilmesinin kurala uygun (muttarid) olduğu yerlerdendir. Zahir olan, şirk koşanların daha önce geçtiği üzere Yahudilerden başkaları olduğudur. Zemahşerî ise onların 'Üzeyr Allah'ın oğludur' dedikleri için Yahudilerden olmasını da caiz görmüştür; buna göre bu, hayata hırsı son derece şiddetli olan bu taifeden bazılarının bin yıl yaşatılmayı arzuladıklarına dair bir haber olur ve takdir 'Onlardan öyle bir topluluk vardır ki her biri arzu eder' şeklinde olacağından, galebeyi hissettiren zahir ismin zamir yerine geçmesi kabilinden olur. Daha önce geçenlerden anlaşılmıştır ki söz, { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } kavlinin ef'al kalıbının kapsamına girdiği görüşüne göre müfredlerin atfı bâbından; münkatı' olduğu görüşüne göre ise cümlelerin atfı bâbındandır.
قوله: «يَوَدُّ أحدُهم» هذا مبنيٌّ على ما تقدَّم، فإنْ قيل بأنَّ {وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} داخلٌ تحتَ «أَفْعَلَ» كان في «يَوَدُّ» خمسةُ أوجهٍ أحدُها: أنه حالٌ من الضمير في «لَتَجِدَنَّهم» أي: لتجِدنَّهم وادَّاً أحدُهم. الثاني: أنه حالٌ من الذين أشركوا فيكونُ العاملُ فيه «أَحْرَصَ» المحذوف. الثالث: أنه حالٌ من فاعلِ «أشْركوا» . الرابع: أنه مستأنفٌ استؤنفَ للإِخبار بتبيينِ حالِ أمرِهم في
{ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } kavli: Bu, daha önce geçen izahlara dayanır. Eğer { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } kavlinin ef'al kalıbına dâhil olduğu söylenirse, yeveddu fiilinde beş vecih bulunur: Birincisi: Letecidennehum fiilindeki zamirden hâl olmasıdır; yani 'onları, her biri arzu eder vaziyette bulursun' demektir. İkincisi: Ellezîne eşrakû ifadesinden hâl olmasıdır ki bu takdirde onda amel eden amil mahzuf olan ahrasa lafzıdır. Üçüncüsü: Eşrakû fiilinin fâilinden hâl olmasıdır. Dördüncüsü: İstinafiyye olmasıdır;
ازديادِ حِرْصِهِم على الحياةِ. الخامسُ وهو قولُ الكوفيين: أنه صلةٌ لموصولٍ محذوفٍ، ذلك الموصولُ صفةٌ للذين أشركوا، والتقدير: ومن الذين أشركوا الذين يودُّ أحدُهم. وإنْ قيلَ بالانقطاع فيكونُ في محلِّ رفعٍ، لأنه صفةٌ لمبتدأٍ محذوفٍ كما تقدَّم. و «أحدٌ» هنا بمعنى واحد، وهمزتُه بدلٌ من واو، وليس هو «أحد» المستعملَ في النفي فإنَّ ذاك همزتُه أصلٌ بنفسِها، ولا يُستعملُ في الإِيجابِ المَحْض.
onların hayata düşkünlüklerinin fazlalığı hususundaki durumlarını açıklamak üzere söz başı (istinaf) yapılmıştır. Beşincisi -ki Kûfelilerin görüşüdür-: Mahzuf bir ism-i mevsûlün sılası olmasıdır; o mevsûl de şirk koşanların sıfatıdır ve takdiri: 'Şirk koşanlardan, her birinin arzu ettiği kimseler de vardır' şeklindedir. Şayet münkatı' olduğu söylenirse ref mahallinde olur; zira daha önce geçtiği üzere mahzuf mübtedanın sıfatıdır. Buradaki ehadun (أحدٌ), vâhid (bir) anlamındadır ve hemzesi vâv harfinden bedeldir. Bu, nefiyli (olumsuz) cümlelerde kullanılan ehad kelimesi değildir; zira onun hemzesi bizzat asıldır ve sırf olumlu (mûceb) cümlede kullanılmaz.
و «يودُّ» مضارعُ وَدِدْتُ بكسر العينِ في الماضي، فلذلك لم تُحْذَفْ الواوُ في المضارعِ لأنها لم تقعْ بين ياءٍ وكسرةٍ بخلافٍ «يَعِد» وبابه، وحكى الكسائي في «ودَدْت» بالفتحِ. قال بعضُهم: «فعلى هذا يُقال يَوِدُّ بكسر الواو» . والوَدادة التمني.
Yeveddu (يودُّ), mazisi ayne'l-fiilin kesresiyle gelen vedidtu (وَدِدْتُ) fiilinin muzarisidir; bu sebeple yâ ile kesre arasında yer almadığı için muzaride vâv harfi hazfedilmemiştir; ye'ıdu (يَعِد) ve bâbı ise böyle değildir. Kisâî mazide fetha ile vededtu (وَدَدْتُ) şeklini de nakletmiştir. Bazıları şöyle demiştir: 'Buna göre vâvın kesresiyle yeviddu (يَوِدُّ) denir.' Vedâde (الوَدادة) temenni etmek demektir.
قوله: «لو يُعَمَّر» في «لو» هذه ثلاثةُ أقوال، أحدُها - وهو الجاري على قواعِد نحاةِ البصرة -: أنها حرفٌ لِما كان سيقَعُ لوقوعِ غيره، وجوابُها محذوفٌ لدلالةِ «يَوَدُّ» عليه، وحُذِفَ مفعولُ «يَوَدُّ» لدلالةِ «لو يُعَمَّرَ» عليه، والتقديرُ: يَوَدُّ أحدُهم طولَ العمرِ، لو يُعَمَّر ألفَ سنةٍ لَسُرَّ بذلك، فَحُذِفَ من كلِّ واحدٍ ما دَلَّ عليه الآخرُ، ولا محلَّ لها حينئذٍ من الإِعراب. والثاني - وبه قال الكوفيون وأبو علي الفارسي وأبو البقاء -: أنها مصدرية بمنزلة أَنْ الناصبةِ، فلا يكونُ لها جوابٌ، ويَنْسَبِكُ منها وما بعدَها مصدرٌ يكونُ مفعولاً ليَوَدُّ، والتقدير: يَوَدُّ أحدُهم تعميرَه ألفَ سنةٍ. واستدلَّ أبو البقاء بأنَّ الامتناعية معناها في الماضي، وهذه يَلْزَمُها المستقبل ك «أَنْ» ، وبأنَّ «يودُّ» / يتعدَّى لمفعول وليس مِمَّا يُعَلَّق، وبأنَّ «أَن» قد وَقَعَتْ بعد يَوَدُّ في قوله: {أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ} [البقرة: ٢٦٦] وهو كثيرٌ، وموضعُ الردِّ عليه غيرُ الكتابِ. الثالث - وإليه نحا الزمخشري -: أن يكونَ معناها التمني فلا تحتاجُ إلى جوابٍ لأنها في
{ لَوْ يُعَمَّرُ } kavli: Bu lev (لو) lafzında üç görüş vardır: Birincisi -ki Basra nahivcilerinin kurallarına uygun olanıdır-: Bir şeyin gerçekleşmesi sebebiyle gerçekleşecek olan şeyi bildiren bir harf (şart harfi) olmasıdır; cevabı ise yeveddu fiilinin delaletiyle mahzuftur; yeveddu fiilinin mef'ûlü de lev yu'ammeru ifadesinin delaletiyle hazfedilmiştir. Takdiri: 'Onlardan her biri uzun ömrü arzu eder; şayet bin yıl yaşatılsaydı buna pek sevinirdi' şeklindedir; böylece her birinden diğerinin delalet ettiği kısım hazfedilmiştir ve bu durumda iraptan mahalli yoktur. İkincisi -Kûfelilerin, Ebû Ali el-Fârisî'nin ve Ebü'l-Bekâ'nın görüşü-: Nâsıba olan en (أَنْ) mesabesinde masdariyye olmasıdır; dolayısıyla bir cevabı olmaz ve kendisi ile sonrasından yeveddu fiiline mef'ûl olan bir masdar tevil edilir. Takdiri: 'Onlardan her biri bin yıl yaşatılmasını arzu eder' şeklindedir. Ebü'l-Bekâ buna; imtinâiyye (şart) olan lev'in anlamının geçmişe ait olması, bunun ise tıpkı en gibi müstakbele delalet etmesinin zorunlu olması; yeveddu fiilinin tek mef'ûle geçişli olup ta'lîk yapılan fiillerden olmaması ve { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ } [Bakara: 266] ayetinde olduğu gibi en edatının yeveddu fiilinden sonra çokça vaki olması ile delil getirmiştir; ona verilen cevabın yeri ise bu kitap değildir. Üçüncüsü -ki Zemahşerî buna meyletmiştir-: Anlamının temenni olmasıdır; dolayısıyla cevaba ihtiyaç duymaz, çünkü
قوة: يا ليتني أُعَمَّر، وتكونَ الجملةُ من لَوْ وما في حَيِّزها في محلِّ نصبٍ مفعولاً به على طريقِ الحكايةَ بيَوَدُّ، إجراءً له مُجْرى القول. قال الزمخشري: «فإنْ قلت: كيف اتصل لو يُعَمَّر بَيَودُّ أحدُهم؟ قُلْتُ: هي حكايةٌ لوَدَادَتِهم، و» لو «في معنى التمني، وكان القياسُ:» لو أُعَمَّر «إلا أنَّه جرى على لفظِ الغَيْبَة لقوله:» يَوَدُّ أحدُهم «، كقولِك: حَلَفَ بالله ليَفْعَلَنَّ انتهى» . وقد تقدَّم شرحُه، إلا قولَه: «وكان القياسُ لو أُعَمَّر، يعني بذلك أنه كانَ مِنْ حَقِّه أَنْ يأتيَ بالفعلِ مُسْنَداً للمتكلم وحدَه وإنما أَجْرَى» يَوَدُّ «مُجْرى القولِ لأنَّ» يَوَدُّ «فعلٌ قَلبي والقولُ يَنْشَأُ عن الأمورِ القلبيَّةِ» .
'Ah keşke bana ömür verilse' (yâ leytenî u'ammeru) kuvvetindedir. Lev ve onun sılasından oluşan cümle, kavl (söz) yerine geçirilerek hikâye yoluyla yeveddu fiilinin mef'ûlü bîhi olarak nasb mahallinde olur. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Eğer: Lev yu'ammeru ifadesi yeveddu ehaduhum ifadesine nasıl bağlanmıştır? dersen, derim ki: Bu onların temennilerinin hikâyesidir; lev temenni anlamındadır. Kural gereği 'keşke bana ömür verilse' (lev u'ammeru) denmesi gerekirdi, ancak yeveddu ehaduhum kavlinden ötürü gaip lafzı üzerinden yürütülmüştür; nitekim 'Vallahi mutlaka yapacak diye Allah'a yemin etti' (halefe bi'llâhi le-yef'alenne) demen gibidir. [Zemahşerî'nin sözü bitti].' Bunun açıklaması daha önce geçmişti; ancak onun 'Kural gereği lev u'ammeru denmesi gerekirdi' sözü, fiilin sadece mütekellime isnat edilerek gelmesinin hakkı olduğunu kastetmektedir. Yeveddu fiilini kavl yerine geçirmesinin sebebi ise yeveddu fiilinin kalbî bir fiil olması ve sözün de kalbî durumlardan doğmasıdır.
و «ألفَ سَنَةٍ» منصوبٌ على الظرفِ بيُعَمَّر، وهو متعدٍّ لمفعولٍ واحد قد أٌقِيم مُقَامَ الفاعلِ. وفي «سَنَة» قولان «أحدُهما: أنَّ أصلَها: سَنَوة لقولهم: سَنَوات وسُنَيَّة وسانَيْتُ. والثاني: أنها من سَنَهَة لقولِهم: سَنَهات وسُنْيَهَة وسانَهْتُ، واللغتان ثابتتان عن العربِ كما ذَكَرْتُ لك.
{ أَلْفَ سَنَةٍ } “bin yıl” lafzı, yu'ammeru fiili ile zarf olarak mensuptur; bu fiil tek mef'ûle geçişli olup o mef'ûl fâil makamına (nâib-i fâil) kaim kılınmıştır. Sene (سَنَة) kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: Aslının, senevât (سَنَوات), suneyyeh (سُنَيَّة) ve sâneytu (سانَيْتُ) demelerinden dolayı seneveh (سَنَوة) olmasıdır. İkincisi: Senehât (سَنَهات), sunyeheh (سُنْيَهَة) ve sânehtu (سانَهْتُ) demelerinden dolayı seneheh (سَنَهَة) lafzından türemiş olmasıdır. Sana zikrettiğim gibi bu iki lügat de Araplardan sabittir.