Binûn

Bakara — 27. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

٧٢٦ - أَرْنا إدواةَ عبْدِ الله نَمْلَؤُها ... من ماءِ زمزمَ إن القومَ قد ظَمِئوا

726 - Bize Abdullah'ın su kabını göster de onu zemzem suyundan dolduralım; zira topluluk susamıştır.

وأصل أَرِنَا: أَرْءِنا، فنُقِلَتْ حركةُ الهمزةِ إلى الراء وحُذِفَتْ هي، وقد تقدّم الكلامُ بأشبع مِنْ هذا عند قولِه: {حتى نَرَى الله} [البقرة: ٥٥] .

«أَرِنَا» kelimesinin aslı «أَرْءِنا» şeklindedir; hemzenin harekesi râ harfine nakledilmiş ve hemzenin kendisi hazfedilmiştir. Bu konudaki açıklama, Yüce Allah'ın: {حتى نَرَى الله} “...Allah'ı açıkça görünceye kadar...” [el-Bakara 2/55] kavlinde bundan daha etraflıca geçmişti.

والمناسِكُ واحدُها: مَنْسَك بفتح العين وكسرِها، وقد قرىء بهما والمفتوحُ هو المقيسُ لانضمامِ عينِ مضارعه. والمنسَكُ: موضعُ النسُك وهو العبادة.

“el-Menâsik” (المناسِكُ) kelimesinin tekili; ayn harfinin fethası ve kesresiyle “mensek” (مَنْسَك) ve “mensik” (مَنْسِك) şeklindedir; her iki şekilde de okunmuştur. Fethalı olanı, muzâri fiilinin ayn harfinin ötreli olmasından ötürü kıyasa uygun olanıdır. “el-Mensek” ise nüsûk, yani ibadet yeridir.

قوله: {فِيهِمْ} في هذا الضميرِ قولان: أحدُهما: أنه عائدٌ على معنى الأمة، إذ لو عادَ على لفظِها لقال:» فيها «قاله أبو البقاء، والثاني: أنه يعودُ على الذريةِ بالتأويلِ. المتقدِّم. وقيل: يعودُ على أهل مكة، ويؤيده: {الذي بَعَثَ فِي الأميين رَسُولاً} [الجمعة: ٢] .

Yüce Allah'ın: {فِيهِمْ} “...onların içinden...” kavlindeki bu zamir hakkında iki görüş vardır: Birincisi: “Ümmet” kelimesinin anlamına dönmesidir; zira onun lafzına dönseydi Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere «فيها» derdi. İkincisi: Daha önce geçen tevil uyarınca “zürriyet” kelimesine dönmesidir. Mekke ehline döndüğü de söylenmiştir; bunu {الذي بَعَثَ فِي الأميين رَسُولاً} “Ümmîler arasından bir elçi gönderen O'dur...” [el-Cuma 62/2] ayeti de desteklemektedir.

قوله تعالى: {مِّنْهُمْ} : في محلِّ نصبٍ لأنه صفةٌ لرسولاً فيتعلَّقُ بمحذوفٍ أي: رسولاً كائناً منهم.

Yüce Allah'ın: {مِّنْهُمْ} “...kendilerinden...” kavli: “Rasûlen” kelimesinin sıfatı olduğu için nasb mahallindedir; dolayısıyla mahzûf bir kelimeye mütealliktir, yani: “kendilerinden olan bir elçi” takdirindedir.

قوله: {يَتْلُواْ} في محلِّ هذه الجملة ثلاثةُ أوجه، أحدها: أنها في محلِّ نصبٍ صفةً ثانيةً لرسولاً، وجاء هذا على الترتيبِ الأحْسَنِ إذ تقدَّم ما هو شبيهٌ بالمفردِ وهو المجرورُ على الجملةِ. والثاني: أنها في محلِّ نَصْبٍ على الحالِ من «رسولا» لأنه لَمَّا وُصِفَ تخصَّصَ. الثالث: أنها حالٌ من الضميرِ في «مِنْهم» والعاملُ فيها الاستقرارُ الذي تعلَّق به «منهم» لوقوعِه صفةً.

Yüce Allah'ın: {يَتْلُواْ} “...okuyacak...” kavlinde, bu cümlenin irap mahalli hakkında üç vecih vardır: Birincisi: “Rasûlen” kelimesinin ikinci sıfatı olarak nasb mahallinde olmasıdır. Bu, en güzel tertip üzere gelmiştir; zira müfrede benzeyen cer harfli ifade (câr-mecrûr), cümlenin önüne geçirilmiştir. İkincisi: “Rasûlen” kelimesinden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; çünkü sıfat alınca tahsis kazanmıştır (belirlenmeye yaklaşmıştır). Üçüncüsü: “Minhum” ifadesindeki zamirden hâl olmasıdır; bu takdirde amil, sıfat olarak vaki olduğu için “minhum” ifadesinin müteallik olduğu istikrardır (sabit olma anlamıdır).

وتقدَّم قولُه «العزيزُ» لأنها صفةُ ذاتٍ وتأخَّر «الحكيمُ» لأنها صفةُ فِعْل.

Zatî bir sıfat olduğu için O'nun “el-Azîz” kavli öne alınmış, fiilî bir sıfat olduğu için de “el-Hakîm” kavli sona bırakılmıştır.

ويقال: عَزَّ يَعُزَّ، وَيَعَزُّ، ويَعِزُّ، ولكنْ باختلافِ معنىً، فالمضمومُ بمعنى غَلَب ومنه: {وَعَزَّنِي فِي الخطاب} [ص: ٢٣] والمفتوحُ بمعنى الشدةِ، ومنه: عَزَّ لحمُ الناقة أي: اشتدَّ، وعَزَّ عليَّ هذا الأمرُ، والمكسورُ بمعنى النَّفاسةِ وقلةِ النظري.

Farklı anlamlara gelmek üzere “azze ye‘uzzu” (عَزَّ يَعُزُّ), “ye‘azzu” (يَعَزُّ) ve “ye‘izzu” (يَعِزُّ) denir. Muzâri ayn harfi ötreli olanı (ye‘uzzu) galip gelmek anlamındadır; {وَعَزَّنِي فِي الخطاب} “...ve konuşmada bana üstün geldi” [Sâd 38/23] kavli bu kabildendir. Fethalı olanı (ye‘azzu) şiddet/sertlik anlamındadır; nitekim devenin eti sertleştiğinde «عَزَّ لحمُ الناقة» denir; «عَزَّ عليَّ هذا الأمرُ» (Bu iş bana ağır/zor geldi) ifadesi de böyledir. Kesreli olanı ise (ye‘izzu) kıymetli olmak ve az bulunmak anlamındadır.

قوله تعالى: {وَمَن يَرْغَبُ} : «مَنْ» اسمُ استفهامٍ بمعنى الإِنكار فهو نفيٌ في المعنى، ولذلك جاءَتْ بعده «إلاَّ» التي للإِيجابِ، ومحلُّه رفعٌ بالابتداءِ، و «يَرْغَبُ» خبرُه، وفيه ضميرٌ يعودُ عليه، والرغبةُ أصلُها الطلبُ، فإنْ تَعَدَّت ب «في» كانَتْ بمعنى الإِيثارِ له والاختيارِ نحو: رَغِبْت في كذا، وإن تَعَدَّت ب «عن» كانت بمعنى الزَّهادة نحو: رَغِبْت عنك.

Yüce Allah'ın: {وَمَن يَرْغَبُ} “Kim yüz çevirir...” kavli: “Men” (مَنْ), inkâr anlamında bir istifham ismidir, dolayısıyla mana bakımından nefiydir (olumsuzluktur). Bu sebeple kendisinden sonra olumluluk (ispat) ifade eden “illâ” (إلاَّ) gelmiştir. İrap mahalli mübteda olarak ref konumundadır; “yerağu” (يَرْغَبُ) ise onun haberidir ve içinde ona dönen bir zamir vardır. Ragbetin aslı talep etmektir; şayet “fî” (في) harf-i ceri ile geçişli olursa: «رَغِبْت في كذا» (Falan şeyi arzuladım/seçtim) örneğinde olduğu gibi onu tercih etmek ve seçmek anlamında olur; şayet “an” (عن) harf-i ceri ile geçişli olursa: «رَغِبْت عنك» (Senden yüz çevirdim/uzak durdum) örneğinde olduğu gibi yüz çevirmek ve zühd (rağbetsizlik) göstermek anlamında olur.

قوله: {إِلاَّ مَن سَفِهَ} في «مَنْ» وجهان: أحدُهما: أنها في محلِّ رفعٍ على البدلِ من الضمير في «يَرْغَبُ» وهو المختارُ لأنَّ الكلامَ غيرُ موجبٍ، والكوفيون يَجْعَلون هذا من بابِ العطفِ، فإذا قلتَ: ما قام القومُ إلا زيدٌ، ف «إلاَّ» عندهم حرفُ عطفٍ وزيدٌ معطوفٌ على القوم، وتحقيقُ هذا مذكورٌ في كتبِ النحو. الثاني: أنها في محلِّ نصبٍ على الاستثناء و «مَنْ» يُحتمل أن تكونَ موصولةً وأَنْ تكونَ نكرةً موصوفةً، فالجملةُ بعدَها لا محلَّ لها على الأولِ، ومحلُّها الرفعُ أو النصبُ على الثاني.

Yüce Allah'ın: {إِلاَّ مَن سَفِهَ} “...kendini bilmezden başkası...” kavlindeki “men” (مَنْ) lafzında iki vecih vardır: Birincisi: “Yerağu” fiilindeki zamirden bedel olarak ref mahallinde olmasıdır; kelam olumsuz (gayrimûceb) olduğu için tercih edilen görüş budur. Kûfeliler bunu atıf bâbından sayarlar; nitekim «ما قام القومُ إلا زيدٌ» (Zeyd hariç kavim ayağa kalkmadı) dediğinde onlara göre “illâ” (إلاَّ) bir atıf harfi, Zeyd ise “el-kavm” üzerine matuftur. Bunun tahkiki nahiv kitaplarında zikredilmiştir. İkincisi: İstisna üzere nasb mahallinde olmasıdır. “Men” lafzının mevsûl olması da mevsûf bir nekre olması da muhtemeldir; dolayısıyla kendisinden sonraki sıla cümlesinin birinci ihtimale göre iraptan mahalli yoktur, ikinci ihtimale göre ise [sıfat olarak] mahalli ref yahut nasbtır.

قوله: {نَفْسَهُ} في نصبِه سبعةُ أوجهٍ، أحدُها: - وهو المختارُ - أَنْ يكونَ مفعولاً به؛ لأنَّ ثعلباً والمبرد حكيا أنَّ سَفِه بكسر [الفاء] يتعدَّى بنفسه كما يتعدَّى سَفَّه بفتح الفاء والتشديد، وحُكي عن أبي الخطاب أنها لغةٌ، وهو اختيارُ الزمخشريُ فإنه قال: «سَفِه نفسَه: امتَهَنَها واستخَفَّ بها» ، ثم ذَكَر

Yüce Allah'ın: {نَفْسَهُ} “...kendini...” kavlinin nasbında yedi vecih vardır: Birincisi -ki tercih edilen budur-: Mef‘ûlün bih olmasıdır; çünkü Sa‘leb ve el-Muberred, [fâ harfinin] kesresiyle “sefihe” (سَفِهَ) fiilinin, tıpkı fâ harfinin fethası ve şeddesiyle “seffehe” (سَفَّهَ) fiilinin geçişli olması gibi bizzat geçişli olduğunu nakletmişlerdir; Ebü'l-Hattâb'dan da bunun bir lehçe olduğu nakledilmiştir. ez-Zemahşerî'nin tercihi de budur; nitekim o şöyle demiştir: «Sefihe nefsehû: Onu hor gördü ve hafife aldı demektir.» Ardından

أوجهاً أُخَرَ، ثم قال: «والوجهُ الأول، وكفى شاهداً له بما جاء في الحديث:» الكِبْرُ أَنْ تَسْفَهَ الحقَّ وتَغْمَصَ الناسَ «الثاني: أنه مفعولٌ به ولكن على تضمين» سَفِه «. معنى فِعْلٍ يتعدَّى، فقدَّره الزجاج وابنُ جني بمعنى جَهِل، وقدَّره أبو عبيدة. بمعنى أهلك. الثالث: أنه منصوبٌ على إسقاطِ حرفِ الجرِّ تقديره: سَفِه في نفسه. الرابع: توكيدٌ لمؤكَّدٍ محذوفٍ تقديره: سَفِه قولَه نفسَه، فحذَفَ المؤكَّد، قياساً على النعت والمنعوت، حكاه مكي. الخامس: أنه تمييزٌ وهو قولُ بعضِ الكوفيين، قال الزمخشري:» ويجوز أَنْ يكونَ في شذوذِ تعريفِ المُمَيِّز نحو قوله:

başka vecihler zikretmiş, sonra da şöyle demiştir: «Birinci vecihtir; hadiste geçen: «الكِبْرُ أَنْ تَسْفَهَ الحقَّ وتَغْمَصَ الناسَ» (Kibir, hakkı hiçe sayman/küçümsemen ve insanları hor görmendir) ifadesi de buna şahit olarak yeter.» İkincisi: “Sefihe” fiilinin geçişli bir fiil manasını tazammun etmesi (içermesi) yoluyla mef‘ûlün bih olmasıdır; ez-Zeccâc ve İbn Cinnî bunu “cahil oldu/bilmedi”, Ebû Ubeyde ise “helak etti” anlamıyla takdir etmiştir. Üçüncüsü: Harf-i cerin düşürülmesiyle (hazf-i îsâl ile) mansub olmasıdır; takdiri: «سَفِه في نفسه» (kendi nefsinde beyinsizlik etti) şeklindedir. Dördüncüsü: Mahzûf bir müekkedin teyidi (te'kidi) olmasıdır; takdiri: «سَفِه قولَه نفسَه» (kendi sözünü beyinsizce buldu) şeklindedir ve sıfat-mevsûfa kıyasla müekked hazfedilmiştir; bunu Mekkî nakletmiştir. Beşincisi: Temyiz olmasıdır ki bu bazı Kûfelilerin görüşüdür. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Şu beyitlerde olduğu gibi temyizin marife olmasının şâzlığı kabilinden olması da caizdir:

٧٢٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا بفَزارةَ الشُّعْرِ الرِّقَابا

727 - ... ne de Fezâre kabilesinin boyunları kıllı olanlarına [benzer].

٧٢٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... أجبَّ الظهرِ ليسَ له سَنامُ

728 - ... sırtı düz ve hörgüçsüzdür.»

فجعل الرِّقابَ والظهرَ تمييزَيْن، وليسَ كذلك، بل هما مُشَبَّهان

Böylece “er-rikâb” ve “ez-zahr” kelimelerini temyiz kılmıştır; hâlbuki öyle değildir, bilakis bu ikisi mef‘ûlün bihe

بالمفعول به لأنهما معمولاً صفةٍ مشبهةٍ، وهي الشُّعْر جمع أَشْعر، وأجَبّ وهو اسمٌ. السادس: أنه مشبّهٌ بالمفعولِ به وهو قولُ بعض الكوفيين. السابع: أنه توكيدٌ لِمَنْ سَفِه، لأنه في محلِّ نصبٍ على الاستثناء في أحد القولين، وهو تخريجٌ غريبٌ نقله صاحب «العجائب والغرائب» ، والمختارُ الأولُ لأنَّ التضمينَ لا يَنْقاسُ وكذلك حرفِ الجرِّ، وأمّا حَذْفُ المؤكَّد وإبقاءُ التوكيدِ فالصحيحُ لا يجوزُ، وأمَّا التمييزُ فلا يقع معرفةً، وما وَرَدَ نادرٌ أو مُتَأَوَّل، وأمّا النصبُ على التشبيهِ بالمفعولِ فلا يكونُ في الأفعالِ إنما يكون في الصفاتِ المشبَّهةِ خاصةً.

benzetilmiştir; çünkü bunlar sıfat-ı müşebbehenin mamulüdürler; o sıfatlar da “eş‘ar”ın çoğulu olan “eş-şu‘r” ve bir isim (sıfat) olan “ecabb” kelimeleridir. Altıncısı: Mef‘ûlün bihe benzetilmiş olmasıdır ki bu da bazı Kûfelilerin görüşüdür. Yedincisi: İki görüşten birine göre istisna üzere nasb mahallinde olduğu için «مَنْ سَفِهَ» ifadesinin te'kidi olmasıdır; bu, «el-Acâib ve'l-Garâib» sahibinin naklettiği garip bir tahrîctir. Tercih edilen ise birinci görüştür; zira tazammun kıyasa dayalı genel bir kural değildir, harf-i cerin hazfi de öyledir. Müekkedin hazfedilip te'kidin bırakılmasına gelince, sahih olan görüşe göre bu caiz değildir. Temyiz ise marife olarak gelmez; bu şekilde gelenler de nâdirdir yahut tevile muhtaçtır. Mef‘ûle benzetilerek mansub kılınmaya gelince, bu fiillerde olmaz, yalnızca sıfat-ı müşebbehelere has bir durumdur.

قوله: {فِي الآخرة} فيه خمسةُ أوجه، أحدُها: أنه متعلِّق بالصالحين على أن الألفِ واللامَ للتعريفِ وليستْ موصولةً. الثاني أنها متعلقةٌ بمحذوفٍ أيضاً لكن مِنْ جِنسِ الملفوظِ به أي: وإنه لصالحٌ في الآخرة لَمِن الصالحين. الرابع: أن يتعلَّقَ بقولِه «الصالحين» وإنْ كانت أل موصولةً: لأنه يُغْتفر في الظروفِ وشِبْهِها ما لا يُغْتَفَرُ في غيرِها اتِّساعاً، ونظيرُه قوله:

Yüce Allah'ın: {فِي الآخرة} “...ahirette de...” kavlinde beş vecih vardır: Birincisi: Elif-lâmın mevsûl değil de marifelik takısı olması esasına göre “es-sâlihîn” kelimesine müteallik olmasıdır. İkincisi: Yine lafzen zikredilenin cinsinden mahzûf bir kelimeye müteallik olmasıdır; yani: «وإنه لصالحٌ في الآخرة لَمِن الصالحين» (Ve şüphesiz o ahirette salih bir kimsedir, elbette salihlerdendir) takdirindedir. Dördüncüsü: Elif-lâm mevsûl olsa bile “es-sâlihîn” kavline müteallik olmasıdır; çünkü zarflarda ve benzerlerinde, genişlik (ittisâ‘) kuralı gereği diğerlerinde hoş görülmeyen şeyler hoş görülür; şairin şu sözü de bunun benzeridir:

٧٢٩ - رَبَّيْتُه حتى إذا تَمَعْدَدا ... كان جزائي بالعَصَى أَنْ أُجْلَدَا

729 - Onu büyüttüm; nihayet Ma‘ad kabilesinin güçlü bir eri olunca, benim mükâfatım sopayla dövülmek oldu.

الخامس: أن يتعلَّق ب «اصَطَفْيناه» قال الحسين بن الفضل: «في الكلامِ تقديمٌ وتأخيرٌ، مجازُه: ولقد اصطفيناه في الدنيا وفي الآخرة» وهذا ينبغي ألاَّ يجوزُ مثلُه في القرآنِ لنُبُوِّ السَّمْعِ عنه.

Beşincisi: «اصَطَفْيناه» (onu seçtik) fiiline müteallik olmasıdır. el-Hüseyin b. el-Fadl şöyle demiştir: «Kelamda takdim ve tehir vardır; mecazî manası: ‘Andolsun biz onu dünyada da ahirette de seçtik’ şeklindedir.» Kulağa hoş gelmediği/yadırgandığı için Kur'an'da böylesi bir durumun caiz olmaması gerekir.

والاصطفاءُ: الاختيارُ، افتعال من صَفْوةِ الشيء وهي خِيارُه، وأصلُه: اصْتَفى، وإنما قُلِبت تاءُ الافتعال طاءً مناسبةً للصادِ لكونِها حرفَ إطباقٍ وتقدَّم ذلك عند قولِه: {أَضْطَرُّهُ} [البقرة: ١٢٦] . وأكَّد جملةَ الاصطفاءِ باللام، والثانية بإنَّ واللام، لأنَّ الثانية محتاجةٌ لمزيدِ تأكيدٍ، وذلك أنَّ كونَه في الآخرةِ من الصالحين أمرٌ مغيَّبٌ، فاحتاجَ الإِخبارُ به إلى فَضْلِ توكيدٍ، وأمَّا اصطفاءُ الله له/ فقد شاهَدُوه منه ونَقَله جيلٌ بعد جيلٍ.

Istıfâ (اصطفاء): İhtiyar (seçmek) demektir; bir şeyin safvetinden yani en seçkininden türetilmiş ifti‘âl bâbıdır. Aslı «اصْتَفى» şeklindedir; ifti‘âl bâbının tâ harfi, ıtbâk harfi olan sâd harfine uygunluk sağlaması için tı harfine dönüştürülmüştür. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın: {أَضْطَرُّهُ} “...onu mecbur bırakırım...” [el-Bakara 2/126] kavlinde geçmişti. Seçme (istıfâ) cümlesini lâm ile, ikinci cümleyi ise inne ve lâm ile tekit etti; zira ikinci cümlenin daha fazla teyide ihtiyacı vardır. Şöyle ki: Onun ahirette salihlerden olması gaybî bir husustur, dolayısıyla bunun bildirilmesi ilave bir tekide ihtiyaç duymuştur. Allah'ın onu seçmesine gelince, bunu ondan bizzat müşahede etmişler ve nesilden nesle aktarmışlardır.

قوله تعالى: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ} : في «إذ» خمسةُ أوجهٍ أصَحُّها أنه منصوبٌ ب «قال أَسْلَمْتُ» ، أي: قال أسلمتُ وقتَ قولِ الله له أَسْلَمْ. الثاني: أنه بَدَلٌ من قوله «في الدنيا» . الثالث: أنه منصوبٌ باصطفيناه. الرابع: أنه منصوبٌ ب «اذكر» مقدَّراً، ذكر ذلك أبو البقاء والزمخشري. وعلى تقدير كونِه معمولاً لاصطفيناه أو ل «اذكر» مقدرّاً يبقى قولُه «قال أسلمْتُ» غيرَ منتظم مع ما قبله، إلا أنْ يُقدَّرَ حذفُ حرفِ عطفٍ أي: فقال، أو يُجْعَلَ جواباً لسؤالٍ مقدَّرٍ أي: ما كان جوابُه؟ فقيل: قال أسلَمْتُ، الخامس: أبْعَدَ بعضُهم فجعله مع ما بعدَه في محلِّ نصبٍ على الحالِ والعاملُ فيه «اصطَفَيْناه» .

Yüce Allah'ın: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ} “Hani Rabbi ona demişti ki...” kavlindeki “iz” (إِذْ) zarfında beş vecih vardır; en sahih olanı, «قال أَسْلَمْتُ» (Teslim oldum, dedi) ifadesiyle mansub olmasıdır; yani: Allah'ın kendisine «teslim ol» buyurduğu vakit o da «teslim oldum» demiştir. İkincisi: «فِي الدنيا» (dünyada) kavlinden bedel olmasıdır. Üçüncüsü: «اصطفيناه» (onu seçtik) fiiliyle mansub olmasıdır. Dördüncüsü: Takdir edilen bir «اذكر» (hatırla) fiiliyle mansub olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ ve ez-Zemahşerî zikretmiştir. «اصطفيناه» fiilinin veya takdir edilen «اذكر» fiilinin mamulü olması takdirinde, kendisinden öncekiyle intizam sağlaması için bir atıf harfinin hazfi takdir edilmedikçe -yani: «فقال» (bunun üzerine dedi)- yahut takdiri bir soruya cevap kılınmadıkça -yani: Onun cevabı ne oldu? denilip: «قال أسلَمْتُ» (Teslim oldum, dedi) denilmesi gibi- «قال أسلمْتُ» kavli öncekiyle irtibatsız kalır. Beşincisi: Bazıları uzak bir ihtimale giderek onu sonraki kısımla birlikte hâl olarak nasb mahallinde kılmış ve amilini de «اصطَفَيْناه» yapmıştır.

وفي قوله: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ} التفاتٌ إذ لو جاءَ على نَسَقِهِ لقيل: إذ قلنا، لأنَّه بعدَ «ولقَدِ اصْطَفَيْناه» وعكسُه في الخروجِ من الغَيْبةِ إلى الخطابِ قولُه:

Yüce Allah'ın: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ} “Hani Rabbi ona demişti ki...” kavlinde iltifat sanatı vardır; zira kendi akışı üzere gelseydi, «ولقَدِ اصْطَفَيْناه» (Andolsun biz onu seçtik) ifadesinden sonra geldiği için: «إذ قلنا» (hani biz demiştik) denilirdi. Gaibten hitaba geçişteki aksi durum ise şairin şu sözündedir:

٧٣٠ - باتَتْ تَشَكَّى إليَّ النفسُ مُجْهِشَةً ... وقد حَمَلْتُكَ سبعاً بعدَ سَبْعينا

730 - Nefsim hüngür hüngür ağlayarak bana dert yandı gece boyu; hâlbuki ben seni yetmişten sonra yedi yıl daha taşıdım [ey nefsim]!

وقوله {لِرَبِّ العالمين} فيه من الفخامة ما ليس في قوله «لك»

O'nun {لِرَبِّ العالمين} “Âlemlerin Rabbine...” kavlinde; «لك» (Sana)

أو «لربّي» ، لأنه إذا اعترف بأنَّه ربُ جميعِ العالمينِ اعتَرَف بأنه ربُّه وزيادةٌ بخلافِ الأول فلذلك عَدَلَ عن العبارَتَيْنِ. وفيه قوله: «أَسْلْمِ» حَذْفُ مفعولٍ تقديرُه: أَسْلِمْ لربِّك.

yahut «لربّي» (Rabbime) demesinde bulunmayan bir azamet ve ihtişam vardır; çünkü bütün âlemlerin Rabbi olduğunu ikrar ettiğinde, birincinin aksine hem kendi Rabbi olduğunu hem de fazlasını ikrar etmiş olmaktadır; işte bu yüzden her iki ifadeden de [bu yüce ifadeye] dönmüştür. Bu ayetteki «أَسْلْمِ» (Teslim ol!) emrinde bir mef‘ûl hazfedilmiştir, takdiri: «أَسْلِمْ لربِّك» (Rabbine teslim ol!) şeklindedir.

قوله تعالى: {ووصى} : قُرِىء مِنْ وصَّى، وفيه معنى التكثير باعتبارِ المفعولِ المُوَصَّى، وأَوْصى رباعياً وهي قراءةُ نافعٍ وابنِ عامر، وكذلك هي في مصاحفِ المدينةِ والشام، وقيل أَوْصى ووصَّى بمعنىً.

Yüce Allah'ın: {ووصى} “Ve vasiyet etti...” kavli: [Şeddeli olarak] «وصَّى» şeklinde okunmuştur; bunda kendisine vasiyet edilen mef‘ûl dikkate alınarak çokluk anlamı vardır. Dört harfli olarak «أَوْصى» şeklinde de okunmuştur ki bu Nâfi‘ ile İbn Âmir'in kıraatidir; Medine ve Şam mushaflarında da bu şekildedir. «أَوْصى» ile «وصَّى» fiillerinin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir.

والضميرُ في «بها» فيه ستةُ أقوالٍ، أحدُها: أنه يعودُ على المِلَّة في قوله: {وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} ، قال الشيخ: «وبه ابتدأ الزمخشري، ولم يذكُرِ [المهدوي] وغيرَه» والزمخشري ﵀ لم يذكرْ هذا، وإنما ذَكَرَ عَوْدَه على قوله «أَسَلَمْتُ» لتأويله بالكلمةِ، قال الزمخشري: «والضميرُ في» بها «لقولِه {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ العالمين} على تأويلِ الكلمةِ والجملةِ، ونحوُه رجوعُ الضميرِ في قولِه: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً} [الزخرف: ٢٨] إلى قوله: {إِنَّنِي بَرَآءٌ مِّمَّا تَعْبُدُونَ إِلاَّ الذي فَطَرَنِي} [الزخرف: ٢٨] وقولُه» كلمةً باقيةً «دليلٌ على أن التأنيثِ على معنى الكلمة. انتهى. الثاني: أنَّه يعودُ على الكلمةِ المفهومةِ من قولِه» أَسْلَمْتُ «كما تقدَّم تقريرُه عن الزمخشري: قال ابن عطية:» وهو أصوبُ لأنه أقربُ مذكور «. الثالثُ: أنه يَعودُ على متأخر، وهو الكلمةُ المفهومةُ مِنْ قولِه: {فَلاَ تَمُوتُنَّ إَلاَّ وَأَنْتُم مُّسْلِمُونَ} . الرابع: أنه

«بها» (onu) lafzındaki zamir hakkında altı görüş vardır: Birincisi: {وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} kavlindeki “millet” (din) kelimesine dönmesidir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «ez-Zemahşerî söze bununla başlamış, el-Mehdevî ve başkaları ise bunu zikretmemiştir.» ez-Zemahşerî -Allah ona rahmet etsin- bunu zikretmemiş, bilakis kelime olarak tevil edildiği için «أَسَلَمْتُ» sözüne döndüğünü zikretmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «‘Bihâ’daki zamir, kelime ve cümle tev示すyle {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ العالمين} sözüne racidir. Tıpkı {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً} “Ve bunu kalıcı bir kelime kıldı...” [ez-Zuhruf 43/28] kavlindeki zamirin, {إِنَّنِي بَرَآءٌ مِّمَّا تَعْبُدُونَ إِلاَّ الذي فَطَرَنِي} “Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım; beni yaratan müstesna...” [ez-Zuhruf 43/26-27] sözüne dönmesi gibi. O'nun ‘bâki bir kelime’ buyurması, müennesliğin kelime anlamına binaen olduğuna delildir.» [ez-Zemahşerî'nin sözü] bitti. İkincisi: ez-Zemahşerî'den az önce aktarıldığı üzere «أَسْلَمْتُ» sözünden anlaşılan kelimeye dönmesidir. İbn Atıyye: «En uygun olanı budur; çünkü zikredilenlerin en yakınıdır» demiştir. Üçüncüsü: Sonradan gelen bir ifadeye, yani: {فَلاَ تَمُوتُنَّ إَلاَّ وَأَنْتُم مُّسْلِمُونَ} “...ancak müslümanlar olarak ölün” kavlinden anlaşılan kelimeye dönmesidir. Dördüncüsü:

يعودُ إلى كلمةِ الإِخلاص وإن لم يَجْرِ لها [ذِكْرٌ] . الخامسُ: أنه يعودُ على الطاعةِ للعلم بها أيضاً. السادسُ: أنَّه يعودُ على الوصيَّةِ المدلولِ عليها بقوله:» ووصَّى «، و» بها «يتعلَّق لوصَّى. و» بنِيه «مفعولٌ به.

açıkça [zikri] geçmemiş olsa bile ihlâs kelimesine (kelime-i tevhîde) dönmesidir. Beşincisi: Yine bilinip anlaşıldığı için itaate dönmesidir. Altıncısı: «ووصَّى» fiilinin delalet ettiği vasiyete dönmesidir; «بها» ifadesi «وصَّى» fiiline mütealliktir. «بنِيه» kelimesi ise mef‘ûlün bihtir.

قوله: {وَيَعْقُوبُ} الجمهورُ على رفعه وفيه قولان، أظهرهُما: أنه عطفٌ على» إبراهيم «ويكونُ مفعولُه محذوفاً أي: ووصَّى يعقوبُ بنيه أيضاً، والثاني: أن يكونَ مرفوعاً بالابتداءِ وخبرُه محذوفٌ تقديرُه ويعقوبُ قال: يا بَنِيَّ إنَّ الله اصطفى. وقرأ إسماعيل بن عبد الله وعمرو بن فائد بنصبه عطفاً على» بَنيه «، أي: ووصَّى إبراهيمُ يعقوبَ أيضاً.

Yüce Allah'ın: {وَيَعْقُوبُ} “...ve Yakub da...” kavlinde, cumhur onun merfû okunması üzerindedir ve bunda iki görüş vardır: En zâhir olanı: «إبراهيم» üzerine matuf olmasıdır; bu takdirde mef‘ûlü mahzûf olur, yani: “Yakub da oğullarına vasiyet etti” demektir. İkincisi: Mübteda olarak merfû olması ve haberinin mahzûf olmasıdır; takdiri: “Ve Yakub dedi ki: Ey oğullarım! Şüphesiz Allah seçti...” şeklindedir. İsmâil b. Abdillâh ve Amr b. Fâid ise «بَنيه» üzerine atıfla mansub olarak okumuşlardır; yani: “İbrahim, Yakub'a da vasiyet etti” demektir.

قوله: {يَا بَنِيَّ} فيه وجهان، أحدُهما: أنَّه من مقولِ إبراهيمِ، وذلك على القولِ بعطفِ يعقوبَ على إبراهيم أو على قراءتهِ منصوباً. والثاني: أنه مِنْ مقولِ يعقوبَ إنْ قُلْنا رفعُه بالابتداءِ ويكونُ قد حَذَفَ مقولَ إبراهيم للدلالةِ عليه تقديرُه:» ووصَّى إبراهيمُ بنيه يا بَنِيَّ، وعلى كلِّ تقديرٍ فالجملةُ من قوله: «يا بَنِيَّ» وما بعدها [منصوبةٌ] بقولٍ محذوفٍ على رأيِ البصريين، أي: فقال يا بَنِيَّ، وبفعل الوصيَّةِ لأنَّها في معنى القولِ على رأيِ الكوفيين، وقال الراجز:

Yüce Allah'ın: {يَا بَنِيَّ} “Ey oğullarım!...” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: İbrahim'in sözü olmasıdır; bu, Yakub'un İbrahim'e matuf olması veya onun mansub okunması görüşüne göredir. İkincisi: Şayet ref ile mübteda olduğunu söylersek Yakub'un sözü olmasıdır; bu durumda delalet ettiği için İbrahim'in sözü hazfedilmiş olur, takdiri: «ووصَّى إبراهيمُ بنيه يا بَنِيَّ» (İbrahim de oğullarına: Ey oğullarım! diye vasiyet etti) şeklindedir. Her takdire göre «يا بَنِيَّ» kavlinden başlayan cümle ve sonrası, Basralıların görüşüne göre mahzûf bir kavil (söz) fiiliyle [mansubdur], yani: «فقال يا بَنِيَّ» (bunun üzerine ey oğullarım, dedi) demektir; Kûfelilerin görüşüne göre ise söz anlamında olduğu için vasiyet fiiliyle mansubdur. Recez şairi şöyle demiştir:

٧٣١ - رَجُلانِ مِنْ ضَبَّةَ أَخْبرانَا ... إنَّا رَأَيْنا رجلاً عُرْيانا

731 - Dabbe kabilesinden iki adam bize haber verdi [ve dedi] ki: «Biz çıplak bir adam gördük.»

بكسر الهمزةِ على إضمارِ القولِ، أو لإِجراءِ الخبرِ مُجْرى القولِ،

[Bu beyitte hemzenin] kesresi, «kavil» fiilinin takdir edilmesine yahut haberin kavil yerine geçirilmesine dayanır.

ويؤيِّد تعلُّقَها بالوصية قراءةُ ابنِ مسعود: «أَنْ يا بَنِيَّ» ب «أَنْ» المفسرة، ولا يجوزُ أن تكونَ هنا مصدريةً لعدمِ ما يَنْسَبِكُ منه مصدرٌ، ومَنْ أبى جَعْلَها مفسرةً وهم الكوفيون يجعلونَها زائدةً.

Onun vasiyete taallukunu, İbn Mes‘ûd'un tefsîriyye olan «en» (أَنْ) harfi ile «أَنْ يا بَنِيَّ» şeklindeki kıraati de desteklemektedir. Kendisinden mastar teşkil edilecek bir unsur bulunmadığı için buradaki «en» harfinin masdariyye olması caiz değildir; onun tefsîriyye olmasını kabul etmeyenler -ki onlar Kûfelilerdir- onu zâide kılarlar.

ويعقوبُ عَلَمٌ أعجمي ولذلك لا يَنْصَرِفُ، ومَنْ زَعَم أنَّه سُمِّي يعقوب لأنه وُلِد عَقِبَ العَيْص أخيه وكانا تَوْءَمين أَوْ لأنه كَثُر عَقِبُه ونَسْلُه فقد وَهمَ؛ لأنه كان ينبغي أن ينصَرِفَ لأنه عربيٌّ مشتق. ويعقوب أيضاً ذَكَرُ الحَجَل، إذا سُمِّي به المذكرُ انصرفَ، والجمعُ يعاقِبَة ويعاقيب.

Yakub, a‘cemî (Arapça kökenli olmayan) bir özel isimdir, bu yüzden gayrimunsarıftır. Onun, ikiz kardeşi Îs'ın ardından (akabinde) doğduğu için yahut soyu ve nesli çoğaldığı (akibi çok olduğu) için Yakub diye isimlendirildiğini iddia eden kimse yanılmıştır; zira öyle olsaydı Arapça türemiş bir kelime olacağı için munsarıf olması gerekirdi. Yakub aynı zamanda erkek keklik demektir; bir erkeğe bu isim verilirse munsarıf olur; çoğulu ise “ye‘âkıbe” ve “ye‘âkîb” şeklinde gelir.

و «اصطفى» ألفُه عن ياء، تلك الياءُ منقلبةُ عن واو لأنها من الصَّفْوة، ولمَّا صارتِ الكلمةُ أربعةً فصاعداً، قُلِبَتْ ياءً ثم انقَلَبَتْ ألفاً. و «لكم» أي لأجلكم، والالفُ واللامُ في «الذين» للعهدِ.

«اصطفى» fiilinin elifi yâ harfinden [dönüşmüştür], o yâ harfi de safvet kökünden geldiği için vâv harfinden dönüşmüştür. Kelime dört ve daha fazla harfli hâle gelince [vâv] önce yâ harfine, sonra da elife dönüştürülmüştür. «لكم» (sizin için) ifadesi, sizin iyiliğiniz/yararınız için demektir. «الدِّين» (bu din) kelimesindeki elif-lâm ise ahd içindir (bilinen dini ifade eder).

قوله: {فَلاَ تَمُوتُنَّ إلا} هذا نَهْيٌ في الصورةِ عن الموتِ، وهو في الحقيقةِ نَهْيٌ عن كونِهم على خلافِ حالِ الإِسلامِ إذا ماتوا كقولك: «لا تُصَلِّ إلا وأنت خاشع» ، فَنهْيُك له ليس عن الصلاة، إنما هو عن تَرْك الخشوع في حالِ صلاتِه، والنكتةُ في إدخالِ حرفِ النهي على الصلاةِ وهي غيرُ مَنْهِيٍّ عنها هي إظهارُ أنَّ الصلاةَ التي لا خشوعَ فيها كالصلاة، كأنه قال: أَنْهَاك عنها إذا لم تُصَلِّها على هذه الحالةِ، وكذلك المعنى في الآيةِ إظهارُ أنَّ موتهم لا على حالِ الثباتِ على الإِسلامِ موتٌ لا خيرَ فيه، وأنَّ حقَّ هذا الموتِ ألاَّ يُجْعَلَ فيهم.

Yüce Allah'ın: {فَلاَ تَمُوتُنَّ إلا} “...ancak [müslümanlar olarak] ölün” kavli: Bu, zahiren (şekil bakımından) ölümden nehiy gibidir; gerçekte ise senin: «لا تُصَلِّ إلا وأنت خاشع» (Huşû içinde olmaksızın sakın namaz kılma) sözünde olduğu gibi, öldüklerinde İslâm hâlinin zıddı üzere olmaktan nehiydir. Senin bu sözdeki nehyin namazdan değil, sadece namaz kılarken huşûyu terk etmekten ibarettir. Aslında kendisinden nehyedilmeyen namaza nehiy harfinin dahil edilmesindeki nükte; huşûsuz kılınan namazın adeta namaz sayılmadığını göstermektir; sanki: «Bu hâl üzere kılmayacaksan seni namaz kılmaktan nehyederim» demiştir. Aynı şekilde ayetteki anlam da onların İslâm üzere sebat hâlinde olmaksızın ölmelerinin hiçbir hayrı bulunmayan bir ölüm olduğunu ve böyle bir ölümün onların başına gelmemesi gerektiğini ortaya koymaktır.

وأصل تموتُنَّ: تموتُونَنَّ: النونُ الأولى علامةُ الرفعِ والثانيةُ المشدَّدةُ للتوكيدِ، فاجتمع ثلاثةُ أمثالٍ فَحُذِفَتْ نونُ الرفعِ؛ لأنَّ نونَ التوكيدِ أَوْلى

«تموتُنَّ» kelimesinin aslı «تموتُونَنَّ» şeklindedir: Birinci nûn ref alâmeti, şeddeli olan ikincisi ise tekit içindir. Böylece birbirinin benzeri üç [nûn] harfi bir araya gelmiş oldu. Ref nûnu hazfedildi; zira tekit nûnu...

بالبقاءِ لدلالِتها على معنىً مستقلٍ فالتقى ساكنان: الواوُ والنونُ الأولى المُدْغمة فَحُذِفَت الواوُ لالتقاءِ الساكنين، وبقيتِ الضمةُ تَدُلُّ عليها وهكذا كلُّ ما جاء من نظائره. {إَلاَّ وَأَنْتُم مُّسْلِمُونَ} هذا استثناءٌ مفرَّغٌ من الأحوالِ العامة، و «أنتم مسلمون» مبتدأٌ وخبرٌ في محلِّ نصلٍ على الحالِ كأنه قال تعالى «لا تَموتُنَّ على كلِّ حالٍ إلا على هذه الحالِ» ، والعاملُ فيها ما قبلَ إلاَّ.

...müstakil bir anlama delalet etmesi sebebiyle kalmaya daha lâyıktır. Ardından iki sakin karşılaştı: vâv ve idgam edilmiş birinci nûn. İki sakinin karşılaşması yüzünden vâv hazfedildi, ona delalet etsin diye de damme kaldı; benzeri olan bütün kelimeler de böyledir. {إَلاَّ وَأَنْتُم مُّسْلِمُونَ} “...ancak müslümanlar olarak [ölün]” ifadesi, genel hallerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. «أنتم مسلمون» mübtedâ ve haber olup hal konumunda nasb mahallindedir. Sanki Yüce Allah: «Hiçbir hal üzere ölmeyin, ancak bu hal üzere [ölün]» buyurmuştur; bundaki âmil ise «إلاَّ» edatından önceki kısımdır.

قوله: {أَمْ} : في أم هذه ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُهما - وهو المشهورُ -: أنها منقطعةٌ، والمنقطعةُ تُقُدَّر ب «بل» وهمزةِ الاستفهامِ وبعضُهم يقدَّرُها ببل وحدَها. ومعنى الإِضرابِ انتقالٌ من شيءٍ إلى شيءٍ لا إبطالٌ له، ومعنى الاستفهامِ الإِنكارُ والتوبيخُ فيؤُول معناه إلى النفي أي: بل أكنتم شهداءَ يعني لم تكونوا. الثاني: أنها بمعنى/ همزةِ الاستفهامِ وهو قولُ ابن عطية والطبري، إلا أنهما اختلفا في محلِّها: فإنَّ ابن عطية قال: «وأم تكون بمعنى ألفِ الاستفهامِ في صدرِ الكلامِ، لغةٌ يمانيَّة» وقال الطبري: «إنَّ أم يُستفهم بها وسْطَ كلامٍ قد تقدَّم صدرُه» ، قال الشيخ في قول ابن عطية: «ولم أقفْ لأحدٍ من النحويين على ما قال» ، وقال في قول الطبري: «وهذا أيضاً قولٌ غريبٌ» . الثالث: أنها متصلةٌ وهو قولُ الزمخشري، قال الزمخشري بعد أن جَعَلَها منقطعةً وجَعَلَ الخطابَ للمؤمنين قال بعد ذلك: «وقيل الخطابُ لليهود، لأنهم كانوا يقولون: ما مات نبيٌّ إلا على اليهودية، إلا أنهم لو شَهدوه وسمعوا ما قاله لبنيه وما قالوه لظَهَر لهم

{أَمْ} “Yoksa... mı?” kavli: Buradaki «em» hakkında üç görüş vardır: Birincisi -ki meşhur olanıdır-: munkatıa olmasıdır. Munkatıa olan «em», «bel» (aksine/bilakis) ve istifham hemzesi ile takdir edilir; bazıları ise onu sadece «bel» ile takdir eder. İdrâbın anlamı, bir şeyi iptal etmek değil, bir şeyden başka bir şeye geçmektir; istifhamın anlamı ise inkâr ve kınamadır. Dolayısıyla anlamı nefy'e (olumsuzluğa) döner; yani: «Aksine, siz şahitler miydiniz?» demek olup «siz şahit değildiniz» demektir. İkincisi: İstifham hemzesi anlamında olmasıdır ki bu, İbn Atiyye ve Taberî'nin görüşüdür. Ancak onlar bunun cümledeki yeri hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Atiyye: «Em, kelamın başında istifham elifi anlamında gelir ki bu, Yemen lügatidir» demiştir. Taberî ise: «Em ile ancak baş tarafı öne geçmiş bir kelamın ortasında soru sorulur» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân], İbn Atiyye'nin sözü hakkında: «Nahivcilerden hiçbirinin onun dediği gibi bir şey söylediğine rastlamadım» demiş; Taberî'nin sözü hakkında da: «Bu da garip bir görüştür» demiştir. Üçüncüsü: Muttasıla olmasıdır ki bu, Zemahşerî'nin görüşüdür. Zemahşerî onu munkatıa kılıp hitabı müminlere yönelik saydıktan sonra şöyle demiştir: «Hitabın Yahudilere yönelik olduğu da söylenmiştir; zira onlar: 'Hiçbir peygamber Yahudilik dışında bir din üzere ölmemiştir' diyorlardı. Oysa onlar ona şahit olsalardı ve onun oğullarına ne söylediğini, onların da ona ne cevap verdiğini işitselerdi, kendilerine...»

حِرْصُه على مِلَّة الإِسلامِ ولَمَا ادَّعَوا عليه اليهوديةَ، فالآيةُ منافيةٌ لقولهم، فكيف يُقال لهم: أم كنتم شهداءَ؟ ولكن الوجهَ أن تكونَ» أم «متصلةً على أَنْ يُقَدَّرَ قبلَها محذوفٌ كأنه قيل: أَتَدَّعُون على الأنبياءِ اليهوديةَ أم كنتُمْ شهداءَ، يعني أنَّ أوائلكم من بني إسرائيلَ كانوا مشاهِدين له إذا أراد بَنيه على التوحيد وملَّةِ الإِسلامِ. فما لكم تَدَّعُون على الأنبياءِ ما هم منه بَراءٌ؟» .

...onun İslâm milletine (dinine) olan hırsı aşikâr olurdu ve ona Yahudiliği isnat etmezlerdi. Bu durumda ayet onların sözünü çürütmektedir; öyleyse onlara nasıl 'Yoksa siz şahit miydiniz?' denilebilir? Fakat uygun olan yön, 'em' harfinin muttasıla olması ve öncesinde hazfedilmiş bir cümlenin takdir edilmesidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Peygamberlere Yahudiliği mi isnat ediyorsunuz, yoksa siz [onların vefatına] şahit miydiniz?' Yani sizin İsrailoğullarından olan ilk atalarınız, [Yakub] oğullarını tevhid ve İslâm dini üzere istediğinde bizzat ona şahit olmuşlardı. O halde peygamberlerin beri ve uzak olduğu bir şeyi onlara nasıl isnat edersiniz?»

قال الشيخ: «ولا أعلَمُ أحداً أجازِ حَذْفَ هذه الجملةِ، لا يُحْفَظُ ذلك في شعرٍ ولا غيرِه، لو قلت:» أم زيدٌ «تريد:» أقام عمروٌ أم زيدٌ «لم يَجُزْ، وإنما يجوز حَذْفُ المعطوفِ عليه مع الواوِ والفاءِ إذا دَلَّ عليه دليلٌ كقولك:» بلى وعمراً «لمَنْ قال: لم يَضرِبْ زيداً، وقوله تعالى: {فانفجرت} [البقرة: ٦٠] أي فضربَ فانفجَرَتْ، ونَدَرَ حَذْفُه مع أو كقوله:

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ben bu cümlenin hazfedilmesini caiz gören hiçbir kimse bilmiyorum; bu durum şiirde de başka bir yerde de nakledilmemiştir. 'Zeyd mi?' deyip 'Amr mı kalktı yoksa Zeyd mi?' anlamını kastedersen bu caiz olmaz. Kendisine bir delil delalet ettiğinde matufun aleyhin hazfedilmesi ancak vâv ve fâ harfleriyle caiz olur; nitekim 'Zeyd'e vurmadı' diyen kimseye: 'Evet, [ona vurdu] ve Amr'a da' demen ve Yüce Allah'ın: {فانفجرت} [Bakara: ٦٠] “...bunun üzerine fışkırdı” yani 'vurdu da bunun üzerine fışkırdı' buyruğu böyledir. 'Ev' ile hazfi ise şu beyitteki gibi nadirdir:»

٧٣٢ - فَهل لكَ أو مِنْ والدٍ لَكَ قبلنا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

732 - Senin yahut bizden önce senin bir babanın var mıydı... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

أي: من أخٍ أو والدٍ، ومع حتى كقوله:

Yani: bir kardeşin yahut babanın [var mıydı]. 'Hattâ' ile [hazfi] ise şu beyitteki gibidir:

٧٣٣ - فواعَجَباً حتى كُلَيْبٌ تَسُبُّني ... كأن أباها نَهْشَلٌ أو مجاشِعُ

733 - Ne şaşılacak şey! Kuleyb [kabilesi] bile bana sövüyor, sanki onun babası Nehşel yahut Mücâşi‘ imiş gibi!

أي: يَسُبُّني الناسُ حتى كُلَيْبٌ، على نظرٍ فيه، وإنما الجائزُ حَذْفُ» أم «مع ما عَطَفَتْ كقوله:

Yani: İtiraza açık olmakla birlikte 'İnsanlar bana sövüyor, hatta Kuleyb bile' demektir. Caiz olan ise şu beyitteki gibi «em»in matufuyla birlikte hazfedilmesidir:

٧٣٤ - دعاني إليها القلبُ إني لأَمرِهِ ... سميعٌ فما أدري أَرُشْدٌ طِلابُها

734 - Kalp beni ona çağırdı, doğrusu ben onun emrini dinlerim; bilmem ki onu aramak bir doğruluk mudur...

أي: أم غَيٌّ، وإنما جاز ذلك لأنَّ المستفْهَمَ عن الإِثبات يتضمَّن نقيضَه، ويجوز حَذْفُ الثواني المقابلاتِ إذا دَلَّ عليها المعنى، ألا ترى إلى قولِه: {تَقِيكُمُ الحر} [النحل: ٨١] كيف حَذَف» والبردَ «.

Yani: 'yoksa bir azgınlık mıdır?' demektir. Bunun caiz oluşu, olumlu halin sorulmasının onun zıddını da içermesindendir. Anlam delalet ettiğinde ikinci karşıt unsurların hazfedilmesi caizdir; nitekim [Allah Teâlâ'nın]: {تَقِيكُمُ الحر} [Nahl: ٨١] “...sizi sıcaktan koruyan...” kavlinde «ve soğuktan» kısmını nasıl hazfettiğini görmez misin?»

انتهى. و «شهداء» خبرُ كان وهو جَمْعُ شاهد أو شهيد، وقد تقدَّم أول السورة.

[Şeyh'in sözü] bitti. «شهداء» kelimesi kâne'nin haberidir; şâhid yahut şehîd kelimesinin çoğuludur ve surenin başında geçmişti.

قوله: {إِذْ حَضَرَ} «إذ» منصوبٌ بشهداءَ على أنَّه ظَرْفٌ لا مفعولٌ به أي: شهداء وقتَ حضور الموتِ إياه، وحضورُ الموتِ كنايةٌ عن حضورِ أسبابِهِ ومقدِّماته، قال الشاعر:

{إِذْ حَضَرَ} “gelip çattığı zaman” kavli: «إذ», mef‘ûlün bih değil zarf olarak «شهداء» ile mensuptur; yani: ölüm ona geldiği vakitte şahitler [miydiniz]. Ölümün gelip çatması, sebeplerinin ve öncülerinin gelmesinden kinayedir. Şair şöyle demiştir:

٧٣٥ - وقلْ لهمْ بادِروا بالعُذْرِ والتمِسوا ... قولاً يُبَرِّئُكُم إني أنا الموتُ

735 - Onlara de ki: Özür dilemeye koşun ve sizi temize çıkaracak bir söz arayın; zira ben ölümün ta kendisiyim!

أي: أنا سببُه، والمشهورُ نصبُ «يعقوب» ورفع «الموت» ، قَدَّم المفعولَ اهتماماً. وقرأ بعضُهم بالعكس. وقُرىء «حَضِر» بكسر الضاد قالوا: والمضارعُ يَحْضُر بالضم شاذ، وكأنه من التداخُلِ وقد تقدَّم.

Yani: 'Ben onun sebebiyim.' Meşhur olan, «يعقوب» kelimesinin nasbı ve «الموت» kelimesinin refidir; önemine binaen mef‘ûl öne geçirilmiştir. Bazıları ise bunun aksini okumuştur. Dâd harfinin kesresiyle «حَضِر» şeklinde de okunmuştur. Demişlerdir ki: Muzarisinin damme ile «يَحْضُر» gelmesi şâzzdır; sanki tedâhül (lügatlerin birbirine karışması) kabilindendir, bu da daha önce geçmişti.

قوله: {إِذْ قَالَ} «إذ» هذه فيها قولان أحدُهما: بدلٌ من الأولى، والعاملُ فيها: إمَّا العاملُ في إذ الأولى إنْ قلنا إنَّ البدلَ لا على نية تكرار العامل أو عاملٌ مضمرٌ إِنْ قلنا بذلك. الثاني: أنها ظرفٌ لحَضَر.

{إِذْ قَالَ} “dediği zaman” kavli: Buradaki «إذ» hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Birinci «إذ» kelimesinden bedeldir; bundaki âmil ise bedelin âmilin tekrarı niyetine olmadığını söylersek birinci «إذ»deki âmildir, yahut öyle olduğunu söylersek muzmar (gizli) bir âmildir. İkincisi: «حَضَرَ» fiilinin zarfıdır.

قوله: {مَا تَعْبُدُونَ} ؟ «ما» اسمُ استفهام في محلِّ نصبٍ لأنه مفعولٌ مقدَّمٌ بتعبدون، وهو واجبُ التقديمِ لأنَّ له صدرَ الكلام وأتى ب «ما» دون «مَنْ» لأحدِ أربعةِ معانٍ، أحدُهما: أنَّ «ما» للمُبْهَمِ أمرُه، فإذا عُلِمَ فُرِّق ب «ما»

{مَا تَعْبُدُونَ} “Neye kulluk edeceksiniz?” kavli: «ما» istifham ismidir ve «تعبدون» fiilinin mukaddem mef‘ûlü olduğu için nasb mahallindedir. Cümle başında gelme hakkına sahip olduğu için öne geçmesi vaciptir. Dört manadan biri sebebiyle «مَنْ» yerine «ما» getirilmiştir: Birincisi: «ما» durumu müphem (belirsiz) olan şeyler içindir; bilindiğinde ise «ما» ile...

و «مَنْ. قال الزمخشري:» وكفاك دليلاً قولُ العلماء «مَنْ لما يَعْقِل» . الثاني: أنها سؤالٌ عن صفةِ المعبود، قال الزمخشري: «كما تقول: ما زيدٌ؟ تريد: أفقيهٌ أم طبيبٌ أم غيرُ ذلك من الصفات» . الثالث: أن المعبودات ذلك الوقتَ كانت غيرَ عقلاء كالأوثان والأصنام والشمسِ. والقمرِ، فاسْتَفْهم ب «ما» التي لغير العاقل فَعَرَف بنوه ما أراد فأجابوه بالحقِّ. الرابع: أنه اختَبَرهم وامتحَنَهم فسألهم ب «ما» دون «مَنْ» لئلا يَطْرُقَ لهم الاهتداء فيكون كالتلقين لهم ومقصودُه الاختبارُ. وقولُه «مِنْ بعدي» أي بعد موتي.

...ve «مَنْ» ile birbirinden ayrılır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Âlimlerin 'مَنْ akıl sahipleri içindir' sözü delil olarak sana yeter.» İkincisi: Mabudun sıfatından sorulmasıdır. Zemahşerî şöyle der: «Nitekim: 'Zeyd nedir/nasıldır?' deyip 'Fakih midir, tabip midir, yoksa başka bir vasıfta mıdır?' demeyi kastedersin.» Üçüncüsü: O dönemdeki tapılan varlıklar putlar, heykeller, güneş ve ay gibi akılsız varlıklardı; bu yüzden akıl sahibi olmayanlar için kullanılan «ما» ile sordu; oğulları da onun ne kastettiğini anlayıp hak ile cevap verdiler. Dördüncüsü: Onları sınayıp imtihan etti; bu yüzden hidayete ulaşma yolunu önceden açıp kendilerine telkinde bulunmuş gibi olmasın diye «مَنْ» yerine «ما» ile sordu; zira maksadı imtihandı. «مِنْ بعدي» buyruğu ise 'benden sonra' yani ölümümden sonra demektir.

قوله: {وإله آبَائِكَ} أعاد ذكرَ الإِله لئلا يَعْطِفَ على الضمير المجرورِ دون إعادة الجارَّ، والجمهور على «آبائِك» وقرأ الحسن ويحيى وأبو رجاء «أبيك» ، وقرأ أُبَيّ: «وإلَه إبراهيم» فأسقط «آبائك» . فأمّا قراءةُ الجمهور فواضحةٌ. وفي «إبراهيم» وما بعدَه حينئذٍ ثلاثةُ أوجهٍ، أوحدُها: أنه بدلٌ. والثاني: أنه عطفُ بيانٍ، ومعنى البدلية فيه التفصيلُ. الثالثُ: أنه منصوبٌ بإضمار «أعني» ، فالفتحةُ على هذا علامةٌ للنصبِ، وعلى القَوْلين قبلَه علامةٌ للجرِّ لعدَمِ الصَّرْفِ، وفيه دليلٌ على تسمية الجَدِّ والعمِّ أباً، فإنَّ إبراهيمَ جَدُّه وإسماعيلَ عمُّه، كما يُطْلَقُ على الخالة أب، ومنه: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ} [يوسف: ١٠٠] في أحد القولين. قال بعضهم: «وهذا من باب التغليب، يعني أنه غَلَّب الأبَ على غيره وفيه نظرٌ، فإنه قد جاء هذا الإِطلاقُ حيث لا تثنيةٌ ولا جمعٌ فَيُغَلَّبُ فيهما، قال ﵇:

{وإله آبَائِكَ} “ve atalarının ilâhına...” kavli: Car harfini tekrarlamadan mecrur zamire atfetmemek için «ilâh» kelimesi tekrar zikredilmiştir. Cumhur «آبَائِك» şeklinde okumuştur. el-Hasan, Yahyâ ve Ebû Recâ «أبيك», Übeyy ise «آبائك» kelimesini düşürerek «وإلَه إبراهيم» şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraati açıktır. Bu durumda «إبراهيم» ve sonrasındaki kelimeler hakkında üç vecih vardır: Birincisi: Bedel olmasıdır. İkincisi: Atf-ı beyân olmasıdır; buradaki bedellik manası tafsilattır. Üçüncüsü: «أعني» (yani şunu kastediyorum) fiilinin takdiriyle mensup olmasıdır. Bu takdire göre fetha nasb alâmetidir; önceki iki görüşe göre ise gayrimunsarıf oluşundan ötürü cer alâmetidir. Bunda dedeye ve amcaya 'baba' (eb) denilebileceğine delil vardır; zira İbrahim onun dedesi, İsmail ise amcasıdır; nitekim teyzeye de 'anne' denildiği gibi iki görüşten birine göre: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ} [Yûsuf: ١٠٠] “...ana-babasını [tahtın üzerine] çıkardı” ayeti de böyledir. Bazıları şöyle demiştir: «Bu taglîb babındandır; yani babayı diğerine galebe çalmıştır.» Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira bu kullanım tesniye ve ceminin olmadığı, dolayısıyla taglîb yapılamayacak yerlerde de gelmiştir. Nitekim aleyhisselâm:

«رُدُّوا عليَّ أبي» يعني العباس.

«Babamı bana geri getirin» buyurmuş, bununla [amcası] Abbas'ı kastetmiştir.

وأمَّا قراءة «أَبيك» فتحتملُ وجهين، أحدُهما: أن يكونَ مفرداً غيرَ

«أَبيك» kıraatine gelince, bu iki ihtimal taşır: Birincisi: Çoğul olmayan müfred olmasıdır; bu durumda...

جمعٍ، وحينئذٍ: فإمّا أَنْ يكونَ واقعاً موقعَ الجمعِ أولا، فإن كان واقعاً موقع الجمعِ فالكلامُ في «إبراهيم» وما بعدَه كالكلامِ فيه على القراءة المشهورةِ، وإنْ لم يكنْ واقعاً موقعه بل أُريد به الإِفرادُ لفظاً ومعنىً فيكون «إبراهيم» وحدَه على الأوجه الثلاثة المتقدمة، ويكونُ إسماعيلُ وما بعدَه عطفاً على «أبيك» أي: وإله إسماعيل. الثاني: يكونَ جَمْعَ سلامةٍ بالياء والنون، وإنما حُذِفَت النون للإِضافة، وقد جاء جمعُ أب على «أَبُون» رفعاً، و «أبِين» جَرَّاً ونَصْباً حكاها سيبويه، قال الشاعر:

...ya çoğulun yerine geçmiş olur ya da geçmemiş olur. Şayet çoğulun yerine geçmişse «إبراهيم» ve sonrasındaki kelimeler hakkındaki tahlil meşhur kıraatteki gibidir. Şayet çoğulun yerine geçmeyip lafzen ve mânen teklik kastedilmişse, yalnız başına «إبراهيم» geçen üç vecih üzere olur; İsmail ve sonrasındakiler ise «أبيك» kelimesine matuf olur; yani: 've İsmail'in ilâhına' demektir. İkincisi: Yâ ve nûn ile gelen cemi müzekker sâlim olmasıdır; nûn harfi sadece izâfet sebebiyle hazfedilmiştir. Nitekim «أب» kelimesinin çoğulu ref halinde «أَبُون», cer ve nasb halinde ise «أبِين» şeklinde gelmiştir; bunu Sîbeveyh nakletmiştir. Şair şöyle demiştir:

٧٣٦ - فلمَّا تَبَيَّنَّ أصواتَنا ... بَكَيْنَ وفَدَّيْنَنَا بالأِبِينا

736 - Seslerimizi tanıdıklarında ağladılar ve 'babalarımız size feda olsun' dediler.

ومثله:

Bunun benzeri şudur:

٧٣٧ - فَقُلْنا أَسْلِموا إنَّا أَبُوكمْ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

737 - Dedik ki: Teslim olun, doğrusu biz sizin babalarınızız... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

والكلامُ في إبراهيمِ وما بعده كالكلامِ فيه بعد جمعِ التكسير. وإسحاق علم أعجمي ويكونُ مصدرَ أًسْحق، فلو سُمِّي به مذكرٌ لانصرَف، والجمعُ أساحِقة وأساحيق.

«إبراهيم» ve sonrasındaki kelimeler hakkındaki tahlil, cem-i teksîrden sonraki tahlil gibidir. İshak a‘cemî bir özel isimdir; «أَسْحَقَ» fiilinin masdarı da olur. Şayet bir erkeğe bu isim verilirse munsarıf olur; çoğulu ise «أساحِقة» ve «أساحيق» gelir.

قولُه: {إلها وَاحِداً} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها أنَّه بدل مِنْ «إلهك» بدلُ نكرةٍ موصوفةٍ من معرفةٍ كقولِه: {بالناصية نَاصِيَةٍ [كَاذِبَةٍ] } [العلق: ١٥] . والبصريون لا يَشْترطون الوصفَ مُسْتدِلِّين بقولِه:

{إلها وَاحِداً} “tek bir ilâh olarak...” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: «إلهك» kelimesinden bedel olmasıdır ki bu, {بالناصية نَاصِيَةٍ [كَاذِبَةٍ] } [Alak: ١٥] “o alından, [yalancı...] alından” kavlinde olduğu gibi marifeden mevsuf nekirenin bedelidir. Basralılar ise vasıflandırılmayı şart koşmazlar ve şu beyitle delil getirirler:

٧٣٨ - فلا وأبيك خيرٍ منك ... إنِّي لَيُؤْذِيني التَّحَمْحُمُ والصَّهيلُ

738 - Hayır, senden hayırlı olan babana yemin olsun ki; kişneme ve kısık at sesi bana gerçekten eziyet veriyor!

ف «خيرٍ» بدل من «أبيك» ، وهو نكرةٌ غيرُ موصوفةٍ. والثاني أنه حالٌ من «إلهك» / والعاملُ فيه «نعبدُ» ، وفائدةُ البدلِ والحالِ التنصيصُ على أن معبودَهم فَرْدٌ إذ إضافةُ الشيءِ إلى كثير تُوهم تعدادَ المضافِ، فنصَّ بها على نَفْي ذلك الإِبهامِ. وهذه الحالُ تسمّى «حالاً موطئةً» وهي أَنْ تذكرها ذاتاً موصوفةً نحو: جاء زيد رجلاً صالحاً. الثالث: - وإليه نحا الزمخشري - أن يكونَ منصوباً على الاختصاص أي: نريد بإلهك إلهاً واحداً. قال الشيخ: «وقد نَصَّ النحويون على أنَّ المنصوبَ على الاختصاص لا يكون نكرةً ولا مبهماً» .

Burada «خيرٍ» kelimesi «أبيك» kelimesinden bedeldir ve mevsuf olmayan bir nekiredir. İkincisi: «إلهك» kelimesinden hal olmasıdır; bundaki âmil ise «نعبدُ» fiilidir. Bedel ve hal olmanın faydası, onların mabudunun bir tek olduğunu açıkça belirtmektir; zira bir şeyin çoğula izâfesi muzafın da çoğul olduğu vehmini doğurur; bu yüzden söz konusu kapalılığı gidermek için bunu açıkça belirtmiştir. Bu tür hale «müvekkide/mevtıe hal» (hazırlayıcı hal) denir; bu da halin mevsuf bir zat olarak zikredilmesidir, nitekim: 'Zeyd salih bir adam olarak geldi' denmesi gibidir. Üçüncüsü -ki Zemahşerî bu görüşe meyletmiştir-: İhtisas üzere mensup olmasıdır; yani: Senin ilâhın ile tek bir ilâhı kastediyoruz demektir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Nahivciler, ihtisas üzere mensup olan kelimenin nekire veya müphem olamayacağını açıkça belirtmişlerdir.»

قوله: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} في هذه الجملةِ ثلاثةُ أوجهٍ: أحدُها: أنها معطوفةٌ على قوله: «نعبد» يعني أنها تَتِمَّةُ جوابِهم له فأجابوه بزيادة. والثاني: أنها حالٌ من فاعلِ «نَعْبُدُ» والعاملُ «نَعْبُد» . والثالث: - وإليه نحا الزمخشري - ألاَّ يكونَ لها مَحَلٌّ، بل هي جملةٌ اعتراضيةٌ مؤكِّدةٌ، أي: ومِنْ حالِنا أنَّا له مخلصونَ. قال الشيخ: «ونصَّ النحويون على أنَّ جملةَ الاعتراضِ هي التي تفيدُ تقويةً في الحكمِ: إمَّا بين جُزْئَي صلةٍ وموصولٍ كقوله:

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olanlarız” kavli: Bu cümlede üç vecih vardır: Birincisi: «نعبد» fiiline matuf olmasıdır; yani bu, onların ona verdikleri cevabın tamamlayıcısı olup ona ziyadesiyle cevap vermişlerdir. İkincisi: «نَعْبُدُ» fiilinin failinden hal olmasıdır; âmili de «نَعْبُد» fiilidir. Üçüncüsü -ki Zemahşerî bu yöne meyletmiştir-: Mahalli olmaması, bilakis tekid edici bir i'tiraziyye (ara) cümlesi olmasıdır; yani: bizim durumumuz da O'na ihlasla bağlanmaktır demektir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Nahivciler, i'tiraziyye cümlesinin hükümde kuvvetlendirme ifade eden cümle olduğunu açıkça belirtmişlerdir: Bu da ya şu beyitteki gibi sıla ile mevsûlün iki cüz'ü arasında olur:

٧٣٩ - ماذا - ولا عُتْبَ في المقدورِ - رُمْتَ أما ... يَكْفِيك بالنَّجْحِ أَمْ خُسْرٌ وتَضْلِيل

739 - Ne arzuladın -ki takdir edilende kınama yoktur- başarı sana yetmez mi, yoksa hüsran ve sapkınlık mı [istersin]?

وقوله:

Ve şu beyitteki gibi:

٧٤٠ - ذاكَ الذي - وأبيك - يَعْرِفُ مالكاً ... والحقُّ يَدْفَعُ تُرَّهَاتِ الباطِلِ

740 - İşte o -babana yemin olsun ki- Mâlik'i tanır; hak ise batılın hezeyanlarını defeder.

أو بين مسندٍ ومسند إليه كقوله:

Yahut şu beyitteki gibi müsned ile müsnedün ileyh arasında olur:

٧٤١ - وقد أَدْرَكَتْني - والحوادِثُ جَمَّةٌ ... أَسِنَّةُ قومٍ لا ضِعافٍ ولا عُزْلِ

741 - Olaylar pek çok iken, ne zayıf ne de silahsız olan bir kavmin mızrak uçları bana yetişti.

أو بينَ شرطٍ وجزاءٍ أو قَسَمٍ وجوابِه، ممَّا بينهما تلازُمٌ ما، وهذه الجملةُ قبلَها كلامٌ مستقلَّ عمَّا بعدَها، لاَ يُقال: إنَّ بينَ المُشار إليه وبينَ الإِخبارِ عنه تلازماً لأنَّ ما قبلها مِنْ مقول بني يعقوبَ وما بعدَها من كلام الله تعالى، أَخْبر بها عنهم، والجملةُ الاعتراضيةُ إنما تكونُ من الناطقِ بالمتلازِمَيْنِ لتوكيدِ كلامِه «. انتهى ملخصاً. وقال ابن عطية:» ونحنُ لَه مسلمون ابتداءٌ وخبرٌ أي: كذلك كنَّا ونحن نكون «. قال الشيخ:» يَظْهَرُ منه أنه جَعَلَ هذه الجملةُ عطفاً على جملةٍ محذوفةٍ ولا حاجةَ إليه «.

Yahut aralarında bir tür telâzüm (birbirini gerektirme) bulunan şart ile ceza veya yemin ile cevabı arasında olur. Bu cümlenin öncesi ise sonrasından bağımsız müstakil bir kelamdır. İşaret edilen ile ondan haber verilen şey arasında bir telâzüm olduğu söylenemez; çünkü öncesi Yakub'un oğullarının sözünden, sonrası ise Allah Teâlâ'nın kelamından olup onlardan haber vermektedir. İ'tiraziyye cümlesi ise ancak sözünü tekid etmek için birbirini gerektiren iki unsuru konuşan kimseden sadır olur.» Özetle bitti. İbn Atiyye şöyle demiştir: «'Ve نحن له مسلمون' mübteda ve haberdir; yani: biz öyle idik ve öyle olmaya devam edeceğiz demektir.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Onun bu cümleyi mahzuf bir cümleye matuf kıldığı anlaşılmaktadır ki buna gerek yoktur.»

قولُه تعالى: {تِلْكَ أُمَّةٌ} : «تلكَ» مبتدأٌ، و «أمةٌ» خبرُه، ويجوزُ أن تكونَ «أمةٌ» بدلاً من «تلك» و «قد خَلَتْ» خبرٌ للمبتدأ.: وأصل تلك: تي فلمَّا جِيء باللامِ للبعدِ حُذِفَتِ الياءُ لالتقاءِ الساكنَيْنِ، فإنْ قيلَ: لِمَ لَمْ تُكْسَرُ اللامُ حتى لا تُحْذَفَ الياءُ؟ فالجوابُ أَنَّه يَثْقُل اللفظُ بوقوع الياءِ بين كسرتين. وزعم الكوفيون أن التاءَ وحدَها هي الاسمُ، وليس ثَمَّ شيءٌ

Yüce Allah'ın: {تِلْكَ أُمَّةٌ} “Onlar bir ümmettir” kavli: «تلكَ» mübteda, «أمةٌ» ise onun haberidir. «أمةٌ» kelimesinin «تلك»ten bedel olması ve «قد خَلَتْ» cümlesinin de mübtedanın haberi olması caizdir. «تلك» kelimesinin aslı «تي» şeklindedir; uzaklık ifade eden lâm harfi getirilince iki sakinin karşılaşması yüzünden yâ harfi hazfedilmiştir. Şayet: 'Yâ harfinin hazfedilmemesi için lâm harfi niçin kesrelenmedi?' denilirse, cevabı şudur: Yâ harfinin iki kesre arasında yer alması telaffuzu ağırlaştırır. Kûfeliler ise sadece tâ harfinin isim olduğunu, ortada hazfedilmiş hiçbir şey...

محذوفٌ. وقوله «قد خَلَتْ» جملةٌ فعليةٌ في محلِّ رفع صفةً ل «أمَّة» ، إنْ قيل إنَّها خبرُ «تلك» ، أو خبرُ «تلك» إنْ قيل إنَّ «أُمَّة» بدلٌ من «تلك» ، كما تقدَّم، و «خَلَتْ» أي صَارتْ إلى الخلاءِ وهي الأرْضُ التي لا أنيسَ بها، والمرادُ به ماتَتْ، والمشارُ إليه هو إبراهيم ويعقوبُ وأبناؤُهم.

...bulunmadığını ileri sürmüşlerdir. «قد خَلَتْ» kavli; şayet «أُمَّة» kelimesi «تلك»in haberi kabul edilirse «أُمَّة» için ref mahallinde sıfat olan bir fiil cümlesidir; şayet «أُمَّة» kelimesi daha önce geçtiği üzere «تلك»ten bedel kabul edilirse «تلك»in haberidir. «خَلَتْ» yani boşluğa/ıssızlığa karışıp gitti demektir ki bu da içinde can yoldaşı bulunmayan yerdir; bununla kastedilen ölmüş olmalarıdır. İşaret edilenler ise İbrahim, Yakub ve onların oğullarıdır.

قوله: {لَهَا مَا كَسَبَتْ} في هذه الجملةِ ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنْ تكونَ صفةً لأمة أيضاً، فيكونُ محلُّها رفعاً. والثاني: أن تكونَ حالاً من الضمير في «خَلَتْ» فمحلُّها نصبٌ، أي: خَلَتْ ثابتاً لها كَسْبُها. الثالث: أن تكونَ استئنافاً فلا محلَّ لها. وفي «ما» مِنْ قولِه: «ما كَسَبَتْ» ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنَّها بمعنى الذي. والثاني: أنها نكرةٌ موصوفة، والعائدُ على كِلا القولَيْنِ محذوفٌ أي: كَسَبَتْه، إلاَّ أنَّ الجملةَ لا محلَّ لها على الأول. والثالث: أنَ تكونَ مصدريةً فلا تحتاجُ إلى عائدٍ على المشهور، ويكونُ المصدرُ واقعاً موقعَ المفعولِ أي: له مكسُوبُها أو يكونُ ثمَّ مضافٌ أي: لها جزاءُ كَسْبِها.

{لَهَا مَا كَسَبَتْ} “Kazandığı kendisinindir” kavli: Bu cümlede üç vecih vardır: Birincisi: «أمة» kelimesi için yine bir sıfat olmasıdır ki bu durumda mahalli ref olur. İkincisi: «خَلَتْ» fiilindeki zamirden hal olmasıdır ki bu durumda mahalli nasb olur; yani: kazandığı kendisi için sabit olduğu halde gelip geçti demektir. Üçüncüsü: İsti'nâfiyye (başlangıç cümlesi) olmasıdır ki bu durumda mahalli yoktur. «ما كَسَبَتْ» kavlindeki «ما» hakkında üç vecih vardır: En açık olanı: «ellezî» anlamında olmasıdır. İkincisi: Mevsuf nekire olmasıdır; her iki görüşe göre de âid zamiri hazfedilmiştir, yani: «كَسَبَتْه» (kazandığı şey) demektir; ancak birinci görüşe göre cümlenin mahalli yoktur. Üçüncüsü: Masdariyye olmasıdır ki meşhur görüşe göre âid zamire ihtiyaç duymaz; bu durumda masdar mef‘ûl yerine geçmiş olur, yani: 'kazandığı şey onundur' demektir; yahut orada bir muzaf takdir edilir, yani: 'kazancının cezası/karşılığı onundur' demektir.

قوله: {وَلَكُمْ مَّا كَسَبْتُمْ} إنْ قيل: إنَّ قولَه {لَهَا مَا كَسَبَتْ} مستأنَفٌ كانت هذه الجملةُ عطفاً عليه، وإنْ قيل إنَّه صفةٌ أو حالٌ فلا، أمَّا الصفةُ فلعدمِ الرابطِ فيها، وأمَّا الحالُ فلاختلافِ زمانِ استقرارِ كسبِها لها وزمانِ استقرارِ كسب المخاطَبين، وعطفُ الحالِ على الحالِ يُوجِبُ اتحادَ الزمانِ و «ما» مِنْ قولِه «ما كسبتم» ك «ما» المتقدمةِ.

{وَلَكُمْ مَّا كَسَبْتُمْ} “ve kazandığınız sizindir” kavli: Şayet {لَهَا مَا كَسَبَتْ} kavlinin müste'nefe olduğu söylenirse bu cümle ona matuf olur. Şayet sıfat veya hal olduğu söylenirse matuf olmaz; sıfat olmasına gelince onda bağlaç (râbıt) bulunmadığı içindir; hal olmasına gelince ise onun kazancının kendisine sabit olma zamanı ile muhatapların kazançlarının sabit olma zamanının farklı oluşundandır; zira halin hale atfedilmesi zaman birliğini gerektirir. «ما كسبتم» ifadesindeki «ما» ise daha önce geçen «ما» gibidir.

قوله: {وَلاَ تُسْأَلُونَ} هذه الجملةُ استئنافٌ ليس إلاَّ، ومعناها التوكيدُ لِما قبلَها، لأنه لمَّا تقدَّم أنَّ أحداً لا ينفعه كَسْبُ أحدٍ بل هو مختصٌّ به إِنْ خيراً وإنْ شراً فلذلك لا يُسْأل أحدٌ عن غيره، وذلك أنَّ اليهودَ افتخَروا بأسلافِهم فَأُخْبِروا بذلك. و «ما» يجوزُ فيها الأوجهُ الثلاثةُ مِنْ كَوْنِها موصولةً اسميةٌ

{وَلاَ تُسْأَلُونَ} “ve sorulmazsınız” kavli: Bu cümle yalnızca bir isti'nâftır; anlamı ise öncesini tekid etmektir. Çünkü bir kimseye başkasının kazancının fayda vermeyeceği, bilakis hayır olsun şer olsun onun sadece kendisine ait olduğu daha önce geçtiği için, kimse de başkasından ötürü sorgulanmaz. Bu da Yahudilerin atalarıyla övünmeleri üzerine kendilerine bunun haber verilmesindendir. «ما» kelimesinde ise ism-i mevsûl, harf...

أو حرفية أو نكرةً، وفي الكلامِ حَذْفٌ أي: ولا يُسْأَلون عمّا كنتم تَعملون. قال أبو البقاء: «ودلَّ عليه: لَهَا ما كَسَبَتْ ولكم ما كَسَبْتُم انتهى. ولو جُعِلَ الدالُّ قولَه {وَلاَ تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} كان أَوْلى لأنه مقابلَةٌ.

...veya nekire olması şeklinde üç vecih caizdir. Kelamda bir hazif vardır; yani: 'onlar da sizin yaptıklarınızdan sorulmazlar' demektir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Buna: 'Kazandığı kendisinindir ve kazandığınız sizindir' ifadesi delalet etmiştir.» Bitti. Şayet delalet eden unsur olarak Allah Teâlâ'nın: {وَلاَ تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [Bakara: ١٣٤] “Siz onların yaptıklarından sorulmazsınız” kavli gösterilseydi daha evlâ olurdu; zira bu bir mukabeledir (karşılıktır).

قوله تعالى: {هُوداً أَوْ نصارى} : الكلامُ في «أو» كالكلامِ فيها عندَ قولِه: «وقالوا: لن يَدْخُلَ الجنةَ إلا مَنْ كان هوداً أو نصارى» وقد تقدَّم، و «تهتدوا» جزمٌ على جوابِ الأمرِ، وقد عُرِفَ ما فيه من الخلافِ: أعني هل جَزْمُه بالجملةِ قبلَه أو ب «إنْ» مقَدَّرَةً؟

Yüce Allah'ın: {هُوداً أَوْ نصارى} “Yahudi veya Hristiyan [olun]” kavli: «أو» hakkındaki açıklama, «وقالوا: لن يَدْخُلَ الجنةَ إلا مَنْ كان هوداً أو نصارى» kavlindeki açıklama gibidir ve daha önce geçmişti. «تهتدوا» kelimesi emir fiilinin cevabı olarak meczumdur; bundaki ihtilaf ise malumdur: Yani cezmi kendisinden önceki cümle ile midir yoksa takdir edilen bir «إنْ» ile midir?

قوله: {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} قرأ الجمهور: «مِلَّةَ» نصباً، وفيها أربعة أوجه، أحدها: أنه مفعولُ فعلٍ مضمرٍ، أي: بل نتبعُ مِلّةَ، لأنَّ معنى كونوا هُوداً: اتبعوا اليهوديةَ أو النصرانية. الثاني: أنه منصوبٌ على خبر كان، أي: بل نكونُ مِلَّة أي: أهلَ ملة، كقول عدي بن حاتم: «إني من دين» أي من أهل دين، وهو قولُ الزجاج وتَبِعه الزمخشري. الثالث: أنه منصوبُ على الإِغراء أي: الزموا ملةَ وهو قولُ أبي عُبَيْدَةَ، وهذا كالوجهِ الأولِ في أنَّه مفعولٌ به وإن اختلفَ العاملُ. الرابع: أنه منصوبٌ على إسقاطِ حرفِ الجَرِّ، والأصلُ: نَقْتَدي بملةِ إبراهيم، فلمَّا حُذِفَ الحرفُ انتصَبَ، وهذا يحتملُ أَنْ يكونَ من كلامِ المؤمنين فيكونَ تقديرُ الفعلِ: بل نكونُ أو نتَّبع أو نَقْتدي كما

{مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim'in milletine/dinine...” kavli: Cumhur «مِلَّةَ» kelimesini nasb ile okumuştur; bunda dört vecih vardır: Birincisi: Gizli bir fiilin mef‘ûlü olmasıdır; yani: 'Bilakis biz İbrahim'in dinine uyarız' demektir; zira 'Yahudi olun' sözünün anlamı 'Yahudiliğe veya Hristiyanlığa uyun' demektir. İkincisi: «Kâne»nin haberi olarak mensup olmasıdır; yani: 'Bilakis biz bir din üzere, yani din ehlinden oluruz' demektir; nitekim Adiy b. Hâtim'in: «Ben bir dindenim» yani 'din ehlindenim' sözü gibidir; bu Zeccâc'ın görüşüdür ve Zemahşerî de ona uymuştur. Üçüncüsü: İğrâ (teşvik) üzere mensup olmasıdır; yani: 'İbrahim'in dinine sımsıkı sarılın' demektir ki bu Ebû Ubeyde'nin görüşüdür; âmil farklı olsa da mef‘ûlün bih olması bakımından bu birinci vecih gibidir. Dördüncüsü: Cer harfinin düşürülmesiyle mensup olmasıdır; aslı: 'İbrahim'in dinine uyarız' (نَقْتَدي بملةِ إبراهيم) şeklindedir; harf hazfedilince mensup olmuştur. Bu cümlenin müminlerin sözünden olması muhtemeldir; bu durumda fiilin takdiri daha önce geçtiği üzere 'bilakis biz oluruz', 'uyarız' veya 'iktida ederiz' şeklinde olur...

تقدَّم، وأن يكونُ خطاباً للكفارِ فيكونُ التقديرُ: كونوا أو اتَّبعوا او اقتدوا. وقرأ ابن هرمز وابن أبي عبلة «مِلَّةُ» رفعاً. وفيها وجهان: أحدُهما: خبرٌ لمبتدأٍ محذوفٍ، أي: بل ملتُنا ملةُ إبراهيمَ أو نحن ملةُ، أي أهلُ ملة.

...kafirlere bir hitap olması da muhtemeldir; bu durumda takdir: 'olun', 'uyun' veya 'iktida edin' şeklinde olur. İbn Hürmüz ve İbn Ebî Able «مِلَّةُ» kelimesini ref ile okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'Bilakis bizim dinimiz İbrahim'in dinidir' yahut 'biz İbrahim'in dinindeniz', yani onun dininin ehliyiz demektir.

والثاني: أنها مبتدأٌ حُذِفَ خبرُه، تقديرُه: مِلَّة إبراهيمَ ملَّتُنا.

İkincisi: Haberi hazfedilmiş bir mübteda olmasıdır; takdiri: 'İbrahim'in dini bizim dinimizdir' şeklindedir.

قوله: {حَنِيفاً} في نصبهِ أربعةُ أقوالٍ، أحدُها: أنه حالٌ من «إبراهيم» لأنَّ الحالَ تجيءُ من المضافِ إليهِ قياساً في ثلاثةِ مواضعَ على ما ذَكَرَ بعضُهم، أحدها: أن يكونَ المضافُ عاملاً عملَ الفعلِ. الثاني: أنْ يكون جزءاً نحو: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَاناً} [الحجر: ٤٧] . الثالث: أن يكونَ كالجزءِ كهذه الآية؛ لأنَّ إبراهيمَ لمَّا لازمَها تنزَّلَتْ منه منزلةَ الجزءِ. والنحويون يسضعفون مجيئَها من المضاف إليه ولو كانَ المضافُ جزءاً، قالوا: لأنَّ الحالَ لا بدَّ لها من عاملٍ، والعاملُ في الحالِ هو العاملُ في صاحبها، والعاملُ في صاحبِها لا يعملُ عملَ الفعل. ومَنْ جَوَّز ذلك قَدَّر العاملَ فيها معنى اللام أو معنى الإِضافةِ، وهما عاملان في صاحِبها عند هذا القائل. ولم يذكر الزمخشري غيرَ هذا الوجهِ، وشبَّهه بقولك: «رأيتُ وجهَ هندٍ قائمةً» وهو قولُ الزجَّاج.

{حَنِيفاً} “dosdoğru / hanîf olarak” kavli: Nasbı hakkında dört görüş vardır: Birincisi: «إبراهيم» kelimesinden hal olmasıdır; zira bazılarının zikrettiğine göre hal, kıyasa uygun olarak üç yerde muzafun ileyhten gelir: Birincisi: Muzafın fiil gibi amel etmesi. İkincisi: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَاناً} [Hicr: ٤٧] “Göğüslerindeki kini kardeşler olarak söküp attık” kavlinde olduğu gibi [muzafun ileyhin] bir cüz'ü olması. Üçüncüsü: Bu ayette olduğu gibi [muzafun ileyhin] bir cüz'ü mesabesinde olmasıdır; çünkü İbrahim dine sımsıkı bağlandığı için din ondan bir cüz konumuna inmiştir. Nahivciler, muzaf bir cüz olsa bile halin muzafun ileyhten gelmesini zayıf görürler; zira demişlerdir ki: Hal için mutlaka bir âmil lazımdır, haldeki âmil ise sahibindeki âmildir; sahibindeki âmil ise fiil gibi amel etmez. Bunu caiz görenler ise haldeki âmili lâm manası yahut izâfet manası olarak takdir etmişlerdir; bu görüşü savunan kimseye göre bu ikisi halin sahibinde âmildir. Zemahşerî bu vecihten başkasını zikretmemiş ve bunu senin: 'Hind'in yüzünü ayakta iken gördüm' sözüne benzetmiştir; bu Zeccâc'ın da görüşüdür.

الثاني: نصبُه بإضمارِ فعلٍ أي: نتبعُ حنيفاً، وقدَّره أبو البقاء بأعني، وهو قولُ الأخفشِ الصغيرِ وجَعَلَ الحالَ خطأ.

İkincisi: Gizli bir fiil ile nasbedilmesidir; yani: 'Hanîf olarak [ona] uyarız' demektir; Ebü'l-Bekâ bunu «أعني» (yani şunu kastediyorum) ile takdir etmiştir; bu Ahfeş el-Asgar'ın görüşüdür ve onun hal olmasını hata saymıştır.

الثالث: أنه منصوبٌ على القَطْع وهو رأيُ الكوفيين، وكان الأصلُ عندهم: إبراهيمَ الحنيفَ، فلمَّا نكَّره لم يُمْكِن إتْباعه، وقد تقدَّم تحريرُ ذلك.

Üçüncüsü: Kat‘ üzere mensup olmasıdır ki bu Kûfelilerin görüşüdür; onlara göre kelimenin aslı 'el-Hanîf olan İbrahim'i' (إبراهيمَ الحنيفَ) şeklindeydi; onu nekire kılınca sıfat olarak tabi kılmak mümkün olmadı; bunun açıklaması daha önce geçmişti.

الرابع - وهو المختارُ - أن يكونَ حالاً من «ملَّة» فالعاملُ فيه ما قَدَّرناه عاملاً فيها، وقد تقدَّم، وتكونُ حالاً لازمةً لأنَّ الملَّةَ لا تتغيَّر عن هذا الوصفِ، وكذلك على القولِ بِجَعْلِها حالاً من «إبراهيم» لأنَّه لم يَنْتقِلْ عنها، فإنْ قيل: صاحبُ الحالِ مؤنثٌ فكان ينبغي أَنْ يطابقَه في التأنيثِ فيقال: حنيفةً، فالجوابُ من وجهين، أحدُهما: أنَّ فَعيلاً يستوي فيه المذكرُ والمؤنُث. والثاني: أن الملَّة بمعنى الدِّين، ولذلك أُبْدِلَتْ منه في قوله: {دِيناً قِيَماً مِّلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً} [الأنعام: ١٦١] ذكر ذلك ابنُ الشجري في «أماليه» .

Dördüncüsü -ki tercih edilen budur-: «ملَّة» kelimesinden hal olmasıdır; bundaki âmil ise daha önce geçtiği üzere onda âmil olarak takdir ettiğimiz şeydir. Bu, lâzım (ayrılmaz) bir haldir; çünkü din bu vasıftan asla değişmez; aynı şekilde «إبراهيم»den hal kılındığı görüşe göre de böyledir; zira o bu dinden ayrılmamıştır. Şayet: 'Halin sahibi müennestir, dolayısıyla müenneslikte ona uyup «حنيفةً» denilmesi gerekirdi' denilirse, iki yönden cevap verilir: Birincisi: «Fa‘îl» vezninde müzekker ile müennes eşittir. İkincisi: Millet, din anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {دِيناً قِيَماً مِّلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً} [En‘âm: ١٦١] “...dosdoğru bir din, hanîf olarak İbrahim'in dini...” kavlinde ondan bedel kılınmıştır; bunu İbnü'ş-Şecerî «Emâlî»sinde zikretmiştir.

والحَنَفُ: المَيْلُ ومنه/ سُمِّي الأحْنَفُ لِمَيْلِ إحدى قَدَمَيْهِ بالأصابعِ إلى الأخرى قالَتْ أمُّه:

Henef (الحَنَف), meyletmek [eğrilik] demektir. Ayak parmaklarının birbirine doğru eğrilmesi sebebiyle el-Ahnef'e bu isim verilmiştir. Annesi şöyle demiştir:

٧٤٢ - واللَّهِ لولا حَنَفٌ برِجْلِه ... ما كانَ في فِتْيانكم مِنْ مثلهِ

742 - Allah'a yemin olsun ki, ayağındaki eğrilik olmasaydı / Gençleriniz arasında onun gibisi bulunmazdı.

ويقال: رَجُلٌ أَحْنَفُ وامرأة حَنْفَاءُ، وقيل: هو الاستقامةُ، وسُمِّي المائلُ الرجلِ بذلك تفاؤلاً كقولِهم لِلديغ: «سليمٌ» ، وللمَهْلَكَة: «مفازة» قاله ابن قتيبة، وقيل: الحَنيفُ لَقَبٌ لمن تَدّيَّن بالإِسلام، قال عمرو:

«رَجُلٌ أَحْنَفُ» (ayağı eğri adam) ve «امرأة حَنْفَاءُ» (ayağı eğri kadın) denilir. Bunun istikamet (dosdoğru olmak) olduğu da söylenmiştir; ayağında eğrilik olan kimseye, yılan sokmuş kimseye [şifa bulması temennisiyle] 'selîm' (sağ salim), helak yerine [kurtuluş ümidiyle] 'mefâze' denilmesi gibi uğur ve hayır dileğiyle (tefeülen) bu isim verilmiştir; bunu İbn Kuteybe söylemiştir. Hanîf kelimesinin İslam dinini benimseyen kimseler için bir lakap olduğu da söylenmiştir. Amr şöyle demiştir:

٧٤٣ - حَمَدْتُ اللهَ حين هدى فؤادي ... إلى الإِسلام والدينِ الحَنيفِ

743 - Kalbimi İslam'a ve hanîf dine hidayet ettiğinde / Allah'a hamdettim.

قاله القفال، وقيل: الحَنيف: المائلُ عَمّا عليه العامَّةُ إلى ما لزِمه، قاله الزجاج وأنشد:

Bunu Kaffâl söylemiştir. Hanîfin, çoğunluğun üzerinde bulunduğu bâtıldan kendisine gerekli olan [hakka] meyleden kimse olduğu da söylenmiştir; bunu Zeccâc söylemiş ve şu beyti inşad etmiştir:

٧٤٤ - ولكنَّا خُلِقْنا إذْ خُلِقْنا ... حنيفاً دينُنا عَنْ كلِّ دِينِ

744 - Fakat biz yaratıldığımızda, / Dinimiz diğer bütün dinlerden [hakka] meyleden (hanîf) olarak yaratıldık.

قوله تعالى: {قولوا} : في هذا الضمير قولان، أحدُهما: أنَّه للمؤمنينِ والمرادُ بالمُنَزَّلِ إليهم القرآنُ على هذا. والثاني: أنه يعودُ على القائلين كونوا هوداً أو نصارى، والمرادُ بالمُنَزَّل إليهم: إمّا القرآنُ وإمَّا التوراةُ والإِنجيلُ، وجملةُ «آمنَّا» في محلِّ نَصْبِ بقولوا، وكرَّر الموصول في قولِه: {وَمَآ أُنزِلَ إلى إِبْرَاهِيمَ} لاختلافِ المنزَّلِ إلينا والمُنزَّلِ إليه، فلو لم يكرِّر لأوْهَمَ أن المنزَّلَ إلينا هو المنزَّلُ إليه، ولم يكرِّر في «عيسى» لأنه لم يخالِفْ شريعةَ موسى إلا في نَزْر يَسير، فالذي أوتيه عيسى هو عينُ ما أُوتيه موسى إلاَّ يسيراً، وقُدِّم المنزَّلُ إلينا في الذِّكرْ وإِنْ كان متأخراً في الإِنزال تشريفاً له.

Allah Teâlâ'nın: {قولوا} “Deyiniz” kavlindeki bu zamir hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Müminlere ait olmasıdır; buna göre kendilerine indirilen şeyden maksat Kur'an'dır. İkincisi: 'Yahudi veya Hristiyan olun' diyenlere raci olmasıdır; kendilerine indirilen şeyden maksat ise ya Kur'an yahut Tevrat ve İncil'dir. «آمنَّا» (iman ettik) cümlesi «قولوا» kavliyle nasb mahallindedir. Allah Teâlâ'nın: {وَمَآ أُنزِلَ إلى إِبْرَاهِيمَ} “ve İbrahim'e indirilene” kavlinde ism-i mevsûlün tekrar edilmesi, bize indirilen ile ona indirilenin farklılığından dolayıdır; zira tekrar etmeseydi bize indirilenin ona indirilenle aynı olduğu vehmini doğururdu. «عيسى» kelimesinde ise tekrar etmemiştir; çünkü o, Musa'nın şeriatına pek az bir kısım müstesna muhalefet etmemiştir; dolayısıyla İsa'ya verilen, az bir kısmı hariç bizzat Musa'ya verilenin aynısıdır. İndiriliş bakımından sonra olsa da bize indirilen, şerefine binaen zikirde öne alınmıştır.

والأسْباط: جمعُ «سِبْط» وهم في وَلَدِ يعقوبَ كالقبائل في وَلَدِ إسماعيلً. واشتقاقُهم من السَّبْط وهو التتابعُ، سُمُّوا بذلك لأنهم أمة متتابعون. وقيل: هو مَقْلُوبٌ من البَسْط، وقيل: مِنْ «السَّبَط: بالتحريك جمع» سَبَطة «وهو الشجرُ الملتفُّ. وقيل للحَسَنَيْن سِبْطا رسولِ الله ﷺ لانتشارِ ذرِّيَّتهم، ثم قيل لكل ابن بنت:» سِبْط «.

«el-Esbât» (الأسْباط), «sıbt» (سِبْط) kelimesinin çoğuludur; onlar Ya‘kub'un evlatları arasında, İsmail'in evlatları arasındaki kabileler gibidir. Türeyişleri ise peş peşe gelmek anlamındaki «es-sebt» (السَّبْط) kelimesindendir; birbirini takip eden bir topluluk oldukları için bu isimle isimlendirilmişlerdir. «el-Bast» (البَسْط) kelimesinden kalb (harf değişimi) yoluyla geldiği de söylenmiştir. Harekeli olarak «sebeta» (سَبَطة) kelimesinin çoğulu olan ve sarmaş dolaş ağaç anlamına gelen «es-sebet» (السَّبَط) kelimesinden geldiği de söylenmiştir. Hasan ve Hüseyin'e (el-Haseneyn), zürriyetlerinin yayılması sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki sıbtı (torunu) denilmiştir; daha sonra her kız çocuğunun oğluna «sıbt» denilmiştir.

قوله: {وَمَآ أُوتِيَ موسى} يجوزُ في» ما «وجهان، أحدُهما: أَنْ تكونَ في محلِّ جرٍّ عطفاً على المؤمَنِ به وهو الظاهرُ. والثاني: أنَّها في محلِّ رفعِ

Allah Teâlâ'nın: {وَمَآ أُوتِيَ موسى} “ve Musa'ya verilenlere” kavlindeki «ما» lafzında iki vecih caizdir: Birincisi: İman edilen şeye atıfla cer mahallinde olmasıdır ki zahir olan budur. İkincisi: Mübteda olmak üzere ref mahallinde

بالابتداءِ، ويكونُ {وَمَا أُوتِيَ النبيون} عطفاً عليها، وفي الخبرِ وجهان، أحدُهما: أن يكونَ» مِنْ ربهم «. والثاني: أن يكون» لا نفرِّقُ «هكذا ذَكِرَ الشيخ، إلا أنَّ في جَعْلِه» لا نفرِّقُ «خبراً عن» ما «نظراً لا يَخْفى من حيثُ عدمُ عودِ الضميرِ عليها. ويجوزُ أن تكونَ» ما «الأولى عطفاً على المجرورِ، وما الثانيةُ مبتدأةً وفي خبرها الوجهانِ، وللشيخ أن ينفصِلَ عن عدمِ عَوْدِ الضميرِ بأنَّه محذوفٌ تقديرُه: لا نفرِّق فيه، وحَذْفُ العائدِ المجرورِ ب» في «مطَّردٌ كَما ذَكَر بعضُهم، وأنشد:

olmasıdır; {وَمَا أُوتِيَ النبيون} “ve peygamberlere verilenlere” kavli de ona matuf olur. Haber konusunda ise iki vecih vardır: Birincisi: «مِنْ ربهم» (Rablerinden) olmasıdır. İkincisi: «لا نفرِّقُ» (ayırım yapmayız) olmasıdır; Şeyh [Ebû Hayyân] böyle zikretmiştir; ancak «لا نفرِّقُ» ifadesinin «ما» için haber kılınmasında, ona dönen bir zamirin bulunmaması cihetiyle gizli kalmayacak bir eleştiri noktası (nazar) vardır. Birinci «ما» lafzının mecrura matuf olması, ikinci «ما» lafzının ise mübteda olup haberinde mezkûr iki vechih bulunması da caizdir. Şeyh, zamirin dönmeyişi probleminden; onun mahzuf olup takdirinin 'onda ayırım yapmayız' (لا نفرِّق فيه) şeklinde olduğunu söyleyerek kurtulabilir; nitekim bazılarının zikrettiği gibi «في» ile mecrur olan aid zamirinin hazfedilmesi yaygın bir kuraldır. Şair şöyle inşad etmiştir:

٧٤٥ - فيومٌ علينا ويومٌ لنا ... ويومٌ نُسَاءُ ويَوْمٌ نُسَرّ

745 - Bir gün aleyhimizedir, bir gün lehimizedir; / Bir gün üzülürüz, bir gün seviniriz.

أي: نُساء فيه ونُسَرُّ فيه.

Yani: 'İçinde üzüldüğümüz bir gün ve içinde sevindiğimiz bir gün' (نُساء فيه ونُسَرُّ فيه) demektir.

قوله: {مِن رَّبِّهِمْ} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها - وهو الظاهرُ - أنَّه في محلِّ نصبٍ، و» مِنْ «لابتداءِ الغايةِ، ويتعلَّقُ ب» أُوتِيَ «الثانيةِ إن أَعَدْنا الضميرَ على النبيين فقط دونَ موسى وعيسى أو ب» أوْتِيَ «الأولى، وتكونُ الثانيةُ تكراراً لسقوطِها في آل عمران إنْ أَعَدْنَا الضميرَ على موسى وعيسى والنبيِّين، الثاني: أن يكون في محلِّ نصبٍ على الحالِ من العائدِ على الموصولِ فيتعلَّقَ بمحذوفٍ تقديرُه: وما أُوتيه كائناً من ربهم الثالث: انه في محلَّ رفعٍ لوقوعِه خبراً إذا جَعَلْنا» ما «مبتدأً وقد تقدَّم تحقيقُه.

Allah Teâlâ'nın: {مِن رَّبِّهِمْ} “Rablerinden” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi -ki zahir olan budur-: Nasb mahallinde olmasıdır; «مِنْ» ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; şayet zamiri Musa ve İsa hariç sadece peygamberlere döndürürsek ikinci «أُوتِيَ» fiiline mütealliktir; yahut zamiri Musa, İsa ve diğer peygamberlere döndürürsek birinci «أُوتِيَ» fiiline mütealliktir ve bu takdirde ikinci fiil Âl-i İmrân'da düşmüş olmasından ötürü bir tekrar mesabesindedir. İkincisi: İsmi mevsûle dönen zamirden hal olmak üzere nasb mahallinde olmasıdır; bu takdirde mahzuf bir kelimeye müteallik olur ki takdiri: 'Rablerinden olmuş olarak onlara verilen şey' (وما أُوتيه كائناً من ربهم) şeklindedir. Üçüncüsü: «ما» lafzını mübteda kıldığımızda haber olarak vaki olması sebebiyle ref mahallinde olmasıdır; bunun tahkiki daha önce geçmişti.

قوله: {بَيْنَ أَحَدٍ} متعلِّقُ ب «لا نُفَرِّقُ» ، وفي «أحد» قولان أظهرُهما: أنَّه الملازِمُ للنفي الذي همزتُه أصليةٌ فهو للعمومِ وتحته أفرادٌ، فلذلك صَحَّ دخولُ «بين» عليه مِنْ غيرِ تقديرِ معطوفٍ نحو: «المالُ بين الناس» . والثاني: أنه الذي همزتُه بدلٌ من واوٍ بمعنى واحد، وعلى هذا فلا بدَّ من تقديرِ معطوفٍ

Allah Teâlâ'nın: {بَيْنَ أَحَدٍ} “hiçbiri arasında” kavli «لا نُفَرِّقُ» (ayırım yapmayız) ifadesine mütealliktir. «أحد» kelimesinde iki görüş vardır; en zahir olanı: Hemzesi asıl olan ve nefye mülazemet eden kelime olmasıdır; dolayısıyla umum bildirir ve altında fertler bulunur; bu sebeple «المالُ بين الناس» (Mal insanlar arasındadır) ifadesinde olduğu gibi matuf takdir edilmeksizin «بين» kelimesinin onun üzerine dahil olması sahih olmuştur. İkincisi: «Vahid» (واحد) anlamında olup hemzesi vâv harfinden bedel olan kelimedir; buna göre