٧٧٨ - وقَدَّمَتِ الأدِيمَ لراهِشَيْهِ ... وأَلْفَى قولَها كَذِباً ومَيْنَا
778 - Deriyi bilek damarlarına doğru uzattı... ve onun sözünü yalan ve uydurma buldu.
وقوله:
Ve [şairin] şu sözü:
٧٧٩ - أَلا حَبَّذا هِنْدٌ وأرضٌ بها هندٌ ... وهندٌ أتى مِنْ دونِها النَّأْيُ والبُعْدُ
779 - Ne güzeldir Hind ve Hind'in bulunduğu diyar... O Hind ki araya ayrılık ve uzaklık girdi.
قولُه: {مِّن رَّبِّهِمْ} فيه وجهان، أحدهما: أنه متعلِّقٌ بمحذوفٍ لأنه صفةٌ لصلوات، و «مِنْ» للابتداءِ، فهو في محلِّ رفعٍ أي: صلواتٌ كائنةٌ من ربهم. والثاني: أن يتعلَّقَ بما تَضَمَنَّه قولُه «عليهم» من الفعل إذا جَعَلْناه رافعاً لصلوات رَفْعَ الفاعلِ، فعلى الأولِ يكونُ قد حَذَفَ الصفةَ بعد «رحمة» أي: ورحمةٌ منه، وعلى الثاني لا يَحْتاج إلى ذلك. وقولُه {وأولئك هُمُ المهتدون} نظيرُ: {وأولئك هُمُ المفلحون} [البقرة: ٥] .
{مِّن رَّبِّهِمْ} “...Rablerinden...” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «صلوات» lafzının sıfatı olması sebebiyle mahzuf bir müteallaka bağlı olmasıdır; «مِنْ» ibtida (başlangıç) içindir, dolayısıyla ref mahallindedir; yani: 'Rablerinden meydana gelen bağışlanmalar'. İkincisi: «صلوات» kelimesini fâil olarak ref ettiğini kabul ettiğimizde «عليهم» kavlinin içerdiği fiile taalluk etmesidir. Birinci veche göre «رحمة» kelimesinden sonraki sıfatı hazfetmiş olur; yani: 've O'ndan bir rahmet'. İkinci veche göre ise buna ihtiyaç kalmaz. {وأولئك هُمُ المهتدون} “...ve işte doğru yolda olanlar da onlardır.” kavli ise {وأولئك هُمُ المفلحون} “...ve işte kurtuluşa erenler onlardır.” [el-Bakara: 5] kavlinin benzeridir.
قوله تعالى: {إِنَّ الصفا} : «الصَّفا» اسمُها، و {مِن شَعَآئِرِ الله} خبرُها. قال أبو البقاء: «وفي الكلامِ حَذْفُ مضافٍ، تقديرُه:» طوافُ الصفا، أو سَعْيُ الصفا «. وألفُ الصَّفا عن واوٍ بدليلِ قَلْبِها في التثنية واواً، قالوا: صَفَوان، والاشتقاقُ يَدُلُّ عليه أيضاً لأنَّه من الصَّفْوِ، وهو الخُلُوصُ، والصَّفا الحَجَرُ الأمْلَسُ وقيل: الذي لا يُخالِطُه غيرُه من طينٍ أو ترابٍ، ويُفَرَّقُ بين واحدِه وجَمْعِه تاءُ التأنيثِ نحو: صفاً كثيرٌ وصفاة واحدة، وقد يجمع الصَّفا على فُعول وأَفْعال قالوا: صُفِيٌّ بكسر الصاد وضمِّها كعِصِيّ، وأصْفاء، والأصل: صُفُوو وأَصْفاو، فَقُلِبَتِ الواوان في» صُفُوو «ياءَين، والواوُ في أصفاء همزةً ككساء وبابه. والمَرْوَةُ: الحِجارة الصِّغارُ، فقيل اللَّيِّنَة وقيل: الصُلبة، وقيل المُرْهَفَةُ الأطْراف، وقيل البيض وقيل: السُّود، وهما في الآية عَلَمان لجبلين معروفين. والألفُ واللامُ فيهما للغَلَبةِ كهما في البيت والنجم، وجمعها: مَرْوٌ، كقوله:
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الصفا} “Şüphesiz Safa...” kavlinde: «الصَّفا», «إنَّ» edatının ismidir; {مِن شَعَآئِرِ الله} “...Allah'ın nişanelerindendir...” ise onun haberidir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Sözde bir muzaf hazfi vardır; takdiri: 'Safa'yı tavaf etmek veya Safa'da sa'y etmek' şeklindedir.» Safa kelimesinin elifi, tesniyesinde (ikilinde) vâva dönüşmesi deliliyle vâvdan [dönüşmüştür]; nitekim 'safavân' demişlerdir. İştikak (türeme) da buna delalet eder; zira o, saflık ve arılık anlamına gelen 'safv' kökünden gelir. Safa, düz ve kaygan taş demektir; çamur veya toprak gibi başka bir şeyin karışmadığı taş olduğu da söylenmiştir. Müfredi ile cemisi arası dişilik tâsı ile ayrılır; nitekim 'safen kesîrun' (çok safa taşı) ve 'safâtün vâhidetün' (tek bir safa taşı) denir. Safa kelimesi bazen fı'ûl ve ef'âl vezinlerinde cemi yapılır; nitekim 'ısıyy' gibi sâd harfinin kesresi ve zammesiyle 'sufiyy' ve 'asfâ'' demişlerdir. Asılları 'sufûv' ve 'asfâv' idi; 'sufûv' kelimesindeki iki vâv yâ harflerine, 'asfâ'' kelimesindeki vâv ise 'kisâ'' ve benzerlerinde olduğu gibi hemzeye dönüştürülmüştür. Merve ise küçük taşlardır; yumuşak taşlar olduğu, sert taşlar olduğu, kenarları ince taşlar olduğu, beyaz taşlar olduğu ve siyah taşlar olduğu da söylenmiştir. Ayette bu iki kelime bilinen iki dağın özel ismidir. Bunlardaki elif ve lâm, el-Beyt ve en-Necm kelimelerinde olduğu gibi galebe içindir. Çoğulu [şairin] şu sözünde olduğu gibi 'merv'dir:
٧٨٠ - وترى المَرْوَ إذا ما هَجَّرَتْ ... عن يَدَيْها كالفَراشِ المُشْفَتِرّْ
780 - Öğle sıcağında yola düştüğünde, taşların onun ayakları altından etrafa dağılan kelebekler gibi fırladığını görürsün.
والشعائر: جمع شَعيرَة وهي العلامةُ، وقيل: جمع شِعارة، والرادُ بها في الآية مناسِكُ الحُجِّ، والأجود» شعائِر «بالهمزِ لزيادةِ حرفِ المَدّ وهو عكسُ معائِش ومصائب. /
Şeâir (şairler): İşaret ve nişane anlamına gelen 'şaîre' kelimesinin çoğuludur; 'şiâre' kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Ayette bununla kastedilen hac ibadetleridir (menâsik). Med harfinin zâit olmasından ötürü en uygun olanı 'meâiş' ve 'mesâib' kelimelerinin aksine hemze ile «شعائِر» şeklinde okunmasıdır.
قوله: {فَمَنْ حَجَّ البيت} » مَنْ «شرطيَّةٌ في محلِّ رفع بالابتداءِ، و» حَجَّ «في محلِّ جَزْمٍ، و» البيتَ «نَصْبٌ على المفعولِ به لا على الظرفِ، والجوابُ قولُه:» فلا جُناحَ «. والحَجُّ لغةً: القَصْدُ مرةً بعدَ أخرى، قال:
{فَمَنْ حَجَّ البيت} “Kim o Evi hacceder...” kavlinde: «مَنْ» mübteda olarak ref mahallinde bir şart edatıdır; «حَجَّ» cezm mahallindedir; «البيتَ» ise zarf değil mef'ûlün bih olarak mansubdur; şartın cevabı ise «فلا جُناحَ» kavlidir. Hac (الحَجُّ) kelimesi sözlükte art arda, tekrar tekrar yönelmek ve kastetmek demektir; [şair] şöyle demiştir:
٧٨١ - لِراهِبٍ يَحُجُّ بيتَ المَقْدِسِ ... في مِنْقَلٍ وبُرْجُدٍ وبُرْنُسِ
781 - Ayakkabısı, çizgili elbisesi ve başlığı içinde Beytülmakdis'i art arda ziyaret eden bir rahibe...
والاعتمارُ: الزيارةُ، وقيل: مطلقُ القصدِ، ثم صارا عَلَمين بالغَلَبة في المعاني كالبيت والنجم في الأعيان.
İ'timâr (Umre yapmak) ise ziyaret etmek demektir; mutlak yönelme ve kastetme olduğu da söylenmiştir. Daha sonra bu iki kelime, somut varlıklarda el-Beyt ve en-Necm kelimelerinde olduğu gibi, manalarda galebe yoluyla özel isim (âlem-i galebe) haline gelmiştir.
وقوله: {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ} الظاهرُ أنَّ» عليه «خبرُ» لا «، و» أَنْ يَطَّوَّفَ «أصلُه: في أَنْ يَطَّوَّفَ، فَحُذِف حرفُ الجر، فيجيء في محلِّها القولان، النصبُ أو الجرُّ. والوقفُ في هذا الوجهِ على قولِه» بهما «. وأجازوا بعد ذلك أوجهاً ضعيفةً منها: أن يكونَ الكلامُ قد تَمَّ عند قولِه» فلا جُناحَ «على أن يكونَ خبرُ» لا «محذوفاً، وقدَّره أبو البقاء:» فَلاَ جُنَاحَ في الحج «ويُبْتدَأ بقولِه: {عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ} فيكونُ» عليه «خبراً مقدماً و» أَنْ يطَّوَّفَ «في تأويلِ مصدرٍ مرفوعٍ بالابتداءِ، فإنَّ الطوافَ واجبٌ، قال أبو البقاء هنا:» والجيدُ أن يكونَ «عليه» في هذا الوجهِ خبراً، و «أَنْ يَطَّوَّفَ» مبتدأً «.
{فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ} “...onun için bir günah yoktur...” kavline gelince: Zahir olan, «عليه» lafzının «لا» cinsini nefyeden edatın haberi olmasıdır; «أَنْ يَطَّوَّفَ» lafzının aslı ise «في أَنْ يَطَّوَّفَ» şeklindedir, harf-i cer hazfedilmiştir; dolayısıyla mahalli hakkında nasb veya cer şeklinde iki görüş ortaya çıkar. Bu veche göre vakıf «بهما» kavlindedir. Bundan sonra şu zayıf vecihlere de cevaz vermişlerdir: Bunlardan biri, «لا» edatının haberinin mahzuf olduğu kabul edilerek sözün «فلا جُناحَ» kavlinde tamamlanmış olmasıdır; Ebü'l-Bekâ bunu 'Hacda hiçbir günah yoktur' şeklinde takdir etmiştir; söze ise {عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ} diye başlanır; böylece «عليه» öne geçmiş haber, «أَنْ يطَّوَّفَ» ise tavaf farz olduğu için mübteda olarak merfû masdar tevilinde olur. Ebü'l-Bekâ burada şöyle demiştir: «Bu vecihte güzel olan, 'aleyhi' lafzının haber, 'en yettavvefe' lafzının ise mübteda olmasıdır.»
ومنها: أن يكونَ {عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ} من بابِ الإِغراءِ، فيكونَ» أَنْ يَطَّوَّفَ «في محلِّ نصبٍ كقولك، عليك زيداً، أي: الزَمْه، إلا أنَّ إغراءَ الغائبِ ضعيفٌ، حكى سيبويه:» عليه رجلاً لَيْسَني «، قال: وهو شاذ.
Bir diğeri de: {عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ} kavlinin iğrâ (teşvik/emir) kabilinden olmasıdır; bu durumda 'Zeyd'e sarıl (aleyke Zeyden)' sözünde olduğu gibi «أَنْ يَطَّوَّفَ» nasb mahallinde olur; ne var ki gaibe iğrâ zayıftır. Sîbeveyh: 'Ona bir adam gerekir ki beni yensin' sözünü nakletmiş ve bunun şâz olduğunu söylemiştir.
ومنها: أَنَّ «أَنْ يطَّوَّفَ» في محلِّ رفعٍ خبراً ثانياً ل «لا» والتقديرُ: فلا جُناحَ الطوافُ بهما. ومنها: «أَنْ يطَّوَّفَ» في محلِّ نصبٍ على الحالِ من الهاءِ في «عليه» ، والعاملُ في الحالِ العاملُ في الخبرِ، والتقديرُ: فلا جُناحَ عليه في حالِ تَطْوافِه بهما. وهذان القولان ساقِطان ذَكَرْتُهما تنبيهاً على غَلَطِهما، ولا فائدةٌ في ذِكْرِ وجهِ الغَلَطِ إذا هو واضحٌ بأدنى نَظَرٍ.
Bir diğeri: «أَنْ يطَّوَّفَ» lafzının «لا» için ikinci haber olarak ref mahallinde olmasıdır; takdiri: 'İkisini tavaf etmekte hiçbir günah yoktur' şeklindedir. Bir diğeri de: «أَنْ يطَّوَّفَ» ifadesinin «عليه» içindeki zamirden (hâ harfinden) hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; hâlde amel eden ise haberde amel edendir; takdiri: 'İkisini tavaf ettiği halde onun üzerinde hiçbir günah yoktur' şeklindedir. Bu iki görüş de tutarsızdır; onları yalnızca yanlışlıklarına dikkat çekmek için zikrettim, en ufak bir bakışla bile açıkça anlaşıldığı için yanlış oluşlarının yönünü zikretmeye de gerek yoktur.
وقراءةُ الجمهور «أَنْ يَطَّوَّفَ» بغير لا. وقرأ أنس وابن عباس وابن سيرين وشهر بن حوشب: «أَنْ لا يَطَّوَّفَ» قالوا: وكذلك في مُصْحَفي أُبَيّ وعبدِ الله. وفي هذه القراءةِ احتمالان، أحدُهما: أنَّها زائدة كهي في قولِه: {أَلاَّ تَسْجُدَ} [الأعراف: ١٢] وقوله:
Cumhurun kıraati «لا» olmaksızın «أَنْ يَطَّوَّفَ» şeklindedir. Enes, İbn Abbas, İbn Sîrîn ve Şehr b. Havşeb ise «أَنْ لا يَطَّوَّفَ» şeklinde okumuşlardır; Übey ve Abdullah'ın mushaflarında da böyle olduğunu söylemişlerdir. Bu kıraatte iki ihtimal vardır: Birincisi: [Lâ harfinin] {أَلاَّ تَسْجُدَ} “...secde etmemene...” [el-A'râf: 12] kavlinde ve [şairin] şu sözünde olduğu gibi zâit olmasıdır:
٧٨٢ - وما أَلومُ البيضَ ألاَّ تَسْخَرا ... لَمَّا رَأَيْنَ الشَّمَطَ القَفَنْدَرا
782 - Saçı ağarmış, kısa boylu ve kaba adamı gördüklerinde beyaz tenli kadınların alay etmelerini ayıplamam.
وحينئذٍ يتَّحِدُ معنى القراءتين. والثاني: أنها غيرُ زائدةٍ بمعنى أَنَّ رَفْعَ الجُناحِ في فِعْلِ الشيء هو رفعٌ في تَرْكِه، إذ هو تخييرٌ بين الفعلِ والتركِ نحو: {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَآ أَن يَتَرَاجَعَآ} [البقرة: ٢٣٠] ، فتكونُ قراءةُ الجمهورِ فيها رفعُ الجناحِ في فعلِ الطوافِ نَصَّاً وفي هذه رفعُ الجناحِ في الترك نَصَّاً.
Bu takdirde iki kıraatin manası bir olur. İkincisi: [Lâ harfinin] zâit olmamasıdır; şu anlamda ki bir şeyi yapmaktaki günahın kaldırılması, onu terk etmekteki günahın da kaldırılması demektir; zira {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَآ أَن يَتَرَاجَعَآ} “...tekrar birbirlerine dönmelerinde her ikisine de bir günah yoktur...” [el-Bakara: 230] ayetinde olduğu gibi bu, fiil ile terk arasında bir muhayyerliktir. Böylece cumhurun kıraatinde tavaf fiilini yapmaktaki günahın kaldırılması nass ile sabit olurken, bu kıraatte ise terkteki günahın kaldırılması nass ile sabit olmaktadır.
وقرأ الجمهورُ: «يَطَّوَّفَ» بتشديد الطاءِ والواوِ، والأصلُ: يَتَطَوَّف، وماضيه كان أصله: «تَطَوَّفَ» ، فلمّا أُريد الإِدغامُ تخفيفاً قُلِبَتِ التاءُ طاءٌ وأُدْغِمت في الطاءِ فاحتيج إلى همزة وَصْلٍ لسكونِ أولِه لأجل الإِدغام فأُتي بها فجاء مضارعُه عليه: يَطَّوَّف فانحَذَفَت همزتُ الوصلِ لتحصُّنِ الحرفِ المدغمِ بحرفِ المضارعة، ومصدرُه على التطَّوفِ رجوعاً إلى أصلِ تَطَوَّفَ.
Cumhur, tı ve vâv harflerinin şeddesiyle «يَطَّوَّفَ» şeklinde okumuştur; aslı «يَتَطَوَّف» idi, mâzisinin aslı ise «تَطَوَّفَ» idi. Hafifletmek için idgam yapılmak istenince tâ harfi tı harfine dönüştürülüp tı harfine idgam edildi; idgam sebebiyle baş tarafı sâkin olunca hemze-i vasla ihtiyaç duyuldu ve o getirildi; bunun üzerine muzarisi «يَطَّوَّف» şeklinde geldi ve idgam edilen harf muzaraat harfiyle korunmuş olduğundan hemze-i vasıl düştü; masdarı ise «تَطَوَّفَ» aslî şekline dönülerek «التطَّوُّف» şeklinde geldi.
وقرأ أبو السَّمَّال: «يَطُوف» مخففاً، من طاف يَطُوف وهي سهلة. وقرأ
Ebû's-Semmâl şeddesiz olarak 'tâfe yetûfu' kökünden «يَطُوف» şeklinde okumuştur ki bu açıktır. Okumuştur:
ابن عباس: «يَطَّاف» بتشديد الطاء مع الألف وأصله: يَطْتَوِف على وزن يَفْتَعِل وماضيه: أطْتَوَف افْتَعَل تحرَّكت الواوُ وانفتحَ ما قبلها فقُلِبَتْ ألفاً، ووَقَعَتْ تاءُ الافتعالِ بعدَ الطاءِ فَوَجَبَ قَلْبُها طاءً وإدغامُ الطاءِ فيها كما قالوا: أطَّلَب يَطَّلِبُ، والأصل: اطْتَلَب يَطْتَلِبُ، فصار: اطَّاف وجاء مضارعُه عليه: يَطَّاف. هذا هو تصريفُ هذه اللفظةِ من كونِ تاءِ الافتعال تُقْلَبُ طاءً وتُدَغَمُ فيها الطاءُ الأولى. وقال ابن عطية: «فجاء يَطْتَاف أُدْغِمَت التاءُ - بعد الإِسكانِ - في الطاءِ على مَذْهَبِ مَنْ أَجازَ إدغامَ الثاني في الأولِ كما جاءَ في» مُدَّكِر «، ومَنْ لم يُجِزْ ذلك قال: قُلَبَتِ التاءُ طاءٍ ثم أُدْغِمت الطاءُ في الطاء، وفي هذا نظرٌ لأنَّ الأصليَّ أُدْغِم في الزائد وذلك ضعيفٌ» .
İbn Abbas, elif ile birlikte tı harfinin şeddesiyle «يَطَّاف» şeklinde okumuştur; aslı «يَفْتَعِل» vezninde «يَطْتَوِف» şeklindedir; mâzisi «افْتَعَل» vezninde «اطْتَوَف» idi; vâv harfi harekeli ve öncesi meftuh olunca elife dönüştü; iftiâl bâbının tâsı da tı harfinden sonra gelince tı harfine dönüştürülmesi ve birinci tı harfinin ona idgam edilmesi vacip oldu; nitekim aslı «اطْتَلَب يَطْتَلِبُ» iken «اطَّلَب يَطَّلِبُ» demişlerdir; böylece «اطَّاف» oldu ve muzarisi de buna binaen «يَطَّاف» şeklinde geldi. İftiâl tâsının tı harfine dönüştürülmesi ve birinci tı harfinin ona idgam edilmesi yönünden bu lafzın sarf tahlili böyledir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «Böylece 'yettâfu' şeklinde gelmiş, 'müddakir' kelimesinde geldiği gibi ikincinin birinciye idgam edilmesine cevaz verenlerin mezhebine göre tâ harfi -sâkin kılındıktan sonra- tı harfine idgam edilmiştir. Buna cevaz vermeyen kimse ise şöyle demiştir: Tâ harfi tı harfine dönüştürülmüş, sonra da tı harfi tı harfine idgam edilmiştir; ancak bu görüş tartışmalıdır, çünkü aslî harf zâit harfe idgam edilmiş olur ki bu da zayıftır.»
وهذا الذي قاله ابنُ عطية فيه خطأٌ من وَجْهين، أحدُهما: كَوْنُه يَدَّعي إدغامَ الثاني في الأولِ وذلك لا نظيرَ له، إنما يُدْغَمُ الأولُ في الثاني. والثاني: أنه قال كما جاء في «مُدَّكِر» لأنه كان ينبغي على قوله أن يقال: مُذَّكِر بالذال المعجمة وهذه لغةٌ رديئةٌ، إنما اللغةُ الجيدةُ بالمهملة لأنَّا قلبْنا تاءَ الافتعالِ بعد الذالِ المعجمةِ دالاً مهملة فاجتمع متقاربان فَقَلَبْنا أوَّلَهما لجنسِ الثاني وأَدْغَمْنا، وسيأتي تحقيقُ ذلك.
İbn Atıyye'nin bu söylediğinde iki yönden hata vardır: Birincisi: İkincinin birinciye idgam edildiğini iddia etmesidir ki bunun bir benzeri yoktur; zira sadece birinci ikinciye idgam edilir. İkincisi: «مُدَّكِر» lafzında geldiği gibi demesidir; çünkü onun sözüne göre noktalı zâl ile 'müzzekir' denmesi gerekirdi ki bu bozuk bir lehçedir; fasih ve güzel lehçe ise noktasız dâl iledir; zira biz noktalı zâlden sonra gelen iftiâl tâsını noktasız dâla dönüştürdük, böylece birbirine yakın iki harf bir araya geldi, biz de bunların birincisini ikincisinin cinsine dönüştürüp idgam ettik. Bunun tahkiki ileride gelecektir.
ومصدر اطَّاف على الاطِّياف بوزن الافْتعال، والأصلُ: اطَّواف فكُسِر ما قبل الواو فقُلِبَتْ ياءً، وإنما عَادَتِ الواوُ إلى أصلِها لزوالِ موجب قَلْبها ألفاً ويُوضِّح ذلك قولُهم: اعتاد اعتياداً، والأصل: اعتِواد فَفُعِل به ما ذَكرْتُ لك.
«اطَّاف» fiilinin masdarı «افْتعال» vezninde «الاطِّياف» şeklindedir; aslı «اطِّواف» idi, vâv harfinden önceki harf kesreli olunca yâ harfine dönüştü. Vâv harfinin aslına dönmesi ise onun elife dönüştürülmesini gerektiren sebebin ortadan kalkmasından ötürüdür; Arapların 'i'tiyâden i'tâde' (i'tâde / i'tiyâd) demeleri de bunu açıklar; aslı 'i'tivâd' idi ve sana anlattığım işlem ona da uygulandı.
قوله: {وَمَن تَطَوَّعَ خَيْراً} قرأ حمزةُ والكسائي «تَطَوعَّ» هنا وفي الآية
{وَمَن تَطَوَّعَ خَيْراً} “Kim gönlünden koparak bir hayır işlerse...” kavlinde: Hamza ve Kisâî burada ve ayette
الآتية بعدها: يَطَّوَّعْ بالياء فعلاً مضارعاً، وقرأه الباقون: «تَطَوَّع» فعلاً ماضياً. فأمَّا على قراءتهما فتكونُ «مَنْ» شرطيةً ليس إلاَّ، لعملِها الجزمَ. وأصل يَطَّوَّع. يَتَطَوَّع فأُدْغِم على نحو ما تقدّم في «يطّوّف» وهي في محلِّ رفعٍ بالابتداء، والخبرُ فعلُ الشرطِ على ما هو الصحيحُ كما تقدَّم تحقيقُه. وقولُه: «فإنَّ الله» جملةٌ في محلِّ جزمٍ لأنَّها جوابُ الشرطِ، ولا بُدَّ مِنْ عائدٍ مقدَّرٍ أي: فإنَّ الله شاكرٌ له. وقال أبو البقاء: «وإذا جَعَلْتَ» مَنْ «شرطاً لم يكنْ في الكلامِ حَذْفُ ضميرٍ لأنَّ ضميرَ» مَنْ «في تطوَّع» وهذا يخالِفُ ما قَدَّمْتُ لك نَقْلَه عن النحويين من أنه إذا كان أداةُ الشرطِ اسماً لَزِمَ أن يكونَ في الجوابِ ضميرٌ يعودُ عليهِ وتقدَّم تحقيقُ ذلك.
bundan sonra gelen ayette yâ harfiyle muzari fiil olarak «يَطَّوَّعْ» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise mâzi fiil olarak «تَطَوَّع» şeklinde okumuşlardır. Bu ikisinin kıraatine göre cezm ameli yapması sebebiyle «مَنْ» yalnızca şart edatıdır. «يَطَّوَّع» kelimesinin aslı «يَتَطَوَّع» idi, «يطّوّف» lafzında geçtiği şekilde idgam edildi. Bu lafız mübteda olarak ref mahallindedir; daha önce tahkiki geçtiği üzere sahih olan görüşe göre haber şart fiilidir. «فإنَّ الله» kavli şartın cevabı olduğu için cezm mahallinde bir cümledir; takdir edilen bir âid [zamir] kaçınılmazdır, yani: 'Şüphesiz Allah ona karşılık verendir'. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Men' lafzını şart kıldığında sözde bir zamir hazfi olmaz; çünkü 'men'in zamiri 'tatavve'a' içindedir.» Bu ise, şart edatı isim olduğunda cevapta ona dönen bir zamirin bulunmasının zorunlu olduğuna dair nahivcilerden sana daha önce naklettiğim görüşe aykırıdır; bunun tahkiki daha önce geçmişti.
وأمَّا على قراءة الجمهورِ فتحتمل وَجْهَيْنِ، أحدُهما: أن تكونَ شرطيةً، والكلامُ فيها كما تقدَّم. والثاني: أن تكونَ موصولةً و «تَطَوَّعَ» صلتَها فلا محلَّ له مِنْ الإِعراب حينئذٍ، وتكونُ في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ أيضاً و «فإنَّ الله» خبرُه، ودَخَلَت الفاءُ لِما تضمَّن مِنْ معنى الشرط، والعائدُ محذوفُ كما تقدَّم أي: شاكرٌ له، وانتصابُ «خيراً» على أحدِ أوجهِ: إمَّا على إسقاطِ حرفِ الجرِّ أي: تَطَوَّع بخيرٍ، فلمَّا حُذِفَ الحرفُ انتصَبَ نحو قولِه:
Cumhurun kıraatine göre ise iki vecih muhtemeldir: Birincisi: Şart edatı olmasıdır ki bu konudaki açıklama daha önce geçti. İkincisi: İsmi mevsûl olmasıdır; «تَطَوَّعَ» onun sılası olur ve bu durumda iraptan mahalli olmaz; yine mübteda olarak ref mahallinde bulunur, «فإنَّ الله» ise onun haberidir; şart manası içerdiği için fâ harfi dâhil olmuştur; âid [zamir] de daha önce geçtiği gibi mahzuftur, yani: 'Ona karşılık verendir'. «خيراً» kelimesinin nasbı ise şu vecihlerden biriyledir: Ya harf-i cerin düşürülmesi (hazf-i hâfız) iledir; yani: 'bir hayır ile gönülden ibadet etti'; harf hazfedilince [şairin] şu sözünde olduğu gibi mansub olmuştur:
٧٨٣ - تَمُرُّونَ الدِّيار ولم تَعُوجُوا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
783 - Diyarlara uğrarsınız da uğramazlık etmezsiniz... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وهو غيرُ مقيسٍ. الثاني: أن يكونَ نعتَ مصدرٍ محذوفٍ أي: تطُّوعاً خيراً. والثالثُ: أن يكونَ حالاً من ذلك المصدر المقدَّر معرفةً، وهذا مذهبُ سيبويه وقد تقدَّم غيرَ مرةٍ، أو على تضمينِ «تَطَوَّعَ» ، فعلاً يتعدَّى،
Bu ise kıyasa aykırıdır (semâîdir). İkincisi: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani: 'hayırlı bir gönüllülükle'. Üçüncüsü: Marife takdir edilen o masdardan hâl olmasıdır; bu Sîbeveyh'in mezhebidir ve defalarca geçmişti. Veya «تَطَوَّعَ» fiilinin müteaddi bir fiil manasını tazammun etmesi iledir;
أي: مَنْ فَعَلَ [خيراً متطوِّعاً به] . وقد تلخَّص مِمَّا تقدَّم أنَّ في قولِه: {فَإِنَّ الله شَاكِرٌ عَلِيمٌ} وجهين، أحدُهما: الجزمُ على القولِ بكونِ «مَنْ» شرطيةً والثاني: الرفعُ على القولِ بكونِها موصولةً.
Yani: 'Gönüllü olarak bir hayır yapan kimse'. Geçenlerden özetle anlaşılmıştır ki: {فَإِنَّ الله شَاكِرٌ عَلِيمٌ} “...şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir.” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, «مَنْ» lafzının şart edatı olduğu görüşüne göre cezm mahallinde olmasıdır; ikincisi ise mevsûl olduğu görüşüne göre ref mahallinde olmasıdır.
قوله تعالى: {مَآ أَنزَلْنَا} : مفعول بيكتمون، و «أَنْزلنا» صلتُه وعائدُه محذوفٌ، أي أنزلناه. و «من البيناتِ» يجوز فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنها حالٌ من ما الموصولةِ فيتعلَّقُ بمحذوفٍ أي: كائناً من البينات. الثاني: أَنْ يتعلَّق بأنزلنا فيكونَ مفعولاً به قالَه أبو البقاء، وفيه نظرٌ مِنْ حيث إنه إذا كان مفعولاً به لم يتعدَّ الفعلُ إلى ضميرٍ، وإذا لم يتعدَّ إلى ضميرِ الموصولِ بقي الموصولُ بلا عائدٍ. الثالث: أن يكونَ حالاً من الضميرِ العائدِ على الموصولِ، والعاملُ فيه «أنزلنا» لأنه عاملٌ في صاحبها.
Yüce Allah'ın: {مَآ أَنزَلْنَا} “...indirdiğimiz şeyleri...” kavli «يكتمون» fiilinin mef'ûlüdür; «أَنْزلنا» onun sılasıdır, âid zamiri ise mahzuftur; yani: «أنزلناه» (onu indirdik). «من البيناتِ» hakkında ise üç vecih caizdir: En açığı, mevsûl olan «ما» lafzından hâl olmasıdır; bu durumda mahzuf bir müteallaka bağlanır, yani: 'açık delillerden ibaret olarak'. İkincisi: «أنزلنا» fiiline müteallık olup mef'ûlün bih olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Ancak bu görüş tartışmalıdır; zira mef'ûlün bih olduğunda fiil zamire müteaddi olamaz ve mevsûlün zamirine müteaddi olmayınca da mevsûl âid zamirsiz kalır. Üçüncüsü: Mevsûle dönen zamirden hâl olmasıdır; onda amel eden ise sahibinde amel ettiği için «أنزلنا» fiilidir.
قوله: {مِن بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ} متعلِّقٌ بيكتُمون ولا يتعلَّقُ بأَنْزَلْنا لفسادِ المعنى، لأنَّ الإِنزالَ لم يكُنْ بعد التبيين، وأمَّا الكتمان فبعد التبيين. والضميرُ في بَيَّنَّاه يعودُ على «ما» الموصولةِ. وقرأ الجمهور «بَيَّنَّاه» ، وقرأ طلحة بن مصرف «بَيَّنه» على ضمير الغائبِ وهو التفاتٌ من التكلمِ إلى الغَيْبةِ. و «الناس» متعلِّقٌ بالفعلِ قبلَه.
{مِن بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ} “...onu açıkladıktan sonra...” kavli «يكتمون» fiiline müteallıktır; anlamın bozulmasından ötürü «أَنْزَلْنا» fiiline bağlanamaz; çünkü indirme açıklamanın ardından olmamıştır, gizleme ise açıklamanın ardından olmuştur. «بَيَّنَّاهُ» lafzındaki zamir mevsûl olan «ما» lafzına döner. Cumhur «بَيَّنَّاه» şeklinde okumuştur; Talha b. Musarrif ise gaib zamiriyle «بَيَّنَهُ» şeklinde okumuştur ki bu mütekellimden gaibe iltifattır. «للناس» [yani «الناس»] kendisinden önceki fiile müteallıktır.
وقوله: {فِي الكتاب} يَحْتمل وجهين، أحدُهما: أنَّه متعلِّقٌ بقوله: «بَيَّنَّاه» . والثاني: أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ لأنَّه حالٌ من الضميرِ المنصوبِ في «بَيَّنَّاه» أي: بَيَّنَّاه حالَ كونِه مستقراً كائناً في الكتاب.
{فِي الكتاب} “...Kitap'ta...” kavlinde ise iki vecih muhtemeldir: Birincisi: «بَيَّنَّاه» kavline müteallık olmasıdır. İkincisi: «بَيَّنَّاه» lafzındaki mansub zamirden hâl olması sebebiyle mahzuf bir müteallaka bağlanmasıdır; yani: 'Kitap'ta yerleşik ve sabit bulunduğu halde onu açıkladık'.
قوله: {أولئك يَلعَنُهُمُ} يجوز في «أولئك» وجهان، أحدُهما: أَنْ يكونَ مبتدأً و «يلعنُهم» خبرُه والجملةُ خبرُ «إنَّ الذين» /. والثاني: أن يكونَ بدلاً من «
{أولئك يَلعَنُهُمُ} “İşte onlara lânet eder...” kavlinde «أولئك» hakkında iki vecih caizdir: Birincisi: Mübteda olması, «يلعنُهم» kavlinin onun haberi olması ve cümlenin «إنَّ الذين» ifadesinin haberi olmasıdır. İkincisi: «
الذين» و «يَلْعَنُهم» الخبرُ لأنَّ قولَه: «ويَلْعَنُهم اللاعنون» يَحْتَمل أنْ يكونَ معطوفاً على ما قبلَه وهو «يلعنهم الله» وأَنْ يكونَ مستأنفاً. وأتى بصلةِ الذينَ فعلاً مضارعاً وكذلك بفعل اللعنةِ دلالةً على التجدُّد والحُدوث، وأَنَّ هذا يتجدَّد وقتاً فوقتا، وكررت اللعنة تأكيداً في ذمِّهم. وفي قوله «يَلْعَنُهم اللهُ» التفاتٌ إذ لو جرى على سننِ الكلامِ لقال: نلعنهم لقوله: «أنزلنا» ولكن في إظهار هذا الاسم الشريف ما ليس في الضميرِ.
الذين» kelimesinden bedel olması ve «يَلْعَنُهم» lafzının haber olmasıdır; zira «ويَلْعَنُهم اللاعنون» kavlinin kendisinden önceki «يلعنهم الله» kavline matuf olması da istînâfiyye olması da muhtemeldir. Sıla cümlesi olan «الذين»'in sılasını muzari fiil olarak ve aynı şekilde lânet fiilini de [muzari] getirmiştir; bu da yenilenmeye ve meydana gelmeye, bunun vakit vakit tekrarlandığına delalet eder; lânet lafzı ise onların yerilmesini pekiştirmek için tekrarlanmıştır. «يَلْعَنُهم اللهُ» kavlinde bir iltifat vardır; zira sözün akışına göre gidilseydi «أنزلنا» kavlinden ötürü 'onlara lânet ederiz (nel'anühüm)' derdi; ancak bu şerefli ismin açıkça zikredilmesinde zamirde bulunmayan bir [ihtişam] vardır.
قوله: {إِلاَّ الذين تَابُواْ} : فيه وجهان، أحدُهما: أَنْ يكونَ استثناءً متصلاً، والمستثنى منه هو الضميرُ في «يلعنهم» . والثاني: أن يكونَ استثناءً منقطعاً لأنَّ الذين كَتَمُوا لُعِنوا قبل أن يتوبوا، وإنما جاء الاستثناءُ لبيان قَبولِ التوبة، لأنَّ قوماً من الكاتمين لم يُلْعَنوا، ذكر ذلك أبو البقاء وليس بشيء.
{إِلاَّ الذين تَابُواْ} “Ancak tövbe edenler müstesna...” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Muttasıl istisna olmasıdır; müstesnâ minh ise «يلعنهم» içindeki zamirdir. İkincisi: Münkatı' istisna olmasıdır; çünkü gizleyenler tövbe etmeden önce lânetlenmişlerdir; istisnanın gelişi ise tövbenin kabulünü açıklamak içindir, zira gizleyenlerden bir topluluk lânetlenmemiştir; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir fakat bu bir şey değildir (tutarsızdır).
قوله: {وَمَاتُوا} هذه واوُ الحال، والجملةُ في محلِّ نصبٍ على الحال، وإثباتُ الواو هنا أفصحُ خلافاً للفراء والزمخشري حيث قالا: إنَّ حذفَها شاذ.
{وَمَاتُوا} “...ve öldükleri...” kavlinde: Bu vâv hâl vâvıdır ve cümle hâl olarak nasb mahallindedir; burada vâv harfinin sabit kılınması daha fasihtir; Ferrâ ve Zemahşerî ise bunun aksine onun hazfedilmesinin şâz olduğunu söylemişlerdir.
وقوله: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ} «أولئك» مبتدأ، و «عليهم لعنةُ اللهِ» مبتدأً وخبرٌ، خبرٌ عن أولئك، وأولئك وخبرُه خبرٌ عن «إنَّ» . ويجوزُ في «لَعنةُ» ، الرفعُ بالفاعليةِ بالجارِّ قبلها لاعتمادِها فإنه وقع خبراً عن «أولئك» وتقدَّم تحريرُه في {عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ} [البقرة: ١٥٧] قوله: {والملائكة} الجمهورُ على جَرِّ الملائكة نَسفَاً على اسمِ الله. وقرأ الحسن بالرفع: {والملائكة والناس أَجْمَعِينَ} ، وخَرَّجَها النحويون على العطفِ على موضعِ اسمِ الله تعالى، فإنَّه وإنْ كان مجروراً بإضافةِ المصدرِ
Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ} “İşte onların üzerine bir lânet vardır...” kavlinde: «أولئك» mübtedadır; «عليهم لعنةُ اللهِ» mübteda ve haber olup «أولئك» kavlinin haberidir; «أولئك» ve haberi ise «إنَّ» edatının haberidir. «لَعنةُ» kelimesinde, «أولئك» kavmine haber olarak gelip dayanak kazandığı için kendisinden önceki câr ile fâil olarak merfû olması da caizdir; bunun tahlili {عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِّن رَّبِّهِمْ} [el-Bakara: 157] ayetinde geçmişti. {والملائكة} “...ve meleklerin...” kavline gelince: Cumhur, lafza-i celâle atıfla «الملائكة» kelimesinin cerri üzere okumuştur. Hasan [el-Basrî] ise ref ile {والملائكة والناس أَجْمَعِينَ} şeklinde okumuştur; nahivciler bunu masdarın izafetiyle mecrur olsa da Yüce Allah'ın isminin [fâillik] mahalline atıf olarak değerlendirmişlerdir; zira...
إليه فموضعُه رفعٌ بالفاعليةِ لأنَّ هذه المصدرَ ينحلُّ لحرفٍ مصدريٍ وفِعْلٍ، والتقدير: أَنْ لَعَنَهم، أو أَنْ يَلْعَنَهم اللهُ، فَعَطَفَ «الملائكةُ» على هذا التقدير، قال الشيخ: «وهذا ليس بجائزٍ على ما تقرَّر من العطفِ على الموضعِ، فإنَّ مِنْ شرطِه أن يكونَ ثَمَّ مُحْرِزٌ للموضع وطالبٌ له، والطالبُ للرفعِ وجودُ التنوينِ في المصدرِ، هذا إذا سَلَّمْنا أن» لعنة «تَنْحَلُّ لحرفٍ مصدري وفِعْلٍ، لأنَّ الانحلالِ لذلك شرطُه أَنْ يُقْصَدَ به العلاج، ألا ترى أنَّ قولَه: {أَلاَ لَعْنَةُ الله عَلَى الظالمين} [هود: ١٨] ليس المعنى على تقديرِ: أَنْ يَلْعَنَ اللهُ على الظالمين، بل المرادُ اللعنةُ المستقرةُ، وأضيفت لله تعالى على سبيلِ التخصيص لا على سبيل الحدوث» ونقلَ عن سيبويه أن قولَك: «هذا ضاربُ زيدٍ غداً وعمراً» بنصب «عمراً» أنَّ نصبَه بفعلٍ محذوفٍ، وأبى أَنْ ينصِبَه بالعطفِ على الموضعِ، ثم بعد تسليمِه ذلك كلَّه قال: «المصدرُ المنوَّنُ لم يُسْمَعْ بعدَه فاعلٌ مرفوعٌ ومفعولٌ منصوبٌ، إنما قاله البصريون قياساً على أَنْ والفعل ومَنَعَه الفراء وهو الصحيح» .
kendisine [izâfe edildiğinde] mahalli fâillikten ötürü ref'tir; zira bu masdar, masdar harfi ile bir fiile çözülür. Takdiri de şöyledir: 'أن لعنهم' (onlara lânet etmesi) veya 'أن يلعنهم الله' (Allah'ın onlara lânet etmesi). «الملائكةُ» kelimesi de bu takdire göre atfedilmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Mahalle atıf konusunda yerleşmiş kurala göre bu caiz değildir; zira bunun şartı, orada mahalli koruyan ve onu talep eden bir âmilin bulunmasıdır. Ref'i talep eden ise masdarda tenvinin bulunmasıdır. Bu da ancak 'لعنة' kelimesinin masdar harfi ve fiile çözüldüğünü kabul ettiğimiz takdirdedir; zira buna çözülmenin şartı fiili yapma kastının bulunmasıdır. Görmez misin ki Yüce Allah'ın: {أَلاَ لَعْنَةُ الله عَلَى الظالمين} [Hûd: 18] “Haberiniz olsun ki Allah'ın lâneti zalimlerin üzerinedir” kavlinde mana 'أن يلعن الله على الظالمين' takdirinde değildir; bilakis kastedilen yerleşik lânettir ve sonradan meydana gelme yoluyla değil tahsis yoluyla Yüce Allah'a izâfe edilmiştir.» Sîbeveyh'ten nakledildiğine göre senin «عمراً» kelimesini nasb ile «هذا ضاربُ زيدٍ غداً وعمراً» demende, onun nasbı hazfedilmiş bir fiilledir; onu mahalle atıfla mansub kılmayı ise reddetmiştir. Sonra bütün bunları kabul ettikten sonra [Şeyh] şöyle demiştir: «Tenvinli masdardan sonra merfû fâil ve mansub mef'ûl işitilmemiştir; Basralılar bunu sadece 'أن' ve fiile kıyas ederek söylemişlerdir, Ferrâ ise bunu menetmiştir ve doğru olan da budur.»
ثم إنَّه خَرَّجَ هذه القراءةَ الشاذة على أحدِ ثلاثةِ أوجه، الأولُ: أَنْ تكونَ «الملائكةُ» مرفوعةً بفعلٍ محذوفٍ أي: وتَلْعَنُهم الملائكة، كما نَصَبَ سيبويه «عمراً» في قولك: «ضاربُ زيدٍ وعمراً» بفعلٍ محذوفٍ. الثاني: أن تكونَ
Daha sonra o (Ebû Hayyân), bu şâz kıraati üç vecihten birine hamletmiştir. Birincisi: «الملائكةُ» kelimesinin hazfedilmiş bir fiille merfû olmasıdır; yani: 'وتلعنهم الملائكة' (melekler de onlara lânet eder), tıpkı Sîbeveyh'in «ضاربُ زيدٍ وعمراً» sözündeki «عمراً» lafzını hazfedilmiş bir fiille mansub kılması gibi. İkincisi:
الملائكةُ عطفاً على «لعنة» بتقديرِ حَذْفِ مضافٍ: ولَعْنَةُ الملائكةِ، فَلمَّا حُذِفَ المضافُ أٌقيم المضافُ إليه مُقامه. الثالث: أن يكونَ مبتدأً قد حُذِفَ خبرُه تقديره: والملائكةُ والناسُ أجمعون تَلْعَنُهم «. وهذه أوجهٌ متكلفة، وإعمالُ المصدرِ المنونِ ثابتٌ، غايةُ ما في الباب أنه قد يُحْذَفُ فاعله كقوله: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً} [البلد: ١٤] وأيضاً فقد أَتْبَعَتِ العربُ المجرورَ بالمصدرِ على مَوْضِعَيْه رفعاً على الشاعر:
«الملائكةُ» kelimesinin, bir muzâfın hazfi takdiriyle «لعنة» lafzına atfedilmiş olmasıdır: 'ولعنة الملائكة' (ve meleklerin lâneti). Muzâf hazfedilince muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Üçüncüsü: Haberi hazfedilmiş bir mübteda olmasıdır; takdiri: 'والملائكةُ والناسُ أجمعون تلعنهم' (Melekler ve bütün insanlar da onlara lânet eder) şeklindedir. Bunlar tekellüflü (zorlama) vecihlerdir; tenvinli masdarın amel etmesi ise sabittir; bu konudaki en ileri durum, Yüce Allah'ın: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً} [el-Beled: 14] “Veya açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” kavlinde olduğu gibi fâilinin bazen hazfedilebilmesidir. Ayrıca Araplar masdarla mecrur olan kelimeye, şairin şu beytinde olduğu gibi iki mahalline binaen ref ile tâbi kılmışlardır:
٧٨٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... مَشْيَ الهَلوكِ عليها الخَيْعَلُ الفَضُلَ
784 - «... مَشْيَ الهَلوكِ عليها الخَيْعَلُ الفَضُلَ» "...Üzerinde bol bir giysi bulunan cilveli [ve oynak] kadının yürüyüşü [gibi]."
برفع» الفُضُلُ «وهي صفةٌ للهَلوك على الموضعِ؛ وإذا ثَبَتَ ذلك، في النعتِ ثَبَتَ في العطفِ لأنهما تابعان من التوابعِ الخمسةِ. و» أجمعين «من ألفاظِ التأكيدِ المعنوي بمنزلة» كل «.
«الفُضُلُ» kelimesinin ref'i iledir ki bu, mahalle binaen «الهَلوك» kelimesinin sıfatıdır. Bu durum sıfatta sabit olunca atıfta da sabit olur; çünkü her ikisi de beş tâbiden ikisidir. «أجمعين» ise «كل» konumunda olan lafzî/manevî tekid lafızlarındandır.
قوله تعالى: {خَالِدِينَ} : حالٌ من الضمير في «عليهم» ، قوله «لا يُخَفَّفُ» فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أن يكونَ مستأنفاً. الثاني: أن يكونَ حالاً من الضمير في «خالدين» فيكونَ حالان متداخلان. الثالث: أن يكونَ حالاً ثانيةً من الضميرِ في «عليهم» ، وذلك عند مَنْ يُجيز تعدُّدَ الحالِ. وقد مَنَع أبو البقاء هذا الوجه بناءً منه على مذهبِه في ذلك.
Yüce Allah'ın: {خَالِدِينَ} “Orada ebedî kalıcılar olarak...” kavli: «عليهم» içindeki zamirden hâldir. «لا يُخَفَّفُ» kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: İstînâfiyye olmasıdır. İkincisi: «خالدين» içindeki zamirden hâl olmasıdır, bu takdirde iç içe girmiş iki hâl (mütedâhil hâl) olur. Üçüncüsü: Hâlin birden fazla olmasını caiz görenlere göre «عليهم» içindeki zamirden ikinci bir hâl olmasıdır. Ebü'l-Bekâ ise bu konudaki mezhebine dayanarak bu vechi menetmiştir.
قوله تعالى: {وإلهكم إله وَاحِدٌ} : خبرٌ المبتدأ، و «واحدٌ» صفةٌ، وهو الخبرُ في الحقيقةِ لأنه محطُّ الفائدةِ، ألا ترى أنه لو اقْتُصِر على ما قبلَه لم يُفِدْ وهذا يُشْبِهُ الحال الموطِّئةَ نحو: مررتُ بزيد رجلاً صالحاً، فرجلاً حالٌ وليست مقصودةً، إنما المقصودُ وَصْفُها.
Yüce Allah'ın: {وإلهكم إله وَاحِدٌ} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” kavli: Mübtedanın haberidir, «واحدٌ» ise sıfattır; asıl faydanın odağı o olduğu için hakikatte haber odur. Görmez misin ki kendisinden öncekiyle yetinilseydi bir fayda sağlamazdı. Bu durum 'مررت بزيد رجلاً صالحاً' (Zeyd'e salih bir adam olarak uğradım) sözündeki hazırlayıcı hâle (hâl-i muvattıa) benzer; zira 'رجلاً' lafzı hâldir ve asıl kastedilen o değildir, kastedilen sadece onun sıfatıdır.
قوله: {إِلاَّ هُوَ} رفعُ «هو» على أنَّه بدلٌ من اسم «لا» على المحلِّ، إذ محلُّه الرفعُ على الابتداءِ أو هو بَدَلٌ مِنْ «لا» وما عَمِلَتْ فيه لأنَّها وما بعدَها في محلِّ رفعٍ بالابتداء، وقد تقدَّم تقريرُ ذلك، ولا يجوزُ أن يكونَ «هو» خبرَ لا التبرئة لِما عَرَفْتَ أنها لا تَعْمَلُ في المعارفِ بل الخبرُ محذوفٌ أي: لا إله لنا، هذا إذا فَرَّعنا على أنَّ «لا» المبنيَّ معها اسمُها عاملةٌ في الخبر، أمَّا إذا جَعَلْنا الخبرَ مرفوعاً بما كان عليه قبل دخولِ لا وليس لها فيه عملٌ - وهو مذهبُ سيبويه - فكان ينبغي أَنْ يكونَ «هو» خبراً إلا أنه مَنَعَ من ذلك كونُ المبتدأِ نكرةً والخبرُ معرفةً وهو ممنوعٌ إلا في ضرائِر الشعرِ في بعضِ الأبوابِ.
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ هُوَ} “O'ndan başka...” kavlinde: «هو» lafzının ref'i, mahalle binaen «لا» edatının isminden bedel olması üzerinedir; zira onun mahalli ibtida dolayısıyla ref'tir; yahut da «لا» edatından ve amel ettiği kelimeden bedeldir, çünkü o ve kendisinden sonrası ibtida dolayısıyla ref mahallindedir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. «هو» lafzının cinsi nefyeden lâ'nın haberi olması caiz değildir; zira bildiğin üzere o marifelerde amel etmez, bilakis haber mahzuftur, yani: 'لا إله لنا' (bizim için hiçbir ilah yoktur). Bu, ismi kendisiyle mebni olan «لا» edatının haberde amel ettiği görüşü esas alındığı takdirdedir. Haberi, 'lâ' dahil olmadan önceki hali üzere merfû kabul edip lâ'nın onda hiçbir ameli olmadığını söylediğimiz takdirde ise -ki bu Sîbeveyh'in mezhebidir- «هو» lafzının haber olması gerekirdi; ancak mübtedanın nekre, haberin ise marife olması buna engel olmuştur; bu ise bazı bablardaki şiir zaruretleri dışında caiz değildir.
واستشكل الشيخُ كونَه بدلاً مِنْ «إله» قال: «لأنه لم يُمْكِنْ تكريرُ العاملِ لا تقولُ:» لا رجلَ لا زيدَ «، والذي يظهر لي أنه ليس بدلاً من» اله «ولا مِنْ» رجل «في قولك» لا رجلَ إلا زيدٌ، إنما هو بدلٌ من الضميرِ المستكنِّ في الخبرِ المحذوفِ فإذا قُلْنا: «لا رجلَ إلا زيدٌ» فالتقدير: لا رجلَ كائنٌ أو موجودٌ إلا زيد، فزيدٌ بدلٌ من الضميرِ المستكنِّ في الخبر لا من «رجل» ، فليس بدلاً على موضعِ اسم لا، وإنما هو بدلٌ مرفوعٌ من ضمير مرفوع، ذلك الضميرُ هو عائدٌ على اسم [لا] ، ولولا تصريحُ النَّحْويين أنَّه بدلٌ على الموضع من اسم «لا» لتأوَّلْنا كلامهم على ما تقدَّم تأويلُه «. وهذا الذي قالَه غيرُ مشكل لأنهم لم يقولوا: هو بدلٌ من اسمِ لا على اللفظِ حتى يَلْزَمَهم تكريرُ العاملِ،
Şeyh [Ebû Hayyân], onun «إله» kelimesinden bedel olmasını müşkül bularak şöyle demiştir: «Çünkü âmilin tekrarlanması mümkün değildir; nitekim 'لا رجلَ لا زيدَ' diyemezsin. Bana zahir olan şudur ki o, ne 'إله' kelimesinden ne de senin 'لا رجلَ إلا زيدٌ' sözündeki 'رجل' kelimesinden bedeldir; o ancak mahzuf haberdeki gizli (müstekinn) zamirden bedeldir. 'لا رجلَ إلا زيدٌ' dediğimizde takdir: 'لا رجل كائن أو موجود إلا زيد' (Zeyd hariç var olan hiçbir adam yoktur) şeklindedir; dolayısıyla 'زيدٌ' kelimesi 'رجل' lafzından değil, haberdeki müstekinn zamirden bedeldir. Bu durumda lâ'nın isminin mahallinden bedel olmayıp merfû bir zamirden bedel olan merfû bir kelimedir; o zamir de lâ'nın ismine dönmektedir. Şayet nahivcilerin bunun lâ'nın isminden mahalle binaen bedel olduğunu açıkça belirtmeleri olmasaydı, onların sözünü az önce geçen açıklamaya göre tevil ederdik.» Onun bu söylediği bir müşkillik taşımaz; zira onlar lâfza binaen lâ'nın isminden bedeldir dememişlerdir ki kendilerine âmilin tekrarlanması lüzumu gelsin.
وإنما كان يُشْكِلُ لو أجازوا إبدالَه من اسمِ» لا «على اللفظِ وهم لم يُجِيزوا ذلك لعدمِ إمكانِ تكريرِ العاملِ، ولذلك مَنَعوا وجهَ البدلِ في قولِهم {لا إله إلا اللهَ} وجعلوه انتصاباً على الاستثناء، وأجازوه في قولك:» لا رجلَ في الدارِ إلا صاحباً لك «لأنه يمكنُ فيه تكريرُ العاملِ.
Müşkillik ancak «لا»'nın isminden lafza binaen bedel yapılmasını caiz görselerdi ortaya çıkardı; oysa onlar âmili tekrarlamanın imkânsızlığından ötürü bunu caiz görmemişlerdir. Bu sebeple {لا إله إلا اللهَ} sözünde [lafza] bedel olma vechini menetmiş ve onu istisna üzere nasb kılmışlardır; 'لا رجلَ في الدارِ إلا صاحباً لك' (Evde senin arkadaşından başka hiçbir adam yoktur) sözünde ise âmili tekrarlamak mümkün olduğu için buna cevaz vermişlerdir.
قوله: {الرحمن الرحيم} فيه أربعة أوجه، أحدها: أن يكونَ بدلاً من» هو «بدلَ ظاهرٍ من مضمر، إلاَّ أنَّ هذا يؤدي إلى البدلِ بالمشتقات وهو قليلٌ، ويمكن.
{الرحمن الرحيم} “...Rahmân'dır, Rahîm'dir” kavlinde dört vecih vardır. Birincisi: «هو» lafzından bedel olmasıdır ki bu, zahir ismin zamirden bedel olmasıdır; ancak bu durum müştak kelimelerle bedel yapmaya yol açar ki bu da azdır, fakat mümkündür.
الجوابُ عنه بأن هاتين الصفتين جَرَتا مجرى الجوامِد/ ولا سيما عند مَنْ يجعلُ «الرحمنُ» علماً، وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك في البسملة. الثاني: أن يكونَ خبرَ مبتدأٍ محذوفٍ أي: هو الرحمنُ، وحَسَّن حذفَه توالي اللفظ ب «هو» مرتين. الثالث: أن يكونَ خبراً ثالثاً لقولِه: «وإلهُكم» أَخْبر عنه بقولِه: «إله واحد» ، وبقولِه: «لا إله إلا هو» ، وبقولِه: «الرحمن الرحيم» ، وذلك عند مَنْ يرى تعديدَ الخبر مطلقاً، الرابع: أن يكونَ صفةً لقولِه: «هو» وذلك عند الكسائي فإنه يُجيز وصفَ الضمير الغائبِ بصفةِ المَدْحِ، فاشترطَ في وصفِ الضمير هذين الشرطين: أن يكونَ غائباً وأن تكونَ الصفةُ صفةَ مدحٍ، وإنْ كانَ الشيخُ جمالُ الدين بن مالك أَطْلَقَ عنه جوازَ وصفِ ضمير الغائب. ولا يجوزُ أَنْ يكون خبراً ل «هو» هذه المذكورةِ لأنَّ المستثنى ليس بجملةٍ.
Buna, bu iki sıfatın câmidler hükmünde cereyan ettiği şeklinde cevap verilebilir; özellikle de «الرحمن» lafzını özel isim (alem) kabul edenlere göre; bunun tahkiki Besmele'de geçmişti. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'هو الرحمن' (O, Rahmân'dır); «هو» lafzının peş peşe iki kez tekrarlanması bu hazfi güzelleştirmiştir. Üçüncüsü: Haberin mutlak olarak birden fazla olabileceğini kabul edenlere göre «وإلهُكم» kavlinin üçüncü haberi olmasıdır; zira O'nu «إله واحد» kavliyle, «لا إله إلا هو» kavliyle ve «الرحمن الرحيم» kavliyle haber vermiştir. Dördüncüsü: Kisâî'ye göre «هو» kavlinin sıfatı olmasıdır; zira o, gaib zamirin övgü sıfatıyla nitelenmesini caiz görür ve zamirin nitelenmesinde şu iki şartı koşar: Gaib olması ve sıfatın övgü sıfatı olması. Gerçi Şeyh Cemâlüddin İbn Mâlik, ondan gaib zamirin nitelenmesinin mutlak olarak caiz olduğunu nakletmiştir. Zikredilen bu «هو» zamirinin haberi olması ise caiz değildir; çünkü müstesnâ bir cümle değildir.
قوله تعالى: {الليل والنهار} : «الليل» قيل: هو اسمُ جنسٍ فيفرِّقُ بين واحدِه وجمعِه تاءُ التأنيث فيقال: ليلة وليل كتمرة وتمر، والصحيحُ أنه مفردٌ ولا يُحْفَظ له جمعٌ، ولذلك خَطَّأ الناسُ مَنْ زَعَم أنَّ اللياليَ جَمْعَ ليل، بل الليالي جمع لَيْلة، وهو جمعٌ غريب، ولذلك قالوا: هو جَمْع
Yüce Allah'ın: {الليل والنهار} “...gece ile gündüzün...” kavli: «الليل» kelimesinin cins ismi olduğu, tekili ile çoğulunun arasının müenneslik tâ'sı ile ayrıldığı ve 'تمرة / تمر' gibi 'ليلة / ليل' dendiği söylenmiştir. Doğru olan ise onun tekil olduğu ve bilinen bir çoğulunun bulunmadığıdır. Bu sebeple âlimler, 'الليالي' kelimesinin 'ليل'in çoğulu olduğunu iddia eden kimseyi hatalı bulmuşlardır; bilakis 'الليالي', 'ليلة' kelimesinin çoğuludur ve bu garip bir çoğuldur. Bu yüzden onlar bunun takdirî olarak...
ليلاة تقديراً وقد صُرِّح بهذا المفردِ في قَوْل الشاعر:
'ليلاة' kelimesinin çoğulu olduğunu söylemişlerdir. Nitekim şairin şu sözünde bu tekil açıkça zikredilmiştir:
٧٨٥ - في كلِّ يوم وبكلِّ ليلاهْ ... ويَدُلُّ على ذلك تصغيرُهم لها على لُيَيْلَة ونظير ليلة وليال كَيْكة وكَيَاك كأنهم تَوهَّموا أنها كَيْكات في الأصل، والكيكة: البيضة. وأمّا النهار فقال الراغب: «هو في الشرعِ لِما بينَ طلوعِ الفجر إلى غروبِ الشمس» ، وظاهرُ اللغة أنه من وقت الإِسفار، وقال ثعلب والنضر بن شميل: «هو من طُلوع الشمس» زاد النضر «ولا يُعَدُّ من قبل ذلك من النهار» . وقال الزجاجِ: «أولُ النهار دُرورُ الشمسِ» ويُجْمع على نُهُر وأَنْهِرَة نحو قَذَال وقُذُل وأَقْذِلة، وقيل: «لا يُجْمع لأنه بمنزلة المصدر، والصحيحُ جَمْعُه على ما تقدَّم قال:
785 - في كلِّ يوم وبكلِّ ليلاهْ ... Buna delalet eden husus, onu 'لُيَيْلَة' şeklinde ism-i tasgir yapmalarıdır. 'ليلة' ve 'ليال' kelimelerinin benzeri 'كَيْكة' ve 'كَيَاك' kelimeleridir; sanki onun aslının 'كَيْكات' olduğunu vehmetmişlerdir; keyke ise yumurta demektir. 'النهار' (gündüz) kelimesine gelince, Râgıb şöyle demiştir: «Şeriatta o, fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar olan süre içindir.» Dilin zahirine göre ise o, ortalığın aydınlanması (isfâr) vaktinden itibarendir. Sa'leb ve Nadr b. Şümeyl: «Güneşin doğuşundan itibarendir» demişler; Nadr şunu eklemiştir: «Ondan önceki vakit gündüzden sayılmaz.» Zeccâc ise: «Gündüzün başlangıcı güneşin doğup parlamasıdır» demiştir. 'قَذَال' kelimesinin çoğulunun 'قُذُل' ve 'أَقْذِلة' gelmesi gibi 'نُهُر' ve 'أَنْهِرَة' şeklinde çoğul yapılır. «Masdar konumunda olduğu için çoğulu yapılmaz» da denmiştir; ancak doğru olan daha önce geçtiği üzere çoğulunun yapılmasıdır. Şair şöyle demiştir:
٧٨٦ - لولا الثَّريدان لَمُتْنا بالضُّمُرْ ... ثريدُ ليلٍ وثريدٌ بالنُّهُرْ
786 - «لولا الثَّريدان لَمُتْنا بالضُّمُرْ ... ثريدُ ليلٍ وثريدٌ بالنُّهُرْ» "Şu iki tirit olmasaydı zayıflıktan ölürdük: Biri gece tiridi, diğeri gündüz tiridi."
وقد تقدَّم اشتقاقُ هذه المادة وأنها تَدُلُّ على الاتساع، ومنه:» النهار «لاتساعِ ضوئِه عند قوله {مِن تَحْتِهَا الأنهار} [البقرة: ٢٥] .
Bu maddenin iştikakı ve genişliğe delalet ettiği daha önce geçmişti. {مِن تَحْتِهَا الأنهار} [el-Bakara: 25] kavlinde geçtiği üzere, ışığının genişliği sebebiyle «النهار» kelimesi de bundandır.
والاختلافُ مصدرٌ مضاف لفاعِله، المرادُ باختلافهما أنَّ كلَّ واحد يَخْلُف، ومنه: {جَعَلَ الليل والنهار خِلْفَةً} [الفرقان: ٦٢] ، وقال زهير:
«الاختلافُ» fâiline izâfe edilmiş bir masdardır; ikisinin ihtilafından kasıt, her birinin diğerinin ardınca gelmesidir (birbirinin yerini almasıdır). {جَعَلَ الليل والنهار خِلْفَةً} [el-Furkân: 62] “Gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur” ayeti de bundandır. Züheyr şöyle demiştir:
٧٨٧ - بِها العِيْنُ والآرامُ يَمْشِيْنَ خِلْفَةً ... وأَطْلاؤُها يَنْهَضْنَ مِنْ كلِّ مَجْثَمِ
787 - «بِها العِيْنُ والآرامُ يَمْشِيْنَ خِلْفَةً ... وأَطْلاؤُها يَنْهَضْنَ مِنْ كلِّ مَجْثَمِ» "Orada iri gözlü yaban sığırları ve beyaz ceylanlar birbiri ardınca yürürler; yavruları da her yattıkları yerden kalkıp dururlar."
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٧٨٨ - ولها بالماطِرُون إذا ... أَكَلَ النملُ الذي جَمَعا
788 - «ولها بالماطِرُون إذا ... أَكَلَ النملُ الذي جَمَعا» "Karıncalar topladıklarını yedikleri vakit, Mâtırûn'da onun için..."
خِلْفَةٌ حتى إذا ارتَبَعَتْ ... سَكَنَتْ من جِلَّقٍ بِيَعَا
«خِلْفَةٌ حتى إذا ارتَبَعَتْ ... سَكَنَتْ من جِلَّقٍ بِيَعَا» "...birbiri ardınca geliş vardır; nihayet baharı geçirdiğinde Cillık'taki manastırlara yerleşti."
وقَدَّم الليلَ على النهار لأنَّه سابقهُ، قال تعالى: {وَآيَةٌ لَّهُمُ الليل نَسْلَخُ مِنْهُ النهار} [يس: ٣٧] وهذا أصحُّ القولين، وقيل: النورُ سابِقُ الظلمةِ وينبني على هذا الخلافِ فائدةٌ: وهي أن الليلةَ هل هي تابعةٌ لليومِ قبلَها أو لليومِ بعدَها؟ فعلى القولِ الصحيح تكونُ الليلةُ لليوم بعدها، فيكونُ اليومُ تابعاً لها. وعلى القولِ الثاني تكونُ لليومِ قبلَها فتكونُ الليلةُ تابعةً له، فيومُ عرفَةَ على القولِ الأولِ مستثنىً من الأصل فإنه تابعٌ لليلةِ بعدَه، وعلى الثاني جاءَ على الأصل.
Gündüzden önce gelip onu geçtiği için geceyi gündüzden öne almıştır. Yüce Allah: {وَآيَةٌ لَّهُمُ الليل نَسْلَخُ مِنْهُ النهار} [Yâsîn: 37] “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” buyurmuştur ve iki görüşten daha doğru olanı budur. «Aydınlık karanlıktan öncedir» de denmiştir. Bu ihtilaf üzerine şöyle bir fayda terettüp eder: Gece kendisinden önceki güne mi yoksa kendisinden sonraki güne mi tâbidir? Doğru olan görüşe göre gece kendisinden sonraki gün içindir, dolayısıyla gün ona tâbi olur. İkinci görüşe göre ise kendisinden önceki gün içindir, dolayısıyla gece ona tâbi olur. Birinci görüşe göre Arefe günü asıl kuraldan müstesnadır; zira o kendisinden sonraki geceye tâbidir, ikinci görüşe göre ise asıl kural üzere gelmiştir.
قوله: {والفلك} عطفٌ على» خَلْقِ «المجرورِ ب» في «لا على» السماواتِ «المجرورةِ بالإِضافة، والفُلْك [يكون واحداً كقولِه: {فِي الفلك المشحون} [الشعراء: ١١٩] وجمعاً] كقوله: {فِي الفلك وَجَرَيْنَ بِهِم} [يونس: ٢٢] فإذا أُريد به، الجَمعُ ففيه أقوالٌ، أحدُها: قولُ سيبويهِ - وهو الصحيحُ -» أنه جمعُ تكسير «فإنْ قيل: جمعُ التكسيرِ لا بُدَّ فيه من تغيُّرٍ ما، فالجوابُ أنَّ تغييره مقدَّرٌ، فالضمةُ في حالِ كونه جمعاً كالضمةِ في» حُمُر «و» نُدُب «وفي حالِ كونهِ مفرداً كالضمة في قُفْل.
Yüce Allah'ın: {والفلك} “...ve gemilerde...” kavli: İzafetle mecrur olan «السماوات» kelimesine değil, «في» ile mecrur olan «خَلْقِ» kelimesine matuftur. «الفُلْك» lafzı, Yüce Allah'ın: {فِي الفلك المشحون} [eş-Şuarâ: 119] “Dolu geminin içinde...” kavlinde olduğu gibi tekil; {فِي الفلك وَجَرَيْنَ بِهِم} [Yûnus: 22] “Gemilerde bulundukları ve onlar bunları yüzdürdüğü zaman...” kavlinde olduğu gibi çoğul [olarak kullanılır]. Bununla çoğul kastedildiğinde çeşitli görüşler vardır. Birincisi: Sîbeveyh'in görüşü olup -ki doğru olan da budur- «onun kuralsız çoğul (cem-i teksîr) olduğudur». Şayet 'Cem-i teksîrde mutlaka bir değişiklik olması gerekmez mi?' denilirse, cevap şudur: Onun değişikliği takdirîdir. Çoğul olduğu durumdaki damme 'حُمُر' ve 'نُدُب' kelimelerindeki damme gibidir; tekil olduğu durumdaki damme ise 'قُفْل' kelimesindeki damme gibidir.
وإنَّما حَمَل سيبويهِ على هذا، ولم يَجْعَلْه مشتركاً بين
Sîbeveyh'i bu görüşe sevk eden ve onu...
الواحدِ والجمع نحو: «جُنُب» و «شُلُل» أنَّهم لو قَصَدوا الاشتراكَ لم يُثَنُّوه كما لا يُثَنُّون جُنُباً وشُلُلاً فلما ثَنَّوه وقالوا: «فُلْكان» عَلِمْنا أنهم لم يَقْصِدوا الاشتراكَ الذي قصدوه في جُنُب وشُلُل ونظيرُه: ناقةٌ هِجان ونوقٌ هِجان، ودِرْع دِلاص ودُروع دِلاص، فالكسَرةُ في المفردِ كالكسرة في كتاب، وفي الجمعِ كالكسرة في رجال، لأنهم قالوا في التثنيةِ هِجانان ودِلاصان.
«جُنُب» ve «شُلُل» kelimelerinde olduğu gibi tekil ile çoğul arasında ortak (müşterek) kılmamaya götüren sebep şudur: Onlar ortaklığı kastetselerdi, tıpkı 'جُنُب' ve 'شُلُل' kelimelerini tesniye yapmadıkları gibi bunu da tesniye yapmazlardı. Onu tesniye yapıp «فُلْكان» dediklerine göre anladık ki 'جُنُب' ve 'شُلُل' kelimelerinde kastettikleri ortaklığı burada kastetmemişlerdir. Bunun benzeri: 'ناقة هِجان' (soylu dişi deve) ve 'نوق هِجان' (soylu dişi develer), 'دِرْع دِلاص' (parlak zırh) ve 'دُروع دِلاص' (parlak zırhlar) ifadeleridir; tekildeki kesre 'كتاب' kelimesindeki kesre gibi, çoğuldaki kesre ise 'رجال' kelimesindeki kesre gibidir; çünkü tesniyede 'هِجانان' ve 'دِلاصان' demişlerdir.
الثاني: مذهبُ الأخفش أنَّه اسمُ جمعٍ كصَحْب ورَكْب. الثالث: أنه جَمْع فَلَك بفتحتين كأَسَد وأُسْد، واختار الشيخ أنه مشترك بين الواحدِ والجمعِ، وهو محجوجٌ بما تقدَّم من التثنيةِ، ولم يَذْكُر لاختيارِه وجهاً.
İkincisi: Ahfeş'in mezhebi olup 'صَحْب' ve 'رَكْب' gibi bir topluluk ismi (ism-i cem) olduğudur. Üçüncüsü: 'أَسَد / أُسْد' gibi iki fethalı 'فَلَك' kelimesinin çoğulu olduğudur. Şeyh [Ebû Hayyân] ise onun tekil ile çoğul arasında müşterek olduğunu tercih etmiştir; ancak yukarıda geçen tesniye kullanımı sebebiyle bu görüş çürütülmüştür ve kendisi bu tercihi için bir delil de zikretmemiştir.
وإذا أُفْرِدَ «فُلْك» فهو مذكرٌ قال تعالى: {فِي الفلك المشحون} قالوا: - ومنهم أبو البقاء -: ويجوزُ تأنيثُه مستدلِّين بقوله: {والفلك التي تَجْرِي} فوصَفَه بصفةِ التأنيثِ، ولا دليلَ في ذلك لاحتمالِ أنْ يُرادَ به الجمعُ، وحينئذٍ فيوصفُ بما تُوصَفُ به المؤنثةُ الواحدةُ. وأصلُه: من الدوران ومنه: «فَلَك السماء» لدورَانِ النجومِ فيه، وفَلْكَةُ المِغْزَل، وفَلَكَتِ الجاريةُ استدارُ نَهْدُها. وجاءَ بصلةِ «التي» فعلاً مضارعاً ليدلَّ على التجدُّدُ والحدوثِ، وإسنادُ الجري إليها مَجازٌ، وقوله «في البحر» توكيدٌ، إذ معلومٌ أنها لا تجري في غيرِه، فهو كقولِه: {يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [الأنعام: ٣٨] .
«فُلْك» tekil olduğunda müzekkerdir; Yüce Allah: {فِي الفلك المشحون} [eş-Şuarâ: 119] buyurmuştur. Aralarında Ebü'l-Bekâ'nın da bulunduğu âlimler: «Onun müennes kılınması da caizdir» demişler ve Yüce Allah'ın: {والفلك التي تَجْرِي} “...yüzen gemilerde...” kavlini delil getirmişlerdir; zira onu müenneslik sıfatıyla nitelendirmiştir. Ancak bunda bir delil yoktur; çünkü bununla çoğulun kastedilmiş olması muhtemeldir ve bu takdirde tekil müennesin nitelendiği sıfatla nitelenir. Kelimenin aslı dönmekten gelir; yıldızların içinde dönüp dolaşmasından dolayı gökyüzünün yörüngesine «فَلَك السماء», kirmenin yuvarlağına «فَلْكَةُ المِغْزَل» ve göğsü yuvarlaklaşan genç kıza «فَلَكَتِ الجاريةُ» denmesi bundandır. «التي» kelimesinin sılasını yenilenmeye ve meydana gelmeye delalet etmesi için muzari fiil olarak getirmiştir. Akıp gitmenin (cereyanın) ona nispet edilmesi mecazdır; «في البحر» kavli ise tekit içindir; çünkü onun denizden başkasında yüzmeyeceği malumdur; bu durum Yüce Allah'ın: {يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [el-En'âm: 38] “İki kanadıyla uçan...” kavli gibidir.
قوله: «بما يَنْفَعُ» في «ما» قولان «أحدُهما: أنَّها موصولةٌ اسميةٌ، وعلى هذا الباءُ للحال أي: تَجْري مصحوبةً بالأعيانِ التي تَنْفَعُ الناسَ. الثاني: أنها حرفيةٌ، وعلى هذا تكونُ الباءُ للسببِ أي: تَجْري بسببِ نَفْع الناسِ في التجارةِ وغيرِها.
«بما يَنْفَعُ» kavlindeki «ما» hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İsm-i mevsûl olmasıdır; buna göre bâ harfi hâl içindir, yani: İnsanlara fayda veren mallarla/eşyalarla birlikte yüzer. İkincisi: Harf-i masdarî olmasıdır; buna göre bâ harfi sebep bildirir, yani: Ticaret ve diğer hususlarda insanlara fayda sağlaması sebebiyle yüzer.
قوله: {مِنَ السمآء مِن مَّآءٍ} : مِنْ الأولى معناها ابتداءُ الغايةِ أي: أَنْزَلَ من جهةِ السماءِ، وأمّا الثانيةُ فتحتملُ ثلاثةَ أوجهٍ، أحدَها: أَنْ تكونَ لبيانِ الجنس فإنّ المُنَزَّلَ من السماء ماءٌ وغيرُه. والثاني: أن تكونَ للتبعيضِ فإنّ المنزَّل منه بعضٌ لا كلٌّ. والثالثُ: أن تكونَ هي وما بعدها بدلاً مِنْ قولِه:» من السماء «بدلَ اشتمال بتكريرِ العاملِ، وكلاهما أعني - مِنْ الأولى ومِنْ الثانية - متعلقان بأَنْزَلَ.
Yüce Allah'ın: {مِنَ السمآء مِن مَّآءٍ} “...gökten bir su indirip...” kavli: Birinci 'مِنْ' ibtidâ-i gaye (başlangıç) manasındadır, yani: Gök tarafından indirmiştir. İkincisi ise üç veche muhtemeldir: Birincisi: Cinsi açıklamak (beyân-ı cins) için olmasıdır; zira gökten indirilen şey sudur ve su dışındaki şeylerdir. İkincisi: Teb'îz (kısmîlik) için olmasıdır; zira ondan indirilen şey tamamı değil bir kısmıdır. Üçüncüsü: Kendisi ve sonrasının, âmilin tekrarıyla «من السماء» kavlinden iştikak/ihtiva bedeli (bedel-i iştimal) olmasıdır. Her ikisi de -yani birinci ve ikinci 'مِنْ'- «أَنْزَلَ» fiiline müteallıktır.
فإنْ قيل: كيف تَعَلَّق حرفان متَّحدان بعاملٍ واحد؟ فالجوابُ أنَّ الممنوعَ من ذلك أن يتَّحِدا معنىً من غير عطفٍ ولا بدلٍ، لا تقول: أخذت من الدراهم من الدنانير. وأمَّا الآيةُ فإن المحذورَ فيها مُنْتَفٍ، وذلك أنك إنْ جَعَلْتَ» مِنْ «الثانية» للبيانِ أو للتبعيض فظاهرٌ لاختلافِ معناهما فإن الأولى للابتداءِ، وإنْ جعلتها لابتداءِ الغايةِ فهي وما بعدها بدلٌ، والبدلُ يجوزُ ذلك [فيه] كما تقدَّم. ويجوز أَنْ تتعلَّقَ «مِنْ» الأولى بمحذوفٍ على أنها حال: إمّا من الموصولِ نفسِه وهو «ما» أو من ضميره المنصوبِ بأنزل أي: وما أنزله الله حالَ كونِه كائناً من السماء.
Şayet 'Aynı cinsten iki harf tek bir âmile nasıl taalluk eder?' denilirse, cevap şudur: Bundan menedilen durum, atıf ve bedel olmaksızın mana bakımından aynı olmalarıdır; nitekim 'أخذت من الدراهم من الدنانير' diyemezsin. Ayette ise bu sakınca ortadan kalkmıştır; şöyle ki sen ikinci «مِنْ» edatını beyan veya teb'îz için kılarsan anlamlarının farklı olmasından ötürü durum açıktır, zira birincisi ibtida içindir; şayet onu da ibtidâ-i gaye kılarsan o ve sonrası bedel olur, daha önce geçtiği üzere bedelde bu [durum] caizdir. Birinci «مِنْ» edatının mahzuf bir kelimeye taalluk ederek hâl olması da caizdir: Ya mevsûlün bizzat kendisi olan «ما» lafzından yahut da onun 'أنزل' ile mansub olan zamirinden hâl olur; yani: Allah'ın gökten vaki olduğu halde indirdiği şeyler.
قوله: {فَأَحْيَا بِهِ} عَطَفَ «أحيا» على «أنزل» الذي هو صلةٌ بفاء التعقيبِ دلالةً على سرعة النبات. و «به» متعلق «بأحيا، والباء يَجوز أن تكونَ للسبب وأن تكونَ باء الآلة، وكلُّ هذا مجازٌ، فإنه متعالٍ عن ذلك، والضميرُ في» به «يعودُ على الموصول. /
Yüce Allah'ın: {فَأَحْيَا بِهِ} “...onunla dirilttiği...” kavlinde: Bitkilerin çabucak çıkmasına delalet etsin diye, sıla olan «أنزل» fiiline «أحيا» fiilini takip bildiren fâ ile atfetmiştir. «به» lafzı «أحيا» fiiline müteallıktır; bâ harfinin sebep veya alet bâ'sı olması caizdir; bütün bunlar mecazdır, zira O (Allah) bundan münezzehtir. «به» içindeki zamir ise mevsûle döner.
قوله: {وَبَثَّ فِيهَا} يجوزُ في» بَثَّ «وجهان، أظهرُهما: أنه عطفٌ على»
Yüce Allah'ın: {وَبَثَّ فِيهَا} “...ve orada yaydığı...” kavlinde: «بَثَّ» fiilinde iki vecih caizdir; en zahir olanı şudur: O,...
أنزل «داخلٌ تحت حكمِ الصلةِ؛ لأنَّ قولَه» فَأَحْيا «عطفٌ على» أنزل «فاتصل به وصارا جميعاً كالشيءِ الواحد، وكأنه قيل:» وما أنزل في الأرض من ماءٍ وبَثَّ فيها من كلِّ دابة لأنهم يَنْمُون بالخِصْبِ ويَعيشون بالحَيا. هذا نصُّ الزمخشري. والثاني: أنه عطفٌ على «أحيا» .
«أنزل» fiiline matuftur ve sıla hükmü altına dahildir; zira «فَأَحْيا» kavli «أنزل» fiiline matuf olup ona bağlanmış ve ikisi birlikte tek bir şey gibi olmuştur; sanki şöyle denilmiştir: «Yeryüzüne su indirip orada her türlü canlıyı yayması; çünkü onlar bollukla gelişir ve yağmurla yaşarlar.» Bu Zemahşerî'nin kendi ifadesidir. İkincisi ise «أحيا» fiiline matuf olmasıdır.
واستشكل الشيخُ عطفَه عليها، لأنَّها صلةٌ للموصول فلا بُدَّ من ضميرٍ يَرْجِعُ من هذه الجملةِ وليسَ ثَمَّ ضميرٌ في اللفظِ لأنَّ «فيها» يعودُ على الأرض، فبقي أن يكونَ محذوفاً تقديرُه: وبث به فيها، ولكن لا يجوزُ حذفُ الضمير المجرورِ بحرفِ إلاَّ بشروطٍ: أن يكونَ الموصولُ مجروراً بمثلِ ذلك الحرفِ، وأن يتَّحدَ متعلَّقهُما، وأَنْ لا يُحْصَرَ الضميرُ، وأَنْ يتعيَّنَ للربطِ، وألاَّ يكونَ الجارَّ قائماً مقامَ مرفوعٍ، والموصولُ هنا غيرُ مجرورٍ البتةَ، ولمَّا استشكل هذا بما ذَكَرَ خَرَّج الآية على حَذْفِ موصولٍ اسمي، قال: «وهو جائز شائع في كلامهم، وإنْ كان البصريون لا يُجيزونه، وأنشدَ شاهداً عليه:
Şeyh [Ebû Hayyân], bu cümlenin ona atfedilmesini müşkül görmüştür; zira o mevsûlün sılasıdır ve bu cümleden mevsûle dönen bir zamirin bulunması zorunludur; lafızda ise böyle bir zamir yoktur, çünkü «فيها» ifadesi arza (yeryüzüne) dönmektedir. Geriye bunun 'وبث به فيها' (ve onunla orada yaydığı) takdirinde mahzuf olması kalır; ancak harf-i cer ile mecrur olan zamirin hazfedilmesi birtakım şartlar olmadan caiz değildir: Mevsûlün aynı harfle mecrur olması, ikisinin müteallakının bir olması, zamirin hasredilmemiş olması, irtibat için tayin edilmiş olması ve câr-mecrûrun merfû makamına geçmemiş olması gerekir; oysa buradaki mevsûl asla mecrur değildir. Zikrettiği bu gerekçelerle bunu müşkül görünce ayeti ism-i mevsûlün hazfine hamletmiş ve şöyle demiştir: «Her ne kadar Basralılar bunu caiz görmese de bu durum Arapların kelamında caiz ve yaygındır.» Buna şahit olarak şu beyti okumuştur:
٧٨٩ - ما الذي دأبُه احتياطَ وحَزْمٌ ... وهواه أطاع يَسْتويانِ
789 - «ما الذي دأبُه احتياطَ وحَزْمٌ ... وهواه أطاع يَسْتويانِ» "Âdeti ihtiyat ve basiret olan kimse ile hevasına uyan kimse asla bir olmaz."
أي: والذي أطاع، وقوله:
Yani: 'والذي أطاع' (ve hevasına uyan kimse). Şairin şu sözü de böyledir:
٧٩٠ - أَمَنْ يهجو رسولَ الله منكم ... ويمدَحُه ويَنْصُره سَواءُ
790 - «أَمَنْ يهجو رسولَ الله منكم ... ويمدَحُه ويَنْصُره سَواءُ» "İçinizden Resûlullah'ı yeren kimse ile onu öven ve ona yardım eden kimse bir midir?"
أي: ومَنْ ينصرُه.
Yani: 'ومَنْ ينصره' (ve O'na yardım eden kimse).
وقوله:
Şairin şu sözü de böyledir:
٧٩١ - فواللهِ ما نِلْتُمْ وما نِيلَ منكمُ ... بمعتدلٍ وَفْقٍ ولا متقاربِ
791 - «فواللهِ ما نِلْتُمْ وما نِيلَ منكمُ ... بمعتدلٍ وَفْقٍ ولا متقاربِ» "Allah'a yemin olsun ki sizin elde ettiğiniz [zarar] ile sizden alınan [öç], ne denk ne de birbirine yakındır."
أي: ما الذي نلتم؛ وقوله تعالى: {وقولوا آمَنَّا بالذي أُنزِلَ إِلَيْنَا وَأُنزِلَ إِلَيْكُمْ} [العنكبوت: ٤٦] أي: وبالذي أُنزل إليكم؛ ليطابقَ قولَه: {والكتاب الذي نَزَّلَ على رَسُولِهِ والكتاب الذي أَنَزلَ مِن قَبْلُ} [النساء: ١٣٦] . ثم قال الشيخ:» وقد يتمشَّى التقديرُ الأولُ «- يعني جوازَ الحَذْفِ وإن لم يوجد شرطُه - قال:» وقد جاءَ ذلك في أشعارِهم؛ وأَنْشَدَ:
Yani: 'ما الذي نلتم' (elde ettiğiniz şey). Yüce Allah'ın: {وقولوا آمَنَّا بالذي أُنزِلَ إِلَيْنَا وَأُنزِلَ إِلَيْكُمْ} [el-Ankebût: 46] “Ve deyin ki: Bize indirilene de size indirilene de iman ettik” kavli de böyledir; yani: 'وبالذي أنزل إليكم'; ta ki Yüce Allah'ın: {والكتاب الذي نَزَّلَ على رَسُولِهِ والكتاب الذي أَنَزلَ مِن قَبْلُ} [en-Nisâ: 136] “Resulüne indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba...” kavline mutabık olsun. Sonra Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Birinci takdir de yürütülebilir» -yani şartı bulunmasa bile hazfin caiz oluşunu kasteder- ve şöyle der: «Bu durum onların şiirlerinde gelmiştir»; ardından şu beyti okumuştur:
٧٩٢ - وإنَّ لساني شُهْدَةٌ يُشْتَفَى بها ... وهُوَّ على مَنْ صَبَّه اللهُ عَلْقَمُ
792 - «وإنَّ لساني شُهْدَةٌ يُشْتَفَى بها ... وهُوَّ على مَنْ صَبَّه اللهُ عَلْقَمُ» "Şüphesiz benim dilim, kendisiyle şifa bulunan bir petek baldır; Allah'ın [azap olarak] üzerine döktüğü kimseye karşı ise bir zakkumdur."
أي: عَلْقم عليه، وقوله:
Yani: 'علقم عليه' (onun üzerine bir zakkumdur). Şairin şu sözü de böyledir:
٧٩٣ - لعلَّ الذي أَصْعَدْتِني أَنْ يَرُدَّني ... إلى الأرض إن لم يَقْدِرِ الخيرَ قِادرُه
793 - «لعلَّ الذي أَصْعَدْتِني أَنْ يَرُدَّني ... إلى الأرض إن لم يَقْدِرِ الخيرَ قِادرُه» "Umarım ki beni [kendisiyle] yukarı çıkardığın şey, eğer hayrı takdir eden [Allah] onu takdir etmemişse beni yere geri döndürür."
أي: أَصْعَدْتِني به.
Yani: 'أصعدتني به' (beni kendisiyle yukarı çıkardığın şey).
قوله: {مِن كُلِّ دَآبَّةٍ} يجوز في «كل» ثلاثةُ أوجهٍ؛ أحدها: أن يكونَ في موضعِ المفعولِ به لبثَّ؛ وتكونُ «مِنْ» تبعيضيةً. الثاني: أن تكون «مِنْ» زائدةً على مذهب الأخفش، و «كلَّ دابة» مفعول به.
Yüce Allah'ın: {مِن كُلِّ دَآبَّةٍ} “...her türlü canlıdan...” kavlinde: «كل» kelimesinde üç vecih caizdir: Birincisi: «بث» fiilinin mef'ûlün bihi konumunda olması ve «مِنْ» edatının teb'îziye olmasıdır. İkincisi: Ahfeş'in mezhebine göre «مِنْ» edatının zâid olması ve «كل دابة» ifadesinin mef'ûlün bih olmasıdır.
ل «بَثَّ» أيضاً والثالث: أن يكونَ في محلِّ نصب على الحالِ من مفعولِ «بَثَّ» المحذوفِ إذا قلنا إنَّ
Bu da yine «بَثَّ» fiilinin mef'ûlüdür. Üçüncüsü: Şayet orada mahzuf bir mevsûl bulunduğunu söylersek «بَثَّ» fiilinin mahzuf mef'ûlünden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; şöyle ki:
ثَمَّ موصولاً محذوفاً تقديرُه: وما بثُّ حالَ كونِه كائناً من كلِّ دابة؛ وفي «مِنْ» حينئذ وجهان؛ أحدهما: أن تكونَ للبيان. والثاني: أن تكونَ للتبعيض.
orada mahzuf bir mevsûl vardır, takdiri de: 'وما بث حال كونه كائناً من كل دابة' (ve her türlü canlıdan ibaret olduğu halde yaydığı şeyler) şeklindedir. Bu durumda «مِنْ» edatında iki vecih vardır: Birincisi: Beyaniye (açıklama) olmasıdır. İkincisi: Teb'îziye olmasıdır.
وقال أبو البقاء: «ومفعولُ» بَثَّ «محذوفٌ» تقديرُه: وبثَّ فيها دوابَّ كلَّ دابِةٍ «، وظاهرُ هذا أنَّ {مِن كُلِّ دَآبَّةٍ} صفةٌ لذلك المحذوفِ وهو تقديرٌ لا طائلَ تحته.
Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «'بث' fiilinin mef'ûlü mahzuftur; takdiri: 'وبث فيها دوابَّ كلِّ دابة' (ve orada her türlü canlının canlılarını yaydı) şeklindedir.» Bunun zahiri, {مِن كُلِّ دَآبَّةٍ} kavlinin o mahzuf kelimenin sıfatı olduğudur ki bu hiçbir faydası olmayan bir takdirdir.
والبَثُّ: نَشْرٌ وتفريق، قال:
el-Bes (البَثُّ) yaymak ve dağıtmak demektir. Şair şöyle demiştir:
٧٩٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وفي الأرضِ مَبْثُوثاً شجاعٌ وعَقْربُ
794 - «. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وفي الأرضِ مَبْثُوثاً شجاعٌ وعَقْربُ» "... ve yerde yayılmış halde engerek yılanı ile akrep vardır."
ومضارعُه يَبُثُّ بضمِّ العَيْنِ، وهو قياسُ المضاعفِ المتعدِّي، وقد جاء الكسرُ في أُلَيَفاظ؛ قالوا:» نَمَّ الحديثَ يَنِمُّه «بالوجهين. والدابَّةُ: اسمٌُ لكلِّ حيوانٍ، وزعَم بعضُهم إخراجَ الطيرِ منه ورُدَّ عليه بقولِ عَلْقمة:
Bunun muzarisi ayn harfinin zammesiyle 'yebussu' (يَبُثُّ) şeklindedir ki geçişli (müteaddî) muzaaf fiilin kuralı (kıyası) da budur. Birkaç kelimede ise kesre gelmiştir; nitekim 'nemme'l-hadîse yenimmuhu / yenummuhu' (نَمَّ الحديثَ يَنِمُّه / يَنُمُّه) [sözü iki vecihle de] söylemişlerdir. ed-Dâbbe (الدابَّةُ) ise her canlı hayvanın ismidir. Bazıları kuşları bu ifadenin kapsamından çıkarmışlarsa da Alkame'nin şu sözüyle onlara reddiye verilmiştir:
٧٩٥ - كأنَّهم صابَتْ عليهم سَحابةٌ ... صواعِقُها لطيرِهِنَّ دَبيبُ
795 - «كأنَّهم صابَتْ عليهم سَحابةٌ ... صواعِقُها لطيرِهِنَّ دَبيبُ» "Sanki onların üzerine bir bulut yağmış da, yıldırımları o bulutların kuşları için debîb [yürüyen/sürünen bir canlı] gibi olmuştur."
وبقول الأعشى:
Ve A'şâ'nın şu sözüyle de [reddedilmiştir]:
٧٩٦ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... دبيبَ قَطا البَطْحَاءِ في كلِّ مَنْهَلِ
796 - «. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... دبيبَ قَطا البَطْحَاءِ في كلِّ مَنْهَلِ» "...ova bağırtlağının her bir su başında debîbi (yürümesi) gibi."
وبقوله: {والله خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ} [النور: ٤٥] ، ثم فَصَّل بمَنْ يمشي على رِجْلين وهو الإِنسانُ والطير.
Yine Yüce Allah'ın: {والله خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ} [en-Nûr: 45] “Allah her canlıyı... yarattı” kavliyle de [reddedilmiştir]; sonra Allah, iki ayağı üzerinde yürüyenleri detaylandırmıştır ki o da insan ve kuştur.
قوله: {وَتَصْرِيفِ الرياح} » تصريف «مصدر صَرَّف وهو الردُّ والتقليبُ، ويجوز أن يكونَ مضافاً للفاعل، والمفعولُ محذوفٌ تقديرُه: وتصريفِ الرياحِ السحابَ، فإنها تسوقُ السحابَ، وأن يكونَ مضافاً للمفعولِ، والفاعلُ محذوفٌ أي: وتصريفِ اللهِ الريحَ. والرياحُ: جمعُ ريح جمعَ تكسير، وياءُ الريحِ والرياحِ عن واوٍ؛ والأصلُ: رِوْح، لأنه من راح يروح، وإنما قُلِبَتْ في» ريح «لسكونها وانكسار ما قبلها، وفي» رياح «لأنها عينٌ في جمعٍ بعد كسرةٍ وبعدَها ألفٌ وهي ساكنةٌ في المفردِ، وهو إبدالٌ مطردٌ، ولذلك لمّا زال موجبُ قَلْبِها رَجَعَتْ إلى أصلِها فقالوا: أَرْواح قال:
Yüce Allah'ın: {وَتَصْرِيفِ الرياح} “...rüzgârların sevk edilmesinde...” kavlindeki «tasrîf» (تصريف) kelimesi, 'sarrafe' (صَرَّف) fiilinin masdarı olup çevirmek ve evirip çevirmektir. Failine muzaf olması caizdir, bu durumda mef'ûl mahzuftur ve takdiri: 'وتصريفِ الرياحِ السحابَ' (rüzgârların bulutları sevk etmesi) şeklindedir; zira rüzgârlar bulutları sürükler. Mef'ûlüne muzaf olması da caizdir, bu durumda fail mahzuftur; yani: 'وتصريفِ اللهِ الريحَ' (Allah'ın rüzgârı sevk etmesi) demektir. er-Riyâh (الرياح) kelimesi ise 'rîh' (ريح) kelimesinin kuralsız çoğuludur (cem-i teksîr). 'Rîh' ve 'riyâh' kelimelerindeki 'yâ' harfi 'vav'dan dönüşmüştür; aslı ise 'rivh' (رِوْح) şeklindedir, çünkü 'râha yerûhu' (راح يروح) kökünden gelir. 'Rîh' kelimesinde sâkin olup makabli kesreli olduğu için yâ harfine dönüşmüştür; 'riyâh' kelimesinde ise çoğulda kesreden sonra gelen ve ardından elif bulunan bir aynü'l-fiil olduğu ve tekilinde de sâkin bulunduğu için [yâ'ya dönüşmüştür]. Bu, kurallı bir harf değişimidir (ibdâl-i muttarid). Bu sebeple harf değişimini gerektiren illet ortadan kalkınca kelime aslına dönmüş ve 'ervâh' (أَرْواح) demişlerdir. Şair şöyle demiştir:
٧٩٧ - أَرَبَّتْ بها الأرواحُ كلَّ عَشِيَّةٍ ... فلم يَبْقَ إلاَّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدِ
797 - «أَرَبَّتْ بها الأرواحُ كلَّ عَشِيَّةٍ ... فلم يَبْقَ إلاَّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدِ» "Her akşam rüzgârlar (ervâh) oraya uğrayıp durdu da geriye düzenli çadır kalıntılarından başka bir şey kalmadı."
ومثلُه:
Bunun benzeri şudur:
٧٩٨ - لَبَيْتٌ تَخْفُقُ الأرواحُ فيه ... أَحَبُّ إليَّ من قصرٍ مُنيفِ
798 - «لَبَيْتٌ تَخْفُقُ الأرواحُ فيه ... أَحَبُّ إليَّ من قصرٍ مُنيفِ» "İçinde rüzgârların (ervâh) estiği bir [kıl] çadır, bana yüksek bir köşkten daha sevimlidir."
وقَدْ لَحَنَ عمارةُ بن عقيل بن بلال فقال» الأرياح «في شعرِه، فقال له أبو حاتم:» إن الأرياح لا تجوزُ «فقال له عمارة: ألا تسمع قولهم: رياح. فقال أبو حاتم: هذا خلافُ ذلك، فقال: صَدَقْتَ ورَجَعَ. قال الشيخ:» وفي محفوظي قديماً أنَّ «الأرياح» جاء في شِعْر بعضِ فصحاءِ العرب المستشهدِ
Umâre b. Ukîl b. Bilâl bir şiirinde 'el-Eryâh' (الأرياح) diyerek dil hatası (lahn) yapmış, bunun üzerine Ebû Hâtim ona: «'el-Eryâh' caiz değildir» demiştir. Umâre de ona: «Onların 'riyâh' (رياح) dediklerini işitmiyor musun?» demiş, Ebû Hâtim ise: «Bu onun aksi bir durumdur» cevabını vermiştir. Bunun üzerine Umâre: «Doğru söyledin» diyerek [hatasından] dönmüştür. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Eski hafızamda kaldığına göre 'el-Eryâh' kelimesi, sözleri delil getirilen bazı fasih Arapların şiirlerinde de yer almıştır;
بكلامِهم كأنهم بَنَوْه على المفردِ وإن كانت علةُ القلبِ مفقودةً في الجمع، كما قالوا: عيد وأعياد، والأصلُ: أَعْواد لأنه من عاد يَعُود، لكنه لمَّا تُرِك البدلُ جُعِلَ كالحرفِ الأصليِّ «. قلت: ويؤيِّد ما قاله الشيخُ أن التزامهم الياء في الأرياح لأجلِ اللَّبسِ بينه وبي أَرْواح جمع رُوح، كما قالوا: التُزِمَت الياءُ في أعياد فرقاً بينه وبين أَعْواد جمع عُود الحطبِ، ولذلك قالوا في التصغير عُيَيْد دون عُوَيْد، وعَلَّلوه باللَّبْسِ المذكورِ.
çoğulda kalb illeti bulunmasa bile kelimeyi tekiline bina etmişler gibidir; tıpkı 'îd' (عيد) ve 'a'yâd' (أعياد) demeleri gibi. Oysa aslı 'a'vâd'dır (أَعْواد), zira 'âde ye'ûdu' (عاد يَعُود) fiilinden gelir; fakat ibdâl bırakılınca asli harf gibi kabul edilmiştir.» Ben de derim ki: Şeyh'in bu sözünü teyit eden husus, onların 'el-eryâh' kelimesinde yâ harfine bağlı kalmalarının, 'rûh' kelimesinin çoğulu olan 'ervâh' ile karışmaması (iltibas olmaması) içindir; nitekim odun parçası olan 'ûd'un çoğulu 'a'vâd' ile karışmaması için 'a'yâd' kelimesinde de yâ harfine bağlı kalındığını söylemişlerdir. Bundan dolayı ism-i tasgîrinde 'uveyd' (عُوَيْد) değil 'uyeyd' (عُيَيْد) demişler ve bunu zikredilen karışıklık (iltibas) ile illetlendirmişlerdir.
قال ابنُ عطية: «وجاءَتْ في القرآنِ مجموعةً مع الرحمةِ مفردة مع العذابِ إلا في قولِه: {وَجَرَيْنَ بِهِم بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ} [يونس: ٢٢] وهذا أَغْلَبُ وقوعِها في الكلامِ، وفي الحديث:» الله اجعلها رياحاً ولا تَجْعَلْها ريحاً «لأنَّ ريحَ العذابِ شديدةٌ ملتئمةٌ الأجزاءِ كأنّها جسمٌ واحدٌ، وريحُ الرحمةِ ليِّنةٌ متقطعةٌ، وإنما أُفرِدَتْ مع الفُلْك - يعني في يونس - لأنها لإِجراء السفن وهي واحدةٌ متصلةٌ؛ ثم وُصِفَتْ بالطيِّبة فزالَ الاشتراكُ بينها وبين ريح العذاب» . انتهى وهذا الذي قالَه يَرُدُّه اختلافُ القراءِ في أحدَ عشر موضعاً يأتي تفصيلُها. وإنما الذي يقال: إنَّ الجمعَ لم يأتِ مع العذابِ أصلاً؛ وأمَّا المفردُ فجاءَ فيهما، ولذلك اختصَّها ﵇ في دعائِه بصيغةِ الجمعِ.
İbn Atiyye şöyle demiştir: «[Rüzgâr kelimesi] Kur'an'da rahmetle birlikte çoğul, azapla birlikte ise tekil olarak gelmiştir; ancak: {وَجَرَيْنَ بِهِم بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ} [Yûnus: 22] “...ve onları hoş bir rüzgârla alıp götürdükleri zaman...” kavli müstesnadır ve kelamda çoğunlukla bu şekilde vuku bulur. Hadiste de: «Allahümme'c'alhâ riyâhan velâ tec'alhâ rîhan» (Allah'ım, onu [rahmet] rüzgârları kıl, [azap] rüzgârı kılma) buyrulmuştur; zira azap rüzgârı şiddetlidir, sanki tek bir cisimmiş gibi parçaları birbirine kenetlenmiştir; rahmet rüzgârı ise yumuşaktır ve kesik kesiktir. Gemilerle birlikte -yani Yûnus suresinde- tekil getirilmesi ise gemileri yürütmek için olması ve tek bir sürekli [rüzgâr] olmasındandır; sonra 'hoş/tatlı' (tayyibe) şeklinde vasıflanmış, böylece azap rüzgârı ile arasındaki benzerlik ortadan kalkmıştır.» [İbn Atiyye'nin sözü] bitti. Onun bu söylediğini, kıraat imamlarının on bir yerdeki ihtilafı reddetmektedir ki bunların detayı gelecektir. Doğrusu şöyle denilmelidir: Çoğul lafız azap ile hiçbir şekilde gelmemiştir; tekil lafız ise her ikisinde de (rahmet ve azapta) gelmiştir. Bu sebeple aleyhisselâm duasında özellikle çoğul sîgasını tahsis etmiştir.
وقرأ هنا «الريح» بالإِفراد حمزةُ والكسائي، والباقون بالجمع،
Burada Hamza ve Kisâî «الريح» şeklinde tekil olarak, diğerleri ise çoğul olarak okumuştur.