وقال:
[Şair] şöyle demiştir:
٧٦٤ - وقد أَظَلَّكُمُ مِنْ شَطْرِ ثَغْرِكُمْ ... هَوْلٌ له ظُلَمٌ يَغْشاكُمُ قِطَعا
764 - Sınır boyunuz tarafından üzerinize öyle bir dehşet gölge saldı ki / Dalga dalga karanlıkları sizi bürümektedir.
وقال ابن أحمر:
İbn Ahmer de şöyle demiştir:
٧٦٥ - تَعْدُو بنا شَطْرَ نجدٍ وهيَ عاقِدَةٌ ... قد كارب العقدُ من إيقادها الحُقُبا
765 - Kuyruğunu düğümlemiş halde bizi Necid tarafına doğru koşturur / Sıcaklığından düğüm neredeyse semerin kolonuna değecektir.
وقال:
[Şair] şöyle demiştir:
٧٦٦ - وأَطْعَنُ بالرُّمْحِ شَطْرَ المُلو ... كِ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
766 - Ve mızrağı kralların tarafına saplarım... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقال:
[Şair] şöyle demiştir:
٧٦٧ - إنَّ العَسِيرَ بها داءٌ مُخامِرُها ... وشَطْرَها نَظَرُ العينين مَحْسورُ
767 - Kuşkusuz gebe olmayan dişi devede onu saran bir dert vardır / Ve onun yönüne iki gözün bakışı yorgun ve bitkindir.
كل ذلك بمعنى: نحو وتِلْقاء. ويقال: شَطَرَ: بَعُد ومنه: الشاطرُ وهو الشابُّ البعيدُ من الجيرانِ الغائبِ عن منزلِه، يقال: شَطَر شُطوراً، والشَّطيرُ: البعيدُ ومنه منزل شَطِير، وشَطَر إليه أي أقبل. وقال الراغب: «وصار يُعَبَّر بالشاطر عن البعيدِ وجمعه شَطْر، والشاطر أيضاً لِمَنْ يتباعَدُ من الحقَّ وجمعُه شُطَّار.
Bütün bunlar yön ve taraf anlamındadır. «شَطَرَ» fiili: Uzaklaştı manasına gelir; nitekim komşularından uzaklaşan ve evinde bulunmayan gence «الشاطر» denmesi bundandır; «شَطَر شُطوراً» şeklinde kullanılır. «الشَّطِيرُ» ise uzak demektir; «منزل شَطِير» (uzak menzil) ifadesi bundandır. «شَطَر إليه» ise: Ona yöneldi demektir. Râgıb şöyle demiştir: 'Şâtır kelimesi uzak olan kimse için kullanılır oldu, çoğulu *şatr* (شَطْر) gelir; ayrıca haktan uzaklaşan kimse için de kullanılır, bunun çoğulu ise *şuttâr* (شُطَّار) gelir.'
وقوله: {حَيْثُ مَا كُنْتُمْ} في» حيثما «هنا وجهان، أظهرُهما: أنها شرطيةٌ، وشرطٌ كونِها كذلك زيادةُ» ما «بعدها خلافاً للفراء، ب» كنتم «، في محلِّ جزم بها، و» فولُّوا «جوابُها وتكون هي منصوبةً على الظرفِ بكنتم، فتكونُ هي عاملةً فيه الجزمَ، وهو عاملٌ فيها النصبَ نحو: {أَيّاً مَّا تَدْعُواْ فَلَهُ الأسمآء الحسنى} [الإسراء: ١١٠] واعلم أنَّ» حيث «من الأسماءِ اللازمةِ للإِضافةِ فالجملةُ التي بعدها كان القياسُ يقتضي أن تكونَ في محلِّ خفضٍ بها، ولكنْ مَنَعَ من ذلك مانعٌ وهو كونُها صارَتْ من عوامل الأفعالِ. قال الشيخ:» وحيث هي ظرفُ مكانٍ مضافةً إلى الجملةٍ فهي مقتضيةٌ للخفضِ بعدَها، وما اقتضى الخفضَ لا يقتضي الجزمَ، لأنَّ عواملَ الأسماءِ لا تعملُ في الأفعالِ، والإِضافةُ موضَّحةُ
Allah Teâlâ'nın: {حَيْثُ مَا كُنْتُمْ} “...Nerede olursanız olun...” kavlindeki «حيثما» hakkında iki vecih vardır; en açığı: Şart edatı olmasıdır; Ferrâ'nın aksine şart olması için arkasından «ما» harfinin ziyade edilmesi şarttır; «كنتم» onunla cezm mahallindedir, «فولُّوا» ise onun cevabıdır. [«حيثما»] «كنتم» fiiliyle zarfiyet üzere mansub olur; böylece o fiilde cezm amili olurken, fiil de onda nasb amili olur; nitekim: {أَيّاً مَّا تَدْعُواْ فَلَهُ الأسمآء الحسنى} [İsrâ: 110] “Hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O'nundur” ayetinde olduğu gibidir. Bil ki «حيث» izafeti zorunlu olan isimlerdendir; dolayısıyla arkasındaki cümlenin kural gereği onunla cer mahallinde olması gerekirdi; fakat bunu engelleyen bir durum ortaya çıkmıştır ki o da [bu kelimenin] fiil amillerinden biri haline gelmesidir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: '«حيث» kelimesi cümleye muzaf olan bir mekân zarfıdır, dolayısıyla kendisinden sonrasının cer olmasını gerektirir; cer gerektiren şey ise cezm gerektirmez, çünkü isim amilleri fiillerde amel etmez. İzafet muzafun ileyhi açıklayıcıdır,
لِما أُضيف، كما أنَّ الصلةَ موضِّحَةٌ فيُنافي اسمُ الشرط؛ لأنَّ اسمَ الشرطِ مبهمٌ، فإذا وُصِلَتْ ب «ما» زال منها معنى الإِضافةِ وضُمِّنَتْ معنى الشرطِ وجُوزي بها، وصارَتْ من عواملِ الأفعالِ «.
tıpkı sıla cümlesinin mevsulü açıklaması gibi. Bu durum ise şart ismine aykırıdır; çünkü şart ismi müphemdir. «حيث» kelimesi «ما» ile birleştiğinde artık ondan izafet anlamı kalkar, şart anlamı yüklenir ve onunla ceza (şart) yapılır, böylece fiil amillerinden biri haline gelir.'
والثاني: أنها ظرفٌ غيرُ مضمَّنٍ معنى الشرط، والناصبُ له قولُه:» فَوَلُّوا «قاله أبو البقاء، وليس بشيء، لأنه متى زيدت عليها» ما «وَجَبَ تضمُّنُها معنى الشرطِ. وأصل وَلُّوا: وَلِّيُوا، فاستُثْقِلَتِ الضمة على الياءِ فَحُذِفَتْ فالتقى ساكنان فَحُذِفَ أوَّلُهما وهو الياءُ وضُمَّ ما قبلَه ليجانسَ الضميرَ فوزنه فَعُّوا. وقوله:» شَطْرَه «فيه القولان، وهما: إمَّا المفعولُ به وإمّاَ الظرفية كما تقدم.
İkinci görüş: Şart anlamı içermeyen bir zarf olmasıdır; onu nasbeden amil ise Ebü'l-Bekâ'nın söylediğine göre «فَوَلُّوا» kelimesidir; fakat bu bir şey [değerinde] değildir, çünkü «حيث» kelimesine «ما» ziyade edildiğinde şart anlamını içermesi zorunlu olur. «وَلُّوا» fiilinin aslı «وَلِّيُوا» şeklindedir; ye harfi üzerindeki damme ağır bulunup hazfedildi, iki sakin yan yana gelince birincisi olan ye hazfedildi ve zamire uyum sağlaması için kendisinden önceki harf dammelendi; vezni ise *fe'û* (فَعُّوا) oldu. Allah Teâlâ'nın: «شَطْرَه» kavlinde ise daha önce geçtiği üzere mefulün bih veya zarfiyet olmak üzere iki görüş bulunmaktadır.
قوله: {أَنَّهُ الحق} يُحْتمل أن تكونَ» أَنَّ «واسمُها وخبرُها سادَّةً مَسَدَّ المفعولَيْنِ ل» يَعْلَموْن «عند الجمهور، ومَسَدَّ أحدِهما عند الأخفشِ والثاني محذوفٌ على أنها تتعدَّى لاثنين، وأن تكونَ سادَّةً مسدَّ مفعولٍ واحدٍ على أنها بمعنى العرفان.
Allah Teâlâ'nın: {أَنَّهُ الحق} “...onun hak olduğunu...” kavli: «أَنَّ» edatı ile ismi ve haberinin, cumhura göre «يَعْلَمُونَ» fiilinin iki mefulünün yerine geçmiş olması muhtemeldir; Ahfeş'e göre ise fiilin iki mefule geçmesi durumunda bu mefullerden birinin yerine geçmiştir ve ikincisi mahzuftur. Fiilin tanıma (irfan) anlamında olması durumunda ise tek bir mefulün yerine geçmiş olması da muhtemeldir.
وفي الضميرِ ثلاثةُ أقوالٍ أحدُها: يعودُ على التوليِّ المدلولِ عليه بقولِه: «فولُّوا» . والثاني: على الشطر. والثالث: على النبي ﷺ، ويكونُ على هذا التفاتاً من خطابه بقوله «فَلَنُوَلِّينَّكَ» إلى الغَيْبة.
Zamir hakkında üç görüş vardır; birincisi: «فولُّوا» kavlinin delalet ettiği yönelme eylemine racidir. İkincisi: «شطر» (cihet) kelimesine racidir. Üçüncüsü: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e racidir; bu takdirde «فَلَنُوَلِّينَّكَ» sözündeki hitaptan gayb sîgasına iltifat olur.
قوله: {مِن رَّبِّهِمْ} متعلِّقٌ بمحذوفٍ على أنَّه حالٌ من الحق أي: الحقُّ كائناً مِنْ ربهم. وقرىء: «عمَّا يعملون» بالغَيْبة ردَّاً على الذين أوتوا الكتاب أو رَدَّاً على المؤمنين ويكون/ التفاتاً من خطابِهم بقولِه: «وجوهكم - كنتم» . وبالخطاب على ردِّه للمؤمنين وهو الظاهرُ، أو للذين على الالتفات تحريكاً لهم وتَنْشِيطاً.
Allah Teâlâ'nın: {مِن رَّبِّهِمْ} “...Rablerinden [gelen]...” kavli, 'el-Hakk' kelimesinden hâl olmak üzere mahzuf bir kelimeye müteallaktır; yani: Rablerinden sadır olan hak, demektir. [Ayetin sonu] gayb sîgasıyla «عمَّا يعملون» şeklinde de okunmuştur; bu durumda kendilerine kitap verilenlere veya müminlere raci olur; [müminlere raci olması halinde] «وجوهكم - كنتم» kavlindeki hitaplarından gayb sîgasına iltifat olur. Hitap sîgasıyla okunması ise müminlere raci olması yönüyledir ki zahir olan da budur; yahut onları harekete geçirmek ve gayrete getirmek maksadıyla iltifat yoluyla [kitap ehline] raci olur.
قوله تعالى: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ} : فيه قولان، أحدُهما قولُ سيبويهِ وهو أنَّ اللامَ هي الموطِّئَةُ للقسَمِ المحذوفِ و «إنْ» شرطيةٌ، فقد اجتمعَ شرطٌ وقسمٌ، وسَبَقَ القسمُ فالجوابُ له إذ لم يتقدَّمْهما ذو خبرٍ، فلذلك جاء الجوابُ للقسمِ بما النافيةِ وما بعدَها، وحُذِفَ جوابُ الشرطِ لسدِّ جوابِ القسمِ مَسَدَّه، ولذلك جاء فعلُ الشرطِ ماضياً لأنه متى حُذِفَ الجوابُ وَجَبَ مضيُّ فعلِ الشرطِ إلا في ضرورةٍ، و «تَبِعوا» وإنْ كان ماضياً لَفْظاً فهو مستقبلٌ معنىً، أي: ما يتَّبعون لأنَّ الشرطَ قيدٌ في الجملةِ والشرطُ مستقبلٌ فَوَجَبَ أنْ يكونَ مضمونُ الجملةِ مستقبلاً ضرورةَ أنَّ المستقبلَ لا يكونُ شرطاً في الماضي.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ} “Andolsun, sen getirsen de...” kavli: Bu konuda iki görüş vardır; birincisi Sîbeveyhi'nin görüşüdür ki o da şudur: Lâm harfi mahzuf yemini bildiren (müvattie) lâmıdır, «إنْ» ise şart edatıdır; böylece şart ve yemin bir araya gelmiş ve yemin öne geçmiştir. Kendilerinden önce habere muhtaç bir öge bulunmadığı için cevap yemine aittir; bundan dolayı yeminin cevabı nefyedici «ما» ve sonrasıyla gelmiştir. Yeminin cevabı şartın cevabının yerine geçtiği için şartın cevabı hazfedilmiştir; yine bu sebeple şart fiili mazi gelmiştir, zira cevap hazfedildiğinde zaruret hâlleri hariç şart fiilinin mazi olması zorunludur. «تَبِعوا» lafzen mazi olsa da mana itibarıyla müstakbeldir, yani: 'Tâbi olmazlar' demektir; çünkü şart cümlede bir kayıttır ve şart geleceğe aittir, geleceğin geçmişe şart olamayacağı zorunluluğu gereği cümlenin içeriğinin de geleceğe ait olması gerekmiştir.
الثاني: وهو قولُ الفراء - ويُنْقل أيضاً عن الأخفشِ والزجاج - أن «إنْ» بمعنى «لو» ، ولذلك كانَتْ «ما» في الجوابِ، فَجَعَلَ «ما تَبِعوا» جواباً لإِنْ لأنَّها بمعنى لو، أمّا إذا لم تكن بمعناها فلا تُجابُ ب «ما» وحدَها، بل لا بُدَّ من الفاءِ، تقول: إن تَزُرْني فما أزورك، ولا يجيز الفراء: «ما أزورك» بغير فاء. وقال ابن عطية: «وجاء جوابُ» لَئِنْ «كجوابِ لو، وهي ضدُّها في أَنْ» لو «تَطْلُبُ المُضِيَّ والوقوعَ و» إنْ «تَطْلُب الاستقبالَ، لأنهما جميعاً يترتَّب قبلَها القسمُ، فالجوابُ إنما هو للقسمِ، لأنَّ أحدَ الحَرْفَيْنِ يَقَع موقعَ الآخرِ هذا قولُ سيبويه» قال الشيخ: «هذا فيه تثبيجٌ وعدمُ نصٍ على المرادِ، لأنَّ أَوَّلَه يقتضي أنَّ الجوابَ ل» إنْ «وقولُه بعدَه: الجوابُ للقسم يَدُلُّ على أنه
İkincisi: Ferrâ'nın görüşüdür -ki Ahfeş ve Zeccâc'dan da nakledilmiştir- o da «إنْ» edatının «لو» anlamında olmasıdır; bu sebeple cevapta «ما» yer almıştır. Ferrâ «لو» anlamında olduğu için «ما تَبِعوا» ifadesini «إنْ» edatının cevabı kılmıştır; zira «لو» anlamında olmadığında şart edatı tek başına «ما» ile cevaplanamaz, bilakis mutlaka fâ harfinin bulunması gerekir; nitekim 'Beni ziyaret edersen sana gelmem' anlamında: «إن تَزُرْني فما أزورك» dersin. Ferrâ fâ harfi olmaksızın «ما أزورك» kullanımını caiz görmez. İbn Atıyye şöyle demiştir: '«لَئِنْ» edatının cevabı «لو» edatının cevabı gibi gelmiştir; oysa «لو» geçmişi ve vuku bulmuş olmayı talep ederken «إنْ» geleceği talep etmesi bakımından onun zıddıdır; zira her ikisinden önce de yemin dizilir. Bu durumda cevap sadece yemine aittir; çünkü iki harften biri diğerinin yerine geçer; bu da Sîbeveyhi'nin görüşüdür.' Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Bu ifadede bir kapalılık ve kastedilen hususta açıklık eksikliği vardır; çünkü baş tarafı cevabın «إنْ» edatına ait olmasını gerektirirken, sonrasındaki: 'Cevap yemine aittir' sözü onun
ليسَ لإِنْ، وتعليلُه بقولِه:» لأنَّ أحد الحرفين يَقَعُ موقعَ الآخرِ لا يَصْلُحُ علةً لكونِ «ما تَبِعوا» جواباً للقسمِ، بل لكونِه جواباً لإِنْ، وقوله: «قولَ سيبويه» ليس في كتابِ سيبويه ذلك، إنما فيه أن «ما تَبِعوا» جوابُ القسمِ، ووقعَ فيه الماضي موقعَ المستقبلِ، قال سيبويه: «وقالوا: لَئِنْ فَعَلْتَ ما فَعَلَ يريد معنى ما هو فاعِلٌ وما يَفْعَلَ» .
«إنْ» edatına ait olmadığını göstermektedir. Onun: 'Çünkü iki harften biri diğerinin yerine geçer' şeklindeki gerekçelendirmesi «ما تَبِعوا» ifadesinin yeminin cevabı olmasına illet olmaya elverişli değildir, bilakis «إنْ» edatının cevabı olmasına illet olabilir. Onun: 'Bu Sîbeveyhi'nin görüşüdür' demesine gelince; Sîbeveyhi'nin kitabında böyle bir şey yoktur. Orada sadece «ما تَبِعوا» ifadesinin yeminin cevabı olduğu ve onda mazinin müstakbel yerine geçtiği yer almaktadır. Nitekim Sîbeveyhi: 'Araplar: «لَئِنْ فَعَلْتَ ما فَعَلَ» derler ve bununla «ما هو فاعِلٌ» ve «ما يَفْعَلُ» anlamını kastederler' demiştir.'
وتلخَّص مِمَّا تقدَّم أنَّ قولَه: «ما تَبِعُوا» فيه قولان، أحدُهما: أنه جوابٌ الشرطِ ولذلك لم يَقْتَرِنْ بالفاءِ. والثاني: أنه جوابٌ لإِنْ إجراءً لها مُجرى لو. وقال أبو البقاء: «ما تَبِعوا» أي: لا يتَّبعوا، فهو ماضٍ في معنى المستقبلِ، ودخلَتْ «ما» حَمْلاً على لفظِ الماضي، وحُذِفَتْ الفاءُ في الجوابِ لأنَّ فعلَ الشرطِ ماضٍ، وقال الفراء: إنْ هنا بمعنى لو «وهذا من أبي البقاءِ يُؤْذِنْ أنَّ الجوابَ للشرطِ وإنما حُذِفَتِ الفاءُ لكونِ فعلِ الشرطِ ماضياً، وهذا منه غير مَرْضِيٍّ، لأنه خَالَفَ البصريين والكوفيين بهذه المقالةِ.
Geçen açıklamalardan özetle, Allah Teâlâ'nın: «ما تَبِعُوا» kavli hakkında iki görüş ortaya çıkmaktadır: Birincisi: Şartın cevabı olmasıdır, bu yüzden fâ harfi ile bitişmemiştir. İkincisi: «لو» yerine kaim kılınarak «إنْ» edatının cevabı olmasıdır. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: '«ما تَبِعوا» yani tâbi olmazlar demektir; dolayısıyla gelecek anlamında bir mazidir. Mazi lafzına hamledilerek başına «ما» girmiştir; şart fiili mazi olduğu için de cevapta fâ harfi hazfedilmiştir. Ferrâ ise: «إنْ» burada «لو» anlamındadır, demiştir.' Ebü'l-Bekâ'nın bu ifadesi cevabın şarta ait olduğunu ve sırf şart fiili mazi olduğu için fâ harfinin hazfedildiğini hissettirmektedir; bu sözüyle o hem Basralılara hem de Kûfelilere muhalefet ettiği için bu görüşü makbul değildir.
قوله: {وَمَآ أَنتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ} «ما» تَحْتَمِل الوَجْهين أعنى كونها حجازيةً أو تميميةً، فعلى الأولِ يكون «أنتَ» مرفوعاً بها، و «بتابع» في محلِّ نصبٍ، وعلى الثاني يكون مرفوعاً بالابتداءِ و «بتابعٍ» في محلِّ رفعٍ، وهذه الجملةُ معطوفةٌ على جملةِ الشرطِ وجوابِه لا على الجوابِ وحدَه، إذ لا يَحُلُّ محلَّه لأنَّ نفيَ تَبَعيَّتِهم لقِبْلَتِه مقيدٌ بشرطٍ لا يَصِحُّ أَنْ يكونَ قيداً في نفي تبعيَّتِه قِبلَتَهم. وهذه الجملةُ أبلغُ في النفي مِنْ قولِه: {مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ} من وجوهٍ أحدُها: كونُها اسميةً متكررٌ فيها الاسمُ، مؤكَّدٌ نفيُها بالباءِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَآ أَنتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ} “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin” kavli: «ما» edatı Hicaziye veya Temimiye olması yönüyle iki vechi muhtemeldir; birinciye göre «أنتَ» onunla merfû, «بتابع» ise nasb mahallindedir. İkinciye göre ise mübteda olarak merfû, «بتابعٍ» ise ref mahallindedir. Bu cümle, sadece cevaba değil, şart ve cevap cümlesinin bütününe matuftur; zira sadece cevabın yerine geçemez, çünkü onların Peygamber'in kıblesine uymalarının nefyi bir şarta bağlanmıştır ki bu şartın, Peygamber'in onların kıblesine uymasının nefyinde bir şart olması sahih değildir. Bu cümle nefiy bakımından: {مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ} “...senin kıblene uymazlar” kavlinden birkaç vecihle daha beliğdir; bunlardan biri: İsmin tekrarlandığı ve nefyi bâ harfi ile tekit edilmiş bir isim cümlesi olmasıdır.
ووحَّد القبلةَ وإن كانت مثنَّاةً لأنَّ لليهودِ قِبلةً وللنصارى قبلةً أخرى لأحدِ وجهين: إمَّا لاشتراكِهما في البطلان صارا قِبلةً واحدةً، وإمَّا لأجْلِ المقابلةِ في
Yahudilerin ayrı bir kıblesi, Hristiyanların da başka bir kıblesi olması hasebiyle kıble tesniye (iki tane) olduğu halde iki gerekçeden biriyle tekil getirilmiştir: Ya her ikisinin de batıl olmakta ortak olmaları sebebiyle tek bir kıble hükmünde olmalarıdır, yahut lafızdaki
اللفظِ، لأنَّ قبلَه {مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ} . وقُرِىء «بتابعِ قبلتِهم» بالإِضافةِ تخفيفاً لأنَّ اسمَ الفاعلِ المستكملِ لشروطِ العملِ يجوزُ فيه الوجهان. واختُلِفَ في هذه الجملةِ: هل المرادُ بها النهيُ أي: لا تَتَّبعْ قبلتهم ومعناه الدوامُ على ما أنتَ عليه لأنَّه معصومٌ من اتِّباعِ قبلتِهم أو الإِخبارُ المحض بنفي الاتِّباع. والمعنى أنَّ هذه القبلةَ لا تصيرُ منسوخةً، أو قطعُ رجاءِ أهلِ الكتابِ أن يعودَ إلى قِبْلتِهم؟ قولان مشهوران.
mukabele (karşılıklılık) sebebiyledir; çünkü öncesinde: {مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ} “...senin kıblene uymazlar” buyrulmuştur. Amel şartlarını tamamlamış olan ism-i failde her iki vecih de caiz olduğundan, tahfif amacıyla izafet ile «بتابعِ قبلتِهم» şeklinde de okunmuştur. Bu cümle hakkında ihtilaf edilmiştir: Acaba bununla nehiy mi kastedilmiştir -yani: 'Onların kıblesine uyma' demektir ve Peygamber onların kıblesine uymaktan masum olduğu için bunun anlamı bulunduğun hâl üzere devam etmektir-, yoksa uymanın nefyedildiğine dair sırf bir haber midir? Bunun anlamı da bu kıblenin artık neshedilmeyeceği midir, yoksa Ehl-i Kitab'ın, Peygamber'in kendi kıblelerine döneceğine dair umutlarının kesilmesi midir? Meşhur iki görüş bulunmaktadır.
قوله: {وَلَئِنِ اتبعت} كقولِه: «ولَئِنْ أَتَيْتَ» . وقولُه: «إنَّك» جوابُ القسمِ، وجوابُ الشرط محذوفٌ كما تقدَّم في نظيرِه، قال الشيخ: «لا يقال إنه يكونُ جواباً لهما لامتناع ذلك لفظاً ومعنىً، أمَّا المعنى فلأنَّ الاقتضاءَ مختلفٌ، فاقتضاءُ القسَمِ على أنه لا عملَ له [فيه] ، لأنَّ القسَم إنما جيءَ به توكيداً للجملةِ المُقْسَمِ عليها، وما جاءَ على سبيلِ التوكيدِ لا يناسِبُ أن يكونَ عاملاً، واقتضاءُ الشرطِ على أنه عاملٌ فيه، فتكونُ الجملةُ في موضعِ جزم، وعَمَلُ الشرطِ لقوةِ طلبه له، وأمَّا اللفظُ فإنَّ هذه الجملةَ إذا كانَتْ جوابَ قسمٍ لم تَحْتَجْ إلى مزيدِ رابطٍ، فإذا كانت جوابَ شرط احتيجت إلى مزيدِ رابطٍ وهو الفاء ولا يَجوزُ أن تكونَ خاليةً من الفاء موجودة فيها فلذلك امتنع أن تَكونَ جواباً لهما معاً» .
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنِ اتبعت} “Andolsun, uyacak olursan...” kavli, «ولَئِنْ أَتَيْتَ» sözü gibidir. «إنَّك» kavli ise yeminin cevabıdır; şartın cevabı ise benzerinde geçtiği üzere mahzuftur. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Lafız ve mana bakımından imkânsız olduğu için bu cümlenin her ikisinin birden cevabı olduğu söylenemez. Manaya gelince; çünkü ikisinin gerektirdiği şey farklıdır: Yeminin gereği onda amel etmemesidir, zira yemin ancak üzerine yemin edilen cümleyi tekit etmek için getirilmiştir; tekit yoluyla gelen bir şeyin amil olması ise uygun düşmez. Şartın gereği ise onda amel etmesidir; dolayısıyla cümle cezm mevkiinde olur, şartın amel etmesi ise onu kuvvetle talep etmesinden ileri gelir. Lafza gelince; bu cümle yeminin cevabı olduğunda fazladan bir bağlaca (râbıt) ihtiyaç duymaz; şartın cevabı olduğunda ise fazladan bir bağlaca yani fâ harfine ihtiyaç duyar; bir cümlenin ise aynı anda hem fâ harfinden yoksun hem de fâ harfine sahip olması caiz değildir; işte bu sebeple aynı anda her ikisinin cevabı olması imkânsız olmuştur.'
و «إذَنْ» حرفُ جوابٍ وجزاءٍ بنص سيبويه، وتَنْصِبُ المضارعَ بثلاثةِ شروطٍ: أن تكونَ صدراً، وألاَّ يُفْصَلَ بينها وبين الفعلِ بغيرِ الظرفِ والقسمِ
«إذَنْ» Sîbeveyhi'nin açık ifadesiyle cevap ve ceza harfidir. Muzari fiili üç şartla nasbeder: Cümlenin başında bulunması, kendisiyle fiil arasının zarf ve yemin dışında bir şeyle ayrılmaması
وألاَّ يكونَ الفعلُ حالاً، ودخلَتْ هنا بين اسمِ إنَّ وخبرِها لتقريرِ النسبةِ بينهما وكانَ حَدُّها أَنْ تتقدَّمَ أو تتأخَّرَ، فلم تتقدَّمْ لأنَّه سَبَقَ قسمٌ وشرطٌ والجوابُ هو للقسمِ، فلو تقدَّمَتْ لَتُوُهِّمَ أنها لتقريرِ النسبةِ التي بين الشرطِ والجوابِ المحذوفِ، ولم تتأخَّرْ لِئَلاَّ تفوتَ مناسبةُ الفواصلِ ورؤوسِ الآي.
ve fiilin şimdiki zaman (hâl) bildirmemesidir. Burada aralarındaki nispeti pekiştirmek için «إنَّ» edatının ismi ile haberi arasına girmiştir; oysa onun kuralı cümlenin başında veya sonunda yer almasıydı. Başta yer almadı çünkü öncesinde bir yemin ve şart geçmişti ve cevap da yemine aitti; şayet öne geçseydi şart ile mahzuf cevap arasındaki nispeti pekiştirmek için geldiği zannedilirdi. Fâsılaların ve ayet sonlarının uyumu kaybolmasın diye de sona bırakılmadı.
قال الشيخ: «وتحريرُ معنى» إذَنْ «صعبٌ اضطربَ الناسُ في معناها وفي فهم كلامِ سيبويهِ فيها، وهو أنَّ معناها الجوابُ والجزاءُ» قال: «والذي تحصَّل فيها أنها لا تقعُ ابتداء كلامٍ، بل لا بدَّ أَنْ يسبِقَها كلامٌ لفظاً أو تقديراً، وما بعدها في اللفظِ أو التقديرِ وإنْ كان مُتَسَبِّباً عَمَّا قبلَها فهي في ذلك على وجهين، أحدُهما: أَنْ تَدُلَّ على إنشاءِ الارتباطِ والشرطِ، بحيث لا يُفْهم الارتباطُ من غيرِها مثالُ ذلك: أزورُك.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: '«إذَنْ» kelimesinin anlamını tespit etmek zordur; insanlar bunun anlamı ve Sîbeveyhi'nin bu konudaki kelamını anlama hususunda ihtilafa düşmüşlerdir; o da anlamının cevap ve ceza olmasıdır.' Şöyle devam etti: 'Bu konuda ortaya çıkan netice şudur: Bu kelime söze başlangıç olarak gelmez; bilakis lafzen veya takdiren öncesinde bir kelamın geçmiş olması şarttır. Kendisinden sonrası lafızda veya takdirde öncesinden kaynaklanan bir müsebbeb (sonuç) olsa bile, bu hususta iki vecih üzeredir: Birincisi: İrtibatı ve şartı inşa etmeye delalet etmesidir; öyle ki irtibat ondan başkasıyla anlaşılamaz. Bunun örneği: «أزورُك» (Seni ziyaret edeceğim) sözüdür.
فتقول: إذاً أزورَك، فإنما تريد الآن أن تجعلَ فعلَه شرطاً لفِعْلِكَ، وإنشاءُ السببيةِ في ثاني حالٍ من ضرورته أن يكونَ في الجواب وبالفعلية في زمانٍ مستقبلٍ، وفي هذا الوجهِ تكونُ عاملة، ولعملها شروطٌ مذكورةٌ في النحوِ. الوجه الثاني: أن تكونَ مؤكِّدةً لجوابٍ ارتبط بمُقَدَّمٍ أو مَنْبَهَةً على مُسَبَّبٍ حَصَلَ في الحال، وهي في الحالَيْنِ غيرُ عاملةٍ لأنَّ المؤكِّداتِ لا يُعْتَمَدُ عليها والعاملُ يُعْتَمَدُ عليه، وذلك، نحو: «إنْ تأتني إذاً آتِكَ» ، و «واللَّهِ إذاً لافعلَنَّ» فلو أُسْقِطَتْ «إذاً» لَفَهُمَ الارتباطُ، ولَمَّا كانَتْ في هذا الوجهِ غير مُعْتَمَدٍ عليها جاز دخولُها على الجملةِ الاسميةِ الصريحةِ نحو: «أزورك» فتقول: «إذاً أنا أكرمُك» ، وجاز توسُّطُها نحو: «أنا إذاً أكرمُك» ، وتأخُّرها. وإذا تقرَّر هذا فجاءت «إذاً» في الآيةِ مؤكدةً للجوابِ المُرْتَبِطِ بما تقدَّم، وإنما قَرَّرْتُ معناها هنا لأنها كثيرةٌ الدَّوْرِ في القرآنِ فتُحْمَلُ في كلِّ موضعٍ على ما يناسِبُ من هذا الذي قَرَّرْناه «. انتهى كلامُه.
Bunun üzerine sen: «إذاً أزورَك» (O halde ben de seni ziyaret ederim) dersin; şu anda sen onun fiilini kendi fiiline şart kılmak istemektesin. İkinci durumda sebepliliğin inşa edilmesi zorunlu olarak cevapta ve müstakbel bir zamandaki fiille olur; bu vecihte amil olur ve ameli için nahivde zikredilen şartlar vardır. İkinci vecih: Öne geçmiş bir unsura bağlanan cevabı tekit edici veya o anda gerçekleşen bir sonucu bildirici olmasıdır; her iki durumda da amil değildir, çünkü tekit edicilere [anlamın aslı hususunda] dayanılmaz, amile ise dayanılır. Nitekim: «إنْ تأتني إذاً آتِكَ» (Bana gelirsen o halde ben de sana gelirim) ve «واللَّهِ إذاً لافعلَنَّ» (Allah'a yemin olsun ki o halde mutlaka yaparım) sözlerinde olduğu gibidir; şayet «إذاً» düşürülseydi irtibat yine anlaşılırdı. Bu vecihte kendisine dayanılmadığı için açık isim cümlesinin başına girmesi caiz olmuştur; nitekim: «أزورك» sözüne karşılık «إذاً أنا أكرمُك» demen gibi; cümlenin ortasında yer alması: «أنا إذاً أكرمُك» ve sonda yer alması da caizdir. Bu durum sabit olunca, ayette geçen «إذاً» edatı daha önce geçen ifadeye bağlanan cevabı tekit edici olarak gelmiştir. Bu edatın anlamını burada tespit ettim çünkü Kur'an'da çokça tekrarlanmaktadır; dolayısıyla geçtiği her yerde tespit ettiğimiz bu kurallardan uygun olanına hamledilir.' [Şeyh'in] sözü burada bitti.
واعلم أنَّها إذا تقدَّمَها عاطفٌ جازَ إعمالُها وإهمالُها وهو الأكثرُ، وهي
Bil ki kendisinden önce bir atıf harfi geçtiğinde amil kılınması da amilsiz bırakılması da caizdir; yaygın olanı amilsiz bırakılmasıdır. O,
مركبةٌ من همزة وذال ونون، وقد شَبَّهَتِ العربُ نونَها بتنوين المنصوبِ فَقَلَبُوها في الوقفِ ألفاً وكتبوها الكُتَّاب على ذلك، وهذا نهايةُ القولِ فيها. /
hemze, zâl ve nun harflerinden mürekkeptir. Araplar onun nun harfini mansub kelimenin tenvinine benzetmiş, vakıf (durma) halinde onu elife çevirmiş ve kâtipler de onu bu şekilde yazmışlardır. Bu konudaki sözün nihayeti budur.
وجاء في هذا المكان {مِّن بَعْدِ مَا جَآءَكَ} وقال قبلَ هذا: {بَعْدَ الذي جَآءَكَ} [البقرة: ١٢٠] وفي الرعدَ: {بَعْدَ مَا جَآءَكَ} [الرعد: ٣٧] فلم يأتِ ب» من «الجارةِ إلاَّ هنا، واختصَّ موضعاً ب» الذي «، وموضِعَيْنِ ب» ما «، فما الحكمةُ في ذلك؟ والجوابُ ما ذَكَرَه بعضُهم وهو أنَّ» الذي «أَخَصُّ، و» ما «أشدَّ إبهاماً، فحيث أتى بالذي أشير به إلى العلمِ بصحةِ الدينِ الذي هو الإِسلام المانعُ من مِلَّتَي اليهود والنصارى، فكان اللفظُ الأخَصُّ الأشهرُ أَوْلَى فيه لأنه عِلْمٌ بكلِّ أصولِ الدينِ، وحيث أتى بلفظِ» ما «أُشيرَ به إلى العلمِ بركنٍ من أركانِ الدينِ، أحدُهما: القِبلةُ، والآخرُ: بعض الكتاب لأنه أشَارَ إلى قولِه: {وَمِنَ الأحزاب مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ} [الرعد: ٣٦] . قال» وأما دخولُ «مِنْ» ففائدتُه ظاهرةٌ وهي بيانُ أولِ الوقتِ الذي وَجَبَ [على] ﵇ أن يخالِفَ أهلَ الكتابِ في قِبْلَتِهم، والذي يقال في هذا: إنَّه من بابِ التنوعِ في البلاغة.
Burada {مِّن بَعْدِ مَا جَآءَكَ} “...sana geldikten sonra...” şeklinde gelmiş; bundan önce ise: {بَعْدَ الذي جَآءَكَ} [Bakara: 120] “...sana gelen [bilgi]den sonra...” buyrulmuş, Ra'd Suresi'nde de: {بَعْدَ مَا جَآءَكَ} [Ra'd: 37] “...sana geldikten sonra...” denilmiştir. Cer harfi olan «مِنْ» sadece burada getirilmiş, bir yer «الذي» ile diğer iki yer ise «ما» ile tahsis edilmiştir; peki bundaki hikmet nedir? Cevap bazılarının zikrettiği şu husustur: «الذي» daha özeldir, «ما» ise müphemliği daha fazladır. «الذي» getirilen yerde, Yahudi ve Hristiyan dinlerine uymayı engelleyen ve bizzat İslam olan dinin sıhhatine dair ilme işaret edilmiştir; dolayısıyla daha özel ve daha meşhur olan lafız burada daha evla olmuştur, çünkü bu dinin bütün asıllarına dair bir ilimdir. «ما» lafzının getirildiği yerlerde ise dinin rükünlerinden bir rükne dair ilme işaret edilmiştir ki bunlardan biri kıbledir, diğeri ise Kitab'ın bir kısmıdır; zira Allah Teâlâ: {وَمِنَ الأحزاب مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ} [Ra'd: 36] “O hiziplerden onun bir kısmını inkâr edenler de vardır” kavline işaret etmiştir. Şöyle demiştir: '«مِنْ» harfinin girmesine gelince, bunun faydası açıktır ki o da aleyhisselâm'a kıble hususunda Ehl-i Kitab'a muhalefet etmesinin farz kılındığı ilk vaktin beyanıdır.' Bu hususta söylenecek olan: Bunun belagatteki çeşitlilik (üslup zenginliği) kabîlinden olduğudur.
قوله تعالى: {الذين آتَيْنَاهُمُ} : فيه ستةُ أوجهٍ أظهرُها: أنَّه مرفوع بالابتداءِ، والخبرُ وقوله «يَعْرفونه» . الثاني: أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أي: هم الذين آتيناهم. الثالث: النصبُ بإضمار أعني. الرابعُ: الجرُّ على البدلِ من «الظالمين» . الخامس: على الصفةِ للظالمين. السادس: النصبُ على البدلِ من {الذين أُوتُواْ الكتاب} في الآيةِ قبلَها.
Allah Teâlâ'nın: {الذين آتَيْنَاهُمُ} “Kendilerine [kitap] verdiklerimiz...” kavli: Bunda altı vecih vardır; en açığı: Mübteda olarak merfû olmasıdır, haberi ise «يَعْرفونه» kavlidir. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır, yani: 'Onlar kendilerine [kitap] verdiklerimizdir' demektir. Üçüncüsü: «أعني» (kastediyorum) fiilinin gizlenmesiyle mansub olmasıdır. Dördüncüsü: «الظالمين» kelimesinden bedel olarak mecrûr olmasıdır. Beşincisi: «الظالمين» için sıfat olmasıdır. Altıncısı: Önceki ayette geçen {الذين أُوتُواْ الكتاب} “Kendilerine kitap verilenler...” ifadesinden bedel olarak mansub olmasıdır.
قوله: «يَعْرفونه» فيه وجهان، أحدُهما: أنه خبرٌ للذين آتيناهم كما تقدَّم في أحدِ الأوجهِ المذكورةِ في «الذين آتيناهم» . الثاني: أنه نصبٌ على الحالِ على باقيةِ الأقوالِ المذكورةِ، وفي صاحبِ الحالِ وجهان، أحدُهما: المفعولُ الأولُ لآتيناهم، والثاني: المفعولُ الثاني وهو الكتاب، لأنَّ في «يَعْرفُونه» ضميرين يعودان عليهما. والضمير في «يَعْرفونه» فيه أقوالٌ، أحدُهما: أنه يعودُ على الحقِّ الذين هو التحوُّل. الثاني: على القرآن. الثالث: على العِلْم، الرابع: على البيتِ الحرام، الخامس: على النبي ﷺ وبه بدأ الزمخشري، واختاره الزجاج وغيرُه، قالوا: وأُضْمِرَ وإنْ لم يَسْبِقْ له ذِكْرٌ لدلالة الكلامِ عليه وعَدِمِ الَّلبْسِ، ومثلُ هذا الإِضمارِ فيه تفخيمٌ له كأنَّه لشُهْرَتِه وكونِه علماً معلوماً مستغنىً عن ذِكْرِهِ بلفظِه. قال الشيخ: «بل هذا من بابِ الالتفات من الخطابِ في قوله:» قولِّ وجهَك «إلى الغيبة» .
«يَعْرفونه» kavlinde iki vecih vardır; birincisi: «الذين آتيناهم» için zikredilen vecihlerden birinde geçtiği üzere onun haberi olmasıdır. İkincisi: Zikredilen diğer görüşlere göre hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır. Hâl sahibinde iki vecih vardır; biri: «آتيناهم» fiilinin birinci mefulü, ikincisi ise ikinci mefulü olan Kitap'tır; çünkü «يَعْرفُونه» ifadesinde her ikisine dönen iki zamir bulunmaktadır. «يَعْرفونه» fiilindeki zamir hakkında çeşitli görüşler vardır; birincisi: Yönelme eylemi olan hakka raci olmasıdır. İkincisi: Kur'an'a raci olmasıdır. Üçüncüsü: İlme raci olmasıdır. Dördüncüsü: Beyt-i Harâm'a raci olmasıdır. Beşincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e raci olmasıdır ki Zemahşerî söze bununla başlamış, Zeccâc ve başkaları da bunu tercih etmiştir. Şöyle demişlerdir: Sözün ona delalet etmesi ve herhangi bir kapalılığın bulunmaması sebebiyle, daha önce zikri geçmemiş olsa bile zamir olarak getirilmiştir; böyle bir zamir getirişte onu yüceltme vardır; sanki onun şöhretinden ve bilinen bir zat olmasından ötürü lafzıyla zikredilmeye ihtiyaç duyulmamış gibidir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: 'Aksine bu, «قولِّ وجهَك» sözündeki hitaptan gayba iltifat kabîlindendir.'
قوله: {كَمَا يَعْرِفُونَ} الكافُ في محلِّ نَصْبٍ. إمَّا على كونِها نَعْتاً لمصدرٍ محذوفٍ أي: مَعرفةً كائنةً مثلَ معرفتِهم أبناءَهم أو في موضعِ نصبٍ على الحالِ من ضمير ذلك المصدرِ المعرفةِ المحذوفِ، التقديرُ: يعرفونه المعرفةَ مماثلة لعرفانهم، وهذا مذهبُ سيبويه، وتقدَّم تحقيقُ هذا. و «ما» مصدريةٌ لأنه يَنْسَبِكُ منها ومِمَّا بعدَها مصدرٌ كما تقدَّم تحقيقُه.
Allah Teâlâ'nın: {كَمَا يَعْرِفُونَ} “...tanıdıkları gibi...” kavli: Kâf harfi nasb mahallindedir; ya mahzuf bir masdarın sıfatı olması yönüyledir, yani: 'Kendi oğullarını tanımaları gibi olan bir tanıyışla' demektir; yahut o mahzuf marifet masdarının zamirinden hâl olarak nasb mevkiindedir ki takdiri şöyledir: Onu, kendi çocuklarını tanımalarına benzer bir tanıyışla tanırlar. Bu Sîbeveyhi'nin mezhebidir ve bunun tahkiki daha önce geçmişti. «ما» harfi ise masdariyyedir; çünkü daha önce tahkik edildiği üzere kendisinden ve sonrasındakinden bir masdar meydana gelir.
قوله: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} جملةٌ اسميةٌ في محلِّ نصبٍ على الحالِ من فاعلِ يكتُمون، والأقربُ فيها أَنْ تكونَ حالاً لأنَّ لفظَ «يكتمُون الحق» يَدُلُّ على عِلْمه إذ الكتمُ إخفاءُ ما يُعْلَمُ، وقيل: متعلَّقُ العلم هو ما على
Allah Teâlâ'nın: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “...bile bile...” kavli: «يكتُمون» fiilinin failinden hâl olarak nasb mahallinde bir isim cümlesidir. Bu cümlenin hâl olması en uygun olanıdır, çünkü «hakkı gizlerler» lafzı onun bilindiğine delalet eder; zira ketmetmek bilinen bir şeyi gizlemektir. Bir görüşe göre de ilmin müteallakı,
الكاتمِ من العقابِ، أي: وهم يعلمونَ العقابَ المُرَتَّبَ على كاتم الحق، فتكونُ إذ ذاكَ حالاً مبيِّنةً.
[hakkı] gizleyene terettüp eden azaptır; yani: Onlar hakkı gizleyene terettüp edecek azabı bile bile [gizlerler]. Bu durumda [cümle], açıklayıcı bir hal (hâl-i mübeyyine) olur.
قوله تعالى: {الحق مِن رَّبِّكَ} : فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه مبتدأٌ وخبرُه الجارُّ والمجرورُ بعده، وفي الألفِ واللامِ حينئذٍ وجهان، أحدُهما: أن تكونَ للعهدِ، والإِشارةُ إلى الحقِّ الذي عليه الرسولُ ﵇ أو إلى الحقِّ الذي في قولِه «يكتمون الحقَّ» أي: هذا الذي يكتمونه هو الحقُّ من ربك، وأن تكونَ للجنسِ على معنى الحقُّ من اللهِ لا من غيره. الثاني: أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أي: هو الحقُّ من ربك، والضميرُ يعودُ على الحقِّ المكتومِ أي ما كتموه هو الحقُّ. الثالث: أنه مبتدأٌ والخبرُ محذوفٌ تقديرُه: الحقُّ من ربِّك يعرفونه، والجارُّ والمجرورُ على هذين القولين في محل نصبٍ على الحالِ من «الحق» ، ويجوز أن يكونَ خبراً بعد خبرٍ في الوجهِ الثاني.
Allah Teâlâ'nın: {الحق مِن رَّبِّكَ} “[Bu] Rabbinden [gelen] haktır...” kavlinde üç vecih vardır: En zahir olanı, mübteda olup haberinin kendisinden sonraki car ve mecrur olmasıdır. Bu durumda elif-lâm hakkında iki vecih söz konusudur: Biri ahid için olmasıdır; bu takdirde işaret, Resûl aleyhisselâm'ın üzerinde bulunduğu hakka veya «يكتمون الحقَّ» “hakkı gizlerler” kavlindeki hakka yöneliktir, yani: Onların gizlediği bu şey Rabbinden gelen haktır. [Diğeri ise] cins için olmasıdır; bu takdirde anlam, hak Allah'tandır, başkasından değil, şeklinde olur. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'O, Rabbinden gelen haktır' demektir ve zamir gizlenen hakka racidir, yani gizledikleri şey haktır. Üçüncüsü: Mübteda olup haberin mahzuf olmasıdır ki takdiri: 'Rabbinden gelen hakkı tanırlar/bilirler' şeklindedir. Bu iki görüşe göre car ve mecrur, «الحق» lafzından hâl olarak nasb mahallindedir; ikinci vecihte haberden sonra ikinci bir haber olması da caizdir.
وقرأ علي بن أبي طالب: {الحقَّ من ربك} نصباً، وفيه ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أنه منصوبٌ على البدلِ من الحقّ المكتوم، قاله الزمخشري الثاني: أن يكونَ منصوباً بإضمار «الزم» ويدلُّ عليه الخطابُ بعده [في] قوله: «فلا تكونَنَّ» الثالث: أنه يكونَ منصوباً ب «يَعْلَمون» قبلَه. وذكر هذين الوجهين ابنُ عطية، وعلى هذا الوجهِ الأخيرِ يكونُ مِمَّا وقع فيه الظاهرُ موقعَ المضمر أي: وهم يعلمونَه كائناً من ربك، وذلك سائغٌ حسنٌ في أماكنِ التفخيم والتهويل نحو:
Ali b. Ebî Tâlib bu ayeti nasb ile {الحقَّ من ربك} şeklinde okumuştur. Bunda üç vecih vardır: Birincisi: Gizlenen haktan bedel olarak mansub olmasıdır; bunu Zemahşerî söylemiştir. İkincisi: Mahzuf bir «الزم» (sarıl) fiiliyle mansub olmasıdır ki buna, kendisinden sonraki «فلا تكونَنَّ» kavlindeki hitap delalet eder. Üçüncüsü: Kendisinden önceki «يَعْلَمون» fiiliyle mansub olmasıdır. Bu iki vechi İbn Atiyye zikretmiştir. Bu son veche göre bu [kullanım], zâhir ismin zamir yerine geçtiği yerlerden olur; yani: 'Onlar onun Rabbinden olduğunu bile bile...' demektir. Bu da şu örnekte olduğu gibi tazim ve korkutma/büyütme makamlarında caiz ve güzeldir:
٧٦٨ - لا أَرى الموتَ يَسْبِقُ الموتَ شيءٌ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
768 - Görmüyorum ölümü, ölümün önüne hiçbir şey geçemez... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
والنهيُ عن الكونِ على صفةٍ أبلَغُ من النهيِ عن نفسِ الصفةِ فلذلك جاءَ التنزيلُ عليه: نحو {فَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الممترين} {فَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الجاهلين} [الأنعام: ٣٥] دونَ: لا تَمْتَرِ ولا تَجْهَلْ ونحوِه، وتقريرُ ذلك أنَّ قولَه: «لا تكُنْ ظالماً» نهي عن الكونِ بهذه الصفةِ، والنهيُ عن الكونِ على صفةٍ أبلغُ من النهي عن تلك الصفةِ، إذ النهيُ عن الكونِ على صفةٍ يَدُلُّ على عمومِ الأكوانِ المستقبلةِ عن تلكَ الصفةِ، والمعنى لا تَظْلِمْ في كل أكوانِك أي: في كل فردٍ فردٍ من أكوانِك فلا يَمُرُّ بك وقتٌ يؤخذ منك فيه ظلمٌ، فيصيرُ كأن فيه نصاً على سائرِ الأكوانِ بخلاف: لا تَظْلِمْ، فإنَّه يستلزِمُ الأكوانَ، وفَرْقٌ بين ما يَدُلَّ دلالةً بالنصِّ وبين ما يَدُلُّ دلالةً بالاستلزام.
Bir sıfat üzere bulunmaktan nehyetmek, bizzat o sıfatın kendisinden nehyetmekten daha beliğdir; bu sebeple ilahî kelam: 'Şüphe etme' ve 'cahillik etme' ve benzerleri yerine {فَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الممترين} “...sakın şüpheye düşenlerden olma!” ve {فَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الجاهلين} “...sakın cahillerden olma!” [el-En'âm: 35] şeklinde gelmiştir. Bunun açıklaması şudur: «لا تكُنْ ظالماً» (Zalim olma) sözü, bu sıfat üzere bulunmaktan bir nehiydir; bir sıfat üzere bulunmaktan nehiy ise o sıfatın kendisinden nehyetmekten daha beliğdir. Zira bir sıfat üzere bulunmaktan nehiy, gelecekteki bütün var oluş durumlarının o sıfattan arındırılmasının genelliğine delalet eder. Anlamı şudur: Bütün var oluş durumlarında zulmetme, yani var oluş hallerinin her bir tekilinde [zulmetme ki] üzerinden senden bir zulmün sadır olacağı hiçbir vakit geçmesin. Böylece diğer bütün haller üzerine açıkça bir nass (hüküm) varmış gibi olur; oysa 'Zulmetme' sözü böyle değildir, zira o durumları gerektirme (istilzam) yoluyla kapsar. Nass yoluyla delalet eden ile istilzam yoluyla delalet eden arasında ise fark vardır.
والمتراءُ: افْتِعال من المِرْيَةِ وهي الشَّكُّ، ومنه المِراء قال:
İmtirâ (şüphe etmek), şüphe anlamına gelen mirye (مِرْيَة) kökünden ifti'âl babındandır; münakaşa ve tartışma anlamına gelen mirâ (مِراء) da bu köktendir. [Şair] şöyle demiştir:
٧٦٩ - فإيَّاك إيَّاكَ المِراءَ فإنَّه ... إلى الشَّرِّ دَعَّاءٌ وللشَّرِّ جَالِبُ
769 - Sakın ha, sakın münakaşadan kaçın; zira o, ... kötülüğe çokça çağırandır ve kötülüğü çekip getirendir.
ومارَيْتُه: جَادَلْتُه وشاكَلْتُه فيما يَدَّعِيه، وافتَعَل فيه بمعنى تَفَاعلَ يقال: تَمارَوْا في كذا وامتَرَوْا فيه نحو: تجاوَروا، واجتوروا. وقال الراغب: «المِرْيَةُ: التَّرَدُّدُ في الأمر وهي أخصُّ من الشك، والامتراءُ والمُماراةُ: المُحاجَّةُ فيما فيه مِرْية، وأصلَهُ من مَرَيْتُ الناقةَ إذا مسحتُ ضَرْعَها للحَلْبِ»
«مارَيْتُه» : 'Onunla tartıştım ve iddia ettiği şeyde ona karşı çıktım' demektir. Buradaki ifti'âl kalıbı tefâ'ul anlamındadır; tıpkı tecâverû (birbirine komşu oldular) ve icteverû denildiği gibi 'Şu hususta birbirleriyle çekiştiler ve şüpheye düştüler' anlamında «تَمارَوْا في كذا» ve «امتَرَوْا فيه» denir. Râgıb şöyle demiştir: «Mirye, bir işte tereddüt etmektir ve şüpheden daha özeldir. İmtirâ ve mümârât ise içinde şüphe bulunan bir konuda münakaşa ve mücadele etmektir. Bunun aslı ise, sağmak için memesini sıvazladığında söylenen 'Deve memesini sıvazladım' (مَرَيْتُ الناقةَ) ifadesinden gelir.»
ففرَّق بين المِرْيةِ والشَّكِ كما تَرَى، وهذا كما تقدَّم له الفرقُ بين الرَّيْبَ والشك، وأنشدَ الطبري قولَ الأعشى:
Gördüğün gibi o, mirye ile şekk (şüphe) arasını ayırmıştır. Bu, daha önce geçtiği üzere onun rayb ile şekk arasını ayırması gibidir. Taberî, A'şâ'nın şu beytini inşad etmiştir:
٧٧٠ - تَدُرُّ على أَسْؤُقِ المُمْتَرِي ... ن رَكْضاً إذا ما السرابُ ارْجَحَنْ
770 - Serap dalgalandığı zaman, bacaklarıyla koşturanların ... bacaklarına [ter] akıtır.
شاهداً على أنَّ الممترينَ الشاكُّون، قال: «ووَهِمَ في ذلك لأن أبا عبيدةَ وغيرَه قالوا: الممترون في البيت هم الذين يَمْرُون الخيلَ بأرجلِهم همزاً لتجريَ [كأنهم] يَتَحَلَّبون الجَرْيَ منها» .
[Taberî bu beyti] 'el-Mümterîn' kelimesinin 'şüphe edenler' olduğuna delil getirmiştir. [Şeyh] demiştir ki: «[Taberî] bu hususta vehme kapılmıştır; zira Ebû Ubeyde ve başkaları, beyitte geçen mümterîlerin, koşsunlar diye atları ayaklarıyla dürterek koşturan kimseler olduğunu söylemişlerdir; sanki onlar atlardan koşmayı sağıp çıkarmaktadırlar.»
قوله تعالى: {وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ} : جمهورُ القراء على تنوين «كل» ، وتنوينُه للعوض من المضافِ إليه، والجارُّ خبرٌ مقدَّمٌ، و «وِجْهَةٌ» مبتدأُ مؤخرٌ، واختُلِفَ في المضافِ إليه «كل» المحذوفِ فقيل: تقديرُه: ولكلِّ طائفةٍ من أهل الأديان، وقيل: ولكلِّ أهلِ موضعٍ من المسلمين وِجْهَتُه إلى جهة الكعبة يميناً وشمالاً ووراءُ وقُدَّامُ. وفي «وِجْهَة» قولان، أحدُهما - ويُعْزَى للمبرِّد والفارسي والمازني في أحدِ قولَيْه -: أنّها اسمُ المكانِ المتوجَّه إليه، وعلى هذا يكونُ إثباتُ الواوِ قياساً إذ هي غيرُ مصدرٍ. قال سيبويه «ولو بَنَيْتَ فعْلَةَ من الوَعْد لقلتَ: وِعْدَة، ولو بَنَيْتَ مصدراً لقلْتَ: عِدَة، والثاني: أنها مصدرٌ، ويُعْزى للمازني، وهو ظاهرٌ كلام سيبويه، فإنه قال بعد ذِكْر
Allah Teâlâ'nın: {وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ} “Herkesin yöneldiği bir yön vardır...” kavli: Kıraat imamlarının cumhuru «كل» kelimesini tenvinli okumuştur; buradaki tenvin, muzafun ileyhin yerine ivazdır. Car [ve mecrur] mukaddem haber, «وِجْهَةٌ» ise muahhar mübtedadır. «كل» kelimesinin mahzuf muzafun ileyhi hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre takdiri: 'Din mensuplarından her bir taifenin' şeklindedir. Başka bir görüşe göre ise: 'Müslümanlardan her bir mekân ehlinin sağa, sola, arkaya ve öne Kâbe tarafına yöneldikleri bir yönü vardır' şeklindedir. «وِجْهَة» hakkında iki görüş vardır; birincisi -ki el-Müberred, el-Fârisî ve iki görüşünden birinde el-Mâzinî'ye nispet edilir-: Yönelinen mekânın ismidir; buna göre vav harfinin sabit kalması kıyasa uygundur, zira o bir masdar değildir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: «Vaad kökünden fi'let vezninde bir isim bina etseydin 'vi'deh' (وِعْدَة) derdin; şayet bir masdar bina etseydin 'ıdeh' (عِدَة) derdin.» İkincisi ise: Masdar olmasıdır; bu el-Mâzinî'ye nispet edilir ve Sîbeveyhi'nin sözünün zahiri de budur, zira o masdarlardan vav harfinin hazfedilmesini zikrettikten sonra şöyle demiştir:
حَذْفِ الواو من المصادر:» وقد أثبتوا فقالوا: وِجْهَة في الجِهة «، وعلَى هذا يكونُ إثباتُ الواوِ شاذاً مَنْبَهَةً على ذلك الأصلِ المتروكِ في عِدَة ونحوِها، والظاهرُ أَنَّ الذي سَوَّغَ إثباتَ الواوِ وإنْ كانَتْ مصدراً أنها مصدرٌ جاءَتْ على حَذْفِ الزوائدِ؛ إذ الفعلُ المسموعُ من هذه المادةِ تَوَجَّه واتَّجَهَ، ومصدرُهما التوجُّه والاتِّجاه، ولم يُسْمَعْ في فِعْلِه: وَجَهَ يَجِهُ كَوَعَدَ يَعِدُ، وكانَ الموجِبَ لحَذْفِ الواوِ من عِدَة وزِنَة الحملَ على المضارعِ لوقوعِ الواوِ بين ياءٍ وكسرةٍ، وهنا فلم يُسْمَعْ فيه مضارعٌ يُحْمَلُ مصدرُه عليه فلذلك قلت: إنَّ» وِجْهَة «مصدرٌ على حَذْفِ الزوائدِ لَتَوَجَّه أو اتَّجَه. وقد ألَمَّ أبو البقاء بشيءً من هذا.
«Onlar vavı sabit tutarak cihet anlamında 'vichet' (وِجْهَة) demişlerdir.» Buna göre vav harfinin sabit kalması, 'ıdeh' ve benzeri kelimelerde terkedilmiş olan o asıl yapıya dikkat çekmek üzere şâzdır. Görünen o ki, her ne kadar masdar olsa da vavın sabit tutulmasını caiz kılan husus, onun zait harfleri hazfedilmiş olarak gelen bir masdar olmasıdır; çünkü bu kökten işitilen fiil «تَوَجَّهَ» ve «اتَّجَهَ» fiilleridir ve bunların masdarları 'teveccüh' ve 'itticâh'tır. Bu kökün sülâsîsinde «وَعَدَ يَعِدُ» gibi «وَجَهَ يَجِهُ» şeklinde bir kullanım işitilmemiştir. 'Ideh' ve 'zineh' kelimelerinde vavın hazfini gerektiren sebep, vavın yâ ile kesre arasında yer alması yüzünden muzâri fiile hamledilmesidir. Burada ise masdarın kendisine hamledileceği bir muzâri işitilmemiştir. Bu sebeple ben dedim ki: «وِجْهَة», «تَوَجَّه» veya «اتَّجَه» fiillerinin zait harfleri hazfedilmiş masdarıdır. Ebü'l-Bekâ da bu husustan biraz bahsetmiştir.
قوله: {هُوَ مُوَلِّيهَا} جملةٌ من مبتدأٍ وخبرٍ في محلِّ رفعٍ لأنَّها صفةٌ لوِجْهَة، واختُلِف في» هو «على قولين، أحدَهما: أنه يعودُ على لفظِ» كل «/ لا على معناها ولذلك أُفْرِدَ، والمفعول الثاني محذوف لفهمِ المعنى تقديرُه هو مُوَلِّيها وَجْهَه أو نفسَه، ويؤيد هذا قراءةُ ابن عامر:» مُوَلاَّها «على ما لم يُسَمَّ فاعلُه كما سيأتي. والثاني: أنه يعودُ على اللهِ تعالى أي: الله مُوَلِّي القبلةِ إياه، أي ذلك الفريقُ.
Allah Teâlâ'nın: {هُوَ مُوَلِّيهَا} kavli: Mübteda ve haberden oluşan, «وِجْهَة» için sıfat olduğundan ref mahallinde olan bir cümledir. «هو» zamiri hakkında iki farklı görüş vardır: Biri, manasına değil «كل» lafzına raci olmasıdır ve bu sebeple müfred kılınmıştır; anlam anlaşıldığı için ikinci meful mahzuftur, takdiri: 'O, yüzünü veya kendini ona yöneltendir' şeklindedir. İbn Âmir'in ileride geleceği üzere meçhul sığa ile «مُوَلَّاها» şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. İkincisi ise: Allah Teâlâ'ya raci olmasıdır; yani: 'Kıbleyi ona, yani o gruba yönelten Allah'tır' demektir.
وقرأ الجمهورُ:» مُوَلِّيها «على اسمُ فاعل، وقد تقدَّم أنه حُذِفَ أحدُ مفعولَيْه، وقرأ ابن عامر - ويُعْزَى لابن عباس - مُوَلاَّها على اسمِ المفعول، وفيه ضميرٌ مرفوعٌ قائمٌ مقامَ الفاعلِ، والثاني هو الضميرُ المتصلُ به وهو» ها «العائدُ على الوجهة، وقيل: على التوليةِ ذكره أبو البقاء، وعلى هذه القراءةِ بتعيَّن عَوْدُ» هو «إلى الفريق، إذ يَسْتَحِيلُ في المعنى عَوْدُه على الله تعالى، وقرأ
Cumhur, ism-i fail olarak «مُوَلِّيها» şeklinde okumuştur ve daha önce geçtiği üzere iki mefulünden biri hazfedilmiştir. İbn Âmir ise -İbn Abbas'a da nispet edilir- ism-i meful olarak «مُوَلَّاها» şeklinde okumuştur; bunda fail makamına kaim merfu bir zamir vardır; ikinci meful ise ona bitişen ve vecheye raci olan «ها» zamiridir. Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiğine göre yöneltme (tevliye) masdarına raci olduğu da söylenmiştir. Bu kıraate göre «هو» zamirinin o gruba dönmesi kesinleşir; zira manen Allah Teâlâ'ya dönmesi imkânsızdır.
بعضُهم:» ولكلِّ وِجْهَةٍ «» بالإِضافة، ويُعزى لابنِ عامر، واختلفوا فيها على ثلاثةِ أقوالٍ أحدُها: - وهو قولُ الطبري -: أنها خطأ وهذا ليس بشيء، إذ الإِقدامُ على تخطئة ما ثَبَتَ عن الأئمةِ لا يَسْهُلُ.
Bazıları ise izafet ile «ولكلِّ وِجْهةٍ» şeklinde okumuştur; bu İbn Âmir'e nispet edilir. Bu kıraat hakkında üç farklı görüş ileri sürmüşlerdir: Birincisi -ki bu Taberî'nin görüşüdür-: Bunun hata olduğudur; ancak bu bir şey ifade etmez, zira imamlardan sabit olan bir kıraati hatalı saymaya kalkışmak kolay bir iş değildir.
والثاني - وهو قولُ الزمخشري وأبي البقاء: أنَّ اللامَ زائدةٌ في الأصلِ، قال الزمخشري: «المعنى وكلَّ وجهةٍ اللهُ مُولِّيها، فزيدتِ اللامُ لتقدُّمَ المفعولِ، كقولِك: لزيدٍ ضَرَبْتُ، ولزيدٍ أبوه ضاربه.
İkincisi -ki bu Zemahşerî ve Ebü'l-Bekâ'nın görüşüdür-: Lâm harfinin aslında zait olduğudur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Mana; 'Ve Allah her yönü yöneltendir' şeklindedir. Meful öne geçtiği için lâm harfi zait olarak getirilmiştir; tıpkı 'Zeyd için vurdum' (لزيدٍ ضَرَبْتُ) ve 'Zeyd'in babası ona vurandır' (ولزيدٍ أبوه ضاربه) sözlerinde olduğu gibi.»
قال الشيخ: وهذا فاسدٌ لأنَّ العاملَ إذا تعدَّى لضمير الاسم لم يتعدَّ إلى ظاهرِه المجرورِ باللام لا تقولُ: لزيدٍ ضَرَبْتُه، ولا: لزيدٍ أنا ضَاربُه، لئلا يلزَم أحدُ محذورَيْن، وهما: إمَّا لأنه يكونُ العاملُ قوياً ضعيفاً، وذلك أنه من حيث تَعَدَّى للضمير بنفسِه يكون قوياً ومن حيث تَعَدَّى للظاهرِ باللامِ يكون ضعيفاً، وإمَّا لأنَّه يَصير المتعدِّي لواحدٍ متعدِّياً لاثنينِ، ولذلك تَأَوَّلَ النَّحْويون ما يُوهِمُ ذلك وهو قولُه:
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: Bu görüş fasittir; çünkü amil, bir ismin zamirine geçişli (müteaddi) olduğunda, o ismin lâm ile mecrur olan zahirine geçişli olamaz. İki mahzurdan biri gerekmesin diye: «لزيدٍ ضَرَبْتُه» (Zeyd için ona vurdum) ve «لزيدٍ أنا ضَاربُه» (Zeyd için ben ona vurucuyum) diyemezsin. Bu iki mahzur şunlardır: Ya amil aynı anda hem kuvvetli hem zayıf olur; zira bizzat zamire geçişli olması bakımından kuvvetli, zahir isme lâm vasıtasıyla geçişli olması bakımından ise zayıf olur. Yahut tek mefule geçişli olan bir fiil iki mefule geçişli hale gelir. Bu sebepledir ki nahivciler, bu intibaı veren şu şiiri tevil etmişlerdir:
٧٧١ - هذا سُراقَةُ للقرآنِ يَدْرُسُه ... والمرءُ عند الرُّشا إنْ يَلْقَهَا ذِيْبُ
771 - İşte bu Sürâka'dır, Kur'an'ı ders edinir okur, ... Kişi ise rüşvetle karşılaştığında kurda dönüşür.
على أنَّ الضميرَ في» يدرسه «للمصدرِ، أي: يدرس الدرسَ لا للقرآن، لأن الفعلَ قد تعدَّى إليه. وأمَّا تمثيلُه بقوله:» لزيدٍ ضَرَبْتُ «فليس نظيرَ الآية
[Nahivciler bu beyitteki] «يدرسه» fiilindeki zamirin Kur'an'a değil masdara raci olduğunu, yani: 'O dersi okur' anlamında olduğunu kabul etmişlerdir; çünkü fiil zaten [lâm vasıtasıyla] Kur'an'a geçmiştir. Zemahşerî'nin «لزيدٍ ضَرَبْتُ» sözüyle örnek vermesine gelince, bu ayetin benzeri değildir;
لأنه لم يَتَعَدَّ في هذا المثال إلى ضميره، ولا يجوز أن تكونَ المسألةُ من باب الاشتغال، فتقدِّرَ عاملاً في» لكلِّ وِجْهةٍ «يفسِّره» مُولِّيها «لأنَّ الاسمَ المشتغِلَ عنه إذا كان ضميره مجروراً بحرفٍ ينتصبُ ذلك الاسم بفعل يوافِقُ العاملَ الظاهرَ في المعنى، ولا يجوزُ جَرُّ المشتغلِ عنه بحرفٍ، تقول: زيداً مررت به أي: لابست زيداً مررتُ به، ولا يجوزُ: لزيدٍ مررتُ به، قال تعالى: {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ} [الإنسان: ٣١] وقال:
çünkü o bu örnekte ismin zamirine geçiş yapmamıştır. Meselenin iştigâl babından olması da caiz değildir; öyle ki «لكلِّ وِجْهةٍ» ifadesinde «مُولِّيها» kelimesinin tefsir ettiği bir amil takdir edilsin. Zira kendisinden iştigal edilen ismin zamiri bir harf ile mecrur olduğunda, o isim zahir amile manaca muvafık bir fiille nasbedilir ve kendisinden iştigal edilen ismin harf ile cer edilmesi caiz olmaz. «Zeyd'e uğradım» anlamında «زيداً مررت به» (Zeyd'e temas ettim, ona uğradım) dersin; fakat «لزيدٍ مررتُ به» demek caiz değildir. Allah Teâlâ: {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ} “...zalimlere gelince, onlara hazırlamıştır...” [el-İnsân: 31] buyurmuştur. [Şair de] şöyle demiştir:
٧٧٢ - أثعلبَةَ الفوارسٍ أم رياحا ... عَدَلْتَ بهم طُهَيَّةَ والخِشابا
772 - Süvarilerin Sa'lebe'sini mi yoksa Riyâh'ı mı ... Tuhayye ve Hışâb kabilelerine denk tuttun?
فأتى بالمشتغَلِ عنه منصوباً، وأمَّا تمثيلُه بقولِه: لزيدٍ أبوه ضاربُه فتركيبٌ غيرُ عربي.
Görüldüğü üzere kendisinden iştigal edilen ismi mansub olarak getirmiştir. Onun «لزيدٍ أبوه ضاربُه» sözüyle örnek vermesine gelince, bu Arapça olmayan bir terkiptir.
الثالث: أن» لكلَّ وجهةٍ «متعلِّقٌ بقوله:» فاستبقوا الخيراتِ «أي: فاستبقوا الخيراتِ لكلِّ وجهةٍ، وإنما قُدِّم على العاملِ للاهتمامِ به، كما يُقَدَّمُ المفعولُ، ذكرَه ابنُ عطية، ولا يجوزُ أَنْ تُوَجَّه هذه القراءةُ على أنَّ» لكلِّ وجهةٍ «في موضعِ المفعولِ الثاني لمولِّيها، والمفعولُ الأولُ هو المضافُ إليه اسمُ الفاعل الذي هو» مُوَلٍّ «وهو» ها «، وتكون عائدةً على الطوائفِ، ويكونُ التقديرُ: وكلَّ وجهةٍ اللهُ مُوَلِّي الطوائفِ أصحابِ القِبْلاتِ، وزيدتْ اللامُ في المفعولِ لتقدُّمه ويكونُ العامِلُ فرعاً؛ لأنَّ النَحْويين نَصُّوا على أنه لا يجوزُ زيادةُ اللامِ للتقويةِ إلا في المتعدي لواحد فقط، و» مُوَلٍّ «مِمَّا يتعدَّى لاثنين، فامتنع ذلك فيه. وهذا المانعُ هو الذي مَنَعَ من الجوابِ عن الزمخشري فيما اعترَضَ به عليه الشيخُ من كونِ الفعلِ إذا تعدَّى للظاهرِ فلا يتعدَّى لضميرِه،
Üçüncüsü: «لكلِّ وجهةٍ» ifadesinin «فاستبقوا الخيراتِ» kavline müteallık olmasıdır; yani: 'Her yöne doğru hayırlarda yarışın' demektir. Amilin önüne geçirilmesi ise tıpkı mefulün öne geçirilmesi gibi ona ehemmiyet verildiği içindir; bunu İbn Atiyye zikretmiştir. Bu kıraatin, «لكلِّ وجهةٍ» ifadesinin «مُوَلِّيها» fiilinin ikinci mefulü konumunda olması ve birinci mefulün de ism-i fail olan «مُوَلٍّ» kelimesine muzafun ileyh olan ve taifelere dönen «ها» zamiri olması şeklinde yönlendirilmesi ise caiz değildir; bu takdirde takdir: 'Ve Allah kıble sahipleri olan taifeleri her yöne yöneltendir' şeklinde olur ve meful öne geçtiği için lâm harfi zait kılınmış olur, amil de fer'î bir amil olur. Çünkü nahivciler, pekiştirme (takviye) için lâm harfinin ziyade kılınmasının ancak tek mefule geçişli fiillerde caiz olduğunu açıkça belirtmişlerdir; «مُوَلٍّ» ise iki mefule geçişli olanlardandır, dolayısıyla onda bu durum imkânsızdır. İşte bu engel, Şeyh'in Zemahşerî'ye yönelttiği 'fiil zahir isme geçişli olduğunda onun zamirine geçişli olamaz' itirazına karşı Zemahşerî adına cevap verilmesini engelleyen şeydir.
وهو أنه كان يمكن أن يُجابَ عنه بأَنَّ الضميرَ المتصل ب» مُوَلّ «ليس بضميرِ المفعولِ بل ضميرُ المصدرِ وهو التوليةُ، ويكون المفعولُ الأولُ محذوفاً، والتقدير: اللهُ» مُولِّي التوليةِ كلَّ وجهةٍ أصحابَها، فلما قُدِّمَ المفعولُ على العاملِ قَوِي باللامِ لولا أنهم نَصُّوا على المنعِ مِنْ زيادتِها في المتعدِّي لاثنينِ وثلاثة.
Zira ona şöyle cevap verilmesi mümkündü: «مُوَلّ» lafzına bitişen zamir mefulün zamiri değil, masdarın yani 'yöneltme'nin zamiridir ve birinci meful mahzuftur; takdiri de şöyledir: 'Allah her yönü yöneltmeyle onun sahiplerine yöneltendir.' Meful amilinin önüne geçtiğinde -eğer nahivcilerin iki ve üç mefule geçişli fiillerde lâmın ziyade edilmesinin caiz olmadığını açıkça belirtmiş olmaları bulunmasaydı- lâm ile kuvvetlendirilmiş olurdu.
قوله: {فاستبقوا الخيرات} «الخيرات» منصوبةٌ على اسقاطِ حرفِ الجرِّ، التقديرُ: إلى الخيرات، كقول الراعي:
Allah Teâlâ'nın: {فاستبقوا الخيرات} “...hayırlarda yarışın...” kavli: «الخيرات» kelimesi car harfinin düşürülmesiyle mansubdur; takdiri Râî'nin şu sözünde olduğu gibi 'hayırlara doğru' (إلى الخيرات) şeklindedir:
٧٧٣ - ثنائي عليكم آلَ حربٍ ومَنْ يَمِلْ ... سِواكمْ فإني مُهْتَدٍ غيرُ مائِلِ
773 - Övgüm sizedir ey Harb ailesi, kim meylederse ... sizden başkasına, şüphesiz ben doğru yoldayım, sapmam.
أي: إلى سواكم، وذلك لأنّ «استبق» : إمّا بمعنى سَبَق المجردِ أو بمعنى تسابق، لا جائز أن يكونَ بمعنى سَبَقَ لأنَّ المعنى ليس على اسبقوا الخيراتِ، فبقي أن يكون بمعنى تسابقَ ولا يتعدَّى بنفسِه.
Yani: 'Sizden başkasına doğru' (إلى سواكم) demektir. Bunun sebebi şudur: «استبق» fiili ya mücerred «سَبَقَ» (geçti) anlamındadır yahut «تسابق» (yarıştı) anlamındadır. «سَبَقَ» anlamında olması caiz değildir, çünkü mana 'Hayırlara geçin/onları geride bırakın' şeklinde değildir; geriye «تسابق» (yarışın) anlamında olması kalır ki bu da bizzat geçişli (müteaddi) olmaz.
والخَيْرَات جمع: خَيْرة وفيهما احتمالان: أحدُهما: أن تكونَ مخففةً من «خَيِّرَة» بالتشديدِ بوزنِ فَيْعِلَة نحو: مَيْت في مَيّت. والثاني: أن تكونَ غيرَ مخففةٍ، بل تَثْبُتُ على فَعْلَة بوزن جَفْنَة، يقال: رجلٌ خَيْرٌ وامرأةٌ خيرٌ، وعلى كِلا التقديرين فليسا للتفضيل. والسَّبْقُ: الوصولُ إلى الشيءِ أولاً، وأصلُه التقدُّمُ في السير، ثم تُجُوِّزَ به في كلِّ تقدُّم.
«الخَيْرَات» kelimesi «خَيْرة» kelimesinin çoğuludur ve her ikisinde iki ihtimal vardır: Birincisi: Tıpkı 'meyyit'ten hafifletilerek 'meyt' denildiği gibi, fey'ileh (فَيْعِلَة) vezninde şeddeli olan «خَيِّرَة» kelimesinden hafifletilmiş olmasıdır. İkincisi: Hafifletilmiş olmayıp, cefneh (جَفْنَة) vezninde fa'leh (فَعْلَة) kalıbı üzere sabit olmasıdır; nitekim «رجلٌ خَيْرٌ» (hayırlı adam) ve «امرأةٌ خيرٌ» (hayırlı kadın) denir. Her iki takdire göre de bunlar tafdil (üstünlük) için değildir. Sebk (سَبْق) ise bir şeye ilk önce ulaşmaktır; aslı yürümede öne geçmektir, sonra her türlü öne geçişte mecazen kullanılmıştır.
قوله: {أَيْنَ مَا تَكُونُواْ} «أين» اسمُ شرطٍ تَجْزِمُ فعلين كإنْ و «ما» مزيدةٌ عليها على سبيلِ الجواز، وهي ظرفُ مكانٍ، وهي هنا في محلِّ نصبٍ خبراً لكانَ، وتقديمُها واجبٌ لتضمُّنها معنى ماله صدرُ الكلامِ، و «تكونوا» مجزومٌ بها على الشرطِ، وهو الناصبُ لها، و «يأتِ» جوابُها، وتكونُ أيضاً استفهاماً فلا تعملُ شيئاً، وهي مبنيةٌ على الفتحِ لتضمُّن معنى حرفِ الشرطِ أو الاستفهام.
Allah Teâlâ'nın: {أَيْنَ مَا تَكُونُواْ} “Nerede olursanız olun...” kavli: «أين» tıpkı «إنْ» gibi iki fiili cezmeden bir şart ismidir; «ما» ise ona caiz olma kabilinden zait kılınmıştır ve o bir mekân zarfıdır. Burada «كان» fiilinin haberi olarak nasb mahallindedir; söz başında bulunma hakkına sahip olan şeyin anlamını içerdiği için öne geçirilmesi vaciptir. «تكونوا» şart olarak onunla meczumdur ve onu nasbeden de odur; «يأتِ» ise onun cevabıdır. [«أين»] istifham (soru) da olabilir, bu takdirde hiçbir amel yapmaz; şart veya istifham harfinin anlamını içerdiği için fetha üzere mebnidir.
قولُه تعالى: {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ} : «مِنْ حيثُ» متعلِّقٌ بقوله: «فولِّ» و «خرجْتَ» في محلِّ جَرٍّ بإضافة «حيث» إليها، وقرأ عبد الله «حيثَ» بالفتح، وقد تقدَّم أنها إحدى اللغات، ولا تكونُ هنا شرطيةً، لعدم زيادةِ «ما» ، والهاءُ في قولِه: «وإنَّه لَلْحَقُّ» الكلامُ فيها كالكلامِ عليها فيما تقدَّم. وقرىء «تَعْلَمون» بالياء والتاء، وهما واضحتان كما تقدَّم.
Allah Teâlâ'nın: {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ} “Nereden çıkarsan çık, ...yönelt...” kavli: «مِنْ حيثُ» ifadesi «فولِّ» kavline müteallıktır; «خرجْتَ» cümlesi «حيث» kelimesinin kendisine muzaf olması sebebiyle cer mahallindedir. Abdullah [b. Mes'ûd] «حيثَ» kelimesini fetha ile okumuştur; daha önce bunun dillerden (lehçelerden) biri olduğu geçmişti. Buradaki [«حيث»] «ما» ziyade edilmediği için şartiyye değildir. {وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ} “...şüphesiz o haktır...” kavlindeki hâ zamiri hakkındaki açıklama, daha önce geçen açıklama gibidir. [Ayetin sonundaki fiil] yâ ve tâ ile «تَعْلَمون / يَعْلَمون» şeklinde okunmuştur; her iki kıraat de daha önce geçtiği üzere gayet açıktır.
قوله تعالى: {لِئَلاَّ يَكُونَ} : هذه لامُ كي بعدها «أَنْ» المصدريةُ الناصبةُ للمضارعِ، و «لا» نافيةٌ واقعةٌ بين الناصبِ ومنصوبِهِ، كما تقعُ بين الجازمِ ومجزومِه نحوَ: {إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ} [الأنفال: ٧٣] ، و «أَنْ» هنا واجبةُ الإِظهارِ، إذ لو أُضْمِرَتْ لَثَقُلَ اللفظُ بتوالي لامَيْنِ، ولامُ الجرِّ متعلقةٌ بقولِه: «فَوَلُّوا وجوهَكم» . وقال أبو البقاء: متعلقةٌ بمحذوفٍ تقديرُه: فَعَلْنا ذلك لئلاَّ، ولا حاجةَ إلى ذلك، و «للناس» خبرٌ ل «يكون» مُقَدَّمٌ على اسمها، وهو «حُجَّةٌ» و «عليكم» في محلِّ نصبٍ على الحالِ، لأنَّه في الأصلِ صفةُ النكرةِ، فلمّا تقَدَّم عليها انتصَبَ حالاً، ولا يتعلَّقُ ب «حُجَّة» لئلا يَلْزَمَ تقديمُ معمولِ المصدر عليه، وهو ممتنعٌ، لأنَّه في تأويلِ صلةٍ وموصولٍ، وقد قالَ بعضُهم: «يتعلَّق بحُجَّة» وهو ضعيفٌ. ويجوزُ أن يكونَ «عليكم» خبراً ليكون، ويتعلَّقُ «للناسِ» ب «يكون» على رَأْي مَنْ يَرَى أنَّ كان الناقصةَ تعملُ في الظرفِ وشِبْهِه، وذكَّرِ الفعلَ في قوله «يكونَ» ؛ لأنَّ تأنيثَ الحجة غيرُ حقيقي، وحَسَّن ذلك الفصلُ أيضاً.
Allah Teâlâ'nın: {لِئَلاَّ يَكُونَ} “...olmasın diye...” kavli: Bu, muzâriyi nasbeden masdari «أَنْ» harfinden önceki sebep bildiren lâm (lâm-ı key) harfidir. «لا» ise tıpkı {إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُنْ} “Eğer bunu yapmazsanız... olur” [el-Enfâl: 73] ayetinde cezmeden ile meczum arasına girdiği gibi, nasbeden ile mensub arasına giren nâfiye (olumsuzluk) harfidir. Buradaki «أَنْ» harfinin açıkça gösterilmesi vaciptir; zira gizlenseydi iki lâmın peş peşe gelmesiyle lafız ağırlaşırdı. Car harfi olan lâm «فَوَلُّوا وجوهَكم» kavline müteallıktır. Ebü'l-Bekâ: 'Bunu... olmasın diye yaptık' şeklinde takdir edilen mahzuf bir fiile müteallıktır demiştir, fakat buna gerek yoktur. «للناس» ise «يكون» fiilinin mukaddem haberidir; ismi ise «حُجَّةٌ» kelimesidir. «عليكم» ifadesi hâl olarak nasb mahallindedir, çünkü aslen nekranın sıfatıdır; onun önüne geçince hâl olarak mansub olmuştur. Masdarın mamulünün masdarın önüne geçmesi gerekmesin diye «حُجَّة» kelimesine müteallık olamaz; zira bu imkânsızdır, çünkü masdar sıla ve mevsul tevilindedir. Bazıları '«حُجَّة» kelimesine müteallıktır' demiştir ki bu zayıftır. «عليكم» ifadesinin «يكون» fiilinin haberi olması, nâkıs kânenin zarf ve benzerlerinde amel edeceğini savunanların görüşüne göre «للناسِ» ifadesinin de «يكون» fiiline taalluk etmesi caizdir. «يكونَ» kavlinde fiil müzekker kılınmıştır; zira 'hüccet' kelimesinin müennesliği hakiki değildir, ayrıca araya bir fâsılanın girmesi de bunu güzelleştirmiştir.
قوله: {إِلاَّ الذين} قرأ الجمهور «إلاَّ» بكسرِ الهمزةِ وتشديدِ اللام،
Allah Teâlâ'nın: {إِلاَّ الذين} kavli: Cumhur, hemzenin kesresi ve lâmın şeddesiyle «إلاَّ» şeklinde okumuştur.
وقرأ ابن عباس وزيد بن علي وابن زيد بفتحِها وتخفيفِ اللامِ على أنها للاستفتاح. فأما قراءة الجمهور فاختلف النحويون/ في تأويلها على أربعةِ أقوال أظهرُها: - وهو اختيارُ الطبري، وبدأ به ابن عطية، ولم يذكر الزمخشري غيرَه - أنه استثناء متصلٌ، قال الزمخشري: «ومعناه لئلا يكونَ حجةٌ لأحدٍ من اليهودِ إلا للمعانِدِين منهم القائلينَ: ما ترك قبلتنا إلى الكعبةِ إلا مَيْلاً لدين قومه وحُبَّاً لهم، وأَطلْق على قولِهم» حجة «لأنهم ساقُوه مَساقَ الحُجّة. وقال ابن عطية:» المعنى أنه لا حجة لأحدٍ عليكم إلا الحجةُ الداحضةُ للذين ظلموا من اليهود وغيرِهم الذين تكلَّموا في النازلة، وسمَّاها حُجَّة، وحكم بفسادها حين كانت من ظالم «. الثاني: انه استثناءٌ منقطعٌ فيُقَدَّر ب» لكن «عند البصريين وببل عند الكوفيين لأنه استثناءٌ مِنْ غيرِ الأولِ والتقديرُ: لكنَّ الذين ظلموا فإنَّهم يتعلَّقون عليكم بالشُّبْهَة يَضَعونَها موضعَ الحُجَّةِ. ومثارُ الخلافِ هو: هل الحُجَّةُ هو الدليلُ الصحيحُ أو الاحتجاجُ صحيحاً كان أو فاسداً؟ فعلى الأولِ يكونُ منقطعاً وعلى الثاني يكون متصلاً. الثالث: - وهو قولُ أبي عبيدة - أن» إلاَّ «بمعنى الواو العاطفةِ، وجَعَلَ من ذلك قولَه:
İbn Abbas, Zeyd b. Ali ve İbn Zeyd ise istiftah (başlangıç) edatı olması üzere hemzenin fethası ve lâmın şeddesiz haliyle «أَلاَ» şeklinde okumuşlardır. Cumhurun kıraatine gelince, nahivciler bunun tevilinde dört görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: En zahir olanı -ki Taberî'nin tercihi budur, İbn Atiyye söze bununla başlamış, Zemahşerî de başkasını zikretmemiştir- bunun muttasıl istisna olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun manası; 'Yahudilerden inatçı olanlar müstesna, hiçbir kimsenin aleyhinize bir delili olmasın diyedir. O inatçılar ise: 'Kıblemizi bırakıp Kâbe'ye yönelmesi, sadece kavminin dinine meylinden ve onlara olan sevgisindendir' diyenlerdir. Onların sözünü delil tarzında sevk ettikleri için hüccet (delil) olarak adlandırmıştır.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Mana şudur: Hadise hakkında ileri geri konuşan Yahudilerden ve başkalarından o zulmedenlerin çürük hücceti dışında hiç kimsenin sizin aleyhinize bir hücceti yoktur. Onu hüccet olarak adlandırmış, ancak zalimden sadır olduğu için fasit olduğuna hükmetmiştir.» İkincisi: Munkatı istisna olmasıdır; bu takdirde Basralılara göre «لكن» (lâkin), Kûfelilere göre ise «بل» (bilakis) ile takdir edilir; zira birincinin cinsinden olmayan bir istisnadır. Takdiri şöyledir: Lâkin zulmeden kimseler var ya, onlar hüccet yerine koydukları bir şüpheye tutunarak aleyhinizde konuşurlar. İhtilafın kaynağı şudur: Hüccet sadece sahih delil midir, yoksa sahih olsun fasit olsun her türlü delil getirme faaliyeti midir? Birinciye göre istisna munkatı, ikinciye göre ise muttasıl olur. Üçüncüsü -ki bu Ebû Ubeyde'nin görüşüdür-: «إلاَّ» kelimesinin atıf harfi olan vâv anlamında olmasıdır. O, [şairin] şu sözünü buna örnek göstermiştir:
٧٧٤ - وكلُّ أخٍ مُفَارِقُه أَخوه ... لَعَمْرُ أبيك إلا الفَرْقَدان
774 - Babanın ömrüne yemin olsun ki, her kardeş kardeşinden ayrılır, ... İki kutup yıldızı (Ferkadân) müstesna / ve iki kutup yıldızı da ayrılır.
وقولِ الآخر:
Bir başka şairin şu sözünü de [buna örnek göstermiştir]:
٧٧٥ - ما بالمدينةِ دارٌ غيرُ واحدةٍ ... دارُ الخليفةِ إلا دارُ مروانا
775 - Medine'de teki hariç hiçbir ev yoktur, ... Halifenin evi müstesna, Mervan'ın evi de.
تقديرُ ذلك عنده: «ولا الذين ظلموا - والفرقدان - ودار مروان» وقد خَطَّأه النحاةُ في ذلك كالزجاج وغيره. الرابع: أنَّ «إلا» بمعنى بَعْدَ، أي: بعد الذين ظلموا، وجعل منه قولَ الله تعالى: {لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلاَّ الموتة الأولى} [الدخان: ٥٦] ، وقولَه تعالى: {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} [النساء: ٢٢] تقديرُه: بعد الموتةِ وبعدَ ما قد سَلَف، وهذا من أفسدِ الأقوالِ وأنْكَرِها وإنما ذكرْتُه لغرضِ التنبيه على ضَعْفِه.
Ona göre bunun takdiri: 'Ne zulmedenlerin, ne iki kutup yıldızının, ne de Mervan'ın evinin' şeklindedir. Zeccâc ve diğer nahivciler bu hususta onu hatalı bulmuşlardır. Dördüncüsü: «إلا» edatının 'sonra' (بَعْدَ) anlamında olmasıdır; yani: 'Zulmedenlerden sonra' demektir. Allah Teâlâ'nın: {لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلاَّ الموتة الأولى} “Orada ilk ölümden başka bir ölüm tatmazlar...” [ed-Duhân: 56] ve {إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ} “...geçmişte olanlar müstesna...” [en-Nisâ: 22] kavillerini buna örnek göstermiştir ki takdiri: 'İlk ölümden sonra' ve 'Geçmişte olandan sonra' şeklindedir. Bu, görüşlerin en fasit ve en münker olanlarındandır; bunu sadece zayıflığına dikkat çekmek maksadıyla zikrettim.
و «الذين» في محلِّ نصب على الاستثناءِ، على القَوْلين اتصالاً وانقطاعاً. وأجاز قطرب أن يكونَ في موضع جَرٍّ بدلاً من ضمير الخطابِ في «عليكم» ، والتقديرُ: لئلا تَثْبُتَ حُجَّةٌ للناسِ على غيرِ الظالمين منهم، وهو أنتم أيها المخاطبون بتوليةِ وجوهِكِم إلى القبلة، ونُقِلَ عنه أنه كان يقرأ: {إِلاَّ عَلَى الذين} كأنه يكرر العاملَ في البدلِ على حِدِّ قوله: {لِلَّذِينَ استضعفوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ} [الأعراف: ٧٥] وهذا عند جمهورِ البصريين ممتنعٌ، لأنه يؤدِّي إلى بدلِ ظاهرٍ من ضميرِ حاضرٍ بدلِ كلٍّ مِنْ كلٍّ، ولم يُجِزْه من البصريين إلا الأخفشُ، وتأوَّل غيرُه ما وَرَدَ من ذَلك.
«الذين» kelimesi, hem muttasıl hem de munkatı olma görüşüne göre istisna üzere nasb mahallindedir. Kutrub, «عليكم» ifadesindeki hitap zamirinden bedel olarak cer mevkiinde olmasını caiz görmüştür; takdiri şöyledir: İnsanların, onlardan zalim olmayanların -ki onlar yüzlerinizi kıbleye çevirmekle muhatap olan sizlersiniz- aleyhine hiçbir delili sabit olmasın diye. Kutrub'dan, tıpkı Allah Teâlâ'nın {لِلَّذِينَ استضعفوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ} “...ezilenlerden iman eden kimselere...” [el-A'râf: 75] kavlinde olduğu gibi bedelde amili tekrar ederek {إِلاَّ عَلَى الذين} şeklinde okuduğu da nakledilmiştir. Bu ise Basralıların cumhuruna göre caiz değildir; çünkü hazır (muhatap) zamirinden zâhir ismin bedel-i kül minel-kül yapılmasına yol açar. Basralılardan bunu Ahfeş dışında caiz gören olmamış, diğerleri ise bu hususta vârid olanları tevil etmişlerdir.
وإمَّا قراءةُ ابن عباس ف «ألا» للاستفتاح، وفي محلِّ «الذين» حينئذٍ ثلاثة أوجهٍ، أظهرُها: أنه مبتدأٌ وخبرُه قولُه: «فلا تَخْشَوْهم» وإنما دَخَلَتِ الفاءُ في
İbn Abbas'ın kıraatine gelince; buradaki «ألا» istiftah içindir. Bu durumda «الذين» kelimesinin iraptaki yeri hakkında üç vecih vardır: En zahir olanı, mübteda olup haberinin «فلا تَخْشَوْهم» kavli olmasıdır. Habere fâ harfinin dahil olmasının sebebi ise,
الخبرِ لأنَّ الموصلَ تَضَمَّنَ معنى الشرطِ، والماضي الواقعُ صلةً مستقبلٌ معنىً، كأنه قيل: مَنْ يظلمُ الناسَ فلا تَخْشَوهم، ولولا دخولُ الفاءِ لترجَّحَ النصبُ على الاشتغال، أي: لاَ تَخْشَوا الذين ظلموا لا تَخْشَوْهم. الثاني: أن يكون منصوباً بإضمارِ فعلٍ على الاشتغال، وذلك على قول الأخفش فإنه يجيز زيادةَ الفاءِ. الثالث - نقله ابن عطية -: أن يكونُ منصوباً على الإِغراء.
mevsulün şart manası taşıması ve sıla konumundaki mazi fiilin mana bakımından gelecek zaman ifade etmesidir; sanki şöyle denilmiştir: 'İnsanlara kim zulmederse, onlardan korkmayın.' Şayet fâ harfi girmemiş olsaydı, iştigâl üzere nasb tercih edilirdi; yani: 'Zulmedenlerden korkmayın, onlardan korkmayın' demek olurdu. İkincisi: Mahzuf bir fiilin gizlenmesiyle iştigâl üzere mansub olmasıdır; bu da fâ harfinin fazlalık (zâit) olmasını caiz gören Ahfeş'in kavline göredir. Üçüncüsü -bunu İbn Atiyye nakletmiştir-: İğrâ (teşvik/sakındırma) üzere mansub olmasıdır.
ونُقِلَ عن ابن مجاهد أنَّه قرأ: {إِلاَّ الذين ظَلَمُواْ} وجعل «إلى» حرفَ جر متأولاً لذلك بأنَّها بمعنى مع، والتقديرُ: لئلا يكونَ للناسِ عليكم حجُةٌ مع الذين، والظاهرُ أنَّ هذا الروايَ وقع في سَمْعِهِ «إلا الذين» بتخفيف «إلا» فاعتقَدَ ذلك فيها، وله نظائرُ مذكورةٌ عندهم «. و» منهم «في محلِّ نصبٍ على الحالِ فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، ويحتمل أَنْ تكونَ» مِنْ «للتبعيضِ وأن تكونَ للبيان.
İbn Mücâhid'den {إِلَى الذين ظَلَمُواْ} şeklinde okuduğu, «إلى» harfini cer harfi kabul edip bunu 'beraber' (مع) manasında tevil ettiği nakledilmiştir; takdiri şöyledir: 'Zulmedenlerle beraber insanların sizin aleyhinize bir hücceti olmasın diye.' Zahir olan şu ki, bu ravi «إلا» edatının hafifletilmiş haliyle okunan «ألا الذين» kıraatini işitmiş ve onun hakkında böyle zannetmiştir; nitekim onların nezdinde bunun zikredilen benzerleri vardır. «منهم» ifadesi ise hâl olarak nasb mahallindedir ve mahzuf bir müteallaka bağlanır. «مِنْ» harfinin teb'îz (kısmîlik) veya beyan (açıklama) için olması muhtemeldir.
قوله: {وَلأُتِمَّ} فيه أربعةُ أوجهٍ، أَظْهَرُها: أنه معطوفٌ على قوله» لئلا يكونَ «كأن المعنى:» عَرَّفْناكم وجهَ الصوابِ في قبلتِكم والحُجَّم لكم لانتفاءِ حُجَجِ الناس عليكم ولإِتمام النعمةِ، فيكونُ التعريفُ مُعَلَّلاً بهاتين العلَّتين، والفصلُ بالاستثناءِ وما بعدَه كلا فصلٍ إذ هو من متعلِّقِ العلةِ الأولى. الثاني: أنه معطوفٌ على علةٍ محذوفةٍ وكلاهما معلولُها الخَشْيَةُ السابقةُ، فكأنه قيل: واخْشَوْني لأَوفِّيَكم ولأُتِمَّ نعمتي عليكم. الثالث: أنه مُتعلِّقٌ بفعلٍ محذوفٍ مقدرٍ بعدَه تقديرُه: «ولأتمَّ نعمتي عليكم عَرَّفْتُكم أمرَ قِبْلَتِكم. الرابع: وهو أضعفُها - أن تكونَ متعلقةً بالفعلِ قبلَها، والواوُ زائدة، تقديرُه: واخشَوْنِي لأُتِمَّ نعمتي. وهذه لامُ كي وأنْ مضمرةٌ بعدَها ناصبةٌ
Allah Teâlâ'nın: {وَلأُتِمَّ} kavlinde dört vecih vardır: En zahir olanı, «لئلا يكونَ» kavline matuf olmasıdır; sanki mana şöyledir: 'İnsanların aleyhinizdeki hüccetlerinin ortadan kalkması ve nimetin tamamlanması için kıblenizdeki doğru yönü ve lehinize olan delili size bildirdik.' Böylece bildirme eylemi bu iki illetle gerekçelendirilmiş olur; istisna ve sonrasıyla araya fasıla girmesi ise fasıla sayılmaz, zira o birinci illetin müteallakındandır. İkincisi: Mahzuf bir illete matuf olmasıdır ve her ikisinin ma'lûlü (sebebi) önceki korku emridir; sanki şöyle denilmiştir: 'Size [mükâfatınızı] tam vermem ve üzerinizdeki nimetimi tamamlamam için benden korkun.' Üçüncüsü: Kendisinden sonra takdir edilen mahzuf bir fiile müteallık olmasıdır ki takdiri: 'Üzerinizdeki nimetimi tamamlamam için size kıblenizin durumunu bildirdim' şeklindedir. Dördüncüsü -ki en zayıf olanıdır-: Kendisinden önceki fiile müteallık olması ve vâv harfinin zâit olmasıdır; takdiri: 'Nimetimi tamamlamam için benden korkun' şeklindedir. Buradaki lâm sebep bildiren lâm-ı keydir ve kendisinden sonra gizli bir «أنْ» harfi muzâri fiili nasbetmektedir.
للمضارعِ فينسبكُ منها مصدرٌ مجرورٌ باللامِ، وتقدَّم تحقيقُه، و» عليكم «فيه وجهان، أحدُهما: أن يتعلقَ بأُتِمَّ، والثاني: أَنْ يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من نعمتي، أي: كائنةً عليكم.
Böylece ondan lâm ile mecrur bir masdar meydana gelir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. «عليكم» ifadesinde iki vecih vardır: Biri «أُتِمَّ» fiiline taalluk etmesi, ikincisi ise nimetimden hâl olmak üzere mahzuf bir müteallaka taalluk etmesidir, yani: 'Üzerinizde bulunan nimetimi' demektir.
قوله تعالى: {كَمَآ أَرْسَلْنَا} : في الكافِ قولان، أظهرُهما: أنَّها للتشبيه. والثاني: أنها للتعليل، فعلى القولِ الأولِ تكونُ نعتَ مصدرٍ محذوفٍ. واختَلَفَ الناسُ في متعلَّقِها حينئذٍ على خمسةِ أوجهٍ، أحدُها: أنها متعلقةٌ بقوله: «ولأتِمَّ» تقديرُه: ولأتَّم نعمتي عليكم إتماماً مثلَ إتمامِ الرسولِ فيكم، ومتعلَّقُ الإِتمامَيْنِ مختلفٌ، فالأولُ بالثوابِ في الآخرةِ والثاني بإرسالِ الرسولِ في الدنيا، أو الأولُ بإيجابِ الدعوةِ الأولى لإِبراهيم في قوله: {وَمِن ذُرِّيَّتِنَآ أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ} [البقرة: ١٣٨] والثاني بإجابةِ الدعوةِ الثانية في قوله: {رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ} [البقرة: ١٢] ، [ورجَّحه مكي لأنَّ سياقَ اللفظِ يَدُلُّ على أنَّ المعنى] : ولأتمَّ نعمتي ببيان مِلَّةِ أبيكم إبراهيمَ كما أَجَبْنا دعوتَه فيكم فَأَرْسلنا إليكم رسولاً منكم. الثاني أَنها متعلقةٌ بيهتدون، تقديرُه: يَهْتدون اهتداءً مثلَ إرسالِنا فيكم رسولاً، ويكون تشبيهُ الهدايةِ بالإِرسال في التحقيق والثبوتِ، أي: اهتداءً متحققاً كتحققِ إرسالنا. الثالث: - وهو قول أبي مسلم - أنها متعلقةٌ بقولِه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} [البقرة: ١٤٣] ، أي: جَعْلاً مثلَ إرسالِنا. وهذا بعيدٌ جداً لطولِ الفصلِ المؤذنِ بالانقطاعِ. الرابع: أنها متعلقةٌ بما بعدها وهو «اذكروني» ، قال الزمخشري: «كما ذَكَرْتُكُم
Allah Teâlâ'nın: {كَمَآ أَرْسَلْنَا} “Nitekim gönderdiğimiz gibi...” kavli: Kâf harfi hakkında iki görüş vardır: En zahir olanı, teşbih (benzetme) için olmasıdır. İkincisi: Ta'lil (gerekçelendirme) için olmasıdır. Birinci görüşe göre mahzuf bir masdarın sıfatı olur. Bu takdirde onun taalluk ettiği yer hakkında insanlar beş vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: «ولأتِمَّ» kavline müteallık olmasıdır; takdiri: 'İçinizde Resul'ü tamamlamamız gibi üzerinizdeki nimetimi de tam bir tamamlayışla tamamlayayım diye' şeklindedir; bu iki tamamlamanın müteallakı farklıdır: Birincisi ahiretteki sevapla, ikincisi dünyada peygamber göndermekledir. Yahut birincisi İbrahim'in {وَمِن ذُرِّيَّتِنَآ أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ} “...ve soyumuzdan sana boyun eğen bir ümmet [kıl]...” [el-Bakara: 128] kavlindeki birinci duanın icabetiyle, ikincisi ise {رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir peygamber gönder...” [el-Bakara: 129] kavlindeki ikinci duanın icabetiyledir. Mekkî bunu tercih etmiştir, çünkü lafzın akışı şu manaya delalet etmektedir: 'İçinizde onun duasını kabul edip size sizden bir elçi gönderdiğimiz gibi, babanız İbrahim'in dinini açıklamak suretiyle nimetimi üzerinizde tamamlayayım diye.' İkincisi: «يهتدون» (doğru yolu bulurlar) fiiline müteallık olmasıdır; takdiri: 'İçinizde bir elçi göndermemiz gibi bir hidayetle hidayete ersinler' şeklindedir ve hidayetin elçi göndermeye benzetilmesi gerçekleşme ve sabit olma yönündendir; yani: Elçimizi göndermemizin kesin olarak gerçekleştiği gibi gerçekleşen bir hidayetle demektir. Üçüncüsü -ki bu Ebû Müslim'in görüşüdür-: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık...” [el-Bakara: 143] kavline müteallık olmasıdır; yani: 'Elçi göndermemiz gibi bir kılışla [sizi vasat bir ümmet kıldık]' demektir. Bu, kopukluğu hissettiren fasılanın uzunluğu sebebiyle oldukça uzaktır. Dördüncüsü: Kendisinden sonra gelen «اذكروني» kavline müteallık olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Peygamberler göndererek sizi andığım gibi,
بإرسالِ الرسلِ فاذكروني بالطاعة أذكركم بالثواب، فيكونُ على تقديرِ مصدرٍ محذوفٍ، وعلى تقديرِ مضافٍ أي: اذكروني ذكراً مثل ذِكْرِنا لكم بالإِرسال، ثم صار: مثلَ ذكرِ إرسالِنا، ثم حُذِفَ المضافُ وأقيم المضافُ إليه مُقامَه، وهذا كما تقول: كما أتاك فلان فإنه يكرمك، والفاءُ غيرُ مانعةٍ من ذلك» قال أبو البقاء: «كما لم تَمْنَعْ في باب الشرط» يعني أنَّ ما بعدَ فاءِ الجزاءِ يَعْمَلُ فيما قبلها. [وقد رَدَّ مكي هذا بأنَّ الأمرَ إذا كان له جوابٌ لم يتعلَّق بهِ ما قبله] لاشتغالِه بجوابِه و «اذكروني» قد أُجيب بقولِه: «أذكرْكم» فلا يتعلَّقُ به ما قبلَه، قال «ولا يجوزُ ذلك إلا على التشبيه بالشرطِ الذي يُجاب بجوابين نحو: إذا أتاك فلانٌ فأكرمه تَرْضَهْ، فيكونُ» كما «و» فأذكركم «جوابين للأمرِ، والأول أفصحُ وأشهرُ، وتقول:» كما أحسنت إليك فأكرمني «فيَصِحُّ أن تجعلَ الكافَ متعلقةً بأكرمني إذ لا جواب له» .
siz de beni itaatle anın ki ben de sizi sevapla anayım.' Bu takdirde mahzuf bir masdar ve mahzuf bir muzaf takdiriyle 'Göndermek suretiyle sizi anışımız gibi bir anışla beni anın' demek olur; sonra 'Göndermemizi anış gibi' olmuş, ardından muzaf hazfedilip muzafun ileyh onun makamına geçirilmiştir. Bu tıpkı 'Falan kişi sana geldiği gibi o sana ikram da eder' demen gibidir; fâ harfi de buna engel değildir.» Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Tıpkı şart babında engel olmadığı gibi.» Yani ceza fâsından sonraki kısım fâdan öncekinde amel eder demektir. Mekkî ise emrin bir cevabı olduğu takdirde öncesindekinin ona taalluk edemeyeceğini söyleyerek buna karşı çıkmıştır; zira emir kendi cevabıyla meşguldür ve «اذكروني» emrine «أذكرْكم» sözüyle cevap verilmiştir, dolayısıyla öncesindeki ona bağlanamaz. Şöyle demiştir: «Bu ancak, 'Falan kişi sana geldiğinde ona ikram et, senden razı olur' örneğinde olduğu gibi iki cevapla cevaplanan şarta benzetilmesi durumunda caiz olur; bu takdirde «كما» ve «فأذكركم» emrin iki cevabı olur ki birincisi daha fasih ve daha meşhurdur. 'Sana iyilik ettiğim gibi sen de bana ikram et' dediğinde ise kâf harfini 'bana ikram et' fiiline bağlaman sahih olur, zira onun bir cevabı yoktur.»
وهذا الذي منعه مكي قال الشيخ: «لا نعلم خلافاً في جوازِه» وأمَّا قولُه: «إلا أن يُشَبَّه بالشرطِ» وجعلُه «كما» جواباً للأمر فليس بتشبِيهٍ صحيحٍ ولا يُتَعَقَّلُ، وللاحتجاجِ عليه موضعٌ غيرُ هذا الكتاب. قال الشيخ: وإنما يَخْدِشُ هذا عندي وجودُ الفاء فإنها لا يعمل ما بعدها فيما قبلها وتَبْعُدُ زيادتُها «. انتهى وقد تقدَّم ما نقلته عن أبي البقاء في أنها غيرُ مانعةٍ من ذلك.
Mekkî'nin caiz görmediği bu husus hakkında Şeyh şöyle demiştir: «Bunun caiz oluşunda herhangi bir hilaf bilmiyoruz. Onun 'Ancak şarta benzetilmesi durumunda...' sözü ve «كما» edatını emre cevap kılması ise ne sahih bir benzetmedir ne de akla uygundur; buna karşı delil getirmenin yeri bu kitap değildir.» Şeyh devamla şöyle demiştir: «Bana göre bu görüşü zedeleyen şey yalnızca fâ harfinin varlığıdır; zira fâdan sonra gelen, fâdan öncekinde amel etmez ve fânın zâit olması da uzak bir ihtimaldir.» Sözü burada bitti. Ebü'l-Bekâ'dan, fânın buna engel teşkil etmediğine dair naklettiğim görüş daha önce geçmişti.
الخامس: أنها متعلقةٌ بمحذوفٍ على أنَّها حالٌ من «نعمتي» والتقديرُ: ولأُتِمَّ نعمتي مُشْبِهَةً إرسالنَا فيكم رسولاً، أي: مشبهةً نعمةَ الإِرسالِ، فيكونُ على حَذْفِ مضافٍ.
Beşincisi: «نعمتي» lafzından hâl olmak üzere mahzuf bir müteallaka bağlı olmasıdır; takdiri şöyledir: 'İçinizde bir elçi göndermemize benzeyen bir şekilde, yani elçi gönderme nimetine benzer olarak üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye.' Bu takdirde hazfedilmiş bir muzaf söz konusu olur.
وأمَّا على القولِ بأنَّها للتعليلِ فتتعلَّقُ بما بعدَها، وهو قولُه: «فاذكروني» أي: اذكروني لأجلِ إرسالِنا فيكم رسولاً، وكونُ الكافِ للتعليل واضحٌ، وجَعَلَ بعضُهم منه: {واذكروه كَمَا هَدَاكُمْ} [البقرة: ١٩٨] ، وقولَ الآخر:
Kâf harfinin ta'lil (gerekçelendirme) için olduğu görüşüne göre ise kendisinden sonrasına, yani «فاذكروني» kavline müteallık olur; manası: 'İçinizde bir elçi göndermemiz sebebiyle beni anın' şeklindedir. Kâf harfinin ta'lil için gelişi açıktır; nitekim bazısı {واذكروه كَمَا هَدَاكُمْ} “...sizi doğru yola eriştirdiği için O'nu anın...” [el-Bakara: 198] ayetini ve diğer şairin şu sözünü bundan saymıştır:
٧٧٦ - لا تَشْتُمِ الناسَ كما لا تُشْتَمُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
776 - İnsanlara sövme, sana sövülmesin diye... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ي: لا تشتم لامتناعِ الناسِ مِنْ شَتْمِكَ.
Yani: İnsanların sana sövmesine engel olmak için [onlara sövme].
وفي «ما» المتصلةِ بهذه الكافِ ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنها مصدريةٌ وقد تقدَّم تحريرُه. والثاني: أنها بمعنى الذي، والعائدُ محذوفٌ، و «رسولاً» بدلٌ منه، والتقديرُ: كالذي أرسلناه رسولا، وهذا بعيدٌ جداً، وأيضاً فإنَّ فيه وقوعَ «ما» على آحادِ العقلاءِ وهو قولٌ مرجوحٌ الثالث: أنها كافةٌ للكافِ كهي في قولِه:
Bu kâf harfine bitişen «ما» hakkında üç vecih vardır: Bunların en açığı, masdariyye olmasıdır ki bunun tahlili daha önce geçmişti. İkincisi: «الذي» (ismi mevsûl) anlamında olmasıdır; [bu durumda] âid [zamir] mahzuftur ve «رسولاً» lafzı ondan bedeldir, takdiri de: 'Elçi olarak gönderdiğimiz kimse gibi' şeklindedir. Bu ise son derece uzaktır; ayrıca bunda «ما» lafzının akıl sahibi tekil şahıslar için kullanılması söz konusudur ki bu mercuh (zayıf) bir görüştür. Üçüncüsü: [Şairin] şu sözünde olduğu gibi kâf harfini amelden alıkoyan kâffe olmasıdır:
٧٧٧ - لَعَمْرُكَ إنني وأبا حُمَيْدٍ ... كما النَّشْوانُ والرجلُ الحليمُ
777 - Ömrüne andolsun ki ben ve Ebû Humeyd... Sarhoş ile hilm sahibi adam gibiyiz.
ولا حاجةَ إلى هذا، فإنه لا يُصَار إلى ذلك إلاَّ حيث تعذَّرَ أَنْ ينسبكَ منها ومِمَّا بعدها مصدرٌ، كما إذا اتصلت بجملةٍ اسميةٍ كالبيتِ المتقدِّم. و «منكم» في محلِّ نصبٍ لأنه صفةٌ ل «رسولاً» وكذلك ما بعدَه من الجمل، ويُحْتمل أن تكونَ الجملُ بعده حالاً لتخصص النكرةِ بوَصْفِها بقوله: «منكم» ، وأتى بهذه الصفاتِ بصيغةِ المضارع لأنه يَدُلُّ على/ التجدُّدِ والحدوثِ، وهو مقصودُ ها هنا بخلاف كونِه منهم فإنَّه وصفٌ ثابتٌ له، وهنا قَدَّم التزكيةَ على
Buna gerek yoktur; zira kendisinden ve sonrasındakinden bir masdar tevili yapılması imkânsız olmadıkça buna gidilmez; nitekim geçen beyitte olduğu gibi isim cümlesine bitiştiğinde durum böyledir. «منكم» ifadesi «رسولاً» kelimesinin sıfatı olduğu için nasb mahallindedir; ondan sonraki cümleler de böyledir. Ondan sonraki cümlelerin, nekre kelimenin «منكم» kavliyle sıfatlanarak özelleşmesi sebebiyle hâl olması da muhtemeldir. Bu sıfatları muzari sîgasıyla getirmiştir; çünkü muzari yenilenme ve meydana gelmeye delalet eder ki burada kastedilen de budur; onun onlardan olması ise bunun aksine onun için sabit bir vasıftır. Burada ise arındırmayı (tezkiyeyi)
التعليمِ، وفي دعاء إبراهيم بالعكسِ، والفرقُ أنَّ المرادَ بالتزكيةِ هنا التطهيرُ من الكفرِ وكذلك فَسَّروه، وهناك المرادُ بها الشهادةُ بأنَّهم خيارٌ أزكياءُ وذلك متأخِّر عن تعلُّمِ الشرائعِ والعَمَلِ بها، وقوله: {وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُونَ} بعد قوله: {وَيُعَلِّمُكُمُ الكتاب والحكمة} مِنْ بابِ ذكرِ العامِّ بعد الخاصِّ وهو قليلٌ بخلافِ عكسِه.
öğretmenin önüne geçirmiştir; İbrahim'in duasında ise tam tersidir. Aralarındaki fark şudur: Burada tezkiyenin muradı küfürden arındırmaktır ve [müfessirler] bunu böyle tefsir etmişlerdir. Orada ise murat, onların hayırlı ve tertemiz kimseler olduğuna şahitlik etmektir ki bu da şeriatleri öğrenmekten ve onlarla amel etmekten sonradır. {وَيُعَلِّمُكُمُ الكتاب والحكمة} “...size Kitab'ı ve hikmeti öğreten...” kavlinden sonra {وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُونَ} “...ve bilmediklerinizi size öğreten...” buyurulması, özelden sonra genel olanın zikredilmesi kabilindendir; bunun aksi yaygınken bu [kullanım] azdır.
وقوله تعالى: {واشكروا لِي} : تقدَّم أنَّ «شكر» يتعدَّى تارةً بنفسِ وتارةً بحرفِ جَرٍّ على حدٍّ سواءٍ على الصحيحِ، وقال بعضُهم: إذا قلت: شكرْتُ لزيدٍ فمعناه شَكَرْتُ لزيدٍ صَنيعَه، فَجَعَلُوه متعدِّياً لاثنينِ أحدُهما بنفسِه والآخرُ بحرفِ الجَرّ، ولذلك فسَّر الزمخشري هذا الموضعَ بقولِه: «واشكُروا لي ما أَنْعَمْتُ به عليكم» . وقال ابن عطية: «واشكروا لي واشكروني بمعنى واحد، و» لي «أفصحُ وأشهرُ مع الشكر، ومعناه نعمتي وأيادِيَّ، وكذلك إذا قُلْتَ: شَكَرْتُك، فالمعنى شَكَرْتُ لك صنيعك وذَكَرْتُه، فَحَذَفَ المضافَ، إذ معنى الشكرِ ذِكْرُ اليدِ وذِكْرُ مُسْدِيها معاً، فما حُذِفَ مِنْ ذلك فهو اختصارٌ لدلالةِ ما بقي على ما حُذِفَ» .
Yüce Allah'ın: {واشكروا لِي} “...ve bana şükredin...” kavline gelince: Doğru olan görüşe göre «شكر» fiilinin bazen bizzat, bazen de harf-i cer ile aynı şekilde müteaddi olduğu daha önce geçmişti. Bazıları şöyle demiştir: 'Zeyd'e şükrettim (şekertü li-Zeydin)' dediğinde bunun anlamı 'Zeyd'in yaptığı iyiliğe karşı ona şükrettim' demektir; dolayısıyla bu fiili biri bizzat diğeri harf-i cerle olmak üzere iki mef'ûle müteaddi kılmışlardır. Bu sebeple Zemahşerî bu âyeti «Size ihsan ettiğim nimetler sebebiyle bana şükredin» şeklinde tefsir etmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «واشكروا لي ile واشكروني aynı anlamdadır; şükür ile birlikte 'li' kullanımı daha fasih ve daha meşhurdur; bunun anlamı da 'nimetlerime ve ihsanlarıma [şükredin]' demektir. Nitekim 'Sana şükrettim' dediğinde anlam 'Yaptığın iyiliğe karşı sana şükrettim ve onu andım' demektir; böylece muzaf hazfedilmiştir. Zira şükrün anlamı hem iyiliği hem de o iyiliği yapanı birlikte anmaktır. Dolayısıyla bundan hazfedilen şey, geride kalanın hazfedilene delalet etmesinden ötürü bir kısaltmadır.»
قوله تعالى: {أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ} : خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أي: لا تقولوا: هم أمواتٌ، وكذلك «أحياءٌ» خبرُ مبتدأ محذوفٍ أي: بل هم أحياءٌ، وقد راعى لفظَ «مَنْ» مرةً فأَفْرَدَ في قولِه «يُقْتَلُ» ، ومعناها أخرى فَجَمَع في قولِه {أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ} واللامُ هنا للعِلَّة، ولا تكونُ للتبليغ، لأنهم لم يُبَلِّغوا الشهداء قولَهم هذا. والجملةُ من قولِه: «هم أمواتٌ» في محلِّ نصب بالقول لأنها محكيَّة به، وأما {بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ} فيتحمل وجهين، أحدهما
Yüce Allah'ın: {أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ} “...ölülerdir [demeyin], bilakis diridirler...” kavli mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: 'Onlar ölülerdir demeyin'. Aynı şekilde «أحياءٌ» da mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani: 'Bilakis onlar diridirler'. [Cenâb-ı Hak] bir defasında «مَنْ» lafzını gözeterek «يُقْتَلُ» kavlinde müfred getirmiş, bir başka defasında ise manasını gözeterek {أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ} kavlinde cemi getirmiştir. Buradaki lâm illet (gerekçe) içindir, tebliğ için olamaz; zira onlar bu sözlerini şehitlere tebliğ etmemişlerdir (ulaştırmamışlardır). «هم أمواتٌ» cümlesi kavil ile hikâye edildiği için kavil fiiliyle nasb mahallindedir. {بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ} kavline gelince, iki vecih muhtemeldir: Birincisi
ألاَّ يكونَ له محلٌّ مِنَ الإِعرابِ، بل هو إخبارٌ مِنَ الله تعالَى بأنَّهم أحياءٌ، ويُرَجِّحُه قولُه: {وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُونَ} إذ المعنى لا شعورَ لكم بحياتِهم. والثاني: أن يكون محلُّه النصبُ بقولٍ محذوفٍ تقديرُه، بل قولوا هم أحياء، ولا يجوزُ أن ينتصِبَ بالقولِ الأولِ لفسادِ المعنى، وحُذِفَ مفعولُ «يشعرون» «لِفَهْمِ المعنى أي: بحياتِهم.
iraptan mahallinin olmamasıdır; bilakis bu, Yüce Allah'tan onların diri olduklarına dair bir haberdir. {وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُونَ} “...fakat siz farkında değilsiniz.” kavli de bunu desteklemektedir; zira mana, 'onların hayatının farkında değilsiniz' şeklindedir. İkincisi: Mahzuf bir kavil ile nasb mahallinde olmasıdır ki takdiri 'Bilakis onlar diridirler deyin' şeklindedir. Birinci kavil ile mansub olması ise anlamın bozulmasından ötürü caiz değildir. Anlamın anlaşılması sebebiyle «يشعرون» fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani: 'onların hayatının [farkında değilsiniz]'.
قوله تعالى: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ} : هذا جوابُ قسمٍ محذوفٍ، ومتى كان جوابُه مضارعاً مثبتاً مستقبلاً وَجَبَ تلقِّيه باللامِ وإحدى النونين خلافاً للكوفيين حيث يعاقبون بينهما، ولا يُجِيز البصريونَ ذلك إلا في ضرورةٍ. وفُتِح الفعل المضارعُ لاتصالِه بالنونِ وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك وما فيه من الخلاف.
Yüce Allah'ın: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ} “Andolsun sizi mutlaka sınayacağız...” kavli mahzuf bir kasemin cevabıdır. Kasemin cevabı olumlu, gelecek zaman bildiren bir muzari fiil olduğunda, Kûfelilerin aralarını nöbetleşe kullanmalarının aksine, onun lâm ve iki nûn harfinden biriyle karşılanması vaciptir; Basralılar ise buna ancak zaruret halinde cevaz verirler. Muzari fiil nûn harfine bitiştiği için fetha üzere mebni kılınmıştır; bunun tahkiki ve hakkındaki ihtilaflar daha önce geçmişti.
قوله: «بشيءٍ» متعلِّقٌ بقولِه: «لَنَبْلُوَنَّكَ» والباءُ معناها الإِلصاقُ، وقراءةُ الجمهورِ على إفرادِ «شيء» ومعناها الدَّلالةُ على التقليلِ، إذ لو جَمَعَه لاحتمل أن يكون ضروباً من كل واحد. وقرأ الضحاك بن مزاحم «بأشياء» على الجمعِ، وقراءةُ الجمهور لا بُدَّ فيها من حذفٍ تقديرُه: وبشيءٍ من الجوعِ وبشيءٍ من النقصِ، وأمّا قراءةُ الضحاك فلا تحتاجُ إلى هذا، وقولُه «من الخوف» في محلِّ جرٍّ صفةً لشيء فيتعلَّقُ بمحذوفٍ.
«بشيءٍ» kavli «لَنَبْلُوَنَّكَ» [yani «لَنَبْلُوَنَّكُمْ»] fiiline müteallıktır; bâ harfi iltisak (bitişme/yakınlık) anlamındadır. Cumhurun kıraati «شيء» lafzının müfred olması yönündedir ve bunun anlamı azlığa delalet etmesidir; zira onu cemi yapsaydı her birinden türlü türlü [imtihanlar] olması ihtimali doğardı. Dahhâk b. Müzâhim ise cemi olarak «بأشياء» şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraatinde takdiri 'biraz açlıkla ve biraz eksiltmeyle' şeklinde bir hazif kaçınılmazdır; Dahhâk'ın kıraatinde ise buna gerek yoktur. «من الخوف» kavli «شيء» için sıfat olarak cer mahallindedir, dolayısıyla mahzuf bir müteallaka bağlanır.
قوله: {وَنَقْصٍ} فيه وجهان، أحدُهما: أن يكونَ معطوفاً على «شيء» والمعنى: بشيءٍ من الخوفِ وبنقصٍ، والثاني: أن يكونَ معطوفاً على الخوفِ، أي: وبشيءٍ من نَقْصِ الأموال، والأولُ أَوْلَى لاشتراكِهما في التنكيرِ.
{وَنَقْصٍ} “...ve eksiltmeyle...” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «شيء» kelimesine matuf olmasıdır; mana: 'biraz korkuyla ve eksiltmeyle' şeklindedir. İkincisi: «الخوف» kelimesine matuf olmasıdır, yani: 've malların eksiltilmesinden bir şeyle'. Her ikisinin de nekre olmada ortak olmaları sebebiyle birincisi daha evladır.
قوله: {مِّنَ الأموال} فيه خمسةُ أوجهٍ، أحدُها: أَنْ يكونَ متعلِّقاً بنَقْصٍ لأنه مصدرُ نَقَص، وهو يتعدَّى إلى واحد، وقد حُذِفَ، أي: ونقصِ شيء مِنْ
{مِّنَ الأموال} “...mallardan...” kavlinde beş vecih vardır: Birincisi: «نَقْص» kelimesine müteallık olmasıdır; zira bu, «نَقَص» fiilinin masdarıdır ve bu fiil tek mef'ûle müteaddidir ve o da hazfedilmiştir, yani: '...dan bir şeyin eksiltilmesi'.
كذا. الثاني: أن يكونَ في محلِّ جر صفةً لذلك المحذوفِ، فيتعلَّقَ بمحذوفٍ، أي: ونقصِ شيءٍ كائنٍ مِنْ كذا. الثالث: أن يكونَ في محلِّ نصبٍ صفةً لمفعولٍ محذوفٍ نُصِبَ بهذا المصدرِ المنوَّنِ، والتقديرُ: ونقصٍ شيئاً كائناً من كذا، ذكره أبو البقاء، ويكونُ معنى «مِنْ» على هذين الوجهين التبعيضَ. الرابع: أن يكونَ في محلّ جَرٍّ صفةً ل «نَقْص» ، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ أيضاً، أي: نقصٍ كائنٍ من كذا، وتكونُ «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ. الخامس: أن تكونَ «مِنْ» زائدةً عند الأخفش، وحينئذ لا تَعَلُّق لها بشيءٍ.
İkincisi: O mahzuf kelimeye sıfat olarak cer mahallinde olmasıdır, bu durumda mahzuf bir müteallaka bağlanır; yani: 'falan şeyden meydana gelen bir şeyin eksiltilmesi'. Üçüncüsü: Bu tenvinli masdar ile nasbedilmiş mahzuf bir mef'ûle sıfat olarak nasb mahallinde olmasıdır; takdiri: 'falan şeyden meydana gelen bir şeyi eksiltmekle' şeklindedir; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir. Bu iki veche göre «مِنْ» harfinin anlamı teb'îz (kısım bildirme) olur. Dördüncüsü: «نَقْص» kelimesine sıfat olarak cer mahallinde olmasıdır; bu durumda da mahzuf bir müteallaka bağlanır, yani: 'falan şeyden kaynaklanan bir eksiltme' ve «مِنْ» harfi ibtidâ-i gaye (başlangıç bildirme) için olur. Beşincisi: Ahfeş'e göre «مِنْ» harfinin zâit olmasıdır; bu durumda ise hiçbir şeye taalluku olmaz.
قوله تعالى: {الذين إِذَآ أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ} : فيه أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أن يكونَ منصوباً على النعتِ للصابرين، وهو الأصحُّ. الثاني: أن يكونَ منصوباً على المدحِ. الثالث: أن يكونَ مرفوعاً على خبرِ مبتدأٍ محذوفٍ، أي: هم الذين، وحينئذٍ يَحْتمل أن يكونَ على القَطْع، وأَنْ يكونَ على الاستئنافِ. الرابعُ: أن يكونَ مبتدأ، والجملةُ الشرطيةُ من «إذا» وجوابِها صلته، وخبرهُ ما بعدَه من قولِه: {أولئك عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ} .
Yüce Allah'ın: {الذين إِذَآ أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ} “Onlar ki, kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman...” kavlinde dört vecih vardır: Birincisi: Sabredenler (es-sâbirîn) lafzına sıfat olarak mansub olmasıdır ki en sahih olanı budur. İkincisi: Medih (övgü) üzere mansub olmasıdır. Üçüncüsü: Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olmasıdır, yani: 'Onlar o kimselerdir'; bu durumda kat' yoluyla olması da istînâf yoluyla olması da muhtemeldir. Dördüncüsü: Mübteda olmasıdır; «إذا» ve cevabından oluşan şart cümlesi onun sıla cümlesidir; haberi ise kendisinden sonra gelen {أولئك عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ} “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir...” kavlidir.
قوله تعالى: {أولئك} : مبتدأٌ، و «صلواتٌ» مبتدأٌ ثانٍ، و «عليهم» خبرُه مقدَّمٌ عليه، والجملةُ خبرُ قولِه «أولئك» ، ويجوزُ أَنْ تكونَ «صلوات» فاعلاً بقوله: «عليهم» . قال أبو البقاء: «لأنه قد قَوِيَ بوقوعِهِ خبراً. والجملةُ من قولِه:» أولئك «وما بعدَه خبرُ» الذين «على أحِد الأوجه المتقدِّمِة، أو لا محلَّ لها على غيرِه من الأوجه، و» قالوا «هو العاملُ في» إذا «لأنه جوابُها، وقد تقدَّم الكلامُ في ذلك، وتقدَّم أنها هل تقتضي التكرارَ أم لا؟
Yüce Allah'ın: {أولئك} kavli mübtedadır; «صلواتٌ» ikinci mübtedadır, «عليهم» ise onun öne geçmiş haberidir; cümle ise «أولئك» kavlinin haberidir. «صلوات» kelimesinin «عليهم» kavlinin fâili olması da caizdir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Çünkü haber olarak vaki olmakla güç kazanmıştır. «أولئك» ve sonrasındaki cümle, geçen vecihlerden birine göre «الذين» kelimesinin haberidir; diğer vecihlere göre ise iraptan mahalli yoktur. «إذا» şart edatında amel eden ise onun cevabı olduğu için «قالوا» fiilidir; bu husustaki söz ve onun tekrar gerektirip gerektirmediği daha önce geçmişti.»
قوله: {إِنَّا للَّهِ} » إنَّ واسمُها وخبرُها في محلِّ نَصْبٍ بالقولِ، والأصل: إنَّنا بثلاث نوناتٍ، فَحُذِفَتِ الأخيرةُ من إنَّ لا الأولى، لأنه قد عُهِدَ حَذْفُها، ولأنها طَرَفٌ والأطرافُ أَوْلَى بالحَذْفِ، لا يُقال: «إنها لو حُذِفَتِ الثانيةُ لكانَتْ مخففةً، والمخففةُ لا تعملُ على الأفصح فكانَ ينبغي أن تُلْغَى فينفصلَ الضميرُ المرفوعُ حينئذٍ إذ لا عمل لها فيه، فدلَّ عَدَمُ ذلك على أنَّ المحذوفَ النونُ الأولى» لأنَّ هذا الحَذْفَ حَذْفٌ لتوالي الأمثالِ لا ذاك الحَذْفُ المعهود في «إنَّ» و «أصابَتْهم مصيبةٌ» من التجانسِ المغاير، إذ إحدى كلمتي المادةِ اسمٌ والأخرى فِعْلٌ، ومثلُه: {أَزِفَتِ الآزفة} [النجم: ٥٧] {وَقَعَتِ الواقعة} [الواقعة: ١] قوله: {وَرَحْمَةٌ} عَطْفٌ على الصلاة وإن كانَتْ بمعناها، فإنَّ الصلاةَ من الله رحمةٌ لاختلافِ اللفظين كقولِه:
{إِنَّا للَّهِ} “Biz şüphesiz Allah'a aidiz...” kavline gelince: «إنَّ», onun ismi ve haberi kavil [fiili] ile nasb mahallindedir. Aslı üç nûn ile «إنَّنا» şeklindedir; «إنَّ» edatının birinci nûnu değil sonuncusu hazfedilmiştir; zira onun hazfedildiği bilinmektedir ve o sonda bulunmaktadır, sonlar ise hazfe daha uygundur. Şöyle denilemez: «Eğer ikinci nûn hazfedilseydi muhaffefe olurdu; muhaffefe ise en fasih görüşe göre amel etmez, bu durumda amelden düşürülmesi ve kendisinde amel edemeyeceği için merfû zamirin munfasıl olması gerekirdi; bunun olmaması, hazfedilenin birinci nûn olduğuna delalet eder.» Çünkü bu hazif, peş peşe gelen benzer harfler sebebiyle yapılan bir haziftir; «إنَّ» edatında bilinen o [tahfif] hazfi değildir. «أصابَتْهم مصيبةٌ» ifadesi ise muğâyir cinastandır; zira aynı kökten gelen kelimelerden biri isim, diğeri fiildir. {أَزِفَتِ الآزفة} “Yaklaşan yaklaştı.” [en-Necm: 57] ve {وَقَعَتِ الواقعة} “O vuku bulacak olan vuku bulduğu zaman...” [el-Vâkıa: 1] ayetleri de böyledir. {وَرَحْمَةٌ} “...ve rahmet...” kavli, Allah'tan gelen salât rahmet anlamında olsa da, iki lafzın farklı olmasından ötürü [şairin] şu sözünde olduğu gibi salât üzerine matuftur: