Binûn

Bakara — 23. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

٦٤٤ - أَقَارِعُ عَوْفٍ لا أُحاولُ غيرَها ... وجوهَ قرودٍ تَبْتَغي مَنْ تُجادِعُ

644 - Ekâriu Avfin lâ uhâvilu gayrahâ ... Vucûhe kurûdin tebtegî men tücâdiu (Avf oğullarının efendileriyle vuruşurum, başkasını aramam; [onlar] burun kulak kesecek kimse arayan maymun suratlılardır.)

أي: أذمُّ وجوهَ قرودٍ، ومَنْ كَسَرَ لامَهما فيكونان بدلاً منهما كالقولِ الأولِ إلا إذا فُسِّر بداودَ وسليمان - كما ذكره بعضُ المفسِّرين - فلا يكونَانِ بَدَلاً منهما بل يكونانِ متعلِّقين بالشياطين على الوَجْهَيْن السابقين في رفع الشياطين ونَصْبِه، أو يكونان بدلاً من» الناس «كما تقدَّم.

Yani “Maymun suratları zemmederim”. “Lâm” harfini kesreli okuyana göre ise birinci görüş gibi o ikisinden bedel olurlar; meğerki -bazı müfessirlerin zikrettiği gibi- Dâvûd ve Süleyman ile tefsir edilmiş olsun; o takdirde o ikisinden bedel olmazlar, aksine “eş-Şeyâtîn” kelimesinin ref‘i ve nasbına dair geçen iki vecih üzere şeytanlara taalluk ederler ya da daha önce geçtiği üzere “en-Nâs” kelimesinden bedel olurlar.

وقرأ الحسن: هاروتُ وماروتُ برفعهما، وهما خبرٌ لمبتدأٍ محذوفٍ أي: هما هاروتُ وماروتُ، ويجوز أَنْ يكونا بدلاً من «الشياطين» الأولِ، وهو قولُه: {مَا تَتْلُواْ الشياطين} أو الثاني على قراءةِ مَنْ رفَعَه. ويُجْمعان على هَواريت ومَواريت وهَوارِتَة ومَوارِتَة، وليس مَنْ زعم اشتقاقَهما من الهَرْت والمَرْت وهو الكَسْر بمُصيبٍ لعدَمِ انصرافِهِما، ولو كانا مشتقَّينِ كما ذُكِر لانْصَرَفا.

Hasan, ref‘ ile “Hârûtu ve Mârûtu” (هاروتُ وماروتُ) şeklinde okumuştur; bunlar mahzûf mübtedanın haberidir, yani “Onlar Hârût ve Mârût’tur” takdirindedir. { مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ } kavlindeki birinci “eş-Şeyâtîn”den veya ref‘ ile okuyanın kıraatine göre ikincisinden bedel olmaları da caizdir. Çoğulları *hevârît* (هواريت), *mevârît* (مواريت), *hevârite* (هوارِتة) ve *mevârite* (موارِتة) şeklinde gelir. Bunların kırmak anlamına gelen hert (الهَرْت) ve mert (المَرْت) kökünden türediğini iddia eden kimse isabet etmemiştir; zira gayr-i munsarıftırlar, zikredildiği gibi türemiş olsalardı munsarıf olurlardı.

قوله: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ} هذه الجملةُ عَطْفٌ على ما قبلَها. والجمهور على «يُعَلِّمان» مُضَعَّفاً، واختُلِفَ فيه على قَوْلَين: أحدُهما: أنه على بابِه من التعليم. والثاني: أنه بمعنى يُعْلِمان من «أَعْلم» ، فالتضعيفُ والهمزةُ

{ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ } “Oysa o ikisi hiç kimseye öğretmiyorlardı” kavli: Bu cümle kendisinden öncekine matuftur. Cumhur, “yu‘allimâni” (يُعَلِّمان) şeklinde şeddeli okumuştur; bu fiil hakkında iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir: Birincisi: Kendi asıl babı olan tâlim (öğretmek) anlamındadır. İkincisi: “A‘leme” (أعلم) kökünden *yu‘limâni* (öğretiyorlar/bildiriyorlar) anlamındadır; zira şedde (taz‘îf) ile hemze...

متعاقبان، قالوا: لأنَّ المَلَكَيْن لا يُعَلِّمان الناسَ السحرَ، إنما يُعْلِمانِهِم به ويَنْهَيانِهم عنه، وإليه ذَهَبَ طلحة بن مصرف، وكان يقرأ: «يُعْلِمان» من الإِعلام. وممَّن حكى أنتَ تَعَلَّمْ بمعنى اعلَمْ ابنُ الأعرابي وابن الأنباري وأنشدوا قولَ زهير:

...birbirinin yerine geçer. Şöyle demişlerdir: Zira iki melek insanlara sihri öğretmezler, sadece onlara onu bildirirler ve onları ondan sakındırırlar. Talha b. Musarrif bu görüşe gitmiştir ve i‘lâm kökünden “yu‘limâni” şeklinde okurdu. *Te‘allem* (تَعَلَّمْ) kelimesinin *i‘lem* (اعلَمْ - bil) manasına geldiğini aktaranlar arasında İbnü’l-A‘râbî ve İbnü’l-Enbârî de vardır; Züheyr’in şu sözünü inşad etmişlerdir:

٦٤٥ - تَعَلَّمَنْ هالَعَمْرُ اللهِ ذا قَسَمَاً ... فاقْدِرْ بِذَرْعِكِ وانظُرْ أينَ تَنْسَلِكُ

645 - Te‘allemen hâ la‘amrullâhi zâ kasemen ... Fakdir bi-zer‘ike vanzur eyne tenselikü (Bilmiş ol, Allah’ın ömrüne andolsun ki bu bir yemindir! Adımını denk at ve nereye girdiğine bir bak!)

وقولَ القطامي

Ve Kıtâmî’nin şu sözünü:

٦٤٦ - تَعَلَّمْ أنَّ بعدَ الغَيِّ رُشْداً ... وأَنَّ لذلك الغَيِّ انقِشاعاً

646 - Te‘allem enne ba‘de'l-gayyi rüşden ... Ve enne li-zâlike'l-gayyi'nkışâ‘â (Bil ki sapkınlığın ardından bir hidayet vardır ve şüphesiz o sapkınlığın bir dağılıp yok oluşu vardır.)

وقول كعب بن مالكِ:

Ve Kâ‘b b. Mâlik’in şu sözünü:

٦٤٧ - تَعَلَّمْ رسولَ اللهِ أنَّك مُدْرِكي ... وأنَّ وعيداً منكَ كالأخذِ باليدِ

647 - Te‘allem Resûlallâhi enneke müdrikî ... Ve enne va‘îden minke ke'l-ahzi bi'l-yedi (Ey Allah’ın Resûlü, bil ki sen bana yetişirsin ve şüphesiz senin bir tehdidin elle yakalamak gibidir.)

وقول الآخر:

Ve bir diğer [şairin] şu sözünü:

٦٤٨ - تَعَلَّمْ أنه لا طيرَ إلا ... على مُتَطَيِّرٍ وهو الثُّبُورُ

648 - Te‘allem ennehû lâ tayra illâ ... Alâ mütetayyirin ve hüve's-sübûru (Bil ki uğursuzluk ancak uğursuzluk arayanın başınadır ve o da helaktir.)

والضميرُ في «يُعَلِّمان» فيه قولان، أحدُهما: أَنَّه يعودُ على هاروت وماروت، والثاني: أنه عائدٌ على المَلَكَيْنِ، ويؤيِّدُه قراءةُ أُبَيّ بإظهارِ الفاعلِ: «وما يُعَلَّمُ المَلَكان» ، والأولُ هو الأصحُّ؛ وذلك أنَّ الاعتمادَ إنما هو على البَدَل دون المبدل منه فإنه في حُكْم المُطَّرَح فمراعاتُه أَوْلَى تقول: «هندٌ

“Yu‘allimâni” (يُعَلِّمان) fiilindeki zamir hakkında iki görüş vardır. Birincisi: Hârût ve Mârût’a döner. İkincisi: İki meleğe döner; bunu Übeyy’in faili açıkça zikrettiği “ve mâ yu‘allimu’l-melekâni” (وما يُعَلَّمُ المَلَكان) kıraati teyit eder. Birincisi ise daha sahihtir; çünkü itimat mübdelün minhe değil bedeledir, zira mübdelün minh atılmış hükmündedir, dolayısıyla bedeli gözetmek daha evladır. Şöyle dersin: “Hindün...

حُسْنُها فاتِنٌ» ولا تقول: «فاتنةٌ» مراعاةً لهند إلا في قليلٍ من الكلامِ كقوله:

...husnuhâ fâtinün” (هندٌ حُسْنُها فاتِنٌ - Hind’in güzelliği büyüleyicidir); Hind’i gözeterek “fâtinetün” demezsin; kelamın az bir kısmında hariç, nitekim [şairin] şu sözünde olduğu gibi:

٦٤٩ - إنَّ السيوفَ غُدُوَّها ورَواحَها ... تَرَكَتْ هوازنَ مثلَ قَرْنِ الأعْضَبِ

649 - İnne's-suyûfe gudüvvehâ ve ravâhahâ ... Tereketh Hevâzine misle garni'l-a‘dabi (Kılıçların sabah akşam işlemesi, Hevâzin’i boynuzu kırık koyunun boynuzu gibi bıraktı.)

وقول الآخر:

Ve bir diğer [şairin] şu sözünde:

٦٥٠ - فكأنَّه لَهِقُ السَّراةِ كأنه ... ما حاجِبَيْهِ مُعَيَّنٌ بِسَوادِ

650 - Fe-ke-ennehû lehiku's-sarâti ke-ennehû ... Mâ hâcibeyhi muayyenün bi-sevâdi (Sanki onun sırtı bembeyazdır, sanki iki kaşının arası siyahlıkla belirginleştirilmiştir.)

فراعى المُبْدَلَ منه في قوله: تَرَكَتْ، وفي قوله: مُعَيَّن، ولو راعى البَدَلَ وهو الكثيرُ لقال: تَرَكا ومُعَيَّنان كقولِ الآخر:

Burada “tereket” ve “muayyenün” kavillerinde mübdelün minhi gözetmiştir; şayet çokça olan vecih üzere bedeli gözetseydi, diğer [şairin] şu sözünde olduğu gibi “terekâ” ve “muayyenâni” derdi:

٦٥١ - فما كانَ قيسٌ هُلْكُهُ هُلْكَ واحدٍ ... ولكنَّه بُنْيَانُ قَوْمٍ تَهَدَّمَا

651 - Fe-mâ kâne Kaysün hülkühû hülke vâhidin ... Ve lâkinnehû bünyânu kavmin teheddemâ (Kays’ın helaki tek bir kişinin helaki değildi; bilakis o, bir kavmin yıkılan binasıydı.)

ولو لَمْ يُراعِ البدلَ لَلَزِمَ الإِخبارُ بالمعنى عن الجثة. وأجاب الشيخ عن البيتين بأن «رَواحَهَا وغدوَّها» منصوبٌ على الظرفِ، وأن قوله «مُعَيَّنٌ» خبرٌ عن «حاجِبَيْه» وجازَ ذلك لأن كلَّ اثنين لا يُغْني أحدهما عن الآخر يجوزُ فيهما ذلك، قال:

Şayet bedeli gözetmeseydi, cisme ait manadan haber vermek lazım gelirdi. Şeyh [Ebû Hayyân], bu iki beyte şöyle cevap vermiştir: “Ravâhahâ ve gudüvvehâ” zarf olarak mensuptur; “muayyenün” sözü ise “hâcibeyhi”nin haberidir; bu caiz olmuştur çünkü biri diğerinden müstağni olamayan her iki şeyde bu [müfred sigasıyla haber vermek] caizdir. [Şair] şöyle demiştir:

٦٥٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...

652 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...

بها العَيْنانُ تَنْهَلُّ

... bihâ el-aynâni tenhellü (...onunla iki göz boşalırcasına yaş döker.)

وقال:

Ve şöyle demiştir:

٦٥٣ - لكأنَّ في العَيْنَيْن حَبَّ قَرَنْفُلٍ ... أو سُنْبَلٍ كُحِلَتْ به فانْهَلَّتِ

653 - Le-ke-enne fi'l-ayneyni habbe karanfülin ... Ev sünbülin kühilet bihî fenhelleti (Sanki iki gözde karanfil tanesi veya sümbül vardır; onunla sürmelenmiş de yaş dökmüştür.)

ويجوز عكسه، قال:

Bunun aksi de caizdir; [şair] şöyle demiştir:

٦٥٤ - إذا ذَكَرَتْ عيني الزمانَ الذي مضى ... بصحراء فَلْجٍ ظَلَّتا تَكِفَانِ

654 - İzâ zekerat ayniye'z-zamâne'llezî mezâ ... Bi-sahrâi Felcin zalletâ tekifâni (Gözüm Felc çölünde geçen zamanı andığı vakit, o ikisi yaş akıtmaya devam eder.)

و «مِنْ» زائدةٌ لتأكيدِ الاستغراقِ لا للاستغراق، لأنَّ «أحداً» يفيدُه بخلافِ: «ما جاءَني من رجلٍ» فإنَّهَا زائدةٌ للاستغراقِ، و «أحد» هنا الظاهرُ أنه الملازمُ للنفي وأنَّه الذي همزتُه أصلٌ بنفسِها.

“Min” (مِنْ) edatı istiğrakı (kapsamı) sağlamak için değil, istiğrakı tekit etmek için zâiddir; çünkü “ehad” (أحداً) kelimesi [zaten] bunu ifade eder; “Mâ câenî min raculin” (Bana hiçbir adam gelmedi) cümlesinin aksine; zira orada istiğrak için zâiddir. Buradaki “ehad” (أحد) kelimesine gelince, zâhir olan onun nefye mülazım olan ve hemzesi bizzat asıl olan [kelime] olmasıdır.

وأجاز أبو البقاء أن يكون بمعنى واحد فتكونَ همزتُه بدلاً من واو.

Ebû’l-Bekâ onun “vâhid” (واحد - bir) anlamında olmasını da caiz görmüştür; bu durumda hemzesi vâv harfinden bedel olur.

قوله: {حتى يَقُولاَ إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ} حتى: حرفُ غايةٍ وهي هنا بمعنى إلى / والفعلُ بعدَها منصوبٌ بإضمارِ «أَنْ» ولا يجوزُ إظهارها، وعلامةُ النصبِ حذفُ النونِ، والتقديرُ: إلى أَنْ يقولا، وهي متعلقةٌ بقولِه: «وما يُعَلِّمانِ» والمعنى أنه ينتفي تعليمُهما أو إعلامُهما على حسبِ ما مضى من الخلاف إلى هذه الغاية وهي قولُهم: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاَ تَكْفُرْ} وأجاز أبو البقاء أَنْ يقولاَ «وهذا الذي أجازه لا يُعْرَفُ عن أكثر المتقدمين وإنما هو شيءٌ قاله الشيخُ

{ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ } “‘Biz ancak bir imtihanız’ demedikçe” kavli: “Hattâ” (حتى) gaye harfidir ve burada *ilâ* (إلى) anlamındadır. Kendisinden sonraki fiil gizli bir “en” (أَنْ) ile mensuptur ve onu açığa çıkarmak caiz değildir; nasb alâmeti nûn harfinin hazfidir. Takdiri: *ilâ en yekûlâ* (إلى أَنْ يقولا - o ikisi söyleyinceye kadar) şeklindedir. Bu, “ve mâ yu‘allimâni” kavline müteallıktır; anlamı ise geçen ihtilafa göre o ikisinin öğretmesi veya bildirmesi, onların: { إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاَ تَكْفُرْ } “Biz ancak bir imtihanız, sakın kâfir olma!” şeklindeki sözleri olan bu gayeye kadar nefyedilmektedir. Ebû’l-Bekâ [“hattâ”nın “illâ” (إلا) anlamında olup takdirin] *illâ en yekûlâ* (إلا أَنْ يقولا) şeklinde olmasını da caiz görmüştür; onun caiz gördüğü bu husus mütekaddimûnun çoğundan bilinmemektedir, bu sadece Şeyh...

جمالُ الدين بنُ مالكِ وأنشد:

...Cemâlüddîn İbn Mâlik’in söylediği bir şeydir ve şu beyti inşad etmiştir:

٦٥٥ - ليسَ العطاءُ من الفُضُولِ سَماحةً ... حتى تَجودَ وما لَدَيْكَ قليلُ

655 - Leyse'l-atâü mine'l-fudûli semâhaten ... Hattâ tecûde ve mâ ledeyke kalîlü (İhtiyaç fazlasından vermek cömertlik değildir; elindeki az olduğu halde cömertlik yapmadıkça [gerçek cömertlik olmaz].)

قال:» تقديرُه: إلا أَنْ تجودَ «.

[İbn Mâlik] şöyle demiştir: “Takdiri: ‘İllâ en tecûde’ (ancak cömertlik yapman müstesna) şeklindedir.”

واعلم أنَّ» حتى «تكونُ حرفَ جر بمعنى إلى كهذِه الآية، وكقولِه: {حتى مَطْلَعِ [الفجر] } [القدر: ٥] ، وتكونُ حرفَ عطفٍ، وتكونُ حرفَ ابتداءً فتقعُ بعدها [الجملُ كقوله] :

Bil ki “hattâ” (حتى), bu ayette ve { حَتَّى مَطْلَعِ [الفجر] } [Kadr: 5] kavlinde olduğu gibi *ilâ* (إلى) anlamında cer harfi olur; atıf harfi olur; ve ibtida harfi olur ki kendisinden sonra [şairin şu sözünde olduğu gibi cümleler] vaki olur:

٦٥٦ - فما زالَتِ القَتْلَى تَمُجُّ دماءَها ... بدَجْلَةَ حتى ماءُ دَجْلَةَ أَشْكَلُ

656 - Fe-mâ zâleti'l-katlâ temüccü dimâehâ ... Bi-Diclete hattâ mâu Diclete eşkelu (Öldürülenler Dicle’ye kanlarını akıtmaya devam ettiler, öyle ki Dicle’nin suyu kızıla çalan bir renge büründü.)

والغايةُ معنىً لا يفارقها في هذه الأحوالِ الثلاثة [فلذلك لا يكون ما بعدها] إلا غايةً لِما قبلها: إمَّا في القوةِ أو الضَّعْفِ أو غيرِهما، ولها أحكامٌ ستأتي إنْ شاء الله تعالى. و» إنَّما مكفوفةٌ بما الزائدةِ فلذلكَ وَقَعَ بعدَها الجملةُ، وقد تقدَّم أنَّ بعضَهم يُجِيزُ إعمالَها، والجملةُ في محلِّ نصبٍ بالقولِ، وكذلك: «فَلا تَكْفُرْ» .

Gaye (son nokta/amaç), bu üç durumda da ondan ayrılmayan bir manadır; [bu sebeple kendisinden sonrası] kuvvet, zayıflık veya başka bir hususta mutlaka kendisinden öncesinin bir gayesi olur. Onun inşâallâhu teâlâ gelecek hükümleri vardır. “İnnemâ” (إنَّما), zâid “mâ” ile [amelden] alıkonulmuştur (mekfûfe); bu sebeple kendisinden sonra cümle gelmiştir. Bazılarının onun amel etmesini caiz gördüğü daha önce geçmişti. Cümle, kavil ile mahallen mensuptur; keza { فَلَا تَكْفُرْ } [cümlesi de böyledir].

قوله: {فَيَتَعَلَّمُونَ} في هذه الجملة سبعةُ أقوالٍ، أظهرُها، أنَّها معطوفةٌ على قولِه: «وما يُعَلِّمان» والضميرُ في «فيتعلَّمون» عائدٌ على «أحد» .

{ فَيَتَعَلَّمُونَ } kavli: Bu cümle hakkında yedi görüş vardır; en açığı: “Ve mâ yu‘allimâni” kavline matuf olmasıdır; “feyete‘allemûne”deki zamir ise “ehad” (أحد) kelimesine dönmektedir.

وجُمِعَ حَمْلاً على المعنى، نحو قولِه: {فَمَا مِنكُمْ مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ} [الحاقة: ٤٧] ، فإن قيل: المعطوفُ عليه منفيٌّ فيَلْزَمُ أَنْ يكونَ «فيتعلَّمون» منفياً أيضاً لعطفِه عليه وحينئذٍ ينعكسُ المعنى. فالجوابُ ما قالوه وهو أَنَّ {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حتى يَقُولاَ} وإنْ كان منفيَّاً لفظاً فهو موجَبٌ معنىً لأنَّ المعنى: يَعَلِّمان الناسَ السحرَ بعدَ قولِهما: إنما نحنُ فتنةٌ، وهذا الوجهُ ذكره الزجاجُ وغيرُه.

{ فَمَا مِنكُمْ مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ } [Hâkka: 47] “Sizden hiçbiriniz de ona siper olamazdınız” kavlinde olduğu gibi manaya hamledilerek çoğul yapılmıştır. Eğer: “Matufun aleyh menfidir (olumsuzdur); bu durumda ‘feyete‘allemûne’nin de ona atfedildiği için menfi olması gerekir ve bu takdirde mana tersine döner” denilirse; cevap, onların söylediği şu husustur: { وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا } “Onlar: (...) demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi” [ifadesi] lafzen menfi olsa bile manen müsbettir (olumludur); çünkü mana: O ikisinin: “Biz ancak bir imtihanız” demelerinden sonra insanlara sihri öğretmeleridir. Bu vechi ez-Zeccâc ve başkaları zikretmiştir.

الثاني: أنه معطوفٌ على {يُعَلِّمُونَ الناس السحر} قاله الفراء. وقد اعترَضَ الزجاجُ هذا القولَ بسبب لفظِ الجمع في «يُعَلِّمون» مع إتيانِه بضميرِ التثنية في «منهما» ، يعني فكانَ حقه أنْ يُقالَ: «منهم» لأجلِ «يَعَلِّمون» ، وأجازَه أبو عليّ وغيرُه، وقالوا: لا يمتنع عَطْفُ «فيتعلَّمون» على «يُعَلِّمون» وإن كان التعليمُ من المَلَكَيْنِ خاصةً، والضميرُ في «منهما» راجعٌ إليهما، فإنَّ قوله «منهما» إنما جاء بعدَ تقدُّم ذِكْرِ المَلَكَيْنِ.

İkincisi: { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “İnsanlara sihri öğretiyorlardı” [ifadesine] matuf olmasıdır; bunu el-Ferrâ söylemiştir. ez-Zeccâc, “yu‘allimûne”deki çoğul lafzı ile birlikte “minhumâ”da tesniye (ikil) zamirinin gelmesi sebebiyle bu görüşe itiraz etmiştir; yani “yu‘allimûne”den ötürü doğrusunun “minhum” denilmesi gerekirdi. Ebû Ali ve başkaları ise bunu caiz görmüş ve şöyle demişlerdir: Öğretme işi sadece iki meleğe ait olsa ve “minhumâ”daki zamir de o ikisine dönse bile “feyete‘allemûne”nin “yu‘allimûne” üzerine atfedilmesine bir engel yoktur; zira “minhumâ” kavli ancak iki meleğin zikrinin öne geçmesinden sonra gelmiştir.

وقد اعتُرِضَ على قولِ الفراء من وجهٍ آخرَ: وهو أنَّه يَلْزَمُ منه الإِضمارُ قبلَ الذكرِ، وذلك أَنَّ الضميرَ في «مِنهما» عائدٌ على المَلَكَيْن وقد فرضتم أنّ «فيتعلَّمون منهما» عَطْفٌ على «يُعَلِّمون» فيكونُ التقديرُ: «يُعَلِّمون الناسَ السحرَ فيتعلَّمون منهما» فيلزم الإِضمارُ في «منهما» قبلَ ذِكْرِ المَلَكَيْنِ، وهو اعتراضٌ واهٍ فإنَّهما متقدِّمان لفظاً، وتقديرُ تأخُّرِهما لا يَضُرُّ، إذ المحذورُ عَوْدُ الضميرِ على غيرِ مذكورٍ في اللفظ.

el-Ferrâ’nın sözüne başka bir yönden de itiraz edilmiştir: Bu da zikirden önce zamir getirilmesinin (ıdmâr kable’z-zikr) gerekmesidir. Şöyle ki: “Minhumâ”daki zamir iki meleğe dönmektedir; siz ise “feyete‘allemûne minhumâ”nın “yu‘allimûne” üzerine matuf olduğunu varsaydınız; bu durumda takdir: “Yu‘allimûne’n-nâse’s-sihra feyete‘allemûne minhumâ” (İnsanlara sihri öğretiyorlar, onlar da o ikisinden öğreniyorlar) şeklinde olur ve “minhumâ”daki zamirin iki melek zikredilmeden önce getirilmesi gerekir. Bu ise çürük bir itirazdır; zira o ikisi lafzen önde geçmiştir, onların [manen] sonraya takdir edilmesi zarar vermez; çünkü sakıncalı olan, zamirin lafızda hiç zikredilmemiş bir şeye dönmesidir.

الثالث: - وهو أحدُ قَولَيْ سيبويه - أنه عَطْفٌ على «كفروا» ، و «كفروا» فِعْلٌ في موضعِ رفعٍ، فلذلك عُطِفَ عليهِ فعلٌ مرفوعٌ، قال سيبويه: «وارْتفَعَتْ» فيتعلَّمون «لأنه لم يُخْبِرْ عن المَلَكَيْن أنهما قالا: لا تَكْفُرْ

Üçüncüsü -ki bu Sîbeveyh’in iki görüşünden biridir-: “Keferû” (كفروا) üzerine matuf olmasıdır. “Keferû” ref mahallinde bir fiildir, bu yüzden üzerine merfû bir fiil atfedilmiştir. Sîbeveyh şöyle demiştir: “‘Feyete‘allemûne’ merfû olmuştur; çünkü iki meleğin: ‘Sakın küfre girme

فيتعلَّموا ليَجْعلا كفره سبباً لتعلُّمِ غيرِه، ولكنه على: كفروا فيتعلَّمون» ، وشَرْحُ ما قالَه هو أنه يريد أنَّ ليس «فيتعلَّمون» جواباً لقولِه: «فلا تَكْفُرْ» فينتصِبَ في جوابِ النهي كما انتصَبَ: «فَيُسْحِتَكم» بعدَ قولِه: «لا تَفْتَرُوا» لأنَّ كُفْرَ مَنْ نَهَياه أَنْ يكفرَ ليس سبباً لتعلُّمِ مَنْ يتعلَّم. وقد اعتُرِضَ على هذا بما تقدَّم لزومِ الإضمارِ قبلَ الذكر وتقدَّم جوابُه.

...ki başkaları öğrensin’ dediklerini, böylece onun küfrünü başkasının öğrenmesine sebep kıldıklarını haber vermemiştir; aksine bu, ‘keferû feyete‘allemûne’ (küfre girdiler, böylece öğreniyorlar) takdirindedir.” Onun söylediğinin açıklaması şudur: O, “feyete‘allemûne”nin “felâ tekfur” kavlinin cevabı olup da nehyin cevabında -“lâ tefterû”dan sonra “fe-yushitekum”un mensup olması gibi- mensup olmadığını kastetmektedir; zira küfre girmesini nehyettikleri kişinin küfrü, öğrenen kimsenin öğrenmesine sebep değildir. Buna da daha önce geçen zikirden önce zamir getirilmesi lüzumuyla itiraz edilmiş ve cevabı daha önce geçmişti.

الرابع: وهو القولُ الثاني لسيبويه - أنَّه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ، والتقديرُ: «فهم يتعلَّمون» ، فَعَطَفَ جملةً اسميةً على فعليةٍ.

Dördüncüsü -ki bu Sîbeveyh’in ikinci görüşüdür-: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: “Fe-hum yete‘allemûn” (Böylece onlar öğreniyorlar) şeklindedir; dolayısıyla isim cümlesini fiil cümlesine atfetmiştir.

الخامس: قال الزجاج أيضاً: «والأجودُ أَنْ يكونَ معطوفاً على» يُعَلِّمان فيتعلَّمون «فاستغنى عِنْ ذكرِ» يَعَلِّمان «على ما في الكلام من الدليل عليهِ» . واعترَض أبو علي قولَ الزجاج فقال: «لا وجهَ لقولِه:» استغنى عن ذِكْرِ يُعَلِّمان «لأنه موجودٌ في النص» . وهذا الاعتراضُ من أبي علي تحاملٌ عليه لسببٍ وقَعَ بينهما، فإنَّ الزجاجَ لم يُرِدْ أنَّ «فيتعلَّمون» عطفٌ على «يُعَلِّمان» المنفيِّ ب «ما» في قوله «وما يُعَلِّمان» حتى يكونَ مذكوراً في النصِّ، وإنما أرادَ أن ثَمَّ فِعلاً مضمراً يَدُلُّ عليه قوةُ الكلامِ وهو: يَعَلِّمان فيتعلَّمون.

Beşincisi: ez-Zeccâc da şöyle demiştir: “En uygun olanı: ‘Yu‘allimâni feyete‘allemûn’ (öğretirler, onlar da öğrenirler) takdirinde matuf olmasıdır; sözdeki delile binaen ‘yu‘allimâni’nin zikrinden müstağni kalınmıştır.” Ebû Ali, ez-Zeccâc’ın bu sözüne itiraz ederek şöyle demiştir: “Onun: ‘Yu‘allimâni’nin zikrinden müstağni kalınmıştır’ demesinin bir vechi yoktur; çünkü o, nassın içinde mevcuttur.” Ebû Ali’nin bu itirazı, aralarında geçen bir sebepten ötürü ona karşı bir tarafgirliktir (önyargıdır); zira ez-Zeccâc, “feyete‘allemûne”nin, “ve mâ yu‘allimâni” kavlindeki “mâ” ile menfi kılınan “yu‘allimâni” üzerine matuf olduğunu ve böylece nassın içinde zikredildiğini kastetmemiştir; o ancak sözün kuvvetinin delalet ettiği muzmer (gizli) bir fiilin varlığını kastetmiştir ki o da: “Yu‘allimâni feyete‘allemûn”dur.

السادس: انه عَطْفٌ على معنى ما دَلَّ عليه أولُ الكلام، والتقديرُ: فَيَأْتُون فيتعلَّمونَ، ذكره الفراءُ والزَّجَّاجُ أيضاً.

Altıncısı: Sözün başının delalet ettiği mana üzerine matuf olmasıdır; takdiri: “Feye’tûne feyete‘allemûn” (Gelirler ve öğrenirler) şeklindedir; bunu el-Ferrâ ve ez-Zeccâc da zikretmiştir.

السابع: قال أبو البقاء: «وقِيل هو مستأنَفٌ» وهذا يَحْتَمِل أَنْ يريدَ أنه

Yedincisi: Ebû’l-Bekâ şöyle demiştir: “Müste’nef (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğu da söylenmiştir.” Bu ise onun, bunun...

خبرُ مبتدأٍ مضمرٍ كقولِ سيبويه، وأن يكونَ مستقلاً بنفسِه غيرَ محمولٍ على شيءٍ قبلَه وهو ظاهرُ كلامِه. هذا نهايةُ القولِ في هذه المسألةِ، وقد أَمْعَنَ المهدويُّ ﵀ فيها فأمتعَ.

...Sîbeveyh’in sözü gibi muzmer bir mübtedanın haberi olduğunu kastetmiş olması ihtimalini de, kendisinden önceki hiçbir şeye hamledilmeksizin bizatihi müstakil olmasını kastetmiş olması ihtimalini de taşır ki sözünün zahiri de budur. Bu meseledeki sözün sonu budur; el-Mehdevî rahimehullâh bu meseleyi derinlemesine incelemiş ve fevkalade güzel açıklamıştır.

قوله: «مِنْهُمَا» متعلِّقٌ بيُعَلِّمون. و «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ، وفي الضمير ثلاثةُ أقوالٍ، أظهرُها: عَوْدُه إلى المَلَكَيْنِ، سواءً قُرِىء بِكْسر اللام أو فتحِها.

“Minhumâ” (مِنْهُمَا) kavli: “Yu‘allimûne”ye müteallıktır. “Min” (مِنْ) ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. Zamir hakkında ise üç görüş vardır; en açığı: Lâm’ın kesresiyle de fethasıyla da okunsa iki meleğe dönmesidir.

والثاني: أنه يعودُ على السحرِ وعلَى المُنَزَّل على الملَكَيْنِ، والثالث: أنه يعودُ على الفتنةِ وعلى الكفر المفهومِ من قولِه «فَلا تَكْفُرْ» وهو قولُ أبي مسلم.

İkincisi: Sihre ve iki meleğe indirilen şeye dönmesidir. Üçüncüsü: Fitneye ve { فَلَا تَكْفُرْ } kavlinden anlaşılan küfre dönmesidir; bu da Ebû Müslim’in görüşüdür.

قوله: {مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ} الظاهرُ في «ما» أنَّها موصولةٌ اسميةٌ، وأجاز أبو البقاء أن تكونَ نكرةً موصوفةً وليس بواضحٍ، ولا يجوزُ أن تكونَ مصدريةً لعَوْدِ الضميرِ في «به» عليها، والمصدريةُ حرفٌ عند جمهورِ النَّحْويين كما تقدَّم غيرَ مَرَّة.

{ مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ } “Kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri” kavli: “Mâ” (ما) hakkında zahir olan, onun ism-i mevsul olmasıdır. Ebû’l-Bekâ mevsûfe bir nekre olmasını da caiz görmüştür fakat bu açık değildir. “Bihi”deki zamirin ona dönmesi sebebiyle mastariyye olması caiz değildir; zira daha önce defalarca geçtiği üzere cumhur nahivcilere göre mastariyye harftir.

و «بين المرءِ» ظَرْفٌ ل «يُفَرِّقون» . والجمهورُ على فَتْحِ ميم «المَرْء» مهموزاً وهي اللغة العالية. وقرأ ابنُ أبي إسحاق: «المُرْء» بضمِّ الميمِ مهموزاً، وقرأ الأشهب العقيلي والحسنُ: «المِرْء» بكسر الميم مهموزاً. فأمَّا الضمُّ فلغةٌ مَحْكِيَّةٌ، وأمَّا الكسرُ فَيَحتمِلُ أَنْ يكونَ لغةً مطلقاً، ويَحْتَمِلُ أَنْ يكونَ ذلك للإِتباع، وذلك أنَّ في «المَرْء» لغةً، وهي أنَّ فاءَه تَتْبَعُ لامَه فإنْ ضُمَّ ضُمَّتْ وإنْ فَتِحَ فُتِحَتْ وإنْ كُسِرَ كُسِرَتْ. تقول: «ما قام المُرْءُ» بضم الميم، و «رأيت المَرْءَ» بفتحها، و «مررت بالمِرْءِ» بكسرِها. وقد يُجْمع بالواوِ والنون وهو شاذٌ، قال الحسن في بعضِ مواعِظه: «أَحْسِنوا مَلأَكم أيها المَرْؤُوْن» أي:

“Beyne’l-mer’i” (بين المرء), “yuferrikûne”nin zarfıdır. Cumhur, “el-mer’” (المَرْء) kelimesinin mîm’inin fethasıyla ve hemzeli okunması üzerindedir ki fasih lehçe budur. İbn Ebî İshâk mîm’in zammesiyle ve hemzeli olarak “el-mur’” (المُرْء) şeklinde; el-Eşheb el-Ukaylî ve el-Hasan ise mîm’in kesresiyle ve hemzeli olarak “el-mir’” (المِرْء) şeklinde okumuştur. Zammeli okuyuşa gelince, bu nakledilen bir lehçedir. Kesreli okuyuşa gelince, bunun mutlak bir lehçe olması da mümkündür, itbâ‘ (uyum) sebebiyle olması da mümkündür. Şöyle ki: “el-Mer’” kelimesinde bir lehçe vardır; o da fâü’l-fiilinin (ilk harfinin) lâmü’l-fiiline (son harfine) uymasıdır: Eğer [son harf] zammeliyse o da zammelenir, fethalıysa fethalanır, kesreliyse kesrelenir. Mîm’in zammesiyle: “Mâ kâme’l-mur’u” (ما قام المُرْءُ), fethasıyla: “Reeytü’l-mer’e” (رأيت المَرْءَ) ve kesresiyle: “Merartü bi’l-mir’i” (مررت بالمِرْءِ) dersin. Bazen vâv ve nûn ile çoğul yapılır ki bu şâzzdır; el-Hasan vaazlarının birinde şöyle demiştir: “Ahlakınızı güzelleştirin ey insanlar (eyyühe’l-mer’ûne)”; yani:

أخلاقكم. وقرأ الحسن والزهري: «المِرِ» بكسر الميم وكسرِ الراء خفيفة، ووجهُها أنه نَقَلَ حركةَ الهمزةِ على الراءَ وحَذَفَ الهمزة تخفيفاً، وهو قياسٌ مُطَّرد. / وقرأ الزهري أيضاً: «المَرِّ» بتشديد الراء من غير همز، ووجهُها أنه نَقَلَ حركةَ الهمزةِ إلى الراء ثم نَوَى الوقفَ عليها مشدداً، كما رُوي عن عاصم «مُسْتَطرٌّ» بتشديد الراء، ثم أَجْرى الوصلَ مُجْرى الوقفِ.

...ahlakınızı. el-Hasan ve ez-Zührî, mîm’in kesresi ve râ’nın şeddesiz kesresiyle “el-miri” (المِرِ) şeklinde okumuşlardır; bunun vechi ise hemzenin harekesini râ’ya nakledip hafifletmek amacıyla hemzeyi hazfetmesidir ki bu kıyasî ve kurallı bir uygulamadır. ez-Zührî ayrıca hemzesiz olarak râ’nın şeddesiyle “el-merri” (المَرِّ) şeklinde de okumuştur; bunun vechi ise hemzenin harekesini râ’ya nakletmesi, sonra Âsım’dan râ’nın şeddesiyle “müstetarrun” (مُسْتَطرٌّ) şeklinde rivayet edildiği gibi onun üzerinde şeddeli olarak vakıf yapmayı niyet etmesi, ardından vaslı (geçişi) vakıf yerine koymasıdır.

قوله: {وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ} يجوز في «ما» وجهان، أحدُهما: أن تكونَ الحجازيةَ فيكون «هم» اسمَها، و «بضارِّين» خبرَها، والباءُ زائدةٌ، فهو في محلِّ نصبٍ، والثاني: أن تكونَ التميميةَ، فيكونَ «هم» مبتدأ، و «بضارِّين» خبرَه والباءُ زائدةٌ أيضاً فهو في محلِّ رفعٍ. والضميرُ فيه ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُها: أنَّه عائدٌ على السَّحَرةِ العائدِ عليهم ضميرُ «فيتعلَّمون» . الثاني: يعود على اليهود العائدِ عليهم ضميرُ «واتَّبَعوا» . الثالث: يعودُ على الشياطين. والضميرُ في «به» يعودُ على «ما» في قولِه: {مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ} .

{ وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ } “Halbuki onlar onunla hiç kimseye zarar veremezler” kavli: “Mâ” (ما) hakkında iki vecih caizdir; birincisi: Hicaziye olmasıdır; bu takdirde “hum” onun ismi, “bi-dârrîne” haberi olur, bâ ise zâiddir ve mahallen mensuptur. İkincisi: Temîmiyye olmasıdır; bu takdirde “hum” mübteda, “bi-dârrîne” onun haberi olur, bâ yine zâiddir ve mahallen merfûdur. Buradaki zamir hakkında üç görüş vardır; birincisi: “Feyete‘allemûne” zamirinin kendilerine döndüğü sihirbazlara dönmesidir. İkincisi: “Vettebe‘û” zamirinin kendilerine döndüğü Yahudilere dönmesidir. Üçüncüsü: Şeytanlara dönmesidir. “Bihi”deki zamir ise { مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ } “kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri” kavlindeki “mâ”ya döner.

والجمهورُ على «بضارِّين» بإثباتِ النونِ و «من أحدٍ» مفعولٌ به، وقرأ الأعمشُ: «بضارِّي» من غيرِ نونٍ، وفي توجيهِ ذلك قولان، أظهرُهما: أنه أَسْقَطَ النونَ تخفيفاً وإنْ لم يَقَعْ اسمُ الفاعلِ صلةً لألْ ومثلُه قولُ الشاعر:

Cumhur, nûn’un ispatıyla “bi-dârrîne” (بضارِّين) şeklinde okumuştur ve “min ehadin” mef‘ûlün bihtir. el-A‘meş ise nûn olmaksızın “bi-dârrî” (بضارِّي) şeklinde okumuştur. Bunun izahında iki görüş vardır; en açığı: İsm-i fâil elif-lâm’ın sılası olarak gelmese bile hafifletmek amacıyla nûn’u düşürmüş olmasıdır; şairin şu sözü de bunun gibidir:

٦٥٧ - ولَسْنا إذا تَأَبْون سِلْماً بمُذْعِني ... لكم غيرَ أنَّا إنْ نُسالَمْ نُسالِم

657 - Ve lesnâ izâ te’bevne silmen bi-müz‘ınî ... Leküm gayre ennâ in nusâlem nusâlim (Siz barışa yanaşmadığınızda biz size boyun eğecek değiliz; şu kadar var ki bizimle barış yapılırsa biz de barış yaparız.)

أي: بمُذْعنين، ونظيرُه في التثنية: «قَظَا قَظَا بَيْضُك ثِنْتا وبَيْضِي مِئَتا. يريدون: ثِنْتان ومِئَتان. والثاني - وبه قال الزمخشري وابنُ

Yani: *Bi-müz‘ınîne* (بمُذْعنين) [demektir]. Bunun tesniyedeki (ikildeki) benzeri: “Kazâ kazâ beydukê sintâ ve beydî mietâ” sözüdür; *sintâni* ve *mietâni* (iki ve iki yüz) demek istemektedirler. İkincisi -ki ez-Zemahşerî ve İbn...

عطية -: أن النونَ حُذِفَتْ للإِضافة إلى» أحد «وفُصِل بين المضافِ والمضافِ إليه بالجارِّ والمجرور وهو» به «كما فُصِل به في قول الآخر:

...Atıyye bunu söylemiştir-: Nûn’un “ehad” kelimesine izafet sebebiyle hazfedilmiş olması ve şu diğer şairin sözünde kendisiyle fasl yapıldığı gibi car-mecrur olan “bihi” ile muzaf ile muzafun ileyh arasının ayrılmış olmasıdır:

٦٥٨ - هما أَخَوا في الحربِ مَنْ لا أخَاله ... إذا خافَ يَوْماً نَبْوةً فَدَعاهُما

658 - Humâ ahavâ fi'l-harbi men lâ ehâlehû ... İzâ hâfe yevmen nebveten fe-de‘âhumâ (O ikisi, bir gün bir felaketten korkup kendilerini çağırdığı vakit, kardeşi olmayanın savaştaki iki kardeşidir.)

وفي قوله:

Ve [şairin] şu sözünde [olduğu gibi]:

٦٥٩ - كما خُطَّ الكتابُ بكفِّ يوماً ... يهوديٍ يقارِبُ أو يُزِيلُ

659 - Kemâ hutta'l-kitâbu bi-keffi yevmen ... Yehûdiyyin yukâribu ev yüzîlu (Tıpkı bir gün harfleri birbirine yaklaştıran yahut ayıran bir Yahudinin eliyle kitabın yazıldığı gibi.)

ثم اسْتَشْكَلَ الزمخشري ذلك فقال:» فإنْ قلتَ كيفُ يُضافُ إلى أحد وهو مجرورٌ بمِن؟ قلت: جُعِل الجارُّ جزءاً من المجرور «، قال الشيخ:» وهذا التخريجُ ليس بجيد لأنَّ الفصلَ بين المتضايفَيْنَ بالظرفِ والمجرورِ من ضرائرِ الشعرِ، وأقبحُ من ذلك ألاَّ يكونَ ثُمَّ مضافٌ إليه، لأنه مشغولٌ بعاملِ جرَّ فهو المؤثِّرُ فيه لا الإضافةُ، وأمَّا جَعْلُه حرفَ الجرِّ جزءاً من المجرورِ فليس بشيء لأنَّ هذا مؤثرٌ فيه وجزءُ الشيءِ لا يُؤَثِّر فيه «وفي قولِ الشيخ نظرٌ، أمَّا كونُ الفصل من ضرائر الشعر فليس كما قال، لأنه قد فُصِل بالمفعولِ به في قراءة ابن عامر فبالظرفِ وشَبْهِهِ أَوْلَى، وسيأتي تحقيق ذلك في الأنعام.

Sonra ez-Zemahşerî bunu müşkül görerek şöyle demiştir: “Eğer ‘Min ile mecrur olduğu halde ehad kelimesine nasıl izafe edilir?’ dersen; derim ki: Car harfi mecrurun bir parçası kılınmıştır.” Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Bu tahrîc iyi değildir; çünkü muzaf ile muzafun ileyh arasının zarf ve mecrur ile ayrılması şiir zaruretlerindendir. Bundan daha çirkini ise orada bir muzafun ileyhin bulunmamasıdır; zira o bir cer amili ile meşguldür ve onda tesir eden cer amilidir, izafet değildir. Harf-i cerri mecrurun bir parçası kılmasına gelince bu bir şey değildir; çünkü bu onda tesir edendir, bir şeyin parçası ise onda tesir edemez.” Şeyh’in sözünde eleştiriye açık bir yön vardır; aranın ayrılmasının şiir zaruretlerinden olmasına gelince, durum onun dediği gibi değildir; çünkü İbn Âmir’in kıraatinde mef‘ûlün bih ile fasl yapılmıştır, binaenaleyh zarf ve benzeriyle [fasl yapılması] evleviyetle caizdir; bunun tahkiki En‘âm [suresinde] gelecektir.

وأمَّا قولُه:» لأنَّ جزءَ الشيءِ لا يؤثر فيه «فإنما ذلك في الجُزْءِ الحقيقي، وهذا إنما قال: نُنَزِّلُه منزلَة الجزءِ، ويَدُلُّ على ذلك قولُ النحويين: الفعلُ كالجزءِ من الفاعلِ ولذلك أُنِّثَ لتأنيثه، ومع ذلك فهو مؤثِّرٌ فيه.

Onun: “Çünkü bir şeyin parçası onda tesir edemez” sözüne gelince, bu ancak hakiki parçada söz konusudur; [ez-Zemahşerî] ise sadece: “Biz onu parça makamına indirgiyoruz” demiştir. Nahivcilerin şu sözü de buna delalet eder: “Fiil, failden bir parça gibidir; bu sebeple failin müennesliğinden dolayı müennes kılınmıştır; bununla birlikte fiil failde amel/tesir etmektedir.”

و» مِنْ «في» مِنْ أَحَد «زائدةٌ لتأكيدِ الاستغراق كما تقدَّمَ في {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ} . وينبغي أَنْ يجيءَ قولُ أبي البقاء: إنَّ» أَحَداً «يجوزُ أَنْ يكونَ بمعنىً واحدٍ، والمعهودُ زيادةُ» مِنْ «في المفعولِ به المعمولِ لفعل منفيٍّ نحو:» ما ضَربْتُ من أحدٍ «إلا أنَّه حُمِلَتِ الجملةُ الاسميةُ الداخلُ عليها حرفُ النفي على الفعليةِ المنفيةِ في ذلك لأن المعنى: وما يَضُرُّون من أحدٍ، إلا انه عَدَلَ إلى هذه الجملةِ المصدَّرَة بالمبتدأِ المُخْبَرِ عنه باسمِ الفاعلِ الدالِّ على الثبوتِ والاستقرارِ المزيدِ فيه باءُ الجرِّ للتوكيدِ المرادِ الذي لَمْ تُفِدْه الجملةُ الفعلية.

“Min ehadin”deki (مِنْ أَحَد) “min” (مِنْ), { وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ } “Oysa o ikisi hiç kimseye (...) öğretmezlerdi” kavlinde geçtiği gibi istiğrakı (kapsamı) tekit etmek için zâiddir. Ebû’l-Bekâ’nın “ehad” kelimesinin “vâhid” (bir) anlamında olmasının caiz olduğu yönündeki sözünün burada da geçerli olması gerekir. Bilinen kural, “mâ darabtü min ehadin” (Hiç kimseyi dövmedim) ifadesinde olduğu gibi “min”in menfi bir fiilin ma‘mûlü olan mef‘ûlün bihte zâid olmasıdır. Ancak nefy harfinin dahil olduğu isim cümlesi bu hususta menfi fiil cümlesine hamledilmiştir; çünkü mana: “Ve mâ yedurrûne min ehad” (Hiç kimseye zarar veremezler) şeklindedir; fakat fiil cümlesinin ifade edemeyeceği kastedilen tekit için, sübût ve istikrara delalet eden ism-i fâil ile kendisinden haber verilen mübteda ile başlayan ve içine cer harfi bâ ziyade edilen bu cümleye meyledilmiştir.

قوله: {إِلاَّ بِإِذْنِ الله} هذا استثناءٌ مُفَرَّغٌ من الأحوالِ. فهو في محلِّ نصبٍ على الحالِ فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، وفي صاحبِ هذه الحالِ أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه الفاعلُ المستكِنُّ في» بضارِّين «. الثاني: أنه المفعولُ وهو» أَحَدٍ «وجاءَتِ الحالُ من النكرةِ لاعتمادِها على النفيِ. والثالثُ: أنَّه الهاءُ في» به «أي بالسحرِ، والتقديرُ: وما يَضُرُّون أحداً بالسحرِ إلاَّ ومعه عِلْمُ الله أو مقروناً بإذنِ الله ونحوُ ذلك. والرابعُ: أنه المصدَرُ المعرِّفُ وهو الضررُ، إلاَّ أنه حُذِفَ للدلالةِ عليه.

{ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah’ın izni olmaksızın” kavli: Bu, hâllerden yapılan bir istisnâ-i müferrağdır. Hâl olarak nasb mahallindedir ve mahzuf bir müteallaka bağlanır. Bu hâlin sahibi (zü’l-hâl) hakkında dört vecih vardır; birincisi: “Bi-dârrîne”deki müstetir fail olmasıdır. İkincisi: Mef‘ûl olan “ehadin” olmasıdır; nefy üzerine dayandığı için nekre kelimeden hâl gelmiştir. Üçüncüsü: “Bihi”deki hâ zamiri olmasıdır, yani sihirle; takdiri de: “Allah’ın ilmi onunla birlikte olmaksızın yahut Allah’ın iznine mukarin olmaksızın ve benzeri şekilde sihirle hiç kimseye zarar veremezler” demektir. Dördüncüsü: [Fiili] belirleyen mastar, yani zarardır; ancak ona delalet edildiği için hazfedilmiştir.

قوله: {وَلاَ يَنفَعُهُمْ} في هذه الجملةِ وجهان، أحدُهما - وهو الظاهرُ - أنها عَطْفٌ على «يَضُرُّهم» فتكونُ صلةً ل «ما» أيضاً، فلا مَحَلَّ لها مِن الإِعراب. والثاني - وأجازه أبو البقاء -: أن تكونَ خبراً لمبتدأٍ مضمرٍ

{ وَلَا يَنفَعُهُمْ } kavli: Bu cümle hakkında iki vecih vardır; birincisi -ki zahir olan budur-: “Yedurruhum” üzerine matuf olmasıdır; dolayısıyla o da “mâ”nın sılası olur ve iraptan mahalli bulunmaz. İkincisi -ki Ebû’l-Bekâ bunu caiz görmüştür-: Muzmer bir mübtedanın haberi olmasıdır;

تقديرُه: وهو لا ينفعُهم، وعلى هذا فتكونُ الواو للحالِ، والجملةُ من المبتدأِ والخبر في محلِّ نَصْبٍ على الحالِ، وهذه الحالُ تكونُ مؤكِّدةً لأنَّ قولَه: «ما يَضُرُّهم» ، يُفْهَمُ منه عدمُ النفع، قال أبو البقاء: «ولا يَصِحُ عَطْفُه على» ما «لأنَّ الفعلَ لا يُعْطَفُ على الاسم» وهذا من المواضعِ المستغنى عن النصِّ على مَنْعِها لوضوحِها، وإنما يُنَصُّ على مَنْعِ شيءٍ يُتَوَهَّمُ جوازُه. وأتى هنا ب «لا» لأنها ينفى بها الحالُ والاستقبالُ، وإنْ كان بعضُهم خَصَّها بالاستقبالِ. والضُّرُّ والنَّفْعُ معروفان، يقال: ضَرَّه يَضُرُّه بضم الضاد، وهو قياسُ المضاعَفِ المتعدِّي، والمصدرُ: الضُّر والضَّر بالضم والفتح، والضَّرر بالفك أيضاً، ويقال: ضَارَه يَضيره بمعناه ضَيْراً، قال الشاعر:

Takdiri: “Ve huve lâ yenfe‘uhum” (O kendilerine fayda vermez) şeklindedir; buna göre vâv hâliyye olur, mübteda ve haberden oluşan cümle hâl olarak nasb mahallindedir. Bu hâl müekkidedir; çünkü onun: “Mâ yedurruhum” sözünden faydanın bulunmadığı zaten anlaşılmaktadır. Ebû’l-Bekâ şöyle demiştir: “Bunun ‘mâ’ üzerine atfedilmesi sahih olmaz; çünkü fiil isme atfedilmez.” Bu ise açıklığından ötürü menedildiğinin açıkça belirtilmesine gerek duyulmayan yerlerdendir; zira ancak caiz olduğu zannedilebilecek bir şeyin menedildiği belirtilir. Burada “lâ” (لا) getirilmiştir; çünkü bazıları onu sadece istikbale (gelecek zamana) has kılsa da onunla hem şimdiki zaman hem de gelecek zaman nefyedilir. Durr (zarar) ve nef‘ (fayda) bilinen kavramlardır; dâd harfinin zammesiyle “darrahû yedurruhû” (ضَرَّه يَضُرُّه) denir ki müteaddî muzaaf fiilin kuralı budur; mastarı zamme ve fetha ile ed-durr (الضُّر) ve ed-darr (الضَّر)dır, ayrıca idgamsız olarak ed-darar (الضَّرَر) da denir; aynı manada “dârahû yedîruhû dayran” (ضَارَه يَضيره ضَيْراً) da denir. Şair şöyle demiştir:

٦٦٠ - تقولُ أُناسٌ لا يَضِيرُك نَأْيُها ... بلى كلُّ ما شَفَّ النفوسَ يَضِيرُها

660 - Tekûlu unâsün lâ yedîruke ne’yuhâ ... Belâ küllü mâ şeffe'n-nufûse yedîruhâ (İnsanlar: ‘Onun uzaklaşması sana zarar vermez’ derler; bilakis nefisleri inciten/yıpratan her şey onlara zarar verir.)

وليس حرفُ العلةِ مُبْدَلاً من التضعيفِ، ونَقَلَ بعضُهم: أنَّه لا يُبْنَى من «نفع» اسمُ مفعول فَيُقال: مَنْفُوع، والقياسُ لا يَأْباه.

[Buradaki] illet harfi şeddeden (taz‘îften) bedel kılınmış değildir. Bazıları “nefe‘a” (نفع) fiilinden ism-i mef‘ûl türetilip de “menfû‘” (مَنْفُوع) denilemeyeceğini nakletmiştir; oysa kıyas buna engel değildir.

قوله: {وَلَقَدْ عَلِمُواْ} تقدَّم أنَّ هذه اللامَ جوابُ قسمٍ محذوفٍ. و «عَلِمَ» يجوزُ أن تكون متعديةً إلى اثنين أو إلى واحدٍ، وعلى كلا التقديرَيْنِ فهي معلَّقةٌ عن العمل فيما بعدَها لأجلِ اللامِ، فالجملةُ بعدَها في محلِّ نصبِ: إمَّا سادةً مسدَّ مفعولين أو مفعولٍ واحدٍ على حَسَبِ ما تقدَّم، ويظهر أثرُ ذلك في العطفِ عليها، فإن اعتقدنا تعدِّيَها لاثنين عَطَفْنا على الجملةِ بعدَها مفعولَيْن وإلاَّ عَطَفْنا مفعولاً واحداً، ونظيرُه في الكلامِ: عَلِمْتُ لزيدٌ قائمٌ وعمراً ذاهباً، أو عَلِمْتُ لزَيدٌ قائمٌ وذهابَ عمروٍ. والذي يَدُلُّ على أنَّ الجملةَ المعلَّقة بعد «عَلِم» في محلِّ نصبٍ وعَطْفَ المنصوبِ على محلِّها قولُ الشاعرِ:

{ وَلَقَدْ عَلِمُواْ } “Andolsun biliyorlardı” kavli: Bu lâm’ın mahzuf bir yeminin cevabı olduğu daha önce geçmişti. “Alime” (عَلِمَ) fiilinin iki mef‘ûle veya tek mef‘ûle müteaddî olması caizdir; her iki takdire göre de lâm harfi sebebiyle kendisinden sonrakinde amel etmekten muallaktır (askıya alınmıştır). Bu sebeple kendisinden sonraki cümle nasb mahallindedir: Daha önce geçtiği üzere ya iki mef‘ûlün ya da tek bir mef‘ûlün yerine kaimdir. Bunun eseri kendisi üzerine yapılan atıfta ortaya çıkar; eğer onun iki mef‘ûle müteaddî olduğunu kabul edersek kendisinden sonraki cümle üzerine iki mef‘ûl atfederiz, aksi takdirde tek bir mef‘ûl atfederiz. Bunun kelamdaki benzeri: “Alimtü le-Zeydün kâimün ve Amran zâhiben” (Biliyorum ki Zeyd ayaktadır ve Amr’ın da gittiğini [biliyorum]) veya “Alimtü le-Zeydün kâimün ve zehâbe Amrin” (Biliyorum ki Zeyd ayaktadır ve Amr’ın gidişini [biliyorum]) ifadeleridir. “Alime” fiilinden sonraki muallak cümlenin nasb mahallinde olduğuna ve mensubun onun mahalli üzerine atfedildiğine şairin şu sözü delalet eder:

٦٦١ - وما كنْتُ أدري قبلَ عَزَّةَ ما الهَوى ... ولا موجعاتِ القَلْبِ حتى تَوَلَّتِ

661 - Ve mâ küntü edrî kable Azzete me'l-hevâ ... Ve lâ mûci‘âti'l-kalbi hattâ tevellet (Azze’den önce sevda nedir, kalbi sızlatan şeyler nelerdir bilmezdim; ta ki o çekip gidinceye kadar.)

رُوي بنصبِ «مُوجعات» على أنه عَطْفٌ على محلِّ «ما الهوى» ، وفي البيت كلامٌ، إذ يُحتمل أن تكونَ «ما» زائدةً، و «والهوى» مفعولٌ به، فَعَطَفَ «موجعات» ِ «عليه، ويُحتمل أن تكونَ» لا «نافيةً للجنس و» موجعاتِ «اسمُها والخبرُ محذوفٌ كأنه قال: ولا موجعاتِ القلب عندي حتى تولَّت.

“Mûci‘ât” kelimesinin “me’l-hevâ”nın mahalli üzerine atfedilerek nasb ile okunduğu rivayet edilmiştir. Bu beyitte ihtilaf vardır; zira “mâ”nın zâid olup “el-hevâ”nın mef‘ûlün bih olması ve “mûci‘ât”ın onun üzerine atfedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, “lâ”nın cinsini nefyeden lâ olup “mûci‘âti”nin onun ismi olması ve haberin hazfedilmiş olması da muhtemeldir; sanki: “O çekip gidinceye kadar katımda kalbi acıtan şeyler yoktu” demiş gibidir.

والضميرُ في» عَلِموا «فيه خمسةُ أقوالٍ، أحدُها ضميرُ اليهودِ الذين بحضرة محمدٍ ﵇، أو ضميرُ مَنْ بحضرةِ سليمانَ، أو ضميرُ جميعِ اليهودِ أو ضميرُ الشياطين، أو ضميرُ المَلَكَيْنِ عند مَنْ يرى / أنَّ الاثنين جمعٌ.

“Alimû”daki (عَلِموا) zamir hakkında beş görüş vardır; birincisi: Muhammed aleyhisselâm’ın huzurunda bulunan Yahudilerin zamiri olmasıdır; yahut Süleyman’ın huzurunda bulunanların zamiridir; yahut bütün Yahudilerin zamiridir; yahut şeytanların zamiridir; yahut ikilin çoğul olduğunu kabul edenlere göre iki meleğin zamiridir.

قوله: {لَمَنِ اشتراه} في هذه اللامِ قولان، أحدُهما: - وهو الظاهرُ عند النحويين - أنها لامُ الابتداءِ المعلِّقةِ ل «عَلِم» عن العملِ كما تقدّم، و «مَنْ» موصولةٌ في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ، و «اشتراهُ» صلتُها وعائدُها. و {مَا لَهُ فِي الآخرة مِنْ خَلاَقٍ} جملةٌ من مبتدأٍ وخبرٍ ومِنْ زائدةٌ في المبتدأ، والتقديرُ: ما له خلاقٌ في الآخرةِ. وهذه الجملةُ في محلة رفعٍ خبراً ل «مَنْ» الموصولةِ فالجملةُ من قوله: «ولقد عَلِموا» مقسمٌ عليها كما تقدَّم، و «لَمَن اشتراه» غيرُ مقسمٍ عليها، هذا مذهبُ سيبويه والجمهور. الثاني - وهو قول الفراء، وتَبِعه أبو البقاء -: أن تكونَ هذه اللامُ هي الموطئةَ للقسَمِ، و «مَنْ» شرطيةٌ في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ، و {مَا لَهُ فِي الآخرة مِنْ خَلاَقٍ} جوابُ القسمِ، ف «اشتراه» على القولِ الأولِ صلةٌ وعلى هذا الثاني هو خبرٌ لاسمِ الشرطِ. ويكونُ جوابُ الشرطِ محذوفاً؛ لأنه إذا اجتمع شرطٌ وقَسَمٌ ولم يتقدَّمْهما

{ لَمَنِ اشْتَرَاهُ } “Onu satın alan kimsenin” kavli: Bu lâm hakkında iki görüş vardır; birincisi -ki nahivcilere göre zahir olan budur-: Daha önce geçtiği gibi “alime” fiilini amelden muallak kılan ibtida lâmı olmasıdır; “men” mevsûl olup ibtida sebebiyle ref mahallindedir; “işterâhu” onun sılası ve âididir. { مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ } “ahirette hiçbir nasibi olmadığını” [ifadesi] ise mübteda ve haberden oluşan bir cümledir ve “min” mübtedada zâiddir; takdiri: “Mâ lehû halâkun fi’l-âhirati” (Ahirette onun için hiçbir nasip yoktur) şeklindedir. Bu cümle ref mahallinde olup mevsûl olan “men”in haberidir; dolayısıyla “Ve lekad alimû” kavlinden oluşan cümle daha önce geçtiği üzere üzerine yemin edilen (muksemun aleyh) cümledir; “le-men işterâhu” ise üzerine yemin edilen değildir; bu Sîbeveyh ve cumhurun mezhebidir. İkincisi -ki bu el-Ferrâ’nın sözüdür ve Ebû’l-Bekâ da ona uymuştur-: Bu lâm’ın yemine hazırlık (müvattıe) lâmı olmasıdır; “men” şartiye olup ibtida sebebiyle ref mahallindedir; { مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ } ise yeminin cevabıdır. Dolayısıyla “işterâhu” birinci görüşe göre sıladır, bu ikinci görüşe göre ise şart isminin haberidir. Şartın cevabı ise mahzuftur; çünkü şart ile yemin bir arada bulunur da önlerinde...

ذو خبر أُجيب سابقُهما غالباً، وقد يُجاب الشرطُ مطلقاً كقوله:

...haber sahibi [bir mübteda] geçmezse çoğunlukla ikisinden önce gelene cevap verilir. [Şairin] şu sözünde olduğu gibi şart mutlak olarak da cevaplandırılabilir:

٦٦٢ - لَئِنْ كان ما حُدِّثْتُه اليومَ صادِقاً ... أَصُمْ في نهارِ القَيْظِ للشمسِ باديا

662 - Lein kâne mâ huddistühü'l-yevme sâdikan ... Asum fî nehâri'l-kayzı liş-şemsi bâdiyâ (Eğer bugün bana anlatılan şey doğru ise, yaz sıcağında güneşe karşı apaçık oruç tutayım.)

ولا يُحْذَفُ جوابُ الشرطِ إلاَّ وفعلُه ماضٍ، وقد يكونُ مضارعاً كقوله:

Şartın cevabı ancak fiili mazi olduğunda hazfedilir; [şairin] şu sözünde olduğu gibi bazen muzari de olabilir:

٦٦٣ - لَئِنْ تَكُ قَدْ ضاقَتْ عليكم بيوتُكُمْ ... لَيَعْلَمُ ربِّي أنَّ بيتيَ واسِعُ

663 - Lein teku kad dâkat aleyküm buyûtuküm ... Leye‘lemü rabbî enne beytiye vâsi‘u (Evleriniz size dar gelmiş olsa bile, Rabbim bilir ki benim evim geniştir.)

فعلى قولِ الفراء تكونُ الجملتان من قوله: {وَلَقَدْ عَلِمُواْ لَمَنِ اشتراه} مُقْسَماً عليهما، ونُقِل عن الزجاج مَنْعُ قولِ الفراءِ فإنه قال: «هذا ليس موضعَ شرط» ولم يُوجِّهْ مَنْعَ ذَلك. والذي يَظْهَرُ في مَنْعِهِ، أنَّ الفعل بعد «مَنْ» وهو «اشتراه» ماضٍ لفظاً ومعنىً فإنَّ الاشتراءَ قد وَقَعَ وانفصَلَ، فَجَعَلُه شرطاً لا يَصِحُّ؛ لأنَّ فعلَ الشرطِ وإنْ كان ماضياً لفظاً فلا بدَّ أن يكونَ مستقبلاً معنىً.

el-Ferrâ’nın sözüne göre { وَلَقَدْ عَلِمُواْ لَمَنِ اشْتَرَاهُ } “Andolsun, onu satın alan kimsenin (...) olduğunu biliyorlardı” kavlindeki iki cümle de üzerine yemin edilen (muksemun aleyh) olur. ez-Zeccâc’dan ise el-Ferrâ’nın sözünü menettiği nakledilmiştir; zira o: “Burası şart yeri değildir” demiş ve bu menedişin gerekçesini açıklamamıştır. Onun menetmesinde zahir olan gerekçe şudur: “Men”den sonraki fiil olan “işterâhu” lafzen de manen de mazidir; zira satın alma işlemi gerçekleşmiş ve bitmiştir. Dolayısıyla onu şart kılmak sahih olmaz; çünkü şart fiili lafzen mazi olsa bile manen mutlaka müstakbel (gelecek zaman) olmak zorundadır.

والخَلاقُ: النَّصِيبُ، قال الزجاج: «أكثرُ استعمالِه في الخيرِ» فأمَّا قولُه:

Halâk (خَلاق), pay/nasip demektir. ez-Zeccâc: “Çoğunlukla hayır hakkında kullanılır” demiştir. [Şairin] şu sözüne gelince:

٦٦٤ - يَدْعُون بالوَيْلِ فيها لا خَلاقَ لَهُمْ ... إلا سَرابيلُ من قَطْرٍ وأغلالُ

664 - Yed‘ûne bi'l-veyli fîhâ lâ halâka lehüm ... İllâ serâbîlü min katrin ve aglâlu (Orada helak diye feryat ederler; onlar için katrandan gömlekler ve prangalardan başka hiçbir nasip yoktur.)

فيَحْتمل ثلاثةَ أوجهٍ، أحدُها: أنه على سبيلِ التهكُّمِ بهم كقوله:

Üç veçhe ihtimali vardır; birincisi: [Şairin] şu sözünde olduğu gibi onlarla alay/istihza (tehekküm) yoluyla olmasıdır:

٦٦٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تَحِيَّةُ بَيْنِهم ضَرْبٌ وجَيِعُ

665 - ... ... Tehiyyetü beynihim darbun ve cî‘u (...Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darptır.)

والثاني: أنه استثناءٌ منقطعٌ، أي: لكنْ لهم السرابيلُ مِنْ كذا، والثالث: أنه اسْتُعْمِل في الشرِّ على قِلَّة. والخَلاقُ: القَدْر قال:

İkincisi: Munkatı istisna olmasıdır; yani: “Lakin onlar için şundan gömlekler vardır” [demektir]. Üçüncüsü: Az da olsa şer hakkında kullanılmış olmasıdır. Halâk (خَلاق), değer/itibar demektir; [şair] şöyle demiştir:

٦٦٦ - فما لَكَ بيتٌ لدى الشامخاتِ ... وما لَكَ في غالِبٍ مِنْ خَلاقِ

666 - Fe-mâ leke beytün lede'ş-şâmihâti ... Ve mâ leke fî Gâlibin min halâkı (Yüksek şerefli kimselerin yanında bir evin/asaletin yoktur; Gâlib [oğulları] içinde de hiçbir değerin yoktur.)

أي: من قَدْرٍ ورتبةٍ، وهو قريبٌ من الأولِ. والضميرُ المنصوبُ في «اشتراه» فيه أربعةُ أقوالٍ: يعودُ على السحرِ أو الكفرِ أو كَيْلِهم الذي باعوا به السحرَ أو القرآنَ لتعويضِهم كتبَ السحرِ عنه. وقد تقدَّم الكلامُ على قولِه: «ولَبِئْس ما» وما ذَكَر الناسُ فيها. واللامُ في «لَبِئْسَما» جوابُ قسمٍ محذوفٍ تقديرُه: والله لَبِئْسَما، والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ أي: السحرُ أو الكفرُ.

Yani: Değerden ve mertebeden [yoksunsun]; bu da birinci [anlama] yakındır. “İşterâhu”daki mensup zamir hakkında dört görüş vardır: Sihre döner; yahut küfre döner; yahut karşılığında sihri sattıkları ölçülerine döner; yahut sihir kitaplarını onun yerine koydukları için Kur’an’a döner. { وَلَبِئْسَ مَا } kavli ve insanların onun hakkında zikrettikleri hususlar üzerine söz daha önce geçmişti. “Le-bi’semâ”daki lâm harfi, takdiri “Vallâhi le-bi’semâ” olan mahzuf bir yeminin cevabıdır; zemm için mahsus olan ise mahzuftur, yani sihir yahut küfürdür.

قوله: {لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} جوابُ لو محذوفٌ تقديرُه: لو كانوا يَعْلَمُون ذمَّ ذلك لَمَا باعُوا به أنفسَهم، وهذا أحسنُ مِنْ تقديرِ أبي البقاء: «لو كانوا يَنْتَفِعُون بعِلْمهم لامتنعُوا من شراء السحرِ» لأنَّ المقدَّرَ كلما كان مُتَصَيَّداً من اللفظِ كان أَوْلَى. والضميرُ في «به» يعودُ على السحرِ أو الكفرِ، وفي «يَعْلَمُون» يعودُ على اليهود باتفاق، واعلمْ أنَّ هنا سؤالاً معنوياً ذكره الزمخشري

{ لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” kavli: “Lev”in (لو) cevabı mahzuftur; takdiri: “Eğer bunun yerildiğini bilselerdi onun karşılığında kendilerini satmazlardı” şeklindedir. Bu, Ebû’l-Bekâ’nın: “Eğer ilimlerinden faydalansalardı sihri satın almaktan kaçınırlardı” şeklindeki takdirinden daha güzeldir; çünkü takdir edilen şey lafızdan çıkarıldığı ölçüde evla olur. “Bihi”deki zamir sihre yahut küfre döner; “ya‘lemûne”deki zamir ise ittifakla Yahudilere döner. Bil ki burada ez-Zemahşerî...

وغيرُه، وهو مترتِّبٌ على عَوْدِ الضميرِ في «عَلِمُوا» و «يَعْلَمُون» ، وذلك أنَّ الزمخشري قال: «فإنْ قلتَ: كيف أَثْبَتَ لهم العلمَ أولاَّ في» ولقد عَلِمُوا «على سبيلِ التوكيد القسمي، ثم نفاه عنهم في قولِه: {لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} ؟ قلت: معناه: لو كانوا يَعْمَلون بعِلْمِهم، جَعَلهم حينَ لم يَعْلَموا به كأنهم مُنْسلخون عنه» وهذا بناءً منه على أنَّ الضميرين في «عَلِموا» و «يَعْلَمون» لشيءٍ واحدٍ. وأجابَ غيرُه على هذا التقدير بأن المرادَ بالعلم الثاني العقلُ لأنَّ العِلْمَ مِنْ ثمرتِه، فلمَّا انتفَى الأصلُ انتفى ثمرتُه، أو يغايِرُ بين متعلَّقِ العِلْمين أي: عَلِموا ضرره في الآخرةِ ولم يعلموا نَفْعَه في الدنيا، وأمَّا إذا أَعَدْتَ الضميرَ في «عَلِموا» على الشياطين أو على مَنْ بحضرةِ سليمانَ أو على المَلَكَين فلا إشكالَ لاختلافِ المُسْنَد إليه العلمُ حينئذ.

...ve başkalarının zikrettiği manevi bir soru vardır ki bu, “alimû” ve “ya‘lemûne”deki zamirin dönüşüne terettüp etmektedir. Şöyle ki: ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “Eğer: ‘Nasıl oldu da önce «Ve lekad alimû» kavlinde yemin tekidi yoluyla onlar için ilmi sabit kıldı, sonra da { لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” kavlinde bunu onlardan nefyetti?’ dersen; derim ki: Anlamı: ‘Eğer ilimleriyle amel etselerdi’ demektir; onunla amel etmedikleri zaman onları sanki ondan tamamen soyutlanmış gibi kıldı.” Bu, onun “alimû” ve “ya‘lemûne”deki her iki zamirin de aynı şeye ait olduğunu kabul etmesine dayanmaktadır. Başkaları ise bu takdire göre, ikinci ilimden kastın akıl olduğu, çünkü ilmin onun meyvesi olduğu, asıl nefyedilince meyvesinin de nefyedildiği şeklinde cevap vermiştir; yahut iki ilmin müteallakını farklı kabul etmişlerdir, yani: Onlar onun ahiretteki zararını bildiler ama dünyadaki faydasını [yahut hükmünü] bilmediler. “Alimû”daki zamiri şeytanlara yahut Süleyman’ın huzurundakilere yahut iki meleğe döndürdüğün takdirde ise, kendisine ilim isnat edilenler farklılaştığı için hiçbir müşkillik kalmaz.

قوله تعالى: {وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُواْ} : «لو» هنا فيها قولان، أحدُهما: أنها على بابِها من كوِنها حرفاً لِما كان سيقع لوقوعِ غيره، وسيأتي الكلامُ في جوابها. وأجاز الزمخشري أن تكونَ للتمني أي: ليتهم آمنوا على سبيل المجازِ عن إرادةِ الله إيمانَهم واختيارَهم له، فعلى هذا لا يَلْزَمُ أن يكونَ لها جوابٌ لأنها قد تُجابُ بالفاءِ حينئذٍ، وفي كلامِه اعتزالٌ موضعُه غيرُ هذا الكتابِ.

Yüce Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُواْ} “Eğer onlar iman edip...” kavli: Buradaki “lev” (لَوْ) hakkında iki görüş vardır. Birincisi: Başka bir şeyin gerçekleşmesi sebebiyle gerçekleşecek olan şeyi bildiren bir edat olma şeklindeki asıl manasındadır; cevabı hakkındaki açıklama gelecektir. ez-Zemahşerî ise bunun temenni için olmasını, yani Allah'ın onların imanını ve bunu seçmelerini irade etmesinden mecaz yoluyla “keşke iman etselerdi” manasında olmasını caiz görmüştür. Bu takdire göre [lev edatının] bir cevabının bulunması zorunlu olmaz; çünkü o zaman bazen fâ (ف) ile cevap verilebilir. Onun bu sözünde bir İ‘tizâlî [görüş] vardır ki bunun yeri bu kitap değildir.

و «أنهم آمنوا» مؤولٌ بمصدرٍ، وهو في محلِّ رفعٍ، واختُلِفَ في ذلك على قَولَيْن، أحدُهما - وهو قولُ سيبويه - أنَّه في محلِّ رفعٍ بالابتداء وخبرُه محذوفٌ، تقديرُه: ولو إيمانُهم ثابتٌ، وشَذَّ وقوعُ الاسمِ بعد لو، وإنَّ كانت مختصةً بالأفعال، كما شَذَّ نصبُ «غُدْوَةً» بعد «لَدُنْ» . وقيل: لا يَحْتاج هذا المبتدأ إلى خبرٍ لجَريانِ لفظِ المسندِ والمسندِ إليه في صلةِ «أَنَّ» ، وصَحَّح

“Ennehüm âmenû” (أَنَّهُمْ آمَنُوا) ifadesi masdar tevilindedir ve ref konumundadır. Bu hususta iki görüş üzere ihtilaf edilmiştir. Birincisi -ki bu Sîbeveyh'in görüşüdür- onun mübteda olarak ref mahallinde olduğu ve haberinin mahzuf olduğudur; takdiri: “Ve lev îmânühüm sâbitün” (Eğer imanları sabit olsaydı) şeklindedir. “Lev” edatından sonra ismin gelmesi -fiillere mahsus olmasına rağmen-, “ledün” (لَدُنْ) edatından sonra “gadveten” (غُدْوَةً) kelimesinin nasb edilmesinin şaz olması gibi şazdır. Bir görüşe göre de “enne”nin sılasında müsned ve müsnedün ileyh lafzı cereyan ettiği için bu mübtedanın habere ihtiyacı yoktur. Ve tashih etti...

الشيخ هذا في سورة النساء، وهذا يُشْبِهُ الخلافَ في «أنَّ» الواقعةِ بعد ظنَّ وأخواتِها، وقد تقدَّم تحقيقُه والله أعلم. والثاني: - وهو قولُ المبرد - أنه في محلِّ رفعٍ بالفاعليةِ، رافعُه محذوفٌ تقديرُه: ولو ثَبَتَ إيمانُهم، لأنَّها لا يَليها إلا الفعلُ ظاهراً أو مضمراً. وقد رَدَّ بعضُهم هذا بأنه لا يُضْمَرُ بعدَها الفعلُ إلا مفسَّراً بفعلٍ مثلِه، وهذا يُحْمَلُ على المبرد، ولكلِّ من القولين دلائلُ ليس هذا موضعَها. والضميرُ في «أنهم» فيه قولان، أحدُهما: عائدٌ على اليهودِ، والثاني: على الذينَ يُعَلِّمون السحرَ.

...Şeyh [Ebû Hayyân] bunu Nisâ Suresi'nde tashih etmiştir; bu ise “zanne” (ظَنَّ) ve benzeri fiillerden sonra gelen “enne” (أَنَّ) hakkındaki ihtilafa benzer, bunun tahkiki daha önce geçmişti, doğrusunu en iyi Allah bilir. İkincisi -ki bu el-Müberred'in görüşüdür- fâillik sebebiyle ref mahallinde olduğudur; onu ref eden [fiil] mahzuftur, takdiri: “Ve lev sebete îmânühüm” (Eğer imanları sabit olsaydı) şeklindedir; çünkü “lev”den sonra -açıkça veya gizli olarak- ancak fiil gelir. Bazıları ise “lev”den sonra fiilin ancak kendisi gibi bir fiille tefsir edildiğinde takdir edilebileceğini belirterek bu görüşü reddetmişlerdir; bu itiraz el-Müberred'e yöneltilir. Her iki görüşün de burada yeri olmayan delilleri vardır. “Ennehüm”deki zamir hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Yahudilere döner; ikincisi: Sihir öğretenlere döner.

قوله: {لَمَثُوبَةٌ مِّنْ عِندِ الله} في هذه اللامِ قولان، أحدُهما: أنها لامُ لامُ الابتداءِ وأنَّ ما بعدها استئنافُ إخبارٍ بذلك، وليس متعلِّقاً بإيمانِهم وتقواهم ولا مترتِّباً عليه، وعلى هذا فجوابُ «لو» محذوفٌ إذا قيل بأنها ليست للتمني أو قيل / بأنها للتمني ويكونُ لها جوابٌ تقديره: لأُثيبوا. والثاني: أنها جوابُ لو، فإنَّ «لو» تجابُ بالجملةِ الاسميةِ. قال الزمخشري: «أُوْثِرَتِ الجملةُ الاسميةُ على الفعليةِ في جوابِ لو لِما في ذلك من الدَلالةِ على ثبوتِ المُثُوبة واستقرارها، كما عَدَلَ عن النصبِ إلى الرفعِ في» سلامٌ عليكم «وفي قوع جوابِ» لو «جملةً اسميةً نَظَرٌ يحتاجُ إلى دليلٍ غير مَحَلِّ النزاع. قال الشيخ:» لم يُعْهَدْ في كلامِ العربِ وقوعُ الجملةِ الابتدائيةِ جواباً لِلَوْ، إنما جاءَ هذا المختلَفُ في تخريجِه، ولا تَثْبُتُ القواعدُ الكليةُ بالمُحْتَمَلِ.

{لَمَثُوبَةٌ مِّنْ عِندِ الله} “...Allah katından bir sevap...” kavli: Bu lâm harfinde iki görüş vardır. Birincisi: İbtidâ lâmı olduğu ve sonrasının bunu bildiren yeni bir cümle (isti'nâf) olduğu; onların imanına ve takvasına taalluk etmediği ve ona terettüp etmediğidir. Buna göre “lev” edatının temenni için olmadığı söylendiğinde veya temenni için olup bir cevabının bulunduğu söylendiğinde cevabı mahzuftur; takdiri: “Le-üsîbû” (Elbette mükafatlandırılırlardı) şeklindedir. İkincisi ise: “Lev”in cevabı olduğudur; zira “lev”e isim cümlesiyle de cevap verilebilir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “Lev’in cevabında, sevabın sabitliğini ve yerleşik olduğunu göstermesi sebebiyle isim cümlesi fiil cümlesine tercih edilmiştir; nitekim «Selâmun aleyküm» ifadesinde de nasbdan ref durumuna dönülmüştür.” Ancak “lev”in cevabının isim cümlesi olarak gelmesi hususu, ihtilaf mahalli olmayan başka bir delile muhtaç olan bir inceleme konusudur. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Arap kelamında ibtidâiyye cümlesinin 'lev'e cevap olarak geldiği bilinmemektedir; bu sadece irabında ihtilaf edilen yerlerde gelmiştir, oysa küllî kurallar ihtimalli durumlarla sabit olmaz.”

ولمَثُوبة فيها قولان أحدُهما: أنَّ وزنَها مَفْعُولَة والأصلُ مَثْوُوْبَة، فثَقُلَتْ الضمةُ على الواوِ فَنُقِلَتْ إلى الساكنِ قبلها، فالتقى ساكنان فَحُذِفَ أحدُهما مثل: مَقُولة ومَجُوزة ومَصُوْن ومَشُوْب، وقد جاءَتْ مصادرُ على مَفْعُول كالمَعْقُول، فهي مصدرٌ نَقَل ذلك الواحدي.

“Mesûbetün” (مَثُوبة) kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: Vezninin “mef'ûletün” (مَفْعُولَة) olduğu ve aslının “mesvûbetün” (مَثْوُوْبَة) olduğudur. Vâv harfi üzerindeki damme ağır geldiğinden kendisinden önceki sakin harfe aktarılmış, böylece iki sakin harf yan yana gelmiş ve biri hazfedilmiştir; tıpkı “makûle” (مَقُولة), “mecûze” (مَجُوزة), “masûn” (مَصُوْن) ve “meşûb” (مَشُوْب) kelimelerinde olduğu gibi. “El-Ma‘kûl” (المَعْقُول) gibi “mef‘ûl” vezninde gelen masdarlar da vardır; binaenaleyh bu bir masdardır, bunu el-Vâhidî nakletmiştir.

والثاني: أنها مَفْعُلَةٌ من الثواب بضمَّ العين، وإنما نُقِلَتِ الضَمَّةُ منها إلى الثاء، ويقال: «مَثْوَبة» بسكون الثاءِ وفتحِ الواو، وكان مِنْ حَقِّها الإِعلالُ فيقال: «مَثُابة» كمَقامَة، إلا أنهم صَحَّحُوها كما صَحَّحُوا في الأعلام مَكْوَزَة، وبذلك قرأ أبو السَّمَّال وقتادة كمَشْوَرة. ومعنى «لَمَثُوبة» أي: ثوابٌ وجزاءٌ في من الله. وقيل: لَرَجْعَةٌ إلى الله.

İkincisi: Ayn [harfinin] dammesiyle “sevâb” (ثَوَاب) kökünden “mef‘uletün” (مَفْعُلَة) vezninde olduğudur; ancak damme ondan sâ (ث) harfine aktarılmıştır. Sâ harfinin sükûnu ve vâv harfinin fethasıyla “mesvebetün” (مَثْوَبة) de denir. Aslında onda i‘lâl yapılarak “makâme” (مَقامَة) gibi “mesâbetün” (مَثُابة) denilmesi gerekirdi; ancak tıpkı özel isimlerde “mekveze”yi (مَكْوَزَة) sahih bıraktıkları gibi onu da sahih bırakmışlardır. Ebû's-Semmâl ve Katâde “meşveretün” (مَشْوَرة) gibi bu şekilde okumuşlardır. “Le-mesûbetün” ifadesinin manası: Allah katından bir sevap ve mükafattır. “Allah'a bir dönüştür” de denilmiştir.

قوله: {مِّنْ عِندِ الله} في محلِّ رفعٍ صفةً لِمَثُوبة، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، أي: لَمَثُوبة كائنة من عندِ الله. والعِنْدِيَّة هنا مجازٌ كما تقدَّم في نظائره. قال الشيخ: «وهذا الوصفُ هو المُسَوِّغُ لجوازِ الابتداءِ بالنكرةِ» قلت: ولا حاجةَ إلى هذا لأنَّ المُسَوِّغَ هنا شيء آخر وهو الاعتمادُ على لامِ الابتداءِ، حتى لو قيل في الكلام: «لَمَثُوبة خيرٌ» من غيرِ وصفٍ لَصَحَّ. والتنكيرُ في «لَمَثُوبَةٌ» يفيدُ أنَّ شيئاً من الثوابِ - وإنْ قَلَّ - خَيرٌ، فلذلك لا يُقال له قليلٌ، ونظيرُه: {وَرِضْوَانٌ مِّنَ الله أَكْبَرُ} [التوبة: ٧٢] .

{مِّنْ عِندِ الله} “...Allah katından...” kavli: “Mesûbe” için ref mahallinde sıfattır; dolayısıyla mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “Allah katından var olan bir sevap” demektir. Buradaki “indiyyet” (katında olma), benzerlerinde geçtiği üzere mecazdır. Şeyh [Ebû Hayyân]: “Nekre ile ibtidâ yapılmasının caiz olmasını sağlayan şey bu sıfattır” demiştir. Ben derim ki: Buna gerek yoktur; çünkü burada [nekre ile başlamayı] caiz kılan başka bir şeydir, o da ibtidâ lâmına dayanmasıdır. Hatta sözde sıfat olmaksızın: “Le-mesûbetün hayrun” (Elbette bir sevap daha hayırlıdır) denseydi bile sahih olurdu. “Le-mesûbetün”deki tenvin, sevaptan az bir şeyin bile -ne kadar az olursa olsun- hayırlı olduğunu ifade eder; bu sebeple ona “az” denilemez. Bunun benzeri: {وَرِضْوَانٌ مِّنَ الله أَكْبَرُ} “Allah'ın rızası ise en büyüktür” [Tevbe 72] kavlidir.

وقوله «خيرٌ» خبرٌ لِمَثُوبَةٌ، وليست هنا بمعنى أَفْعَل التفضيلِ، بل هي لبيانِ أنها فاضلةٌ، كقوله: {أَصْحَابُ الجنة يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً} [الفرقان: ٢٤] {أَفَمَن يلقى فِي النار خَيْرٌ} [فصلت: ٤٠] .

“Hayrun” (خَيْرٌ) kavli ise “mesûbetün”ün haberidir; buradaki “hayr”, ism-i tafdîl anlamında olmayıp onun faziletli olduğunu açıklamak içindir; tıpkı şu kavillerde olduğu gibi: {أَصْحَابُ الجنة يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً} “O gün cennet ehlinin kalacağı yer daha hayırlıdır...” [Furkân 24], {أَفَمَن يلقى فِي النار خَيْرٌ} “Ateşe atılan kimse mi daha hayırlıdır...” [Fussilet 40].

قوله: {لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} جوابُها محذوفٌ تقديرُه: لكان تحصيلُ المثوبةِ خيراً، أي تحصيلُ أسبابِها من الإِيمانِ والتقوى، وكذلك قَدَّرَه، بعضُهم: لآمنوا. وفي مفعولِ «يَعْلَمُون» وجهان: أحدُهما: أنه محذوفٌ اقتصاراً أي: لو كانوا من ذوي العلمِ، والثاني: أنه محذوفٌ اختصاراً، تقديرُه: لو كانوا يَعْلمون التفضيلَ في ذلك، أو يعلمونَ أنَّ ما عند الله خيرٌ وأَبْقَى.

{لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} “...keşke bilselerdi!” kavli: Bunun cevabı mahzuftur; takdiri: “Elbette sevabı elde etmek daha hayırlı olurdu” yani iman ve takvadan ibaret olan sebeplerini elde etmek daha hayırlı olurdu şeklindedir. Bazıları da onu: “Elbette iman ederlerdi” diye takdir etmiştir. “Ya‘lemûn” fiilinin mef'ûlünde iki vecih vardır: Birincisi: İktisâr yoluyla mahzuftur, yani “Eğer ilim sahiplerinden olsalardı” demektir. İkincisi: İhtisâr yoluyla mahzuftur; takdiri: “Eğer bundaki üstünlüğü bilselerdi” yahut “Allah katındakinin daha hayırlı ve daha kalıcı olduğunu bilselerdi” şeklindedir.

قوله تعالى: {لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا} : الجمهورُ على «راعِنا» أمرٌ من المُراعاة، وهي النظرُ في مصالحِ الإِنسانِ وتَدَبُّرِ أمورِه، و «راعِنا» يقتضي المشاركةَ لأنَّ معناه: ليكن منك رعايةٌ لنا وليكن منا رعايةٌ لك، فَنُهوا عن ذلك لأنَّ فيه مساواتِهم به ﵇. وقرأ الحسنُ وأبو حَيْوَة: «راعِناً» بالتنوين، ووجهُه أنه صفةٌ لمصدرٍ محذوفٍ، أي: قولاً راعناً، وهو على طَريقِ النَسَب كلابن وتامر، والمعنى: لا تقولوا قولاً ذا رُعونة. والرُّعونة: الجَهْل والحُمْق والهَوَج، وأصلُ الرُّعونة: التفرُّقُ، ومنه: «جَيْشٌ أَرْعَنُ» أي: متفرِّقٌ في كل ناحية، ورجلٌ أَرْعَنُ: أي ليس له عَقْلٌ مجتمعٌ، وامرأةٌ رَعْنَاءٌ، وقيل للبَصْرةِ: الرَّعْناء، قال:

Yüce Allah'ın: {لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا} “Râinâ demeyin...” kavli: Cumhura göre “râinâ” (راعِنا), insanın maslahatlarını gözetmek ve işlerini tedbir etmek demek olan “mürâât” (المُراعاة) kökünden türemiş bir emirdir. “Râinâ” ortaklık gerektirir; çünkü manası: “Senden bizi gözetme olsun, bizden de seni gözetme olsun” demektir. Dolayısıyla Peygamber aleyhisselâm ile kendilerini eşit kılma anlamı taşıdığı için bundan nehyedildiler. el-Hasan ve Ebû Hayve tenvin ile “râinen” (راعِناً) şeklinde okumuşlardır; bunun açıklaması, mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır, yani: “Kavlen râinen” (ahmakça bir söz) demektir. Bu da “lâbin” (süt sahibi) ve “tâmir” (hurma sahibi) kelimeleri gibi nisbet yoluyladır. Anlamı ise: Ahmaklık ve akılsızlık içeren bir söz söylemeyin demektir. Ruûnet (الرُّعونة); cehalet, ahmaklık ve havailiktir. Ruûnetin aslı ise dağılmaktır; nitekim her tarafa dağılmış orduya “ceyşün er‘an” (جَيْشٌ أَرْعَنُ), aklı dağınık olan adama “racülün er‘an” (رجلٌ أَرْعَنُ), kadına ise “ra‘nâ” (رَعْنَاءٌ) denir. Basra'ya da “er-Ra‘nâ” denilmiştir; [şair] şöyle demiştir:

٧٦٦ - لولا ابنُ عُتْبَةَ عمروٌ والرجاءُ له ... ما كانَتِ البصرةُ الرَّعْناءُ لي وَطَنا

766 - Levlâ'bnu ‘Utbete ‘Amrun ve'r-recâu lehû ... Mâ kâneti'l-Basratu'r-ra‘nâu lî vatanâ (Utbe oğlu Amr ve ona olan ümidim olmasaydı ... bu ahmak/dağınık Basra bana vatan olmazdı.)

قيل: سُمِّيت بذلك لأنها أَشْبَهت «رَعْنَ الجبلِ» وهو الناتِيءُ منه، وقال ابن فارس: «يقال: رَعَن الرجلُ يَرْعَنُ رَعَناً» . وقرأ أُبَيّ: راعُونا، وفي مصحف عبد الله كذلك، خاطَبوه بلفظِ الجمعِ تعظيماً، وفي مصحفِ عبدِ الله أيضاً، «ارْعَوْنا» لِما تقدَّم. والجملةُ في محل نصبٍ بالقول، وقَدَّم النهيَ على الأمرِ لأنه من باب التروك فهو أَسْهَلُ.

Şöyle denilmiştir: Basra'ya bu ismin verilmesi, dağın çıkıntılı kısmı olan “ra‘nü'l-cebel”e (رَعْن الجبل) benzemesindendir. İbn Fâris şöyle demiştir: “Adam ahmaklaştı / gevşedi anlamında «ra‘ane'r-racülü yer‘anü ra‘anen» (رَعَن الرجلُ يَرْعَنُ رَعَناً) denir.” Übeyy “râ‘ûnâ” (راعُونا) şeklinde okumuştur; Abdullah'ın mushafında da böyledir; tazim amacıyla ona çoğul lafzıyla hitap etmişlerdir. Yine Abdullah'ın mushafında, daha önce geçen sebepten ötürü “ir‘avnâ” (ارْعَوْنا) şeklindedir. Cümle, söz fiiliyle (kavl) nasb mahallindedir. Nehiy, terk kabilinden olup [yapmaktan] daha kolay olduğu için emir üzerine takdim edilmiştir.

قوله: «انظُرْنا» الجملةُ أيضاً في محلِّ نَصْبٍ بالقولِ، والجمهورُ على «انظُرْنا» بوصلِ الهمزةِ وضَمِّ الظاء أمراً من الثلاثي، وهو نظرٌ من النَّظِرَة وهي التأخير، أي: أَخِّرْنا وتأنَّ علينا، قال امرؤ القيس:

“Unzurnâ” (انظُرْنا) kavli: Bu cümle de kavl (söz) fiili sebebiyle nasb mahallindedir. Cumhur, hemzenin vaslı ve zâ (ظ) harfinin dammesiyle “unzurnâ” (انظُرْنا) şeklinde sülâsî fiilden emir olarak okumuştur. Bu, tehir etmek manasındaki “nazire”den (النَّظِرَة) türemiş “nazar”dır; yani “Bizi tehir et, bize mühlet ver” demektir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

٦٦٨ - فإنَّكما إنْ تَنْظُرانيَ ساعةً ... من الدَّهْرِ يَنْفَعْني لدى أمِّ جُنْدَبِ

668 - Fe-innekümâ in tenzurâniye sâ‘aten ... Mine'd-dehri yenfa‘nî ledâ Ümmi Cündebi (Eğer siz ikiniz zamandan bana bir an mühlet verirseniz ... bu Ümmü Cündeb'in yanında bana fayda verir.)