ومنها:
Onlardan biri de şudur:
٧٠٧ - جَزَى بَنُوه أَبا الغَيْلانِ عن كِبَرٍ ... وحُسْنِ فِعْلٍ كما يُجْزَى سِنِمَّارُ
707 - Oğulları, Ebü'l-Gıylân'a yaşlılığı ve güzel muamelesi karşılığında ... Tıpkı Sinimmâr'a verilen ceza gibi karşılık verdiler.
وقال ابنُ عطية:» وقَدَّم المفعولَ للاهتمامِ بمَنْ وَقَع الابتلاءُ [به] ، إذ معلومٌ أنَّ اللهَ هو المبتلي، واتصالُ ضميرِ المفعولِ بالفاعلِ موجِبٌ للتقديم «يعني أنَّ الموجِبَ للتقديمِ سببان: سببٌ معنويٌّ وسببٌ صناعي.
İbn Atiyye şöyle demiştir: “İmtihana tabi tutulan kimseye [İbrahim'e] verilen önemden ötürü mef‘ûl öne alınmıştır; zira imtihan edenin Allah olduğu malumdur ve mef‘ûlün zamirinin faile bitişmesi de öne almayı gerektirir.” Yani öne almayı gerektiren iki sebep vardır: Biri manevî sebep, diğeri ise lafzî/nahvî (sınaî) sebeptir.
و» إبراهيم «عَلَمٌ أَعْجَمي، قيل: معناه قبل النقلِ: أبٌ رحيمٌ، وفيه لغاتٌ تسعٌ، أشهرُها: إبراهيم بألف وياء، وإبراهام بألِفَيْن، وبها قرأ هشام وابنُ ذكوان في أحدِ وَجْهَيْهِ في البقرةِ، وانفرَدَ هشام بها في ثلاثةِ مواضعَ من آخرِ النساءِ وموضِعَيْنِ في آخرِ بَراءة وموضعٍ في آخرِ الأنعام وآخرِ العنكبوت، وفي النجم والشورى والذاريات والحديد والأول من الممتحنة، وفي إبراهيم وفي النحل موضعين وفي مريم ثلاثة، فهذه ثلاثة وثلاثون موضعاً منها خمسةَ عشرَ في البقرة وثمانيةَ عشرَ في السور المذكور. ورُوي عن ابن عامر قراءة جميع ما في القرآن كذلك. ويروى أنه قيل لمالكِ بنِ أنس: إنَّ أهلَ الشامِ يقرؤون ستةً وثلاثين موضعاً: إبراهام بالألف، فقال: أهلُ دمشقِ بأكل البطيخ أبصرُ منهم بالقرآءة. فقيل: إنَّهم يَدَّعون أنها قراءةُ عثمانَ، فقال: هذا مصحفُ عثمانَ فَأَخْرجه فوجَدَه كما نُقِل له. الثالثة: إبراهِم بألفٍ بعد الراء وكسرِ الهاءِ دون ياءٍ، وبها قرأ أبو بكر، وقال زيدٌ بن عمرو بن نفيل:
“İbrâhîm” yabancı kökenli (a‘cemî) bir özel isimdir. Özel isim yapılmadan önceki anlamının “şefkatli baba” (ebun rahîmün) olduğu söylenmiştir. Bu kelimede dokuz lehçe vardır; en meşhurları şunlardır: Elif ve yâ ile “İbrâhîm” (إِبْرَاهِيم) ve iki elif ile “İbrâhâm” (إِبْرَاهَام); Hişâm ile İbn Zekvân Bakara suresinde iki vechinden birinde böyle okumuştur. Hişâm ise Nisâ suresinin sonundaki üç yerde, Berâe'nin (Tevbe) sonundaki iki yerde, En'âm'ın sonundaki bir yerde, Ankebût'un sonunda, Necm, Şûrâ, Zâriyât ve Hadîd surelerinde, Mümtehine'nin ilk yerinde, İbrâhîm suresinde, Nahl'deki iki yerde ve Meryem'deki üç yerde bu okuyuşla teferrüd etmiştir; bunlar otuz üç yerdir: on beşi Bakara'da, on sekizi zikredilen surelerdedir. İbn Âmir'den Kur'an'daki bütün yerleri böyle okuduğu da rivayet edilmiştir. Rivayet edildiğine göre Mâlik b. Enes'e: “Şam ehli otuz altı yerde elif ile ‘İbrâhâm’ okuyor” denilmiş, o da: “Şamlılar karpuz yemeyi Kur'an okumaktan daha iyi bilirler” demiştir. Onların bunun Osman'ın Mushaf'ındaki kıraat olduğunu iddia ettikleri söylenince, Mâlik: “İşte Osman'ın Mushaf'ı” diyerek onu çıkarmış ve kendisine aktarıldığı gibi olduğunu görmüştür. Üçüncüsü: Râ harfinden sonra elif, yâ olmaksızın hâ harfinin kesresiyle “İbrâhim” (إِبْرَاهِم) şeklindedir; Ebû Bekir böyle okumuştur ve Zeyd b. Amr b. Nüfeyl şöyle demiştir:
٧٠٨ - عُذْتُ بما عاذَ به إبراهِمُ ... إذ قالَ وَجْهي لك عانٍ رَاغِمُ
708 - İbrâhim'in sığındığına sığındım ... Hani o: “Yüzüm sana boyun eğmiş ve zelil olmuştur” demişti.
الرابعة: كذلك، إلا أنه بفتحِ الهاءِ. الخامسة: كذلك إلا أنه بضمِّها.
Dördüncüsü: Yine böyledir, ancak hâ harfinin fethasıyladır. Beşincisi: Yine böyledir, ancak hâ harfinin zammesiyledir.
السادسة: إبْرَهَم بفتح الهاء من غير ألفٍ وياء، قال عبد المطلب:
Altıncısı: Elif ve yâ olmaksızın hâ harfinin fethasıyla “İbrehem” (إِبْرَهَم) şeklindedir; Abdülmuttalib şöyle demiştir:
٧٠٩ - نحنُ آلُ اللهِ في كَعْبته ... لم نَزَلْ ذاكَ على عهد ابْرَهَمْ
709 - Biz Kâbe'sinde Allah'ın ehl-i beytiyiz ... İbrehem'in ahdinden beri böyle kalageldik.
السابعة: إبراهوم بالواو. قال أبو البقاء: «ويُجْمع على أَباره عند قومٍ وعند آخرين بَراهم. وقيل: أبارِهَة وبَراهِمَة، ويجوز أَبَارهة» وقال المبرِّد: «لا يقال: بَراهِمَة فإنَّ الهمزةَ لا يَجُوز حَذْفُها» . وحكى ثعلب في جمعِه: بَراه، كما يُقال في تصغيره: «بُرَيْه» بحذفِ الزوائدِ.
Yedincisi: Vâv ile “İbrâhûm” (إِبْرَاهُوم) şeklindedir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: “Bir topluluğa göre ‘Ebârih’ (أَبَارِه), diğerlerine göre ‘Berâhim’ (بَراهم) şeklinde çoğul yapılır. ‘Ebârihe’ (أَبَارِهَة) ve ‘Berâhime’ (بَرَاهِمَة) denildiği gibi ‘Ebârihe’ (أَبَارهة) de caizdir.” el-Müberred ise: “‘Berâhime’ denmez; zira hemzenin hazfedilmesi caiz değildir” demiştir. Sa‘leb, bu kelimenin zevâid harfleri atılarak ism-i tasgirinde “Büreyh” (بُرَيْه) denildiği gibi çoğulunda da “Berâh” (بَراه) dendiğini nakletmiştir.
والجمهورُ على نصبِ «إبراهيم» ورفعِ «ربُّه» كما تقدَّم، وقرأ ابن عباس وأبو الشعثاء وأبو حنيفة بالعكس. قالوا: وتأويلُها دَعَا ربَّه، فسَمَّى دعاءَه ابتلاءً مجازاً لأنَّ في الدعاءِ طلبَ استكشافٍ لِما تجري به المقاديرُ. والضميرُ المرفوعُ في «فَأَتَّمَّهُنَّ» فيه قولان: أحدُهما أنه عائدٌ على «ربه» أي: فأكملهنَّ. والثاني: أنه عائدٌ على إبراهيم أي: عَمِل بهنَّ وَوَفَّى بهنَّ.
Cumhur, daha önce geçtiği gibi “İbrâhîme” kelimesinin nasbı ve “rabbühû” kelimesinin ref‘i üzerindedir. İbn Abbâs, Ebü'ş-Şa‘sâ ve Ebû Hanîfe ise aksine [İbrâhîm'in ref‘i, Rabbin nasbı ile] okumuşlardır. Şöyle demişlerdir: Bunun tevili, “Rabbine dua etti” şeklindedir; duasını mecaz yoluyla imtihan (ibtila) olarak isimlendirmiştir, çünkü duada takdirlerin ne şekilde cereyan edeceğini keşfetme talebi vardır. {فَأَتَمَّهُنَّ} “o da onları tastamam yerine getirmişti” ifadesindeki merfû zamir hakkında iki görüş vardır: Birincisi: “Rabbühû”ye dönmesidir, yani “onları kemale erdirdi” demektir. İkincisi: İbrahim'e dönmesidir, yani “onlarla amel etti ve onları eksiksiz yerine getirdi” demektir.
قوله: {قَالَ إِنِّي} هذه الجملةُ القولية يجوز أَنْ تكونَ معطوفةً على ما قبلَها، إذا قلنا بأنها عاملةٌ في «إذ» لأن التقديرَ: وقالَ إني جاعِلُكَ إذا ابتلى، ويجوزُ أن تكونَ استئنافاً إذا قلنا: إنَّ العاملَ في «إذ» مضمرٌ، كأنه قيل: فماذا قال له ربُّه حين أتَمَّ الكلماتِ؟ فقيل: قال: إني جاعِلُك. ويجوزُ فيها أيضاً على هذا القولِ أن تكونَ بياناً لقوله: «ابتلى» وتفسيراً له، فيُرادُ بالكلماتِ
Yüce Allah'ın: {قَالَ إِنِّي} “[Rabbi] demişti ki: Şüphesiz Ben...” kavli: Bu söz cümlesi, şayet “iz” (إِذْ) zarfında amel ettiğini söylersek kendisinden öncesine matuf olabilir; çünkü takdir şöyledir: “İmtihan ettiğinde [şöyle] dedi: Seni kılacağım.” Şayet “iz” zarfındaki âmilin gizli olduğunu söylersek müste'nefe (başlangıç cümlesi) olması da caizdir; sanki: “Kelimeleri tamamlayınca Rabbi ona ne dedi?” diye sorulmuş, buna karşılık: “Seni kılacağım dedi” denilmiş gibidir. Bu görüşe göre bu cümlenin {ابتلى} “sınamıştı” sözünün bir beyanı ve tefsiri olması da caizdir; bu durumda kelimelerden maksat,
ما ذَكَره من الإِمامةِ وتَطْهِيرِ البيتِ ورَفْعِ القواعدِ وما بعدَها، نَقَل ذلك الزمخشري.
zikrettiği imamlık, Beyt'in temizlenmesi, temellerin yükseltilmesi ve sonrasıdır; bunu ez-Zemahşerî nakletmiştir.
قوله: {جَاعِلُكَ} هو اسمُ فاعلٍ من «جَعَلَ» بمعنى صَيَّر فيتعدَّى لاثنين أحدُهما: الكافُ وفيها الخلافُ المشهورُ: هل هي في محلِّ نصبٍ أو جرٍّ؟ وذلك أن الضميرَ المتصل باسمِ الفاعلِ فيه ثلاثة أقوال، أحدُها: أنه في محلِّ جرٍّ بالإِضافة. والثاني: أنه في محلِّ نصبٍ، وإنَّما حُذِفَ التنوينُ لشدةِ اتصالِ الضميرِ، قالوا: ويَدُلُّ على ذلك وجودُه في الضرورةِ كقوله:
Yüce Allah'ın: {جَاعِلُكَ} “...seni kılıcıyım” kavli: “Dönüştürdü/yaptı” (sayyere) anlamında “ceale” (جَعَلَ) fiilinden türemiş ism-i fâildir ve iki mef‘ûl alır. Birincisi: Kâf zamiridir; bu zamirin nasb mahallinde mi yoksa cer mahallinde mi olduğu konusunda meşhur ihtilaf vardır. Zira ism-i fâile bitişen zamir hakkında üç görüş vardır: Birincisi: İzafet sebebiyle cer mahallinde olmasıdır. İkincisi: Nasb mahallinde olmasıdır, tenvin ise yalnızca zamirin aşırı bitişikliğinden dolayı hazfedilmiştir; [bu görüştekiler] zaruret hâlinde tenvinin bulunmasını buna delil getirirler, nitekim şair şöyle demiştir:
٧١٠ - فما أَدْري وظني كلَّ ظَنِّ ... أَمُسْلِمُني إلى قومي شُراحي
710 - Bütün zannımla birlikte bilemiyorum ... Şürâhî beni kavmime teslim mi edecek?
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٧١١ - هُمُ الفاعلونَ الخيرَ والآمِرُونه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
711 - Onlar hayrı işleyenler ve onu emredenlerdir ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وهذا على تسليمِ كونِ نون «مُسْلِمُني» تنويناً، وإلاَّ فالصحيحُ أنها نونُ وقايةٍ. الثالث - وهو مذهبُ سيبويه -/ أنَّ حكمَ الضميرِ حكمُ مُظْهره فما جاز في المُظْهَرِ يجوزُ في مضمرِه. والمفعولُ الثاني إماماً.
Bu delillendirme, “müslimünî”deki nûn harfinin tenvin olduğu kabul edilirse geçerlidir; aksi takdirde sahih olan, onun vikaye nûnu olmasıdır. Üçüncüsü -ki Sîbeveyh'in mezhebidir-: Zamirin hükmü zâhir ismin hükmü gibidir; zâhir isimde caiz olan şey zamirinde de caiz olur. İkinci mef‘ûl ise “imâmen” (إِمَاماً) lafzıdır.
قوله: {لِلنَّاسِ} يجوزُ فيه وجهان، أحدُهما: أنَّه متعلِّقٌ بجاعل أي لأجلِ الناس. والثاني: انه حالٌ من «إماماً» فإنه صفةُ نكرةٍ قُدِّم عليها. فيكونُ حالاً منها، إذ الأصلُ: إماماً للناسِ، فعلى هذا يتعلقُ بمحذوفٍ. والإِمامُ:
Yüce Allah'ın: {لِلنَّاسِ} “insanlara” kavlinde iki vecih caizdir: Birincisi: “Câilün”e mütallık olmasıdır; yani “insanlar için/uğruna” demektir. İkincisi: “İmâmen” kelimesinden hâl olmasıdır; çünkü o, kendisinden önceye geçirilmiş bir belgisiz (nekre) ismin sıfatıdır. Bu durumda ondan hâl olur; zira aslı “imâmen li'n-nâsi” (insanlar için bir önder) şeklindedir. Buna göre mahzûf bir lafza müteallıktır. İmam ise:
اسمُ ما يُؤْتَمُّ به أي يُقْصَدُ ويُتَّبَعُ كالإِزار اسمُ ما يُؤْتَزَرُ به، ومنه قيل لخيط البَنَّاء: «إمام» ، ويكون في غيرِ هذا جَمْعاً لآمّ اسمِ فاعلٍ من أَمَّ يَؤُمُّ نحو: قائم وقِيام: ونائِم ونِيام وجائِع وجِياع.
Kendisine uyulan, yani hedeflenen ve izinden gidilen şeyin adıdır; tıpkı “izâr”ın kendisiyle örtünülen şeyin adı olması gibi. Yapı ustasının ipine “imâm” denmesi de bundandır. Bunun dışında ise, “kâim”in çoğulu “kıyâm”, “nâim”in çoğulu “niyâm”, “câi‘”ın çoğulu “ciyâ‘” gibi, “emme yeümmü” (أَمَّ يَؤُمُّ) fiilinin ism-i fâili olan “âmm” (آمّ) kelimesinin çoğulu olarak gelir.
قوله: {وَمِن ذُرِّيَّتِي} فيه ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُها، أَنَّ «مِنْ ذريتي» صفةً لموصوفٍ محذوفٍ هو مفعولٌ أولُ، والمفعولُ الثاني والعاملُ فيهما محذوفٌ تقديرُه: «قال واجْعَلْ فريقاً من ذريتي إماماً» قاله أبو البقاء. الثاني: أنَّ «ومِنْ ذُرِّيَّتي» عطفٌ على الكافِ، كأنَّه قال: «وجاعلُ بعضِ ذريتي» كما يُقال لك: سَأُكْرمك، فتقول: وزيداً. قال الشيخ: «لا يَصِحُّ العطفُ على الكافِ لأنَّها مجرورةٌ، فالعطفُ عليها لا يكونُ إلا بإعادة الجارّ، ولم يُعَدْ، ولأنَّ» مِنْ «لا يُمْكِنُ تقديرُ إضافةِ الجارِّ إليها لكونِها حرفاً، وتقديرُها مرادفةً لبعض حتى تَصِحَّ الإِضافةُ إليها لا يَصِحُّ، ولا يَصِحُّ أن يقدَّرَ العطفُ من باب العطفِ على موضعِ الكاف لأنَّه نصبٌ فَتُجْعَلَ» مِنْ «في موضعِ نصبٍ لأنَّه ليسَ مِمَّا يُعْطَفُ فيه على الموضعِ في مذهبِ سيبويهِ لفواتِ المُحْرِزِ، وليسَ نظيرَ ما ذَكَر لأن الكاف في» سأكرمك «في موضعِ نصبٍ. الثالث: قال الشيخ:» والذي يَقْتضيه المعنى أن يكونَ «مِنْ ذرّيَّتي» متعلقاً بمحذوفٍ، التقديرُ: واجْعَلْ مِنْ ذرِّيّتي إماماً لأنَّ «إبراهيم» فَهِمَ من قولِه: «إني جاعلُك للناسِ إماماً الاختصاصَ، فسأل أَنْ يَجْعل مِنْ ذريتِه إماماً» فإنْ أرادَ الشيخُ التعلُّق الصناعيُّ فيتعدَّى «جاعل» لواحدٍ، فهذا ليسَ بظاهرٍ، وإن أرادَ التعلُّقَ المعنويَّ فيجوزُ أَنْ يريدَ ما يريده أبو البقاء. ويجوزُ أَنْ يكونَ «مِنْ ذرِّيَّتي» مفعولاً ثانياً قُدِّم على الأولِ فيتعلَّقَ بمحذوفٍ، وجاز ذلك لأنه يَنْعَقِدُ من هذين الجزأين مبتدأُ وخيرُ.
Yüce Allah'ın: {وَمِن ذُرِّيَّتِي} “Soyumdan da...” kavlinde üç görüş vardır: Birincisi: “Min zürriyyetî” ifadesinin, birinci mef‘ûl olan mahzûf bir mevsufun sıfatı olmasıdır; ikinci mef‘ûl ve her ikisinde amel eden lafız mahzûftur, takdiri: “Dedi ki: Soyumdan bir zümreyi de önder kıl” şeklindedir; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. İkincisi: “Ve min zürriyyetî” ifadesinin kâf zamirine matuf olmasıdır; sanki “soyumun bir kısmını da [önder] kılıcıyım” demiştir, tıpkı sana: “Sana ikram edeceğim” denildiğinde senin: “Ve Zeyd'e de [ikram et]” demen gibi. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Kâf zamirine atıf sahih değildir; çünkü o mecrurdur, mecrura atıf ise ancak cer harfinin tekrarıyla olur, burada ise tekrarlanmamıştır. Ayrıca ‘min’ harf olduğu için harf-i cerin ona izafe edildiğini takdir etmek mümkün değildir; izafetin sahih olması için onun ‘ba‘z’ ile eşanlamlı takdir edilmesi de caiz olmaz. Kâfın mahalline atıf kabilinden atıf takdir edilmesi de sahih değildir; çünkü o nasb mahallindedir ve ‘min’ de nasb mahallinde kılınamaz, zira Sîbeveyh'in mezhebinde koruyucu unsurun (el-muhriz) bulunmaması sebebiyle mahalle atfedilen yerlerden değildir. Zikrettiği örnek de buraya denk değildir; çünkü ‘Se-ükrimüke’ sözündeki kâf nasb mahallindedir.” Üçüncüsü: Şeyh şöyle demiştir: “Mananın gerektirdiği, ‘min zürriyyetî’nin mahzûf bir lafza müteallık olmasıdır; takdiri şöyledir: ‘Soyumdan da bir önder kıl.’ Çünkü İbrahim, Allah'ın: ‘Seni insanlara önder kılacağım’ sözünden tahsis anlamış ve soyundan da önder kılmasını dilemiştir.” Şayet Şeyh nahvî/sınaî taalluku kastetmişse “câilün” tek mef‘ûle geçişli olur ki bu zâhir değildir; eğer manevî taalluku kastetmişse Ebü'l-Bekâ'nın kastettiğini murat etmiş olması caizdir. “Min zürriyyetî” ifadesinin birinci mef‘ûlün önüne geçirilmiş ikinci mef‘ûl olması ve mahzûfa müteallık kılınması da caizdir; bu caiz olmuştur çünkü bu iki cüzden bir mübteda ve haber kurulabilmektedir.
لو قلتَ: «مِنْ ذُرِّيَّتي إمامٌ» لصَحَّ. وقال ابن عطية: «وقيل هذا منه على جهةِ الاستفهامِ عنهم أي: ومِنْ ذريتي يا ربِّ ماذا يكون؟ فيتعلَّقُ على هذا بمحذوفٍ، ولو قَدَّره قبل» مِنْ ذريتي «لكانَ أَوْلى لأنَّ ما في حَيِّز الاستفهامِ لا يتقدَّم عليه.
Şayet “Min zürriyyetî imâmün” (Soyumdan da önder vardır) desen sahih olurdu. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bunun onlardan haber sorma amacıyla bir istifham olduğu da söylenmiştir; yani ‘Rabbim, soyumdan ne olacak?’ demektir. Buna göre mahzûf bir lafza müteallık olur; şayet bunu ‘min zürriyyetî’den önce takdir etseydi daha evlâ olurdu, zira istifham alanında bulunan şey onun önüne geçemez.”
وفي اشتقاق» ذُرِّيَّة «وتصريفها كلامٌ طويلٌ يَحْتاج الناظرُ فيه إلى تأمُّل. اعلم أنَّ في» ذرية «ثلاثَ لغاتٍ: ضَمَّ الذالِ وكسرَها وفتحَها، وبالضمِّ قرأ الجمهورُ، وبالفتحِ قرأ أبو جعفر المدني، وبالكسر قرأ زيد بن ثابت. فأمّا اشتقاقُها ففيه أربعةُ مذاهبَ، أحدُها: أنها مشتقةٌ من ذَرَوْتُ، الثاني: مِنْ ذَرَيْتُ، الثالث: من ذَرَأَ اللهُ الخَلْقَ، الرابع: من الذرّ. وأَمَّا تصريفُها: فَذُرِّيَّة بالضمِّ إن كانَتْ من ذَرَوْتُ فيجوز فيها أَنْ يكونَ وزنها فُعُّولَة، والأصلُ: ذُرُّوْوَة فاجتمع واوان: الأولى زائدةٌ للمدِّ والثانيةُ لامُ الكلمةِ، فَقُلِبَتْ لامُ الكلمةِ ياءً تخفيفاً فصار اللفظُ ذُرُّوْيَة، فاجتمع ياءٌ وواوٌ، وَسَبَقَتْ إحداهما بالسكون، فَقُلِبَتِ الواوُ ياءً وأُدْغِمَتْ في الياء التي هي منقلبةٌ من لامِ الكلمةِ، وكُسِرَ ما قبل الياءَ وهي الراءُ للتجانُسِ. ويجوزُ أَنْ يكونَ وزنُها فُعِّيْلَة، والأصلُ: ذُرِّيْوَة، فاجتمعَ ياءُ المدِّ والواوُ التي هي لامُ الكلمةِ وسَبَقَتْ إحداهما بالسكونِ فَقُلِبَتِ الواوُ ياءً وأُدغمت فيها ياءُ المدِّ.
“Zürriyyet” (ذُرِّيَّة) kelimesinin iştikakı ve sarfı konusunda inceleyen kimsenin düşünmesini gerektiren uzun sözler vardır. Bil ki “zürriyyet” kelimesinde üç lehçe vardır: Zâl harfinin zammesi, kesresi ve fethası. Cumhur zamme ile, Ebû Ca‘fer el-Medenî fetha ile, Zeyd b. Sâbit ise kesre ile okumuştur. İştikakına gelince, bunda dört mezhep vardır: Birincisi: “Zerevtü” (ذَرَوْتُ) fiilinden türetilmiş olmasıdır. İkincisi: “Zereytü” (ذَرَيْتُ) fiilinden. Üçüncüsü: “Zera'allâhu'l-halka” (ذَرَأَ اللهُ الخَلْقَ - Allah yaratıkları yarattı) fiilinden. Dördüncüsü: “Zerr” (الذَّرّ - zerre/küçük karınca) kelimesinden. Sarfına gelince: Şayet zamme ile “zürriyyet”, “zerevtü”den geliyorsa vezninin “fu‘‘ûleh” (فُعُّولَة) olması caizdir; aslı “zürüvvveh”tir (ذُرُّوْوَة), böylece iki vâv yan yana gelmiştir: birincisi med için zâiddir, ikincisi ise kelimenin lâm'ıdır (üçüncü kök harfi). Kelimenin lâm'ı hafiflik olsun diye yâ'ya dönüştürülmüş ve lafız “zürüvyeh” (ذُرُّوْيَة) olmuştur. Bir yâ ile bir vâv yan yana gelip biri diğerinden önce sakin olarak bulununca vâv yâ'ya dönüştürülmüş ve kelimenin lâm'ından dönüşmüş olan yâ harfine idgam edilmiştir; yâ'dan önceki harf olan râ da uyum (tecânüs) sağlamak için kesrelenmiştir. Vezninin “fu‘‘îleh” (فُعِّيْلَة) olması da caizdir; aslı “zürrîveh”tir (ذُرِّيْوَة), med yâ'sı ile kelimenin lâm'ı olan vâv yan yana gelmiş ve biri diğerinden önce sakin bulunmuştur; böylece vâv yâ'ya dönüştürülmüş ve med yâ'sı ona idgam edilmiştir.
وإن كانت من ذَرَيْتُ لغةً في ذَرَوْتُ فيجوز فيها أيضاً أن يكون وزنُها فُعُّولَة أو فُعِّيلة كما تقدَّم، وإنْ كانَتْ فُعُّولة فالأصلُ ذُرُّوْيَة فَفُعِل به ما تقدَّم من القلبِ والإِدغامِ، وإنْ كانَتْ فُعِّيْلَة فالأصلُ: ذُرِّيْيَة، فَأُدْغِمَتِ الياءُ الزائدةُ في الياءِ التي [هي] لامٌ. وإنْ كانَتْ من ذَرَأَ
Şayet “zerevtü”nün bir lehçesi olan “zereytü”den geliyorsa, vezninin daha önce geçtiği gibi “fu‘‘ûleh” veya “fu‘‘îleh” olması yine caizdir. Eğer “fu‘‘ûleh” ise aslı “zürüvyeh”tir (ذُرُّوْيَة); buna daha önce geçen kalp (dönüştürme) ve idgam işlemi uygulanmıştır. Eğer “fu‘‘îleh” ise aslı “zürriyyet”tir (ذُرِّيْيَة); zâid olan yâ, lâm olan yâ harfine idgam edilmiştir. Şayet hemzeli olarak “zera'e” (ذَرَأَ)
مهموزاً فوزنُها فُعِّيْلة والأصلُ: ذُرِّيْئَة فَخُفَّفتِ الهمزةُ بأَنْ أُبْدِلَتْ ياءً كهمزةِ خطيئة والنسيء، ثم أُدْغِمَتِ الياءُ الزائدةُ في الياء المُبْدَلَةِ من الهمزةِ.
fiilinden geliyorsa vezni “fu‘‘îleh”tir ve aslı “zürrî'eh”tir (ذُرِّيْئَة); “hatî'e” (خطيئة) ve “en-nesî'” (النسيء) kelimelerinin hemzesi gibi hemzesi yâ'ya dönüştürülerek hafifletilmiş, ardından zâid yâ, hemzeden dönüştürülen yâ harfine idgam edilmiştir.
وإن كانَتْ من الذَّرِّ فيجوزُ في وزنها أربعةُ أوجه، أحدُها: فُعْلِيَّة وتَحْتمل هذه الياءُ أَنْ تكونَ للنسَبِ وغَيَّروا الذالَ من الفتحِ إلى الضمِّ كما قالوا في النَسَبِ إلى الدَّهْر: دُهْري وإلى السَّهْل: سُهْلي بضمِّ الدال والسين، وأَنْ تكونَ لغيرِ النسَبِ فتكونُ كقُمْرِيَّة. الثاني: أن يكونَ: فُعِّيْلَة كمُرِّيقَة، والأصلُ: ذُرِّيْرةً، فَقُلِبَتِ الراءُ الأخيرةُ ياءً لتوالي الأمثال، كما قالوا تَسَرَّيْتُ وتَظَنَّيْتُ في تَسَرَّرْتُ وتَظَنَّنْتُ. الثالث: أن تكونَ فُعُّولة كَقُدُّوس وسُبُّوح، والأصلُ: ذُرُّْوَرة، فَقُلِبَتِ الراءُ لِما تقدَّم، فصارَ ذُرُّوْيَة، فاجْتَمَعَ واوٌ وياءٌ، فجاء القلبُ والإدغامُ كما تقدَّم. الرابع: أن تكونَ فُعْلُولة والأصل: ذُرُّوْرَة، فَفُعِلَ بها ما تقدّم في الوجهِ الذي قبله.
Şayet “ez-zerr” (الذَّرّ) kelimesinden geliyorsa, vezninde dört vecih caizdir: Birincisi: “Fu‘liyyetün” (فُعْلِيَّة); bu yâ harfinin nisbet için olması ve Arapların “dehr”e nisbet ederken “dührî” (دُهْري), “sehl”e nisbet ederken dâl ve sîn harflerinin zammesiyle “sühlî” (سُهْلي) dedikleri gibi zâl harfini fethadan zammeye çevirmiş olmaları muhtemel olduğu gibi, nisbet dışı olup “kumriyyetün” (قُمْرِيَّة) gibi olması da muhtemeldir. İkincisi: “Mürrîka” (مُرِّيقَة) gibi “fu‘‘îletün” (فُعِّيْلَة) olmasıdır; aslı “zürrîretün”dür (ذُرِّيْرة), peş peşe gelen benzer harfler sebebiyle son râ harfi yâ'ya dönüştürülmüştür; nitekim “teserrertü” ve “tezannentü” yerine “teserreytü” (تَسَرَّيْتُ) ve “tezanneytü” (تَظَنَّيْتُ) demişlerdir. Üçüncüsü: “Kuddûs” ve “Sübbûh” gibi “fu‘‘ûletün” (فُعُّولة) olmasıdır; aslı “zürruvretün”dür (ذُرُّْوَرة), zikredilen sebepten ötürü râ harfi dönüştürülmüş ve “zürüvyeh” (ذُرُّوْيَة) olmuştur; böylece vâv ile yâ yan yana gelmiş ve daha önce geçen kalp ile idgam gerçekleşmiştir. Dördüncüsü: “Fu‘lûletün” (فُعْلُولة) olmasıdır; aslı “zürrûretün”dür (ذُرُّوْرَة), buna da bir önceki vecihte geçen işlemler uygulanmıştır.
وأمَّا ذِرِّيَّة بكسر الذال فإن كانت مِنْ ذَرَوْتُ فوزنُها فِعِّيْلَة، والأصل: ذِرِّيْوَة، فَأُبْدِلَتِ الواوُ ياءً وأُدْغَمَتْ في الياءِ بعدَها، فإنْ كانَتْ من ذَرَيْتُ فوزنها فِعِّيْلة أيضاً، وإنْ كانَتْ من ذَرَأَ فوزنُها فِعِّيْلة أيضاً كبِطِّيْخة، والأصل ذِرِّيْئَة فَفُعِل فيها ما تقدَّم في المضمومةِ الدالِ، وإن كانَتْ من الذَّرِّ فتحتمل ثلاثة أوجهٍ، أحدُها: أن يكونَ وزنُها فِعْلِيَّة نسبةً إلى الذرّ على غيرِ قياسٍ في المضمومةِ. الثاني: أَنْ تكونَ فِعِّيْلَة، الثالث: أن تكونَ فِعْلِيلَة كحِلْتيت والأصلُ فيها: ذِرِّيْرَة فَفُعِل فيهما ما تقدَّم من إبدالِ الراءِ الأخيرةِ ياءُ والإِدغامِ فيها.
Zâl harfinin kesresiyle “zirriyyet”e (ذِرِّيَّة) gelince: Şayet “zerevtü”den geliyorsa vezni “fi‘‘îletün”dür (فِعِّيْلَة), aslı “zirrîvetün”dür (ذِرِّيْوَة); vâv yâ'ya dönüştürülmüş ve kendisinden sonraki yâ'ya idgam edilmiştir. Şayet “zereytü”den geliyorsa vezni yine “fi‘‘îletün”dür. Şayet “zera'e”den geliyorsa “bıttîha” (بِطِّيْخة) gibi vezni yine “fi‘‘îletün”dür; aslı “zirrî'etün”dür (ذِرِّيْئَة) ve zâl harfi zammeli olanda geçen işlemler aynen buna da uygulanmıştır. Şayet “ez-zerr”den geliyorsa üç vechi muhtemeldir: Birincisi: Zammeli olandaki kıyas dışı kullanıma kıyasla “ez-zerr”e nisbetle vezninin “fi‘liyyetün” (فِعْلِيَّة) olmasıdır. İkincisi: “Fi‘‘îletün” (فِعِّيْلَة) olmasıdır. Üçüncüsü: “Hıltît” (حِلْتيت) gibi “fi‘lîletün” (فِعْلِيلَة) olmasıdır; aslı “zirrîretün”dür (ذِرِّيْرَة) ve her ikisinde de son râ harfinin yâ'ya dönüştürülmesi ve idgam edilmesi şeklinde daha önce geçen işlemler uygulanmıştır.
وأمَّا «ذَرِّيَّة» بفتحِ الذال: فإن كانَتْ مِنْ ذَرَوْتُ أو ذَرَيْتُ فوزنُها: فَعِّيْلَة كسَكِّينة، والأصلُ: ذَرِّيْوَة أو ذَرِّيْيَة، أو فَعُّولة والأصلُ: ذَرُّوْوَة أو ذَرُّوْيَة،
Zâl harfinin fethasıyla “zerriyyet”e (ذَرِّيَّة) gelince: Şayet “zerevtü” veya “zereytü”den geliyorsa vezni “sekîne” (سَكِّينة) gibi “fa‘‘îletün”dür (فَعِّيْلَة); aslı “zerrîvetün” (ذَرِّيْوَة) veya “zerrîyetün”dür (ذَرِّيْيَة); yahut vezni “fa‘‘ûletün”dür ve aslı “zerrûvetün” (ذَرُّوْوَة) veya “zerrûyetün”dür (ذَرُّوْيَة);
فَعُعِل به ما تقدَّم في نَظيرهِ، وإنْ كانَتْ مِنْ ذَرَأَ فوزنُها: إمّا فَعِّيْلَة كسَكِّينة والأصلُ: ذَرِّيْئَة، وإمّا فَعُّولة كخَرُّوبة والأصلُ: ذَرَّوْءةَ ففُعِل به ما تقدَّم في نظيره. وإنْ كانَتْ من الذرّ ففي وَزْنِها أيضاً أربعة أوجهٍ أحدُها فَعْلِيَّة، والياءُ أيضاً تَحْتَمِلُ أَنْ تكونَ للنسَبِ ولم يَشِذُّوا فيه بتغيير كما شّذُّوا في الضم والكسرِ وأَنْ لا يكون نحو: بَرْنِيَّة، الثاني: فَعُّولة كَخرُّوبة والأصلُّ ذَرُّوْرَة، الثالث: فَعِّلية كسَكِّينة والأصلُ: ذَرِّيْرَة، الرابع: فَعْلُولة كبَكُّولَة والأصلُ: ذَرُّوْرَة أيضاً فَفُعِل به ما تقدَّم في نظيره، من إبدالِ الراءِ الأخيرةِ وإدغامِ ما قبلَها فيها وكُسِرَتِ الذالُ اتباعاً. وبهذا الضبطِ الذي فعلتُه اتَّضح القولُ في هذه اللفظةِ لغةً واشتقاقاً وتصريفاً، فإنَّ الناس قد استشكلوا هذه اللفظةَ بالنسبةِ لما ذكرْتُ، وغلِط أكثرهُم في تصريفِها بالنسبةِ إلى الأعمال التي قَدَّمْتُها والحمد لله.
buna da benzerinde geçen işlemler uygulanmıştır. Şayet “zera'e”den geliyorsa vezni: ya “sekîne” gibi “fa‘‘îletün”dür ve aslı “zerrî'etün”dür (ذَرِّيْئَة), ya da “harrûbe” (خَرُّوبة) gibi “fa‘‘ûletün”dür ve aslı “zerrû'etün”dür (ذَرَّوْءةَ); buna da benzerinde geçen işlemler uygulanmıştır. Şayet “ez-zerr”den geliyorsa vezninde yine dört vecih vardır: Birincisi: “Fa‘liyyetün”dür (فَعْلِيَّة); yâ harfinin nisbet için olması ve zamme ile kesrede şâzz yaptıkları gibi bunda bir değişiklikle şâzz kılmamış olmaları muhtemel olduğu gibi, “berniyyeh” (بَرْنِيَّة) gibi nisbet için olmaması da muhtemeldir. İkincisi: “Harrûbe” gibi “fa‘‘ûletün”dür, aslı “zerrûretün”dür (ذَرُّوْرَة). Üçüncüsü: “Sekîne” gibi “fa‘‘îletün”dür, aslı “zerrîretün”dür (ذَرِّيْرَة). Dördüncüsü: “Bekkûle” (بَكُّولَة) gibi “fa‘lûletün”dür, aslı yine “zerrûretün”dür (ذَرُّوْرَة); buna da son râ harfinin dönüştürülmesi, kendisinden öncekinin ona idgam edilmesi ve zâl harfinin tebeiyyet sebebiyle kesrelenmesi şeklinde benzerinde geçen işlemler uygulanmıştır. Yaptığım bu zabt ile bu lafız hakkındaki söz; lügat, iştikak ve sarf bakımından açıklığa kavuşmuştur. Zira insanlar zikrettiğim hususlara nisbetle bu lafzı müşkül görmüşler ve sunduğum işlemlere nisbetle sarfında çoğunlukla hata etmişlerdir; Allah'a hamdolsun.
وأمَّا مَنْ بناها على فَعْلَة مثلَ جَفْنَة فإنها عنده من ذَرَيْتُ. والذُّرِّيَّةُ: النَّسْلُ يقع على الذكور والإِناث والجمع الذَراري، وزعم بعضُهم أنها تقع على الآباء كوقوعِها على الأبناء مستدلاً بقوله {وَآيَةٌ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الفلك المشحون} [يس: ٤١] يعني نوحاً ومَنْ معه وسيأتي ذلك في موضِعِه.
Onu “cefnetün” (جَفْنَة) gibi “fa‘letün” vezninde kuran kimseye göre ise kelime “zereytü”dendir. Zürriyet (الذُّرِّيَّة): Nesil demektir; erkeklere de dişilere de kullanılır, çoğulu “zerârî”dir (الذَراري). Bazıları, {وَآيَةٌ لَّهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الفلك المشحون} “Onlar için bir delil de, onların zürriyetlerini o dolu gemide taşımış olmamızdır” [Yâsîn: 41] kavlini -yani Nûh ve beraberindekileri- delil getirerek zürriyetin çocuklara dendiği gibi babalara da dendiğini iddia etmişlerdir; bu husus kendi yerinde gelecektir.
قوله: {قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظالمين} الجمهورُ على نصبِ «الظالمين» مفعولاً و «عَهْدي» فاعلٌ، أي: لا يَصِلُ عهدي إلى الظالمين فيدرِكَهم. وقرأ قتادة والأعمش وأبو رجاء/: «والظالمون» بالفاعلية، و «عهدي»
Yüce Allah'ın: {قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظالمين} “[Allah] buyurdu ki: Ahdim zalimlere erişmez” kavli: Cumhur, “ez-zâlimîn” (الظَّالِمِينَ) kelimesinin mef‘ûl olarak nasbı ve “ahdî” (عَهْدِي) kelimesinin fâil olması [üzere okumuştur]; yani “Ahdim zalimlere ulaşıp onları kapsamaz” demektir. Katâde, el-A‘meş ve Ebû Recâ ise “ve'z-zâlimûne” (وَالظَّالِمُونَ) şeklinde fâil olarak ref‘ ile,
مفعولٌ به، والقراءتان ظاهرتان، إذ الفعلُ يَصِحُّ نسبتُه إلى كلٍّ منهما فإنَّ مَنْ نالَكَ فقد نِلْتَه. والنَّيْلُ: الإدراك وهو العَطاءُ أيضاً، نال ينال نَيْلاً فهو نائل.
“ahdî” kelimesini de mef‘ûlün bih olarak okumuşlardır. İki kıraat de açıktır; zira fiilin her ikisine de nisbet edilmesi sahihtir; çünkü sana erişen kimseye sen de erişmiş olursun. Neyl (النَّيْل): Ulaşmak/erişmektir, aynı zamanda “ihsan/bağış” demektir; “nâle yenâlü neylen fe-hüve nâilün” şeklinde kullanılır.
قوله تعالى: {وَإِذْ جَعَلْنَا البيت} : «إذ» عَطْفٌ على «إذْ» قبلَها، وقد تقدَّم الكلامُ فيها، و «جَعَلْنا» يحتمل أن يكونَ بمعنى «خَلَقَ» و «وَضَعَ» فيتعدَّى لواحدٍ وهو «البَيْت» ، ويكون «مَثَابةً» نصباً على الحالِ، وأن يكونَ بمعنى صَيَّر فيتعدَّى لاثنين، فيكون «مثابةً» هو المفعولُ الثاني.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ جَعَلْنَا البيت} “Hani Beyt'i kılmıştık...” kavli: “İz” (إِذْ), kendisinden önceki “iz”e matuftur; onun hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. “Cealnâ” (جَعَلْنَا) fiilinin “yarattı” (halaka) ve “yerleştirdi/koydu” (vada‘a) anlamında olup tek mef‘ûle geçişli olması muhtemeldir ki o da “el-beyt”tir (البَيْت) ve “mesâbeten” (مَثَابَةً) hâl olarak mansub olur; yahut “dönüştürdü/yaptı” (sayyere) anlamında olup iki mef‘ûl alması muhtemeldir ki bu takdirde “mesâbeten” ikinci mef‘ûl olur.
والأصلُ في «مَثَابة» مَثْوَبة، فَأُعِلَّ بالنقلِ والقلبِ، وهل هو مصدرٌ أو اسمُ مكانٍ قولان؟ وهل الهاءُ فيه للمبالغةِ كعَلاَّمة ونسَّابة لكثرةِ مَنْ يَثُوب إليه أي يرجع أو لتأنيث المصدرِ كمقامة أو لتأنيثِ البقعة؟ ثلاثةُ أقوال، وقد جاء حَذْفُ هذه الهاءِ قال ورقة بن نوقل:
“Mesâbe” (مَثَابة) kelimesinin aslı “mesvebe”dir (مَثْوَبة); nakil ve kalp yoluyla i‘lâl yapılmıştır. Masdar mı yoksa ism-i mekân mı olduğu konusunda iki görüş vardır. Buradaki hâ (tâ-i te'nîs) harfinin, oraya dönen yani tekrar gelen kimselerin çokluğundan ötürü “allâme” ve “nessâbe” kelimelerindeki gibi mübalağa için mi, “makâme” kelimesindeki gibi masdarı müennes kılmak için mi, yoksa mekânı (el-buk‘a) müennes kılmak için mi olduğu hususunda üç görüş vardır. Bu hâ harfinin hazfedilerek kullanıldığı da vaki olmuştur; Varaka b. Nevfel şöyle demiştir:
٧١٢ - مَثَابٌ لأَفْناءِ القبائلِ كلِّها ... تَخُبُّ إليها اليَعْمَلاتُ الذَّوامِلُ
712 - Bütün kabile fırkaları için bir sığınak ve toplanma yeridir ... Güçlü ve hızlı develer ona doğru koşar.
وقال:
[Şair] şöyle demiştir:
٧١٣ - جَعَلَ البيتَ مثاباً لهُمُ ... ليس منه الدهرَ يَقْضُون الوطَرْ
713 - Beyt'i onlar için bir toplanma ve dönüş yeri kıldı ... Oradan ömür boyu arzularını bitirip ayrılmazlar.
وهل معناه من ثابَ يَثُوب أي: رَجَع، أو من الثوابِ الذي هو الجزاء؟ قولان أظهرُهما أوَّلُهما. وقرأ الأعمش وطلحة: «مَثَابَاتٍ» جَمْعاً، ووجهُه أنه مثابةٌ لكلِّ واحدٍ من الناس.
Bunun anlamının, “döndü” manasına gelen “sâbe yesûbü”den (ثَابَ يَثُوبُ) mi yoksa karşılık demek olan “sevâb”dan (الثَّوَاب) mı geldiği konusunda iki görüş vardır; bunların en açığı birincisidir. el-A‘meş ve Talha, [kelimeyi] çoğul olarak “mesâbâtin” (مَثَابَاتٍ) şeklinde okumuşlardır; bunun gerekçesi de oranın insanlardan her biri için bir “mesâbe” (dönüş/toplanma yeri) olmasıdır.
قوله: {لِّلنَّاسِ} فيه وجهان، أحدُهما: أنه متعلِّقٌ بمحذوفٍ لأنه صفةٌ لمثابة ومَحَلُّه النصبُ. والثاني: أنه متعلِّقٌ بجَعَلَ أي: لأجلِ الناسِ يعني مناسكَهم.
Yüce Allah'ın: {لِّلنَّاسِ} “İnsanlar için” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: “Mesâbeten” kelimesinin sıfatı olduğu için mahzûf [bir kelimeye] mütealliktir ve mahalli nasbdır. İkincisi: “Ceale” fiiline mütealliktir; yani “insanlar için, yani onların ibadetleri/menâsiki için [kıldık]” demektir.
قوله: {وَأَمْناً} فيه وجهان، أحدُهما: أنه عَطْفٌ على «مَثَابة» وفيه التأويلاتُ المشهورةُ: إمَّا المبالغةُ في جَعْلِه نفس المصدر، وإمَّا على حَذْفِ مضافٍ أي: ذا أَمْن، وإمَّا على وقوعِ المصدرِ موقعَ اسمِ الفاعل أي: آمِنَاً، على سبيل المجاز كقوله: «حَرَماً آمِناً» . والثاني: أنه معمولٌ لفعلٍ محذوفٍ تقديرُه: وإذ جَعَلْنَا البيتَ مثابةً فاجْعَلوه آمِناً لا يعتدي فيه أحدٌ على أحد. والمعنى: أن الله جَعَلَ البيتَ محترماً بحكمه، وربما يُؤَيَّد هذا بقراءَةِ: «اتَّخِذُوا» على الأمرِ فعلى هذا يكونُ «وأَمْناً» وما عَمِل فيه من باب عطفِ الجملِ عُطِفَت جملةٌ أمريةٌ على خبريةٍ، وعلى الأول يكون من عطف المفردات.
Yüce Allah'ın: {وَأَمْناً} “Ve güvenli [bir yer kılmıştık]” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: “Mesâbeten” kelimesine matuftur ve bunda meşhur teviller bulunmaktadır: Ya [mekânın bizzat kendisini] masdarın kendisi kılmak suretiyle mübalağa için, ya “güvenlik sahibi” (zâ emn) takdirinde bir muzâfın hazfi üzere, ya da {حَرَماً آمِناً} “Güvenli bir harem” kavlinde olduğu gibi mecaz yoluyla masdarın ism-i fâil yerine yani “âminen” (güvenli) manasında vaki olması üzeredir. İkincisi ise mahzûf bir fiilin ma‘mûlü olmasıdır ki takdiri şöyledir: “Hani Beyt'i bir dönüş yeri kıldık, o halde siz de onu hiç kimsenin kimseye saldırmayacağı güvenli [bir yer] kılın/yapın.” Anlamı şudur: Allah, hükmüyle Beyt'i hürmetli/saygın kılmıştır. Bu [görüş], emir lafzıyla okunan “ittehizû” (اتَّخِذُوا) kıraatiyle de teyit edilebilir; buna göre “ve emnen” ile onda amel eden lafız, cümlelerin atfı kabilinden olur ve emir cümlesi haber cümlesine matuf kılınmış olur. Birinci veche göre ise tekil kelimelerin (müfredâtın) atfından olur.
قوله: {واتخذوا} قرأ نافعٌ وابنُ عامر: «واتَّخذوا» فعلاً ماضياً على لفظ الخبر، والباقون على لفظِ الأمرِ. فأمَّا قراءةُ الخبرِ ففيها ثلاثةُ أوجهٍ: أحدُها: أنه معطوفٌ على «جَعَلْنا» المخفوض ب «إذ» تقديراً فيكون الكلامُ جملةً واحدةً. الثاني: أنه معطوفٌ على مجموعِ قولِه: «وإذ جَعَلْنا» فيحتاجُ إلى تقديرِ «إذ» أي: وإذ اتخذوا، ويكون الكلامُ جملتين. الثالث: ذكره أبو البقاء أن يكونَ معطوفاً على محذوفٍ تقديرُه: فثابوا واتخذوا.
Yüce Allah'ın: {واتخذوا} “[Siz de] edinin” kavli: Nâfi‘ ve İbn Âmir, haber lafzıyla mazi fiil olarak “ve'ttehazû” (وَاتَّخَذُوا) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise emir lafzıyla okumuştur. Haber kıraatine gelince, bunda üç vecih vardır: Birincisi: “İz” ile takdiren mecrûr olan “cealnâ” üzerine matuf olmasıdır, bu durumda kelam tek bir cümle olur. İkincisi: “Ve iz cealnâ” kavlinin tamamına matuf olmasıdır; bu takdirde bir “iz” takdirine ihtiyaç duyulur, yani “ve hani edindiler” (ve iz'ittehazû) demek olur ve kelam iki cümle haline gelir. Üçüncüsü: Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiğine göre, “böylece döndüler ve edindiler” (fe-sâbû ve'ttehazû) takdirinde mahzûf bir kelimeye matuf olmasıdır.
وأمَّا قراءةُ الأمرِ ففيها أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أنَّها عَطفٌ على «اذكروا» إذا قيل بأنَّ الخطابَ هنا لبني إسرائيل، أي: اذكروا نعمتي واتخذوا. والثاني:
Emir kıraatine gelince, bunda dört vecih vardır: Birincisi: Burada hitabın İsrâiloğulları'na olduğu söylendiği takdirde {اذكروا} üzerine matuf olmasıdır; yani “Nimetimi hatırlayın ve edinin” demektir. İkincisi:
أنها عطفٌ على الأمر الذي تَضَمَّنه قولُه: «مثابةً» كأنه قال: ثُوبوا واتَّخِذوا، ذكرَ هذين الوجهين المهدوي.
Yüce Allah'ın “mesâbeten” kavlinin içerdiği emir üzerine matuf olmasıdır; sanki “Oraya dönün ve edinin” demiştir. Bu iki vechi el-Mehdevî zikretmiştir.
الثالث: أنه معمولٌ لقولٍ محذوفٍ أي: وقُلْنا اتَّخِذوا إن قيل بأنَّ الخطابَ لإِبراهيمَ وذرّيَّتِه أو لمحمدٍ ﵇ وأمَّتِه. الرابع: أن يكونَ مستأنفاً ذكرَه أبو البقاء.
Üçüncüsü: Hitabın İbrâhim'e ve zürriyetine yahut Muhammed aleyhisselâm'a ve ümmetine olduğu söylendiği takdirde, mahzûf bir sözün (kavl) ma‘mûlü olmasıdır; yani “ve edinin dedik” (ve kulne'ttehizû) takdirindedir. Dördüncüsü: Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir.
قوله: {مِن مَّقَامِ} في «مِنْ» ثلاثة أوجه: أحدُها: أنها تبعيضيةٌ وهذا هو الظاهرُ. الثاني: أنها بمعنى في. الثالث: أنها زائدةٌ على قولِ الأخفش. وليسا بشيء. والمَقامُ هنا مكانُ القيامِ، وهو يَصْلُح للزمانِ والمصدر أيضاً واصلُه: «مَقْوَم» فأُعِلَّ بنَقْلِ حركةِ الواوِ إلى الساكنِ قبلَها وقَلْبِها ألفاً، ويُعَبَّرُ به عن الجماعةِ مجازاً كما يُعَبَّر عنهم بالمجلسِ قال زهير:
Yüce Allah'ın: {مِن مَّقَامِ} “Makamından...” kavlindeki “min” (مِنْ) edatında üç vecih vardır: Birincisi: Teb‘îz (kısmîlik) ifade etmesidir ki zâhir olan budur. İkincisi: “Fî” (içinde/de-da) anlamında olmasıdır. Üçüncüsü: el-Ahfeş'in görüşüne göre zâid olmasıdır; fakat [son ikisi] bir değer taşımaz. Buradaki “el-makâm” (المَقَام), durma yeridir (mekânu'l-kıyâm); zaman ve masdar için de kullanılmaya elverişlidir. Aslı “makvem”dir (مَقْوَم); vâv'ın harekesinin kendisinden önceki sâkine nakledilmesi ve vâv'ın elife kalbedilmesiyle i‘lâl yapılmıştır. Meclis kelimesiyle topluluğun kastedilmesi gibi, bununla da mecazen topluluk kastedilir; Züheyr şöyle demiştir:
٧١٤ - وفيهمْ مَقاماتٌ حِسانٌ وجوهُهمْ ... وأَنْدِيَةٌ يَنْتابُها القولُ والفِعْلُ
714 - Onların arasında yüzleri güzel meclisler/topluluklar ... Ve söz ile eylemin uğrak yeri olan kulüpler vardır.
قوله: {مُصَلًّى} مفعولُ «اتَّخِذُوا» ، وهو هنا اسمُ مكانٍ أيضاً، وجاءَ في التفسير بمعنى قِبْلة. وقيل: هو مصدرٌ: فلا بُدَّ من حَذْفِ مضافٍ أي: مكانَ صلاة، وألفهُ منقلبةٌ عن واوٍ، والأصلُ: «مُصَّلَّوَ» لأنَّ الصلاةَ من ذواتِ الواوِ كما تقدَّم أولَ الكتابِ.
Yüce Allah'ın: {مُصَلًّى} “Namazgâh” kavli: “İttehizû” (اتَّخِذُوا) fiilinin mef‘ûlüdür; burada da ism-i mekândır ve tefsirde “kıble” anlamında da gelmiştir. Masdar olduğu da söylenmiştir; bu durumda bir muzâfın hazfi zorunludur, yani “namaz yeri” (mekâne salâtin) demektir. Elifi vâvdan dönüştürülmüştür; aslı “musallav”dır (مُصَلَّو); zira kitabın başında geçtiği üzere salât (namaz) kelimesi vâvlı köktendir.
قوله: {وَإِسْمَاعِيلَ} إسماعيل عَلَمٌ أعجميٌّ وفيه لغتان: اللام والنونُ وعليه قولُ الشاعر:
Yüce Allah'ın: {وَإِسْمَاعِيلَ} “Ve İsmâil'e de...” kavli: İsmâil acemî (Arapça kökenli olmayan) bir özel isimdir. Onda iki lügat (söyleyiş) vardır: Lâm ile [İsmâîl] ve nûn ile [İsmâîn]; şairin şu sözü de bunun üzeredir:
٧١٥ - قال جواري الحَيِّ لمَّا جِينا ... هذا وربِّ البيتِ إسماعينا
715 - Mahallenin cariyeleri geldiğimizde dediler ki: ... “Beyt'in Rabbine andolsun ki bu İsmâîn'dir!”
ويجمع على: سَماعِلة وسَماعيل وأساميع. ومن أَغْرَبِ ما نُقِلَ في التسمية به أنَّ إبراهيمَ ﵇ لمَّا دعا الله أَنْ يرزقَه ولداً كان يقول: اسْمَعْ إيل اسْمَعْ إيل، وإيل هو الله تعالى فَسَمَّى ولدُه بذلك.
Çoğulu Semâ‘ile (سَمَاعِلَة), Semâ‘îl (سَمَاعِيل) ve Esâmî‘ (أَسَامِيع) şeklinde gelir. Bu isimle isimlendirilmesi hakkında nakledilen en ilginç rivayet şudur: İbrâhim aleyhisselâm, Allah'a kendisine bir çocuk rızıklandırması için dua ettiğinde “İsma‘ Îl, İsma‘ Îl” (Ey Îl, işit!) diyordu; “Îl” ise Yüce Allah'tır. Böylece çocuğuna bu adı vermiştir.
قوله: {أَن طَهِّرَا} يَجوزُ في «أَنْ» وَجْهان، أحدُهما أنَّها تفسيريةٌ لجملةِ قولِه: «عِهِدْنا» فإنَه يتضمَّنُ معنى القولِ لأنَّه بمعنى أَمَرْنا أو وَصَّيْنا فهي بمنزلةِ «أي» التي للتفسيرِ، وشرطُ «أَنْ» التفسيريةِ أَنْ تَقَعَ بعدما هو بمعنى القولِ لا حروفِه. وقال أبو البقاء: «والمفسِّرةُ تقعُ بعد القولِ وما كان في معناه. وقد غَلِطَ في ذلك، وعلى هذا فلا محلَّ لها من الإِعرابِ. والثاني: أن تكونَ مصدريةً وخَرَجَتْ عن نظائرِها في جوازِ وَصْلِها بالجملةِ الأمريَّة قالوا:» كتبْتُ إليه بأَنْ قُمْ «وفيها بحثٌ ليس هذا موضعَه، والأصلُ: بأَنْ طَهِّرا، ثم حُذِفَتِ الباءُ فيَجيءُ فيها الخلافُ المشهورُ من كونِها في محل نصبِ أو خفضٍ. و» بيتي «مفعولٌ به أُضيف إليه تعالى تشريفاً. والطائفُ اسم فاعلٍ من طَاف يَطُوف، ويقال: أَطَاف رباعياً، قال:
Yüce Allah'ın: {أَن طَهِّرَا} “İkiniz temizleyin diye...” kavli: “En” (أَنْ) edatında iki vecih caizdir: Birincisi: {عَهِدْنَا} kavlinin cümlesi için tefsîriyye olmasıdır; zira bu ifade “emrettik” veya “tavsiye ettik” manasında olduğu için söz (kavl) anlamı içermektedir; dolayısıyla tefsir için olan “ey” (أَيْ) mesabesindedir. Tefsîriyye olan “en” edatının şartı ise, sözün bizzat harflerinden değil, manasından sonra gelmesidir. Ebü'l-Bekâ: “Tefsir edici [en], sözden (kavl) ve onun manasında olandan sonra gelir” demiştir; ancak bu konuda yanılmıştır. Buna göre onun irabtan mahalli yoktur. İkincisi: Masdariyye olmasıdır ve emir cümlesine sıla olabilme cevazı yönüyle benzerlerinden ayrılmıştır; nitekim “Ona kalk diye yazdım” (ketebtü ileyhi bi-en kum) derler. Bunda burada yeri olmayan bir inceleme vardır. Aslı “bi-en tahhirâ”dır (بِأَنْ طَهِّرَا), sonra bâ harfi hazfedilmiştir; dolayısıyla onun mahallen mansub mu yoksa mecrûr mu olduğu hususunda meşhur ihtilaf ortaya çıkar. “Beytî” (بَيْتِيَ) mef‘ûlün bih olup şereflendirme gayesiyle Yüce Allah'a izafe edilmiştir. “Et-Tâif” (الطَّائِفُ), “tâfe yetûfü” (طَافَ يَطُوفُ) fiilinin ism-i fâilidir; rubâî olarak “etâfe” (أَطَافَ) şeklinde de söylenir; [şair] şöyle demiştir:
٧١٦ - أَطَافَتْ به جَيْلانُ عند قِطاعِه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
716 - Ceylân, sürünün kesilip ayrıldığı vakitte onun etrafında dolaştı ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وهذا من باب فَعَل وأَفْعَل بمعنىً. والعُكوفُ لغةً: اللزومُ والَّلْبثُ، قال:
Bu, aynı manada “fe‘ale” (فَعَلَ) ve “ef‘ale” (أَفْعَلَ) babındandır. Ukûf (العُكُوف) kelimesi sözlükte: Bir yere bağlanıp kalmak ve ikamet etmektir; [şair] şöyle demiştir:
٧١٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . ... عليه الطيرُ ترقبُه عُكوفا
717 - . . . . . . . . . . . . . . . . ... Kuşlar üzerine konup bekleyerek başında durur.
وقال:
[Şair] yine şöyle demiştir:
٧١٨ - عَكْفَ النَّبِيطِ يَلْعَبُون الفَنْرَجا ... ويقال: عَكَفَ يَعْكُف ويعكِف، بالفتحِ في الماضي والضمِّ والكسرِ في المضارع، وقد قُرِىء بهما. و» السجودُ «يجوز فيه وجهان، أحدُهُما: أنه جمع ساجِد نحو: قاعِد وقُعود، وراقِد ورُقُود، وهو مناسبٌ لِما قبله. والثاني: أنه مصدرٌ نحو: الدُّخول والقُعُود، فعلى هذا لا بُدَّ من حَذْفِ مضافٍ أي: ذوي السجودِ ذكرَه أبو البقاء.
718 - Fenrec oyununu oynayan Nabatîlerin toplanıp bekleşmesi gibi ... [Arapçada] mazide fetha, muzaride ise damme ve kesre ile “akefe ya‘küfü” ve “ya‘kifü” denir; her iki vecihle de okunmuştur. “Es-Sücûd” (السُّجُودِ) kelimesinde iki vecih caizdir: Birincisi: “Kâid-kuûd” (قَاعِد - قُعُود) ve “râkid-rukûd” (رَاقِد - رُقُود) gibi “sâcid” (سَاجِد) kelimesinin çoğulu olmasıdır; bu da kendisinden öncekine uygundur. İkincisi: “Ed-Duhûl” (الدُّخُول) ve “el-kuûd” (القُعُود) gibi masdar olmasıdır; buna göre bir muzâfın hazfi zorunludur, yani “secde sahipleri” (zevi's-sücûd) demektir; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir.
وعَطَفَ أحد الوصفينِ على الآخر في قوله: الطائفين والعاكفين لتباينِ ما بينهما، ولم يَعْطِفْ إحدى الصفتينِ على الأخرى في قوله: الرُّكَّعِ السجودِ، لأنَّ المرادَ بهما شيءٌُ واحدٌ وهو الصلاةُ إذ لو عَطَفَ لَتُوُهِّم أنَّ كلَّ واحدٍ منهما عبادةٌ على حِيالها، وجَمَعَ صفتين جَمْع سلامة وأُخْرَيَيْنِ جمع تكسيرٍ لأجلِ المقابلةِ وهو نوعٌ من الفَصاحةِ، وأخَّر صيغةَ فُعول على فُعَّلَ لأنها فاصلة.
{الطائفين والعاكفين} kavlinde aralarındaki farklılıktan ötürü vasıflardan birini diğerine atfetmiş; {الرُّكَّعِ السجودِ} kavlinde ise iki sıfattan birini diğerine atfetmemiştir; zira bunlarla kastedilen şey tek bir şey olup o da namazdır; çünkü eğer atfetseydi, her birinin başlı başına müstakil birer ibadet olduğu vehmedilirdi. Karşılıklılık (mukabele) sağlamak amacıyla sıfatlardan ikisini kurallı çoğul (cem‘-i selâme), diğer ikisini ise kuralsız çoğul (cem‘-i teksîr) olarak getirmiştir ki bu bir tür fesahattir. “Fu‘ûl” (فُعُول) sîgasını fâsıla (ayet sonu uyumu) olduğu için “fu‘‘al” (فُعَّل) sîgasından sonraya bırakmıştır.
قوله تعالى: {اجعل هذا بَلَداً آمِناً} : الجَعْلُ هنا بمعنى التصيير فيتعدَّى لاثنين ف «هذا» مفعولٌ أولُ و «بلداً» مفعولٌ ثانٍ، والمعنى: اجْعَلْ هذا البلدَ أو هذا المكانَ. و «آمناً» صفةٌ أي ذا أَمْن نحو: «عيشةٌ راضيةٌ» أو آمِناً مَنْ فِيه نحو: ليلةٌ نائمٌ. / والبلدُ معروفٌ وفي تسميته قولان، أحدُهما: أنه مأخوذُ من البَلْدِ. والبَلْدُ في الأصل: الصَّدْر يقال: وضَعَتِ الناقةُ بَلْدَتها إذا
Yüce Allah'ın: {اجعل هذا بَلَداً آمِناً} “Burayı güvenli bir belde kıl...” kavli: Buradaki “el-ca‘l” (الجَعْلُ), dönüştürmek (tasyîr) anlamındadır ve iki mef‘ûl alır; “hâzâ” (هَذَا) birinci mef‘ûl, “beleden” (بَلَداً) ise ikinci mef‘ûldür. Anlamı: “Şu beldeyi veya şu mekânı [güvenli] kıl” demektir. “Âminen” (آمِناً) ise [beldenin] sıfatıdır; yani {عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ} kavlinde olduğu gibi “güvenlik sahibi” yahut “leylen nâimün” (uyuyan gece) ifadesinde olduğu gibi “içindekilerin güvende olduğu” demektir. Belde (el-beled) kelimesi bilinmektedir. Bu şekilde isimlendirilmesinde iki görüş vardır: Birincisi: “El-beld”den (البَلْد) alınmış olmasıdır; “el-beld” asılda “göğüs” demektir. Nitekim deve çöktüğünde göğsünü yere koyduğu için “vada‘ati'n-nâkatu beldetehâ” denir.
بَرَكَتْ أي: صدرَها، والبَلَدُ صدرُ القُرى فسُمِّي بذلك. والثاني: أنَّ البلدَ في الأصل الأثَرُ ومنه: رجلٌ بَليد لتأثير الجهل فيه، وقيل لِبَرْكَةِ البعيرِ «بَلْدَة» لتأثيرِها في الأرض إذا بَرَك قال:
Yani göğsünü [koydu demektir]. Beled de köylerin/yerleşimlerin göğsü (merkezi) mesabesindedir, bundan dolayı bu ad verilmiştir. İkincisi: Beled asılda “iz/eser” demektir; cehaletin kendisinde iz bırakmasından dolayı [anlayışsız adama] “racülün belîd” (رَجُلٌ بَلِيد) denmesi de bundandır. Devenin çöktüğü yere de, çöktüğünde yerde bıraktığı izden dolayı “beldah” denilmiştir; [şair] şöyle demiştir:
٧١٩ - أُنِيخَتْ فأَلْقَتْ بَلْدَةً فوق بلْدةٍ ... قليلٌ بها الأصواتُ إلاَّ بُغامُها
719 - Çöktürüldü de göğsünü/yerini bir yerin üstüne bıraktı ... Böğürtüsü dışında seslerin pek az çıktığı bir yerde.
قوله: {مَنْ آمَنَ} بدلُ بعضٍ من كل وهو «أهلَه» ولذلك عادَ فيه ضميرٌ على المُبْدَلِ منه، و «مِنْ» في «مِن الثمرات» للتبعيضِ. وقيل: للبيانِ، وليس بشيءٍ إذ لم يتقدَّمُ مُبْهَمٌ يبيَّنُ بها.
Yüce Allah'ın: {مَنْ آمَنَ} “İman eden kimseleri...” kavli: “Ehlehû” (أَهْلَهُ) kelimesinden bedel-i ba‘z-ı küldür (bütünden parça bedeli); bu yüzden onda mübdelün minhe dönen bir zamir yer almıştır. {مِن الثمرات} kavlindeki “min” (مِنْ) ise teb‘îz (kısmîlik) içindir. Beyan (açıklama) için olduğu da söylenmiştir; ancak kendisiyle açıklanacak kapalı bir lafız önce geçmediği için bu bir değer taşımaz.
قولُه: {وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ} يجوزُ في «مَنْ» ثلاثة أوجه، أحدها: أن تكونَ موصولةً، وفي محلِّها حينئذٍ وجهان، أحدُهما: أنَّها في محلِّ نصبٍ بفعلٍ محذوفٍ تقديرُه، قال اللهُ وأرزقُ مَنْ كَفَرَ، ويكونُ «فأمتِّعُه» معطوفاً على هذا الفعلِ المقدَّرِ. والثاني من الوجهين: أن يكونَ في محلِّ رفعٍ بالابتداء و «فأمتِّعُه» الخبرَ، دَخَلَت الفاءُ في الخبرِ تشبيهاً له بالشرطِ، وسيأتي أنَّ أبا البقاء يمنعُ هذا والردُّ عليه. الثاني من الثلاثةِ الأوجهِ: أن تكونَ نكرةً موصوفةً ذكرَه أبو البقاء، والحكمُ فيها ما تقدَّم من كونِها في محلِّ نصبٍ أو رفع. الثالث: أن تكونَ شرطيةً ومحلُّها الرفعُ على الابتداءِ فقط، و «فأمتِّعُه» جوابُ الشرط.
Yüce Allah'ın: {وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ} “Kim de inkâr ederse onu faydalandırırım...” kavlindeki “men” (مَنْ) edatında üç vecih caizdir: Birincisi: Mevsûle olmasıdır; bu takdirde onun mahallinde iki vecih vardır: Birincisi: “Allah buyurdu ki: İnkâr edeni de rızıklandırırım” takdirinde mahzûf bir fiille mahallen mansub olmasıdır; “fe-umetti‘uhû” da bu takdir edilen fiile matuf olur. İki vecihten ikincisi: İbtidâ (mübteda) olarak mahallen merfû olması, “fe-umetti‘uhû”nun da haber olmasıdır; haber şarta benzediği için başına fâ dahil olmuştur. Ebü'l-Bekâ'nın bunu caiz görmediği ve ona verilen cevap ileride gelecektir. Üç vecihten ikincisi: Nekre-i mevsûfe olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir; hakkındaki hüküm mahallen mansub veya merfû olma hususunda daha önce geçen gibidir. Üçüncüsü: Şartiyye olmasıdır; bu durumda mahalli sadece ibtidâ üzere ref‘tir ve “fe-umetti‘uhû” şartın cevabıdır.
ولا يجوزُ في «مَنْ» في جميع وجوهِها أَنْ تكونَ منصوبةً على الاشتغال، أمَّا إذا كانَتْ شرطاً فظاهرٌ لأنَّ الشرطيةَ إنما يفسِّر عاملَها فعلُ الشرطِ لا الجزاءُ، وفعلُ الشرطِ هنا غيرُ ناصبٍ لضميرِها بل رافعُه، وأمَّا إذا كانت موصولةً فلأنَّ
“Men” edatının bütün bu vecihlerinde iştigâl üzere mansub olması caiz değildir. Şartiyye olduğu zaman [mansub olamayacağı] açıktır; çünkü şart edatının amilini ceza (cevap) değil, sadece şart fiili tefsir eder; buradaki şart fiili ise onun zamirini nasbedici değil, bilakis ref‘ edicidir. Mevsûle olduğu takdirde ise şundan dolayıdır:
الخبرَ الذي هو «فأمتِّعه» شبيهٌ بالجَزاء ولذلك دَخَلَتْه الفاءُ، فكما أن الجزاءَ لا يفسِّر عاملاً فما أشبهَه أَوْلى بذلك، وكذا إذا كانَتْ موصوفةً فإنَّ الصفةَ لا تُفَسِّرُ. وقال أبو البقاء: «لا يجوزُ أن تكونَ» مَنْ «مبتدأ و» فأمتِّعُه «الخبرَ، لأنَّ» الذي «لا تدخُل الفاءُ في خبرها إلا إذا كان الخبرُ مُسْتَحِقَّاً بالصلةِ نحو: الذي يأتيني فله درهمٌ، والكفرُ لا يَسْتَحِقُّ به التمتُّعُ، فإنْ جَعَلْتَ الفاءَ زائدةً على قولِ الأخفش جازَ، أو [جعلت] الخبرَ محذوفاً و» فأمتِّعُه «دليلاً عليه جاز، تقديرُه: ومَنْ كَفَرَ أرزُقُه فَأمتِّعه.
“Fe-umetti‘uhû” olan haber cezaya (şart cevabına) benzemektedir, bu yüzden başına fâ dahil olmuştur; ceza nasıl ki bir amili tefsir edemezse, ona benzeyen de buna evleviyetle [uygun düşmez]. Aynı şekilde mevsûfe olduğu takdirde de sıfat tefsir edici olamaz. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: “'Men'in mübteda, 'fe-umetti‘uhû'nun haber olması caiz değildir; çünkü haber ancak sıla sebebiyle hak edilmişse 'ellezî'nin haberine fâ dahil olur; 'Bana gelen kimseye bir dirhem vardır' (ellezî ye'tînî fe-lehû dirhemün) örneğinde olduğu gibi. Küfür ile ise nimetten faydalanma hak edilmez. Şayet el-Ahfeş'in görüşüne göre fâ'yı zâid kılarsan caiz olur; yahut haberi mahzûf kılıp 'fe-umetti‘uhû'yu ona delil yaparsan caiz olur; takdiri şöyledir: 'Kim de inkâr ederse onu rızıklandırırım, sonra da faydalandırırım' (ve men kefera erzukhu fe-umetti‘uhû).
ويجوز أَنْ تكونَ «مَنْ» شرطيةً والفاءُ جوابَها. وقيل: الجوابُ محذوفٌ تقديرُه: ومَنْ كَفَرَ أرزُقْ، و «مَنْ» على هذا رفعٌ بالابتداءِ، ولا يجوزُ أَنْ تكونَ منصوبةً لأن أداةَ الشرطِ لا يَعْمل فيها جوابُها بل فعلُ الشرطِ «. انتهى.
'Men'in şartiyye, fâ'nın [bulunduğu cümlenin de] onun cevabı olması caizdir. Cevabın mahzûf olduğu da söylenmiştir; takdiri: 'Kim de inkâr ederse rızıklandırayım' (ve men kefera erzuk) şeklindedir; 'men' buna göre ibtidâ sebebiyle ref‘ konumundadır. Mansub olması ise caiz değildir; çünkü şart edatında onun cevabı değil, ancak şart fiili amel edebilir.” [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti.
أمَّا قولُه:» لأنَّ الكفرَ لا يَسْتِحقُّ به التمتُّعُ «فليس بِمُسَلَّم، بل التمتعُ القليلُ والمصيرُ إلى النار مُسْتَحِقَّان بالكفرِ، وأيضاً فإنَّ التمتعَ إنْ سَلَّمْنا أنَّه ليس مُسْتَحِقاً بالكفر، ولكن قد عُطِفَ عليه ما هو مُسْتَحِقٌ به وهو المصيرُ إلى النار فناسَبَ ذلك أنْ يَقَعا جميعاً خبراً، وأيضاً فقد ناقَض كلامَه لأنه جَوَّز فيها أن تكونَ شرطيةً، وهل الجزاءُ إلا مُسْتَحِقٌّ بالشرط ومُتَرَتِّبٌ عليه فكذلك الخبرُ المُشَبَّهُ به. وأما تجويزُه زيادةَ الفاءِ وحَذْفَ الخبر أو جوابَ الشرطِ فأوجهٌ بعيدة لا حاجةَ إليها. وقرىء: أُمْتِعُه مخففاً من أَمْتَع يُمْتِعُ وهي قراءةُ ابنِ عامر، وفَأُمْتِعُّه بسكونِ العينِ وفيها وجهان: أحدُهما: أنه تخفيفٌ كقولِه:
Onun: “Çünkü küfür ile nimetten faydalanma hak edilmez” sözüne gelince, bu kabul edilemez; bilakis az bir faydalanma ve ateşe varış küfür ile hak edilmiştir. Ayrıca faydalanmanın küfürle hak edilmediğini kabul etsek bile, küfür ile hak edilen şey -ki o da ateşe varıştır- ona matuf kılınmıştır; dolayısıyla ikisinin birlikte haber olması uygun düşmüştür. Ayrıca o, kendi sözüyle çelişmiştir; zira onda şartiyye olmasını caiz görmüştür; oysa şartın cezası (cevabı) da şart sebebiyle hak edilen ve ona terettüp eden bir şey değil midir? Kendisine benzetilen haber de böyledir. Fâ'nın zâid olmasını, haberin yahut şart cevabının hazfini caiz görmesine gelince, bunlar ihtiyaç duyulmayan uzak vecihlerdir. İbn Âmir'in kıraati olarak “emte‘a yumti‘u”dan (أَمْتَعَ يُمْتِعُ) hafifletilerek “umti‘uhû” (أُمْتِعُهُ) şeklinde de okunmuştur. Ayın harfinin sükûnu ile “fe-umti‘hû” (فَأُمْتِعْهُ) şeklinde de okunmuştur ki bunda iki vecih vardır: Birincisi: [Şairin] şu sözünde olduğu gibi bir hafifletme olmasıdır:
٧٢٠ - فاليومَ أشربْ غيرَ مُسْتَحْقِبٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
720 - Bugün günah yüklenmeksizin içeyim ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
والثاني: أنَّ الفاءَ زائدةٌ وهو جوابُ الشرط فلذلك جُزِمَ بالسكونِ. وقرأ ابنُ عباس ومجاهد {فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ} على صيغةِ الأمر فيهما، ووجهُها أَنْ يكونَ الضميرُ في» قال «لإِبراهيم، يعني سألَ ربَّه ذلكَ، و» مَنْ «على هذه القراءة يجوز أن تكونَ مبتدأ وأن تكونَ منصوبة على الاشتغال بإضمارِ فعلٍ سواءً جَعَلْتَها موصولةً أو شرطيةً، إلا أنك إذا جَعَلْتَها شرطيةً قَدَّرْتَ الناصبَ لها متأخراً عنها لأنَّ أداة الشرط لها صدرُ الكلامِ.
İkincisi: Fâ'nın zâid ve [bu fiilin] şartın cevabı olmasıdır; bu sebeple sükûn ile meczûm kılınmıştır. İbn Abbâs ve Mücâhid her ikisinde de emir sîgasıyla {فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ} “[Ey Rabbim!] Onu biraz faydalandır, sonra da mecbur bırak” şeklinde okumuşlardır. Bunun gerekçesi, “kâle”deki (قَالَ) zamirin İbrâhim'e ait olması, yani Rabbinden bunu dilemiş olmasıdır. Bu kıraate göre “men” (مَنْ) edatının mevsûle veya şartiyye kılınmasından bağımsız olarak mübteda olması da bir fiil gizlenerek iştigâl üzere mansub olması da caizdir; şu kadar var ki onu şartiyye kıldığın zaman, şart edatı cümlenin başında bulunma hakkına (sadrü'l-kelâm) sahip olduğu için onu nasbedeni kendisinden sonra takdir edersin.
وقال الزمخشري: {وَمَن كَفَرَ} عَطْفٌ على» مَنْ آمَنَ «كما عَطَفَ» ومِنْ ذريتي «على الكافِ في» جاعِلُك «. قال الشيخ: أمَّا عطفُ» مَنْ كَفَر «على» من آمَنَ «فلا يَصِحُّ لأنه يتنافى تركيبُ الكلامِ، لأنه يصيرُ المعنى: قال إبراهيم: وارزُقْ مَنْ كَفَرَ لأنه لا يكونُ معطوفاً عليه حتى يُشْرِكَه في العامل، و» من آمن «العامل فيه فعلُ الأمر وهو العاملُ في» ومَنْ كفر «، وإذا قَدَّرْتَه أمراً تنافى مع قوله» فَأُمَتِّعه «لأنَّ ظاهرَ هذا إخبارٌ من اللهِ بنسبةِ التمتع وإلجائِهم إليه تعالى وأنَّ كلاً من الفعلين تضمَّن ضميراً، وذلك لا يجوزُ إلا على بُعْدٍ بأن يكون بعد الفاء قولٌ محذوفٌ فيه ضميرٌ الله تعالى أي: قال إبراهيم وارزُقْ مَنْ كفر، فقال الله أمتِّعُه قليلاً ثم اضطرُّه، ثم ناقَضَ الزمخشري قوله هذا أنه عَطَفَ على» مَنْ «كما عَطَفَ» ومِنْ ذرِّيتي «على الكاف في» جاعِلك «فقال:» فإنْ قُلْتَ لِمَ خَصَّ إبراهيمُ المؤمنينَ حتى رَدَّ عليه؟ قلت: قاسَ الرزقَ على الإِمامة فَعَرَف الفرْقَ بينهما بأنَّ الإِمَامة لا تكون للظالِم، وأمَّا الرزقُ فربما يكون استدراجاً، والمعنى: قال وأرزقُ مَنْ كفر
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: “{وَمَن كَفَرَ} ifadesi, {وَمِن ذُرِّيَّتِي} kavlinin {جَاعِلُكَ}deki kâf zamirine matuf olması gibi {مَنْ آمَنَ} üzerine matuftur.” Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: “Men kefera”nın “men âmene”ye atfedilmesine gelince, bu sahih değildir; çünkü sözün dizilişiyle çelişir. Zira [bu takdirde] mana: “İbrâhim dedi ki: İnkâr edeni de rızıklandır” şeklinde olur; çünkü amilde ona ortak olmadıkça onun üzerine matuf olamaz. “Men âmene”deki amil ise emir fiilidir; dolayısıyla “ve men kefera”daki amil de o olur. Sen onu emir olarak takdir ettiğinde ise bu durum {فَأُمَتِّعُهُ} kavliyle çelişir; çünkü bunun zâhiri, faydalandırmanın ve onları mecbur bırakmanın Yüce Allah'a nispet edilmesiyle Allah'tan bir haberdir ve her iki fiil de bir zamir içermektedir. Bu ise ancak fâ'dan sonra Allah Teâlâ'nın zamirini içeren mahzûf bir sözün bulunması gibi uzak bir ihtimalle caiz olabilir; yani: “İbrâhim 'inkâr edeni de rızıklandır' dedi, Allah da 'onu biraz faydalandırırım, sonra da mecbur bırakırım' buyurdu” [demek olur]. Sonra ez-Zemahşerî, “ve min zürriyyetî” kavlinin “câilüke”deki kâf zamirine matuf olması gibi bunun “men” üzerine matuf olduğunu söylediği bu sözüyle çelişerek şöyle demiştir: “Şayet 'İbrâhim niçin müminleri tahsis etti de [Allah] ona karşılık verdi?' dersen, derim ki: Rızkı imamete kıyas etti; [Allah ise] imametin zâlime verilmeyeceğini, rızkın ise bir istidrâc olabileceğini bildirerek ikisinin arasındaki farkı bildirdi. Mana şudur: [Allah] 'İnkâr edeni de rızıklandırırım,
فأمتِّعه «فظاهرُ قولِه» والمعنى قال «أنَّ الضمير ٌٌٌٌٌٌفي» قال «لله تعالى، وأنَّ» مَنْ كَفَرَ «منصوبٌ بالفعلِ المضارعِ المسندِ إلى ضميرِ المتكلِّم»
onu faydalandırırım' buyurdu.” Dolayısıyla onun “mana: dedi ki...” sözünün zâhiri, “kâle”deki zamirin Yüce Allah'a ait olması ve “men kefera”nın mütekellim zamirine isnad edilen muzari fiille mansub olmasıdır.
و «قليلاً نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ أو زمانٍ، وقد تقدَّم له نظائرُ واختيار سيبويه فيه.
“Kalîlen” (قَلِيلاً) kelimesi mahzûf bir masdarın veya zamanın sıfatıdır; benzerleri ve Sîbeveyh'in bu konudaki tercihi daha önce geçmişti.
وقرأ الجمهور: «أضطَرُّه» خبراً. وقرأ يحيى بن وثاب: «إضطرُّه» بكسر الهمزة، ووجهُها كسرُ حرفِ المضارعةِ كقولهم في أخال: إخالُ. وقرأ ابن مُحَيْصِن: «أطَّرُّه» بإدغامِ الضادِ في الطاءِ نحو: اطّجع في اضطجع، وهي مرذولةٌ لأن الضادَ من الحروفِ الخمسةِ التي يُدْغَمُ فيها ولا تُدْغَم هي في غيرها وهي حُروف: ضم شغر نحو: اطَّجع في اضطجع، وهي مرذولةٌ لأن الضادَ من الحروفِ الخمسةِ التي يُدْغَمُ فيها ولا تُدْغَم هي في غيرها وهي حُروف: ضم شغر نحو: اطَّجع في اضطجع [قاله الزمخشري، وفيه نظرٌ، فإن هذه الحروف قد أدغمت في غيرها، أدغم أبو عمرو الداني اللام في {يَغْفِرْ لَكُمْ} [نوح: ٤] ، والضاد في الشين: {لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} [النور: ٦٢] ، والشين في السين: {العرش سَبِيلاً} [الإسراء: ٤٢] ، وأدغم الكسائي الفاء في الباء: {نَخْسِفْ بِهِمُ الأرض} [سبأ: ٩] ، وحكى سيبويه أن «مُضَّجعاً» أكثر فدل على أن «مُطَّجعاً كثير. وقرأ يزيد بن أبي حبيب:» أضطُّرُّه «بضم الطاء كأنه للإِتباع. وقرأ أُبَيّ:» فَنُمَتِّعُه ثم نَضَطَرُه «بالنون.
Cumhur, “adterruhû” (أَضْطَرُّهُ) şeklinde haber olarak okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ise hemzenin kesresiyle “idterruhû” (إِضْطَرُّهُ) şeklinde okumuştur; bunun gerekçesi, “ehâlü” yerine “ihâlü” (إِخَالُ) demeleri gibi muzaraat harfinin kesrelenmesidir. İbn Muhaysın, “ıdtaca‘a”daki “ittaca‘a” gibi dâd harfini tâ harfine idgam ederek “attarruhû” (أَطَّرُّهُ) şeklinde okumuştur; bu zayıf/merdûd bir kıraattir; çünkü dâd, kendisine idgam yapılan fakat kendisi başkasına idgam edilmeyen beş harften biridir; bunlar “damma şagara” (ضَمَّ شَغَرَ) harfleridir [Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir; ancak bu tartışmalıdır; zira bu harfler başkalarına da idgam edilmiştir: Ebû Amr ed-Dânî {يَغْفِرْ لَكُمْ} kavlinde lâmı, {لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} kavlinde dâdı şîne, {العرش سَبِيلاً} kavlinde şîni sîne idgam etmiş; el-Kisâî {نَخْسِفْ بِهِمُ الأرض} kavlinde fâ'yı bâ'ya idgam etmiştir; Sîbeveyh de “muddaca‘an”ın daha çok olduğunu nakletmiştir ki bu da “muttaca‘an”ın da çok olduğuna delalet eder]. Yezîd b. Ebî Habîb, sanki hareke uyumu (itbâ‘) içinmiş gibi tâ'nın dammesiyle “adterruhû” (أَضْطُرُّهُ) şeklinde okumuştur. Übey ise nûn ile “fe-numetti‘uhû sümme natterruhû” (فَنُمَتِّعُهُ ثُمَّ نَضْطَرُّهُ) şeklinde okumuştur.
واضْطَرَّ افتعَل من الضُرِّ، وأصلُه: اضْتَرَّ فأُبدلت التاءُ طاءً لأن تاء الافتعال تُبْدل طاءً بعد حروفِ الإِطباق وهو متعدٍّ، وعليه جاء التنزيل، وقال:
“Idtarra” (اضْطَرَّ), “ed-durr”dan (الضُّرّ) ifti‘âl babındadır. Aslı “idterra”dır (اضْتَرَّ); ifti‘âl bâbının tâ'sı itbâk harflerinden sonra tâ (ط) harfine dönüştürüldüğü için tâ harfi tâ'ya tebdil edilmiştir. Bu fiil geçişlidir (müteaddî) ve Kur'an da bu şekilde gelmiştir; [şair] şöyle demiştir:
٧٢١ - اضطَرَّكَ الحِرْرُ مِنْ سَلْمى إِلى أَجَأٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
721 - Selmâ dağındaki şiddetli sıcak seni Ece dağına mecbur bıraktı ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
والاضطرارُ: الإِلجاءُ والإِلزازُ إلى الأمرِ المكروهِ.
Iztırâr (الاضْطِرَارُ): İstenmeyen ve hoşlanılmayan bir şeye mecbur ve sevk edilmektir.
قوله:» وبئس المصيرُ «» المصير «فاعل والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ أي: النارُ. ومصير: مَفْعِل من صار يصير، وهو صالحٌ للزمان والمكانِ، وأمَّا المصدرُ فقياسُه الفتحُ لأنَّ ما كُسِر عينُ مضارِعِه فقياسُ ظرفِيَّة الكسرُ ومصدرُه الفتحُ/. ولكن النحويين اختلفوا فيما كانَتْ عينُه ياءً على ثلاثةِ مذاهبَ، أحدها: أنه كالصحيحِ وقد تقدَّم. والثاني: أنه مُخَيَّرٌ فيه. والثالث: مذاهبَ، أحدها: أنه كالصحيحِ وقد تقدَّم. والثاني: أنه مُخَيَّرٌ فيه. والثالث: أن يتُبع المسموعُ فما سُمِعَ بالكسرِ أو الفتح لا يَتَعَدَّى، فإنْ كان» المصيرُ «في الآية اسمَ مكانٍ فهو قياسي اتفاقاً، والتقدير: وبِئْسَ المصيرُ النارُ كما تقدَّم، وإن كان مصدراً على رأي مَنْ أجازه فالتقدير: وبِئْسَ الصيرورةُ صَيْرورتُهم إلى النار.
Yüce Allah'ın: “Ve bi'se'l-masîr” (وَبِئْسَ الْمَصِيرُ) kavli: “El-Masîr” fâildir; zemm ile tahsis edilen (el-mahsûs bi'z-zemm) mahzûftur, yani “en-nâr”dır (ateştir). “Masîr” (مَصِير), “sâra yesîru”dan (صَارَ يَصِيرُ) “mef‘il” (مَفْعِل) veznindedir; zaman ve mekân için elverişlidir. Masdara gelince, onun kıyası fethadır; çünkü muzarisinin aynü'l-fiili kesreli olan fiillerin zarf kıyası kesre, masdar kıyası ise fethadır. Ancak nahivciler aynü'l-fiili yâ olan kelimelerde üç mezhep üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Sahih gibi olmasıdır ki bu daha önce geçti. İkincisi: Onda muhayyer olunmasıdır. Üçüncüsü: İşitilene (semâ‘a) tâbi olunmasıdır; dolayısıyla kesre veya fetha ile işitilen şeyin dışına çıkılmaz. Eğer ayetteki “el-masîr” ism-i mekân ise ittifakla kıyasîdir; takdiri de daha önce geçtiği üzere: “Ateş ne kötü bir varış yeridir” (ve bi'se'l-masîru en-nâr) şeklindedir. Şayet buna cevaz veren kimsenin görüşüne göre masdar ise takdiri: “Onların ateşe varışları ne kötü bir oluştur/varıştır” (ve bi'se's-sayrûretu sayrûretühüm ile'n-nâr) şeklinde olur.
قوله تعالى: {وَإِذْ يَرْفَعُ} : «إذ» عطفٌ على «إذ» قبلها فالكلامُ فيهما واحِدٌ، و «يرفعُ» في معنى رفَعَ ماضياً، لأنَّها من الأدواتِ المخلِّصةِ المضارعَ للمُضِيّ. وقال الزمخشري: «هي حكايةُ حالٍ ماضية» قال الشيخ: «وفيه نظرٌ» . والقواعدُ: جمع قاعدة وهي الأساس والأصل لِما فوقُ، وهي صفةٌ غالبة ومعناها الثابتة، ومنه «قَعَّدك الله» أي: أسأل الله
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ يَرْفَعُ} “Hani yükseltiyordu...” kavli: “İz” (إِذْ), kendisinden önceki “iz”e matuftur; dolayısıyla her ikisindeki açıklama birdir. “Yerfeu” (يَرْفَعُ) mazi olarak “refea” (yükseltti) anlamındadır; zira “iz”, muzariyi geçmiş zamana (maziye) tahsis eden edatlardandır. ez-Zemahşerî: “Bu, geçmiş bir durumun hikâye edilmesidir (hikâyetü hâlin mâdıyeh)” demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise: “Bunda eleştiriye açık bir yön vardır” demiştir. “El-Kavâid” (القَوَاعِدُ), “kâide” (قَاعِدَة) kelimesinin çoğuludur; o da yukarısı için temel ve asıl demektir. Bu, baskın bir sıfattır ve anlamı “sabit olan”dır. “Ka‘‘adekallâh” sözü de bundandır, yani “Allah'tan
تَثْبيتك، ومعنى رَفْعِها البناءُ عليها، لأنه إذا بُني عليها نُقِلَتْ من هيئة الانخفاض إلى الارتفاع. وأمّا القواعدُ من النساء فمفردُها «قاعِد» من غير تاءٍ لأنَّ المذكر لاحظَّ له فيها إذ هي من: قَعَدَتْ عن الزوج. ولم يقل «قواعد البيت» بالإِضافة لِما في البيان بعد الإِبهام من تفخيمِ شَأْنِ المبيَّن.
seni sabit kılmasını dilerim” demektir. Temellerin yükseltilmesinin manası, üzerlerine bina yapılmasıdır; çünkü üzerlerine bina yapıldığında alçaklık durumundan yükseklik durumuna aktarılmış olurlar. Kadınlardan “el-kavâid”e (yaşlı kadınlara) gelince, onun tekili tâ harfi olmaksızın “kâid”dir (قَاعِد); çünkü erkekte bunun payı yoktur; zira bu, “kocadan oturdu/kesildi” ifadesindendir. İzah edilen şeyin şanını yüceltmek adına kapalılıktan sonra açıklamanın taşıdığı değerden ötürü izafetle “kavâide'l-beyt” dememiştir.
قوله: {مِنَ البيت} فيه وجهان، أحدُهما: أنَّه متعلِّقٌ ب «يرفع» ومعناها ابتداءُ الغايةِ. والثاني: أنَّها في محلِّ نصبٍ على الحالِ من «القواعدِ» فيتعلَّقُ بمحذوفٍ تقديرُه: كائنةً من البيت، ويكون معنى «مِنْ» التبعيضَ.
Yüce Allah'ın: {مِنَ البيت} “Beyt'ten...” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: “Yerfeu” fiiline müteallik olmasıdır ve manası başlangıç sınırıdır (ibtidâü'l-gâye). İkincisi: “El-Kavâid” kelimesinden hâl olarak mahallen mansub olmasıdır; bu takdirde “Beyt'ten olan” (kâineten mine'l-beyt) takdirinde mahzûf bir kelimeye müteallik olur ve “min” edatının anlamı teb‘îz (kısmîlik) olur.
قوله: {وَإِسْمَاعِيلُ} فيه قولان، أحدُهما - وهو الظاهرُ - أنَّه عطفٌ على «إبراهيم» فيكونُ فاعلاً مشاركاً له في الرفعِ، ويكونُ قولُه: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّآ} في محلِّ نَصْب بإضمار القولِ، ذلك القولُ في محلِّ نصبٍ على الحالِ منهما أي: يَرْفَعان يقولان: ربَّنَا تقبَّلْ، ويؤيِّد هذا قراءةُ عبد الله بإظهار فعلِ القولِ، قرأ: «يقولان ربَّنا تقبَّلْ، ويؤيِّد هذا قراءةُ عبد الله بإظهار فعلِ القولِ، قرأ:» يقولان ربَّنا تقبَّلْ «أي: قائِلين ذلك، ويجوز ألاَّ يكونَ هذا القولُ حالاً بل هو جملةٌ معطوفةٌ على ما قبلها، ويكونُ هو العاملَ في» إذ «قبله، والتقديرُ: يقولان ربَّنا تقبَّلْ إذ يرفعان أي: وقتَ رَفْعِهما.
Yüce Allah'ın: {وَإِسْمَاعِيلُ} “Ve İsmâil de...” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi -ki zâhir olan budur-: “İbrâhîm” üzerine matuf olmasıdır; böylece yükseltme işinde ona ortak olan bir fâil olur. Yüce Allah'ın: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّآ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur” kavli ise gizli bir söz (kavl) ile mahallen mansub olur; o söz de ikisinden hâl olarak mahallen mansubdur; yani “ikisi yükseltiyor ve 'Rabbimiz kabul buyur' diyorlardı” demektir. Abdullah'ın kavl fiilini açıkça getirerek okuduğu kıraat de bunu teyit eder; o, “ikisi 'Rabbimiz kabul buyur' diyorlardı” (yekûlâni rabbenâ tekabbel) şeklinde okumuştur, yani bunu söyleyerek [yükseltiyorlardı demektir]. Bu sözün (kavl) hâl olmayıp kendisinden öncekine matuf bir cümle olması da caizdir; bu durumda kendisinden önceki “iz”de amil o olur ve takdiri şöyledir: “İkisi yükselttikleri vakit yani yükseltme anında 'Rabbimiz kabul buyur' diyorlardı.”
والثاني: الواوُ واو الحالِ، و» إسماعيلُ «مبتدأٌ وخبرهُ قولٌ محذوفٌ هو العاملُ في قولِه:» ربَّنا تَقبَّلْ «فيكونُ» إبراهيم «هو الرافعَ، و» إسماعيلُ «هو الداعيَ فقط، قالوا: لأنَّ إسماعيلَ كان حينئذٍ طفلاً صغيراً، وَرَوْوه عن علي ﵇. والتقديرُ: وإذ يرفع إبراهيمُ حالَ كونِ إسماعيل يقول: ربَّنا تقبَّلْ منا. وفي المجيء بلفظِ الربِّ تنبيهٌ بذِكْرِ هذه الصفةِ على التربية والإصلاح. وتقبَّلْ بمعنى اقبْلَ، فتفعَّلْ هنا بمعنى المجرَّد. وتقدَّم الكلام على نحوِ {إِنَّكَ أَنتَ السميع} من كون» أنت «يجوزُ فيه التأكيدُ والابتداءُ
İkincisi: Vâv harfinin hâl vâvı, “İsmâîl”in mübteda, haberinin ise “Rabbenâ tekabbel” sözünde amil olan mahzûf bir söz (kavl) olmasıdır; bu takdirde temelleri yükselten yalnızca “İbrâhim”, sadece dua eden ise “İsmâil” olur. Şöyle demişlerdir: Çünkü İsmâil o sırada küçük bir çocuktu; bunu Ali aleyhisselâm'dan rivayet etmişlerdir. Takdiri: “İbrâhim [temelleri] yükseltirken İsmâil de 'Rabbimiz bizden kabul buyur' diyordu” şeklindedir. “Rab” lafzının getirilmesinde, bu sıfatın zikriyle terbiye ve ıslaha dikkat çekme vardır. “Tekabbel” (تَقَبَّلْ), “ikbel” (اقْبَلْ - kabul et) anlamındadır; dolayısıyla buradaki tefe‘‘ul (تَفَعَّلَ) bâbı mücerred anlamındadır. {إِنَّكَ أَنتَ السميع} “Şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin...” benzeri ayetlerde “ente” (أَنْتَ) zamirinin tekit, ibtidâ (mübteda)
والفصلُ، وتقدَّمت صفةُ السمع وإن كان سؤالُ التقبُّلِ متأخراً عن العمل للمجاوَرَةِ، كقولِه: {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الذين اسودت} [آل عمران: ١٠٦] وتأخَّرت صفةُ العِلْمِ لأنَّها فاصلةٌ، ولأنَّها تَشْمَل المسموعاتِ وغيرَها.
ve fasl zamiri olmasının caiz olduğuna dair açıklama daha önce geçmişti. Kabul talebi amelden sonra olsa bile, {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الذين اسودت} “Kimi yüzlerin ağaracağı, kimi yüzlerin de kararacağı günde... Yüzleri kararanlara gelince...” kavlinde olduğu gibi mücâveret (yakınlık) sebebiyle sem‘ (işitme) sıfatı öne alınmıştır. İlim sıfatı ise fâsıla (ayet sonu uyumu) olduğu için ve işitilenleri de diğer şeyleri de kapsadığı için sona bırakılmıştır.
قوله: {مُسْلِمَيْنِ} مفعولٌ ثان للجَعْل لأنَّه بمعنى التصيير، والمفعولُ الأولُ هو «ن» وقرأ ابن عباس «مسلمِين» بصيغةِ الجمع، وفي ذلك تأويلان أحدُهما: أنهما أَجْرَيَا التثنية مُجْرَى الجمعِ، وبه استدلَّ مَنْ يَجْعَلُ التثنيةَ جمعاً. والثاني: أنهما أرادا أنفسهما وأهلَهما كهاجر.
Yüce Allah'ın: {مُسْلِمَيْنِ} “İki müslüman...” kavli: Dönüştürmek (tasyîr) anlamında olduğu için “el-ca‘l” fiilinin ikinci mef‘ûlüdür; birinci mef‘ûl ise “nâ” zamiridir. İbn Abbâs, çoğul sîgasıyla “müslimîne” (مُسْلِمِينَ) şeklinde okumuştur; bunda iki tevil vardır: Birincisi: İkil kipi çoğul yerine kullanmışlardır; ikili çoğul sayanlar da buna delil getirmişlerdir. İkincisi: Kendilerini ve Hâcer gibi aile fertlerini kastetmiş olmalarıdır.
قوله {لَّكَ} فيه وجهان، أحدُهما: أن يتعلَّق بمُسْلِمَيْن، لأنه بمعنى نُخْلِصُ لك أوجهَنَا نحو: {أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ للَّهِ} فيكونَ المفعولُ محذوفاً لفَهْمِ المعنى. والثاني: أنه نعتٌ لِمُسْلِمَيْن، أي: مُسْلِمَيْن مستقرَّيْنِ لك أي: مستسلمَيْن، والأولُ أقوى معنىً.
Yüce Allah'ın: {لَّكَ} “Sana...” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: “Müslimeyni” kelimesine müteallik olmasıdır; zira {أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ للَّهِ} kavlinde olduğu gibi “yüzlerimizi Sana halis kılarız” anlamındadır; bu takdirde mana anlaşıldığı için mef‘ûl mahzûftur. İkincisi: “Müslimeyni” kelimesinin sıfatı olmasıdır; yani “Sana sebat etmiş iki müslüman, yani teslim olmuş kimseler” demektir; anlam bakımından birincisi daha kuvvetlidir.
قوله: {وَمِن ذُرِّيَّتِنَآ أُمَّةً مُّسْلِمَةً} فيه قولان، أحدهُما - وهو الظاهر - أنَّ «مِنْ ذريتنا» صفةٌ لموصوفٍ محذوفٍ هو مفعولٌ أولُ، و «أمة مسلمة» مفعولٌ ثان تقديرُه: واجْعَلْ فريقاً من ذريتنا أمةً مسلمةً. وفي «من» حينئذ ثلاثة أقوالٍ، أحدُها: أنها للتبعيض، والثاني - أجازه الزمخشري - أن تكونَ لتبيين، قال: كقولِه: {وَعَدَ الله الذين آمَنُواْ مِنْكُمْ} [النور: ٥٥] . الثالث: أن تكون لابتداءِ غايةِ الجَعْل، قاله أبو البقاء.
Yüce Allah'ın: {وَمَن ذُرِّيَّتِنَآ أُمَّةً مُّسْلِمَةً} “Ve zürriyetimizden de müslüman bir ümmet [kıl]...” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi -ki zâhir olan budur-: “Min zürriyyetinâ” ifadesinin birinci mef‘ûl olan mahzûf bir mevsûfun sıfatı, “ümmeten müslimeten” ifadesinin ise ikinci mef‘ûl olmasıdır; takdiri şöyledir: “Zürriyetimizden bir grubu müslüman bir ümmet kıl.” Bu durumda “min” (مِنْ) hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Teb‘îz (kısmîlik) içindir. İkincisi -ki ez-Zemahşerî buna cevaz vermiştir-: Beyan (açıklama) içindir; o, bunun {وَعَدَ الله الذين آمَنُواْ مِنْكُمْ} “Allah, sizden iman edenlere vadetti...” kavli gibi olduğunu söylemiştir. Üçüncüsü: Kılma fiilinin başlangıç sınırı (ibtidâü gâye) içindir; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir.
الثاني من القولَيْن: أن يكونَ «أمَّةً» هو المفعولَ الأولَ، و «مِنْ ذريتنا»
İki görüşten ikincisi: “Ümmeten” kelimesinin birinci mef‘ûl, “min zürriyyetinâ” ifadesinin ise
حالٌ منها؛ لأنه في الأصل صفةٌ نكرةٍ فلمَّا قُدِّم عليها انتصَبَ حالاً، و «مُسْلِمَةً» هو المفعولُ الثاني، والأصل: «واجعَلْ أمةً من ذريتنا مسلمةً» ، فالواو داخلةٌ في الأصلِ على «أمة» وإنما فَصَلَ بينهما بقولِه: «مِنْ ذرِّيَّتنا» وهو جائزٌ لأنَّه من جملةِ الكلام المعطوفِ، وفي إجازتِه ذلك نظرٌ، فإنَّ النحويين كأبي علي وغيره منعوا الفصلَ بالظرفِ بين حرفِ العطفِ إذا كان على حرفٍ واحدٍ وبين المعطوفِ، وجَعَلوا قولَه:
ondan hâl olmasıdır; çünkü asılda nekre bir kelimenin sıfatıdır, onun önüne geçirilince hâl olarak mansub olmuştur; “müslimeteten” ise ikinci mef‘ûldür. Aslı şöyledir: “Zürriyetimizden bir ümmeti müslüman kıl” (ve'c‘al ümmeten min zürriyyetinâ müslimeteten). Dolayısıyla vâv asılda “ümmeten” kelimesinin başına girmiştir; ancak aralarını “min zürriyyetinâ” kavliyle ayırmıştır; bu ise matuf kelamın bir parçası olduğu için caizdir. Onun buna cevaz vermesinde eleştiriye açık bir yön vardır; nitekim Ebû Ali ve diğerleri gibi nahivciler, tek bir harften ibaret olduğu takdirde atıf harfi ile matuf arasının zarf ile ayrılmasını menetmişler ve [şairin] şu sözünü:
٧٢٢ - يوماً تَراها كشِبْه أَرْدِيَةِ ال ... عَصْبِ ويوماً أَديمَها نَغِلاً
722 - Bir gün onu Yemen kumaşından bürgüler gibi [tertemiz] görürsün, bir gün de derisini bozulup kokmuş [hâlde].
ضرورةً فالفصلُ بالحالِ أبعدُ، وصار ما أجازه نظيرَ قولِك: «ضَرَبَ الرجلَ ومتجردةً المرأةَ زيدٌ» وهذا غيرُ فصيحٍ، ولا يجوزُ أن يكونَ «اجعَلْ» المقدرةُ بمعنى اخلُقْ وأوجِدْ، فيتعدَّى لواحدٍ ويتعلَّقَ «من ذريتنا» به، ويكونُ «أمةً» مفعولاً به؛ لأنه إنْ كان مِنْ عطفِ المفردات لَزِمَ التشريكُ في العاملِ الأولِ والعاملُ الأولُ ليس معناه «اخلُقْ» إنما معناه صيِّر، وإن كان من عطفِ الجملِ فلا يُحْذَفُ إلا ما دَلَّ عليه المنطوقُ، والمنطوقُ ليس بمعنى الخَلْقَ فكذلك المحذوفُ، ألا تراهم مَنَعوا في قولِه: {هُوَ الذي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلاَئِكَتُهُ} [الأحزاب: ٤٣] أن يكونَ التقديرُ: وملائكتُه يُصَلُّون لاختلافِ مدلولِ الصلاتين، وتأوَّلوا ذلك على قَدْرٍ مشتركٍ بينهما، وقوله «لكَ» فيه الوجهان المتقدمان بعد «مسلِمَيْنِ» .
[Bu beytin] zaruret [sebebiyle böyle olduğunu] kabul etmişlerdir; bu durumda hâl ile [atfın arasını] ayırmak [kuraldan] daha da uzaktır. [Zemahşerî'nin] cevaz verdiği şey, senin: «ضَرَبَ الرجلَ ومتجردةً المرأةَ زيدٌ» (Zeyd adama, çıplak olduğu hâlde de kadına vurdu) sözün gibidir ki bu fasih değildir. Takdir edilen “ic‘al” (kıl/yap) fiilinin “yarat ve var et” anlamında olması, dolayısıyla tek bir mef‘ûle geçişli olup “min zürriyyetinâ” ifadesinin ona müteallik olması ve “ümmeten” kelimesinin de mef‘ûlün bih olması caiz değildir. Zira eğer müfredlerin atfı kabilinden olursa, birinci amilde ortaklık gerekir; hâlbuki birinci amilin anlamı “yarat” değil, bilakis “dönüştür/kıl” anlamındadır. Eğer cümlelerin atfı kabilinden ise, ancak lafzen söylenenin delalet ettiği şey hazfedilebilir; lafzen söylenen ise yaratma anlamında değildir, dolayısıyla hazfedilen de öyle olamaz. Görmez misin ki onlar Yüce Allah'ın: {هُوَ الذي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلاَئِكَتُهُ} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [bağışlanmanız için dua eder]...” [el-Ahzâb 33/43] kavlinde, iki salatın ifade ettiği anlamların farklılığından ötürü takdirin: «وملائكتُه يُصَلُّون» (melekleri de dua ederler) şeklinde olmasını menettiler ve bunu ikisi arasındaki ortak bir payda ile tevil ettiler. Yüce Allah'ın: «لكَ» “Sana...” kavlinde ise “müslimeyni” kelimesinden sonra daha önce geçen iki vecih geçerlidir.
قوله: {وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا} الظاهرُ أن الرؤيةَ هنا بَصَرِيَّة، فرأى في الأصلِ يتعدَّى لواحدٍ، فلمّا دَخَلَتْ همزةُ النقلِ أَكْسبتها مفعولاً ثانياً، ف «ن» مفعولٌ أولُ، و «مناسِكَنا» مفعولٌ ثانٍ.
Yüce Allah'ın: {وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا} “Ve bize ibadet yerlerimizi/yollarımızı göster...” kavlinde; zâhir olan, buradaki görmenin gözle görme (basarî) olmasıdır. Aslında “reâ” (رأى) fiili tek bir mef‘ûle geçişlidir; nakil hemzesi (if‘âl hemzesi) dahil olunca ona ikinci bir mef‘ûl kazandırmıştır. Dolayısıyla “nâ” birinci mef‘ûl, “menâsikenâ” ise ikinci mef‘ûldür.
وأجاز الزمخشري أن تكون منقولةً من «رأى»
ez-Zemahşerî, [bu fiilin] “bildi/öğrendi” anlamındaki “reâ”dan
بمعنى عَرَفَ فتتعدَّى أيضاً لاثنينِ كما تقدَّم، وأجاز قومٌ فيما حكاه ابن عطية أنها هنا قلبيَّةٌ، والقلبيةُ قبلَ النقلِ تتعدَّى لاثنين، كقوله:
nakledilmiş olmasına da cevaz vermiştir; böylece daha önce geçtiği üzere yine iki mef‘ûle geçişli olur. İbn Atıyye'nin naklettiğine göre bir topluluk da buradaki fiilin kalbî [bilmeye dayalı] görme olduğunu caiz görmüştür; kalbî olan ise nakilden (hemzeden) önce de şu beyitte olduğu gibi iki mef‘ûle geçişlidir:
٧٢٣ - وإنَّا لَقومٌ ما نرى القَتْلَ سُبَّةً ... إذا ما رَأَتْه عامرٌ وسَلُولُ
723 - Âmir ve Selûl kabileleri [savaşta] öldürülmeyi bir utanç saydığı zaman, biz öldürülmeyi asla bir ayıp olarak görmeyen bir kavimiz.
وقال الكميت:
el-Kümeyt de şöyle demiştir:
٧٢٤ - بأيِّ كتابٍ أم بأيَّةِ سُنَّةٍ ... ترى حُبَّهم عاراً عليَّ وتَحسِبُ
724 - Hangi kitaba yahut hangi sünnete göre onları sevmeyi bana bir utanç görüyor ve [öyle] sayıyorsun?
وقال ابن عطية: «ويلزَمُ قائلَه أَنْ يتعدَّى الفعلُ منه إلى ثلاثةٍ: وينفصلُ عنه بأنّه يوجدُ مُعَدَّىً بالهمزةِ من رؤيةِ القلب كغيرِ المُعَدَّى وأنشد قولَ حطائط بن يعفر:
İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bunu söyleyen kimseye göre, fiilin üç mef‘ûle geçişli olması gerekir; buna da kalbî görme fiilinin hemze ile geçişli kılındığında, geçişli kılınmamış hâli gibi [iki mef‘ûl alacak şekilde] bulunabilmesiyle cevap verilir.» Ve Hutayt b. Ya'fur'un şu sözünü inşad etmiştir:
٧٢٥ - أَريني جواداً مات هَزْلاً لأَنني ... أرى ما تَرَيْنَ أَوْ بخيلاً مُخَلَّدا
725 - Bana zayıflıktan/açlıktan ölmüş bir cömert göster -çünkü ben sizin gördüğünüzü görüyorum- yahut [dünyada] ebedî kılınmış bir cimri!
يعني: أنه قد تَعدَّت» عَلِم «القلبيةُ إلى اثنين سواءً كانت مجردةً من الهمزةِ أم لا، وحينئذٍ يُشْبه أن يكونَ ما جاء فيه فَعِل وأَفْعل بمعنىً وهو غريبٌ، ولكنَّ جَعْلَه بيتَ حطائط من رؤيةِ القلبِ ممنوعٌ بل معناه من رؤيةِ البصرِ، ألا ترى أن قولَه» جواداً ماتَ «من متعلِّقات البصر، فيَحْتاجُ في إثباتِ تعدِّي» أعلَم «القلبية إلى اثنين إلى دليلٍ. وقال بعضهم:» هي هنا بَصَريَّةٌ قلبيةٌ
Yani: Kalbî olan “alime” (عَلِمَ) fiili, ister hemzeden soyutlanmış olsun ister olmasın iki mef‘ûle geçişli olmuştur. Bu durumda [sülâsî olan] “feile” (فَعِلَ) ile [bâbına aktarılmış olan] “ef‘ale” (أَفْعَلَ) kalıplarının aynı anlamda gelmiş olması söz konusu olur ki bu da garip bir durumdur. Ancak Hutayt'ın beytini kalbî görmeden saymak kabul edilemez; aksine onun anlamı gözle görme (basarî) kabilindendir. Görmez misin ki onun: «جواداً ماتَ» (ölmüş bir cömert) sözü gözün müteallakâtındandır (görülebilen şeylerdendir). Dolayısıyla kalbî olan “a‘leme” (أَعْلَمَ) fiilinin iki mef‘ûle geçişli olduğunu ispat etmek için bir delile ihtiyaç vardır. Bazıları da şöyle demiştir: «O, burada hem gözle hem de kalple
معاً لأنّ الحَجَّ لا يَتِمُّ إلا بأمورٍ منها ما هو معلومٌ ومنها ما هو مُبْصَر «، ويلزَمُه على هذا الجمعُ بين الحقيقةِ والمجاز أو استعمالُ المشتركِ في معنييه معاً.
birlikte görmektir; çünkü hac ancak bir kısmı bilinen (kalbî), bir kısmı da bizzat görülen (basarî) birtakım işlerle tamam olur.» Bu görüşe göre ise hakikat ile mecazın cem edilmesi yahut müşterek lafzın her iki anlamında birden kullanılması gerekir.
وقرأ الجمهور:» أَرِنَا «بإشباعِ كسرِ الراءِ هنا وفي النساء وفي الأعرافِ.» أَرِني أنظرْ «، وفي فُصّلت: {أَرِنَا الذين} [فصلت: ٢٩] ، وقرأ ابن كثير بالإِسكان في الجميعِ ووافقه في فصلت ابنُ عامر وأبو بكر عن عاصم/، واختُلِف عن أبي عمرو فروى عنه السوسي موافقةَ ابنِ كثير في الجميع، وروى عنه الدوري اختلاسَ الكسرِ فيها. أمَّا الكسرُ فهو الأصلُ، وأمَّا الاختلاسُ فَحَسَنٌ مشهور، وأما الإِسكان فللتخفيفِ، شَبَّهوا المتصلَ بالمنفصلِ فسكَّنوا كسره، كما قالوا في فَخِذ: فَخْذ وكتِف: كتْف.
Cumhur, burada, en-Nisâ'da, el-A‘râf'taki «أَرِني أنظرْ» ifadesinde ve Fussilet'teki: {أَرِنَا الذين} “Bize o ikisini göster...” [Fussilet 41/29] kavlinde râ harfinin kesresini tam okuyarak (işbâ‘ ile) «أَرِنَا» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ise hepsinde sükûn ile [«أَرْنا» şeklinde] okumuş, Fussilet suresinde İbn Âmir ile Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir de ona muvafakat etmiştir. Ebû Amr'dan ise farklı rivayetler gelmiştir: es-Sûsî ondan hepsinde İbn Kesîr'e muvafakat ettiğini rivayet etmiş, ed-Dûrî ise ondan buralarda kesrenin ihtilâsını (hızlıca geçilmesini) rivayet etmiştir. Kesre asıl olandır; ihtilâs ise güzel ve meşhurdur. İskân (sükûn ile okuma) ise tahfif (kolaylaştırma) içindir; bitiṣik olanı ayrı olana benzeterek, «فَخِذ» (uyluk) yerine «فَخْذ» ve «كتِف» (omuz) yerine «كتْف» dedikleri gibi kesresini sâkin kılmışlardır.
وقد غَلَّط قومٌ راويَ هذه القراءةِ وقالوا: صار كسرُ الراءِ دليلاً عَلى الهمزةِ المحذوفةِ فإنَّ أصلَه:» أَرْءِنا «ثم نُقِل، قاله الزمخشري تابعاً لغيره. قال الفارسي:» التغليطُ ليس بشيءٍ لأنَّها قراءةُ متواترةٌ، وأمّا كسرةُ الراءِ فصارَتْ كالأصلِ لأنَّ الهمزةَ مرفوضةُ الاستعمالِ «وقال أيضاً:» ألا تراهم أَدْغموا في {لَّكِنَّ هُوَ الله رَبِّي} [الكهف: ٣٨] ، والأصل: «لكنْ أنا» «نَقَلوا الحركةَ وحذفوا ثم أدغموا، فذهابُ الحركةَ في» أَرِنا «ليس بدونِ ذهابِها في الإِدغامِ، وأيضاً فقد سُمِع الإِسكانُ في هذا الحرفِ نَصَّاً عن العرب قال:
Bir topluluk bu kıraati rivayet edeni hatalı bulmuş ve şöyle demiştir: Râ harfinin kesresi, hazfedilen hemzeye delil olmuştur; zira aslı «أَرْءِنا» şeklindedir, sonra hareke nakledilmiştir. Bunu başkalarına uyarak ez-Zemahşerî söylemiştir. el-Fârisî ise şöyle demiştir: «Hatalı bulmak hiçbir şey ifade etmez; zira bu mütevatir bir kıraattir. Râ'nın kesresine gelince, hemze kullanımda tamamen terk edildiği için asıl gibi olmuştur.» Ve yine şöyle demiştir: «Görmez misin ki onlar: {لَّكِنَّ هُوَ الله رَبِّي} “Fakat O Allah benim Rabbimdir...” [el-Kehf 18/38] kavlinde idgam yapmışlardır; aslı «لكنْ أنا» şeklindedir; harekeyi nakledip [hemzeyi] hazfettiler, sonra da idgam yaptılar. Dolayısıyla «أَرِنا» kelimesinde harekenin gitmesi, idgamdaki gidişinden daha aşağı değildir. Ayrıca bu harfteki sükûn, Araplardan bizzat nass olarak da işitilmiştir; şair şöyle demiştir: