فالجمعُ لاختلافِ أنواعِها: جَنوباً ودَبوراً وصَبا وغيرَ ذلك، وإفرادُها على إرادة الجنس.
Çoğul okunması; cenûb, debûr, sabâ ve benzeri türlerinin farklılığından dolayıdır. Tekil okunması ise cins kastedildiği içindir.
والسحابُ: اسمُ جنسٍ واحدَتُه سَحابةٌ، سُمِّي بذلك لانسحابِه، كما قيل له: حَبِيٌّ لأنه يَحْبُو، ذكر ذلك أبو علي، وباعتبار كونِه اسمَ جنس وَصَفَه بوصفِ الواحدِ المذكَّر في قوله: «المُسَخَّر» كقوله: {أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ} [القمر: ٢٠] ولمّا اعتبر معناه تارةً أخرى وَصَفَه بما يوصَفُ به الجمعُ في قوله: {سَحَاباً ثِقَالاً} [الأعراف: ٥٧] ، ويجوز أن يوصفَ بما تُوصفُ به المؤنثةُ الواحدةُ كقولِه: {أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} / [الحاقة: ٧] وهكذا كلُّ اسم جنس فيه لغتان: التذكيرُ باعتبارِ اللفظِ والتأنيثُ باعتبارِ المعنى.
es-Sehâb (السحاب) cins ismidir, tekili 'sehâbe'dir (سَحابة). Çekilip sürüklendiği (insihâb) için bu şekilde isimlendirilmiştir; nitekim emekleyip yürüdüğü (yahbû) için ona 'habiyy' (حَبِيٌّ) de denilmiştir; bunu Ebû Ali zikretmiştir. Cins ismi olması bakımından Yüce Allah: «المُسَخَّر» “...boyun eğdirilmiş...” kavlinde onu tekil müzekker sıfatıyla nitelemiştir; tıpkı: {أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ} [el-Kamer: 20] “...kökünden sökülmüş hurma kütükleri...” kavlinde olduğu gibi. Başka bir yerde ise manası dikkate alındığında: {سَحَاباً ثِقَالاً} [el-A'râf: 57] “...ağır bulutları...” kavlinde çoğulun nitelendiği şekilde nitelenmiştir. Tekil müennesin nitelendiği şekilde nitelenmesi de caizdir; tıpkı: {أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} [el-Hâkka: 7] “...içi boşalmış hurma kütükleri...” kavlinde olduğu gibi. Lafız itibarıyla müzekkerlik, mana itibarıyla müenneslik olmak üzere iki kullanım biçimi bulunan her cins ismi böyledir.
والتسخيرُ: التذليلُ وجَعْلُ الشيءِ داخلاً تحت الطَّوْعِ. وقال الراغب: «هو القَهْرُ على الفعلِ وهو أبلغُ من الإِكراه» .
Teshîr (التسخير): Boyun eğdirmek ve bir şeyi itaat altına sokmaktır. Râgıb şöyle demiştir: «Bir fiile zorla boyun eğdirmektir ve ikrahtan (zorlamadan) daha beliğdir.»
قوله: {بَيْنَ السمآء} في «بين» قولان، أحدهما: أنه منصوبٌ بقوله: «المُسخَّرِ» ؛ فيكونُ ظرفاً للتسخير. والثاني: أن يكونَ حالاً من الضمير المستتِر اسمِ المفعول، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، أي: كائناً بين السماء و «لآياتٍ» اسمُ إنَّ والجارُ خبرٌ مقدمٌ، ودَخَلَتِ اللامُ على الاسمِ لتأخُّرِه عن الخبر، ولو كان موضعَه لما جازَ ذلك فيه.
Yüce Allah'ın: {بَيْنَ السمآء} “...gökle... arasında...” kavlindeki «beyne» (بين) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: «el-Musahhar» (المُسخَّرِ) kelimesiyle mansub olmasıdır; bu takdirde teshîr fiilinin zarfı olur. İkincisi: İsm-i mef'ûldeki müstetir zamirden hâl olmasıdır ki bu takdirde mahzufa taalluk eder; yani: 'كائناً بين السماء' (gök ile yer arasında bulunarak) demektir. «لآياتٍ» ifadesi 'inne'nin ismi, baştaki car-mecrûr ise öne geçmiş haberidir (haber-i mukaddem). Haberin ardından geciktiği için 'lâm' [ibtidâiye] ismin başına dahil olmuştur; eğer kendi yerinde [önde] olsaydı onda buna cevaz verilmezdi.
وقوله: {لِّقَوْمٍ} في محلِّ نصبٍ لأنَّه صفةٌ لآيات، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ وقولُه «يَعْقِلون» الجملةُ في محلذ شجرٍ لأنها صفةٌ لقومٍ.
Yüce Allah'ın: {لِّقَوْمٍ} “...bir topluluk için...” kavli, 'âyât' kelimesinin sıfatı olduğu için nasb mahallindedir ve mahzufa taalluk eder. «يَعْقِلون» “...akleden...” kavli ise 'kavm' kelimesinin sıfatı olduğu için cer mahallinde bir cümledir.
قوله تعالى: {مَن يَتَّخِذُ} : «مَنْ» في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ وخبرُه الجارُّ قبلَه، ويجوزُ فيها وجهان، أحدُهما: أن تكون موصولةً. الثاني: أن تكونَ موصوفةً، فعلى الأولِ لا محلَّ للجملةِ بعدها، وعلى الثاني محلُّها الرفعُ، أي: فريقٌ أو شخصٌ متَّخِذٌ؛ وأَفْرَدَ الضميرَ في «يتَّخذ» حَمْلاً على لفظِ «مَنْ» .
Yüce Allah'ın: {مَن يَتَّخِذُ} “...edinen kimseler...” kavlinde: «mâ» (مَنْ) kelimesi mübteda (özne) olarak ref mahallindedir, haberi ise kendisinden önceki car-mecrûrdur. Onda iki vecih caizdir: Birincisi: Mevsûl olmasıdır. İkincisi: Mevsûf olmasıdır; birinciye göre kendisinden sonraki cümlenin iraptan mahalli yoktur, ikinciye göre ise ref mahallindedir; yani: 'فريقٌ أو شخصٌ متَّخِذٌ' (edinen bir grup veya kişi) demektir. «Yettehizu» fiilindeki zamirin tekil kılınması ise «men» kelimesinin lafzına hamledilmesindendir.
قوله: {مِن دُونِ الله} متعلِّقٌ بيتَّخذ. والمرادُ بدون هنا: غَيْر، وأصلُها أن تكونَ ظرفَ مكانٍ نادرةَ التصرُّف؛ وإنما أَفْهَمَتْ معنى «غير» مجازاً؛ وذلك أنك إذا قلت: «اتخذتُ من دونِك صديقاً» أصلُه: اتَّخَذْتُ من جهةٍ ومكانٍ دونَ جهتِك ومكانِك صديقاً، فهو ظرفٌ مجازيٌّ. وإذا كان المكانُ المتَّخَذُ منه الصديقُ مكانَك وجهتُك منحطةً عنه ودونه لزم أن يكونَ غيراً لأنه ليس إياه، ثم حُذِفَ المضافُ وأقيم المضافُ إليه مقامه مع كونه غيراً فصارت دلالته على الغيريَّة بهذا الطريق لا بطريقِ الوَضْع لغةً، وقد تقدَّم تقريرُ شيءٍ من هذا أول السورةِ. و «يتَّخِذُ» يَفْتَعِلُ من الأخْذِ، وهي متعدِّيَةٌ إلى واحد وهو: أَنْداداً «. وقد تقدَّم الكلامُ على» أنداداً أيضاً واشتقاقه.
Yüce Allah'ın: {مِن دُونِ الله} “...Allah'tan başka...” kavli 'yettehizu' fiiline mütealliktir. Burada 'dûn' kelimesinden murad 'gayr' (başka) demektir. Kelimenin aslı, tasarrufu nâdir bir mekân zarfı olmasıdır; ancak mecazen 'gayr' anlamını ifade etmiştir. Nitekim sen: «اتخذتُ من دونِك صديقاً» (Senin dışında bir dost edindim) dediğinde bunun aslı: 'اتَّخَذْتُ من جهةٍ ومكانٍ دونَ جهتِك ومكانِك صديقاً' (Senin yönünden ve yerinden aşağı/başka bir yönden ve mekândan bir dost edindim) demektir, dolayısıyla mecazi bir zarftır. Dost edinilen yer, senin yerinden ve cihetinden aşağıda ve ötede olunca onun başkası (gayr) olması gerekmiştir, zira o bizzat kendisi değildir; sonra muzaf hazfedilmiş ve gayr olmasına rağmen muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir; böylece lügatte vaz' yoluyla değil bu yolla 'gayriyet'e delaleti gerçekleşmiştir. Bu konunun açıklaması surenin başında geçmişti. «Yettehizu» kelimesi ise 'ahz' kökünden ifti'âl babındadır ve tek bir mef'ûle geçişlidir ki o da: «أَنْداداً» “...ortaklar...” kelimesidir. «Endâd» kelimesi ve iştikâkı hakkındaki açıklama da daha önce geçmişti.
قوله: {يُحِبُّونَهُمْ} في هذه الجملةِ ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أن تكونَ في محلِّ رفعٍ صفةً ل «مَنْ» في أحدِ وجهَيْها، والضميرُ المرفوعُ يعودُ عليها باعتبارِ المعنى بعد اعتبارِ اللفظِ في «يتَّخِذُ» . والثاني: أن تكونَ في محلِّ نصبٍ صفةً لأنداداً، والضميرُ المنصوبُ يعودُ عليهم، والمرادُ بهم الأصنامُ، وإنما جمعَ العقلاءَ لمعاملتهم لهم معاملةَ العقلاءِ، أو يكونُ المرادُ بهم مَنْ عُبِد من دونِ الله عقلاءَ وغيرهم، ثم غَلَّبَ العقلاءَ على غيرِهم. الثالث: أن تكونَ في محلِّ نصبٍ على الحالِ من الضميرِ في «يَتَّخِذ» ، والضميرُ المرفوعُ عائدٌ على ما عاد عليه الضميرُ في «يتَّخِذُ» ، وجُمِعَ حَمْلاً على المعنى كما تقدَّم.
Yüce Allah'ın: {يُحِبُّونَهُمْ} “...onları severler...” kavlindeki bu cümlede üç vecih vardır: Birincisi: İki vechinden birine göre «mâ» (مَنْ) kelimesinin sıfatı olarak ref mahallinde olmasıdır; merfû zamir, «yettehizu» fiilindeki lafız dikkate alındıktan sonra mana dikkate alınarak ona döner. İkincisi: «Endâd» kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallinde olmasıdır; mansub zamir onlara döner ve bunlardan murat putlardır; akıllılara ait çoğul getirilmesi ise putlara akıllılar gibi muamele ettikleri içindir veya murat Allah'tan başka tapınılan akıllı ve akılsız tüm varlıklar olup sonra akıllılar diğerlerine tağlîb edilmiştir. Üçüncüsü: «Yettehizu» fiilindeki zamirden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; merfû zamir «yettehizu» fiilindeki zamirin döndüğü yere döner ve daha önce geçtiği üzere mana dikkate alınarak çoğul yapılmıştır.
قوله: {كَحُبِّ الله} الكافُ في محلِّ نصبٍ: إمَّا نعتاً لمصدرٍ محذوفٍ أي: يُحِبُّونهم حباً كحُبِّ اللَّهِ، وإمَّا على الحالِ من المصدرِ المعرَّفِ كما تقدَّمَ تقريرُه غيرَ مرةٍ. والحُبُّ: إرادةُ ما تراه وتظنه خيراً، وأصلهُ من حَبَبْتُ فلاناً: أصبْتُ حبة قلبِه نحو: كَبِدْتُه. وأَحْبَبْتُه: جَعَلْتُ قلبي مُعَرَّضاً بأن يحبَّه، لكن أكثر الاستعمالِ أن يُقال: أَحْبَبْتُه فهو محبوب، ومُحَبّ قليلٌ كقوله:
Yüce Allah'ın: {كَحُبِّ الله} “...Allah'ı sever gibi...” kavlindeki kâf harfi nasb mahallindedir: Ya mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani: 'يُحِبُّونهم حباً كحُبِّ اللَّهِ' (Onları Allah'ı sever gibi bir sevgiyle severler) demektir; ya da defalarca açıklandığı üzere muarref masdardan hâldir. Hubb (الحُبُّ): Hayır olarak gördüğün ve zannettiğin şeyi irade etmektir. Aslı 'habebtu fulânen' (حَبَبْتُ فلاناً) yani kalbinin tanesine (habbesine) isabet ettim ifadesinden gelir; tıpkı 'kebedtuhu' (كَبِدْتُه - ciğerine isabet ettim) denmesi gibi. 'Ahbebtuhu' (أَحْبَبْتُه) ise kalbimi onu sevmeye maruz bıraktım demektir; fakat yaygın kullanım 'ahbebtuhu fe hüve mahbûb' (أَحْبَبْتُه فهو محبوب) denilmesidir, 'muhabb' (مُحَبّ) kullanımı ise azdır; nitekim şair şöyle demiştir:
٧٩٩ - ولقد نَزَلْتِ فلا تظنِّي غيرَه ... مني بمنزلةِ المُحَبِّ المُكْرَمِ
799 - «ولقد نَزَلْتِ فلا تظنِّي غيرَه ... مني بمنزلةِ المُحَبِّ المُكْرَمِ» "Andolsun ki sen -bunun aksini zannetme- benim nezdimde sevilen (muhabb) ve ikram edilen bir mertebeye indin."
والحُبُّ في الأصلِ مصدرُ حَبَّه، وكان قياسُه فتحَ الحاءِ، ومضارِعُه يَحُبُّ بالضم وهو قياسُ فِعْل المضعَّف وشَذَّ كسرُه، ومحبوب أكثر من مُحَبّ، ومُحِبّ أكثر من حابّ، وقد جُمِع الحبُّ لاختلافِ أنواعِه، وقال:
Hubb kelimesi aslen 'habbe' (حَبَّ) fiilinin masdarıdır ve kural gereği hâ harfinin fethasıyla gelmesi gerekirdi; muzarisi ise zamme ile 'yahubbu' (يَحُبُّ) şeklindedir ki muzaaf fiilin kuralı da budur, kesre ile gelmesi ise şâzzdır. 'Mahbûb' (محبوب) kelimesi 'muhabb' (مُحَبّ) kelimesinden daha yaygındır; 'muhibb' (مُحِبّ) kelimesi de 'hâbb' (حابّ) kelimesinden daha yaygındır. Çeşitlerinin farklılığı sebebiyle hubb kelimesi çoğul da yapılmıştır; nitekim şair şöyle demiştir:
٨٠٠ - ثلاثَةُ أحبابٍ فَحُبُّ علاقةٍ ... وحُبُّ تِمِلاَّقٍ وحُبُّ هو القتلُ
800 - «ثلاثَةُ أحبابٍ فَحُبُّ علاقةٍ ... وحُبُّ تِمِلاَّقٍ وحُبُّ هو القتلُ» "Sevgiler üçtür: Gönül bağı sevgisi, yaranma/dalkavukluk sevgisi ve ölümcül olan sevgi."
والحُبُّ مصدرٌ مضافٌ لمنصوبه والفاعلُ محذوفٌ تقديرُه: كحبِّهم الله أو كحبِّ المؤمنين الله، بمعنى أنهم سَوَّوا بين الحُبَّين: حبِّ الأندادِ وحُبِّ اللهِ.
el-Hubb (الحُبُّ) mansubuna (mef'ûlüne) muzaf olmuş bir masdardır, faili ise mahzuftur; takdiri: 'كحبِّهم الله' (onların Allah'ı sevmesi gibi) veya 'كحبِّ المؤمنين الله' (müminlerin Allah'ı sevmesi gibi) şeklindedir; yani onlar iki sevgiyi -ortakların sevgisi ile Allah sevgisini- birbirine eşit kılmışlardır.
وقال ابن عطية: «حُبّ» مصدرٌ مضافٌ للمفعول في اللفظ، وهو في التقدير مضافٌ للفاعلِ المضمرِ تقديرُه: كحبِّكم اللَّهَ أو كَحبِّهم اللَّهَ حَسْبَ ما قَدَّر كلَّ وجهٍ منها فرقةٌ «. انتهى، وقوله» للفاعل المضمر «يريد أنَّ ذلك الفاعلَ مِنْ جنسِ الضمائر وهو:» كُمْ «أو» هِمْ «، أو يكونُ يُسَمِّى الحَذْف
İbn Atiyye şöyle demiştir: «'Hubb' masdarı lafızda mef'ûle muzaftır, takdirde ise muzmer faile muzaftır; her grubun takdir ettiği veche göre takdiri: 'كحبِّكم اللَّهَ' (sizin Allah'ı sevmeniz gibi) veya 'كَحبِّهم اللَّهَ' (onların Allah'ı sevmesi gibi) şeklindedir.» [İbn Atiyye'nin sözü] bitti. Onun «muzmer faile» sözüyle kastettiği, o failin zamir cinsinden olduğudur ki o da «kum» (كُمْ) veya «him» (هِمْ) zamiridir; yahut o, hazfi
أضماراً وهو اصطلاحٌ شائعٌ، ولا يريد أن الفاعلَ مضمرٌ في المصدرِ كما يُضْمَرُ في الأفعالِ لأنَّ هذا قولٌ ضعيفٌ لبعضِهم، مردودٌ بأنَّ المصدرَ اسمُ جنسٍ؛ واسمُ الجنسِ لا يُضْمَرُ فيه لجمودِه.
idmâr (zamirleştirme/gizleme) diye isimlendirmektedir ki bu yaygın bir terimdir; yoksa fiillerde zamir gizlendiği gibi masdarda failin gizlendiğini kastetmemektedir. Çünkü bu, bazılarının zayıf bir görüşü olup masdarın cins ismi olması ve cins isminin de donukluğu (cümûdu) sebebiyle içinde zamir barındıramayacağı gerekçesiyle reddedilmiştir.
وقال الزمخشري:» كحُبِّ اللهِ: كتعظيمِ اللهِ، والخُضوعُ له، أي: كما يُحَبُّ اللهُ، على أنَّه مصدرٌ مبنيٌّ من المفعولِ، وإنما استُغْنِيَ عن ذِكْرِ مَنْ يُحِبُّه لأنه غيرُ ملتبسٍ «. انتهى. أمّا جَعْلُه المصدرَ من المبني للمفعول فهو أحدُ الأقوالِ الثلاثةِ: أعني الجوازَ مطلقاً. والثاني: المنعُ مطلقاً وهو الصحيحُ. والثالث: التفصيلُ بين الأفعالِ التي لم تُسْتَعْمَلْ إلا مبنيةً للمفعولِ فيجوزُ نحو: عَجِبْتُ من جنونِ زيدٍ بالعلمِ، ومنه الآيةُ الكريمةُ فإنَّ الغالِبَ في» حُبّ «أن يُبْنى للمفعولِ، وبَيْنَ غيرها فلا يجوزُ، واستدلَّ مَنْ أجازه مطلقاً بقول عائشة:» نهى رسول الله ﷺ عن قَتْلِ الأبتر وذو الطُّفْيَتَيْن «برفعِ» ذو «عطفاً على محلّ» الأبتر «لأنه مفعولٌ لم يُسَمَّ فاعلُه تقديراً أي: أن يُقْتَلَ الأبترُ. ولتقريرِ هذه الأقوالِ موضعٌ غيرُ هذا.
Zemahşerî şöyle demiştir: «'Allah sevgisi gibi' ifadesi; Allah'ı tazim etmek ve O'na boyun eğmek gibi, yani: Allah'ın sevilmesi gibi demektir; bu da onun mef'ûlden bina edilmiş (meçhul) bir masdar olması esasına dayanır. O'nu seven kimsenin zikrinden ise kapalılık bulunmadığı için müstağni kalınmıştır.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Masdarı mef'ûlden bina edilmiş (meçhul) kılmaya gelince, bu üç görüşten biridir: Birincisi, bunun mutlak olarak caiz oluşudur. İkincisi, mutlak olarak men edilmesidir ki sahih olan budur. Üçüncüsü ise sadece meçhul olarak kullanılan fiiller ile diğerleri arasında ayrım yapılmasıdır; nitekim 'عَجِبْتُ من جنونِ زيدٍ بالعلمِ' (Zeyd'in ilme mecnun olmasına şaştım) ifadesinde caizdir; bu ayet-i kerime de bu kabildendir, zira 'hubb' fiilinde galip olan meçhul kılınmasıdır; diğer fiillerde ise caiz değildir. Buna mutlak olarak cevaz verenler, Âişe'nin: «Resûlullah ﷺ ebteri ve zü't-tufyeteyni öldürmeyi yasakladı» sözünde 'zü' (ذو) kelimesinin ref ile gelmesini 'el-ebter'in irap mahalline matuf olmasına delil getirmişlerdir; çünkü o takdirde faili zikredilmemiş mef'ûldür (nâib-i faildir), yani: 'ebterin öldürülmesini' takdirindedir. Bu görüşlerin detaylı açıklama yeri burası değildir.
وقد رَدَّ الزجاجُ تقديرَ مَنْ قَدَّر فاعل المصدرِ المؤمنين أو ضميرَهم، وقال:» ليس بشيء «، والدليلُ على نقضه قولُه بعدُ: {والذين آمَنُواْ أَشَدُّ حُبّاً للَّهِ} ، ورجَّحَ أن يكونَ فاعلُ المصدرِ ضميرَ المتَّخِذين، أي: يُحِبُّون الاصنامَ كما يُحِبُّون الله، لأنهم أَشْرَكوها مع الله تعالى فَسَوَّوا بين الله وبين أوثانِهم في المحبَّةِ» . وهذا الذي قاله الزجّاجُ من الدليلِ واضحٌ؛ لأنَّ التسوية بين مَحَبَّةِ
Zeccâc, masdarın failini müminler veya onların zamiri olarak takdir edenlerin görüşünü reddederek: «Bu bir şey değildir» demiş ve bu takdiri çürüten delil olarak da bundan sonraki: {والذين آمَنُواْ أَشَدُّ حُبّاً للَّهِ} kavlini göstermiştir. Zeccâc, masdarın failinin [ortaklar] edinenlerin zamiri olmasını tercih etmiştir; yani: «Allah'ı sevdikleri gibi putları da severler; çünkü putları Yüce Allah'a ortak koşmuş ve sevgi hususunda Allah ile putlarını birbirine eşit kılmışlardır.» Zeccâc'ın delil olarak getirdiği bu husus gayet açıktır; zira kâfirlerin putlarına olan sevgisi ile
الكفار لأوثانهم وبين محبةِ المؤمنين لله ينافي قوله: {والذين آمَنُواْ أَشَدُّ حُبّاً للَّهِ} فإنَّ فيه نفيَ المساواةِ.
müminlerin Allah'a olan sevgisini eşit kılmak, Yüce Allah'ın: {والذين آمَنُواْ أَشَدُّ حُبّاً للَّهِ} “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise daha güçlüdür” kavliyle çelişir; çünkü bu ayette eşitliğin nefyedilmesi vardır.
وقرأ أبو رجاء: «يَحُبُّونهم» من «حَبَّ» ثلاثياً، و «أَحَبَّ» أكثرُ، وفي المثل: «مَنْ حَبَّ طَبَّ» .
Ebû Recâ, üç harfli 'habbe' (حَبَّ) fiilinden 'yahubbûnehum' (يَحُبُّونهم) şeklinde okumuştur; 'ahabbe' (أَحَبَّ) kullanımı ise daha yaygındır. Meselde de: «Men habbe tabbe» (Seven çare arar/maharetli olur) denmiştir.
قولُه: {أَشَدُّ حُبّاً للَّهِ} المفضلُ عليه محذوفٌ، وهم المتخذون الأنداد، أي: أشدُّ حباً لله من المتخذين الأنداد لأوثانِهم، وقال أبو البقاء: «ما يتعلَّقُ به» أشدّ «محذوفٌ تقديرُه:» أشدُّ حباً لله مِنْ حُبِّ هؤلاء للأندادِ «والمعنى: أنَّ المؤمنين يُحِبُّون الله أكثرَ مِنْ محبَّةِ هؤلاء أوثَانَهم. ويُحْتَملُ أن يكونَ المعنى أنَّ المؤمنين يُحِبُّون الله تعالى أكثر مِمَّا يُحِبُّه هؤلاء المتَّخِذون؛ لأنهم لم يَشْرَكوا معه غيره.
Yüce Allah'ın: {أَشَدُّ حُبّاً للَّهِ} “...Allah'a olan sevgisi ise daha güçlüdür” kavlinde, kendisiyle üstünlük kıyaslaması yapılan (mufaddalun aleyh) mahzuftur; onlar da ortaklar edinen kimselerdir; yani: Ortaklar edinenlerin putlarına olan sevgisinden daha şiddetlidir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Eşedd' kelimesinin taalluk ettiği ifade mahzuftur; takdiri: 'أشدُّ حباً لله مِنْ حُبِّ هؤلاء للأندادِ' (Bunların ortaklara olan sevgisinden daha şiddetli bir sevgiyle Allah'ı severler) şeklindedir.» Mana şudur: Müminler Allah'ı, bu putperestlerin putlarını sevmesinden daha çok severler. Mananın şöyle olması da muhtemeldir: Müminler Yüce Allah'ı, bu ortak edinenlerin O'nu sevdiğinden daha çok severler; çünkü müminler O'na hiçbir şeyi ortak koşmamışlardır.
وأتى بأشدَّ متوصِّلاً بها إلى أَفْعَل التفضيل من مادة الحب لأن «حُبَّ» مبنيٌّ للمفعولِ والمبنيُّ للمفعولِ لا يُتَعَجَّبُ منه ولا يُبْنَى منه أفعل للتفضيل، فلذلك أتى بما يَجُوز ذلك فيه. فأمَّا قولُهم: «ما أحبَّه إلي» فشاذٌّ على خلافٍ في ذلك بين النحويين. و «حباً» تمييزٌ منقولٌ من المبتدأ تقديرُه: حُبُّهم للهِ أشَدُّ.
Hubb maddesinden ism-i tafdîl yapmak için 'eşedd' lafzı vasıta kılınarak getirilmiştir; zira 'hubbe' meçhul bir fiildir ve meçhul fiilden doğrudan taaccüb yapılamaz, ism-i tafdîl de türetilemez. Bu sebeple buna cevaz veren bir lafız getirilmiştir. Onların: «Mâ ahabbehu ileyye» (O bana ne kadar sevimlidir) sözü ise nahivciler arasındaki ihtilafla birlikte şâzzdır. «Hubben» (حباً) kelimesi ise mübtedadan dönüştürülmüş temyizdir; takdiri: 'حُبُّهم للهِ أشَدُّ' (Onların Allah'a olan sevgisi daha şiddetlidir) şeklindedir.
قوله: {وَلَوْ يَرَى الذين} جوابُ لو محذوفٌ، واختُلِفَ في تقديره، ولا يَظْهَرُ ذلك إلا بعد ذِكْرِ القراءت الواردة في ألفاظِ هذه الآيةِ الكريمة: قرأ ابنُ عامر ونافع: «ولو ترى» بتاءِ الخطابِ، و «أن القوة» و «أن الله بفتحِهما، وقرأ ابنُ عامر:» إذ يُرَوْن «بضم الياء، والباقون بفتحِهما. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والكوفيون:» ولو يرى «بياء الغيبة،» أنَّ القوة «و» أنَّ الله «
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ يَرَى الذين} “O zulmedenler bir görselerdi...” kavlinde 'lev' edatının cevabı mahzuftur ve takdirinde ihtilaf edilmiştir. Bu durum, ancak bu ayet-i kerimenin lafızlarında varit olan kıraatler zikredildikten sonra açıklığa kavuşur: İbn Âmir ve Nâfi', hitap tasıyla «ولو ترى» şeklinde, «أن القوة» ve «أن الله» ifadelerini de [hemzenin] fethasıyla okumuşlardır. İbn Âmir, yâ'nın zammesiyle «إذ يُرَوْن» şeklinde okumuş, diğerleri ise fetha ile okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kûfeliler; gaib yâ'sı ile «ولو يرى» şeklinde, «أنَّ القوة» ve «أنَّ الله» ifadelerini de
بفتحِهما، وقرأ الحسن وقتادة وشيبة ويعقوب وأبو جعفر:» ولو تَرَى «بالخطاب،» إن القوة «و» إن الله «بكسرهما، وقرأت طائفةٌ:» ولو يرى «بياء الغيبة،» إن القوة «و» إن الله «بكسرهما. إذا تقرَّر ذلك فقد اختلفوا في تقديرِ جواب لو، فمنهم مَنْ قَدَّره قبل قولِه:» أن القوة «ومنهم مَنْ قدَّره بعد قولِه:» وأنَّ الله شديدُ العذابِ «/ وهو قولُ أبي الحسن الأخفش والمبرد. أمَّا مَنْ قَدَّره قبل» أنَّ القوةَ «فيكونُ» أنَّ القوةَ «معمولاً لذلك الجوابِ. وتقديرُه على قراءةِ ترى - بالخطاب - وفتح أنَّ وأنَّ: لعلِمْتَ أيها السامعُ أنَّ القوةَ لله جميعاً، والمرادُ بهذا الخطابِ: إمّا النبيُّ ﵇ وإمّا كلُّ سامعٍ. وعلى قراءةِ الكسرِ في» إنّ «يكونُ التقديرُ: لقلت إنَّ القوةَ لله جميعاً، والخلافُ في المرادِ بالخطاب كما تقدَّم، أو يكونُ التقديرُ: لاستعظَمت حالَهم، وإنما كُسِرَتْ» إنَّ «لأنَّ فيها معنى التعليل نحو قولك: لو قَدِمْتَ على زيد لأحْسنَ إليك إنَّه مكرمٌ للضِّيفان، فقولك: أنه مكرِمٌ للضِّيفان» عِلَّةٌ لقولِك «أَحْسَنَ إليك» .
fetha ile okumuşlardır. Hasan, Katâde, Şeybe, Ya'kûb ve Ebû Ca'fer; hitap ile «ولو تَرَى» şeklinde, «إن القوة» ve «إن الله» ifadelerini de kesre ile okumuşlardır. Bir topluluk ise gaib yâ'sı ile «ولو يرى» şeklinde, «إن القوة» ve «إن الله» ifadelerini de kesre ile okumuştur. Bu sabit olunca, 'lev' edatının cevabının takdirinde ihtilaf etmişlerdir: Kimi onu «أن القوة» kavlinden önce takdir etmiş, kimi de «وأنَّ الله شديدُ العذابِ» kavlinden sonra takdir etmiştir ki bu, Ebü'l-Hasan el-Ahfeş ve el-Muberred'in görüşüdür. «أنَّ القوةَ» kavlinden önce takdir edenlere göre «أنَّ القوةَ» ifadesi o cevabın mamulü olur. 'Terâ' (ترى) şeklindeki hitap kıraatine ve 'enne' ile 'enne'nin fethasına göre takdiri şöyledir: 'Ey dinleyici! Bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bilirdin.' Bu hitaptan murat ya Peygamber aleyhisselâm ya da her bir dinleyicidir. «İnne»deki kesre kıraatine göre ise takdir: 'Kuvvetin bütünüyle Allah'a ait olduğunu söylerdin' şeklinde olur; hitaptan murat hakkındaki ihtilaf ise daha önce geçtiği gibidir. Yahut takdir: 'Onların durumunu pek vahim görürdün' şeklinde olur; «inne»nin kesreli okunması ise kendisinde ta'lîl (gerekçelendirme) manası bulunduğu içindir; tıpkı senin: 'Zeyd'e gelseydin sana ikram ederdi; çünkü o, misafirlere ikram edicidir' demen gibi. Nitekim 'çünkü o misafirlere ikram edicidir' sözün, 'sana ikram ederdi' sözünün illetidir.
وقال ابنُ عطية: «تقديرُه: ولو ترى الذين ظَلَموا في حال رؤيتهم العذابَ وفزعهم منه واستعظامِهم له لأقَرُّوا له لأقَرُّوا أنَّ القوةَ لله جميعاً» وناقشه الشيخ فقال: «كان ينبغي أن يقولَ: في وقتِ رؤيتهم العذابَ فيأتي بمرادف» إذ «وهو الوقتُ لا الحالُ، وأيضاً فتقديرُه لجوابِ» لو «غيرُ مُرَتَّبٍ على ما يلي» لو «، لأنَّ رؤية السامعِ أو النبي ﵇ الظالمينَ في وقتِ رؤيتهم لا يترتَُّبُ عليها إقرارُهم بأنّ القوة لله جميعاً، وهو نظيرُ قولِك:» يا زيدُ لو ترى عَمْراً في وقتِ ضَرْبِه لأقَرَّ أنَّ الله قادِرٌ عليه «فإقرارُه بقدرةِ الله ليست مترتبةً على رؤيةِ زيد»
İbn Atiyye şöyle demiştir: «Takdiri şudur: O zulmedenleri, azabı gördükleri, ondan dehşete kapıldıkları ve onu pek vahim gördükleri andaki hallerinde görseydin, kuvvetin bütünüyle Allah'a ait olduğunu ikrar ederlerdi.» Şeyh [Ebû Hayyân] onu eleştirerek şöyle demiştir: «'İz' (إذ) kelimesinin müradifi olan 'zamanı/vakti' lafzını getirmeli ve 'hali' değil 'azabı gördükleri vakitte' demeliydi. Ayrıca onun 'lev'in cevabı için yaptığı takdir, 'lev'den sonra gelen kısma terettüp etmemektedir (onun bir sonucu değildir); zira dinleyicinin veya Peygamber aleyhisselâm'ın, zalimleri onların azabı gördükleri vakitte görmesi üzerine onların kuvvetin bütünüyle Allah'a ait olduğunu ikrar etmeleri neticesi çıkmaz. Bu, senin: 'Ey Zeyd! Amr'ı dayak yediği vakitte görseydin, Allah'ın ona kadir olduğunu ikrar ederdi' sözün gibidir; zira onun Allah'ın kudretini ikrar etmesi, Zeyd'in görmesi üzerine terettüp eden bir netice değildir.»
انتهى.
[Şeyh'in sözü] bitti.
وتقديرُه على قراءةِ «يرى» بالغيبة: لعلموا أنَّ القوةَ، إنْ كان فاعل «يرى» «الذين ظلموا» ، وإن كان ضميراً يعودُ على السامعِ فيُقَدَّرُ: لَعَلِمَ أنَّ القوة.
Gaib sîgasıyla «yerâ» kıraatine göre takdir: Eğer 'yerâ' fiilinin faili 'zulmedenler' (ellezîne zalemû) ise 'kuvvetin Allah'a ait olduğunu bilirlerdi' şeklinde olur; şayet dinleyiciye dönen bir zamir ise bu durumda: 'Kuvvetin Allah'a ait olduğunu bilirdi' şeklinde takdir edilir.
وأمَّا مَنْ قَدَّره بعدَ قولِه: شديدُ العذاب فتقديرُه على قراءة «ترى» بالخطابِ: لاستعظَمْتَ ما حلَّ بهم، ويكونُ فتحُ «أنَّ» على أنه مفعولٌ من أجلِه، أي: لأنَّ القوةَ لله جميعاً، وكَسْرُها على معنى التعليلِ نحو: «أكرِمْ زيداً إنه عالم، وأَهِنْ عمراً إنَّه جاهلٌ» ، أو تكونُ جملةً معترضةً بين «لو» وجوابِها المحذوفِ. وتقديرُه على قراءةِ «ولو يرى» بالغيبة إن كان فاعلُ «يرى» ضميرَ السامعِ: لاستعظَمَ ذلك، وإنْ كان فاعلُه «الذين» كان التقديرُ: لاستعظَموا ما حَلَّ بهم، ويكونُ فتحُ «أنَّ» على أنها معمولةٌ ليرى، على أن يكونَ الفاعلُ «الذين ظلموا» ، والرؤيةُ هنا تحتِملُ أن تكونَ من رؤيةِ القلبِ فتسدَّ «أنَّ» مسدَّ مفعولهما، وأن تكونَ من رؤية البصرِ فتكونَ في موضعِ مفعولٍ واحدٍ.
Cevabı: 'Şedîdü'l-azâb' kavlinden sonra takdir edenlere gelince; hitap sîgasındaki «terâ» kıraatine göre takdir: 'Onların başına gelen şeyi pek vahim görürdün' şeklinde olur; «enne»nin fethası mef'ûlun leh olması esasına dayanır, yani: 'Kuvvet bütünüyle Allah'a ait olduğu için' demektir; kesreli okunması ise ta'lîl (gerekçelendirme) manasına dayanır; tıpkı: 'Zeyd'e ikram et, çünkü o âlimdir; Amr'ı aşağıla, çünkü o câhildir' ifadelerinde olduğu gibi; yahut 'lev' ile mahzuf cevabı arasına giren bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) olur. Gaib sîgasındaki «ve lev yerâ» kıraatine göre ise şayet 'yerâ' fiilinin faili dinleyicinin zamiri ise takdiri: 'Bunu pek dehşetli görürdü' şeklinde olur; faili 'ellezîne' (o kimseler) ise takdiri: 'Başlarına gelen şeyi pek dehşetli görürlerdi' şeklinde olur; «enne»nin fethalı olması ise -failin 'zulmedenler' olması şartıyla- 'yerâ' fiilinin mamulü olması sebebiyledir. Buradaki rü'yet (görme) fiilinin kalp ile görme (bilme) anlamında olması muhtemeldir, bu durumda «enne» iki mef'ûlün yerine geçer; gözle görme anlamında olması da muhtemeldir, bu takdirde tek bir mef'ûl konumunda olur.
وأمَّا قراءةُ «يرى الذين» بالغَيبة وكسرِ «إنَّ» و «إنَّ» فيكونُ الجوابُ قولاً محذوفاً وكُسِرتَا لوقوعِهما بعد القولِ، فتقديرُه على كونِ الفاعلِ ضميرَ الرأي: لقال إنَّ القوةَ؛ وعلى كونه «الذين» : لقالوا: ويكونُ مفعولُ «يرى» محذوفاً أي: لو يرى حالهم. ويُحتمل أن يكونَ الجوابُ: لاستَعْظَم أو لاستَعْظَموا على حَسَبِ القولين، وإنما كُسِرتا استئنافاً، وحَذْفُ جوابِ «لو» شائعٌ مستفيضٌ، وكثُر حَذْفهُ في القرآن. وفائدةُ حَذْفِه استعظامُه وذهابُ النفسِ كلَّ مذهبٍ فيه بخلافِ ما لو ذُكِر، فإنَّ السامعَ يقصُر هَمَّه عليه، وقد وَرَدَ في أشعارهم ونثرِهم حَذْفُه كثيراً. قال امرؤ القيس:
Gaib sîgası ile «yerâ ellezîne» ve «inne» ile «inne»nin kesreli okunduğu kıraate gelince; bu durumda cevap mahzuf bir söz (kavl) olur ve sözden sonra vaki oldukları için kesrelenmişlerdir; failin gören kimsenin zamiri olması takdirinde cevabın takdiri: 'Şüphesiz kuvvet bütünüyle Allah'ındır derdi' şeklinde; failin 'ellezîne' olması durumunda ise: 'Derlerdi' şeklinde olur; 'yerâ' fiilinin mef'ûlü ise mahzuftur, yani: 'Onların durumunu bir görseydi' demektir. İki görüşe göre cevabın 'pek dehşetli görürdü' veya 'pek dehşetli görürlerdi' şeklinde olması da muhtemeldir; bu takdirde her iki 'inne' de istînâf (başlangıç) olarak kesrelenmiştir. 'Lev'in cevabının hazfi yaygın ve pek çoktur; Kur'an'da da hazfi çokça yer almıştır. Cevabın hazfedilmesinin faydası, durumun dehşetini hissettirmek ve nefsin bu hususta her türlü ihtimale yönelmesini sağlamaktır; zikredilmesi durumu ise böyle değildir, zira o vakit dinleyici zihnini sadece onunla sınırlar. Onların şiirlerinde ve nesirlerinde cevabın hazfi pek çok vuku bulmuştur. İmrüulkays şöyle demiştir:
٨٠١ - وجَدِّكَ لو شيءُ أتانا رسولُه ... سِواك ولكن لَمْ نَجِدْ لَكَ مَدْفَعا
801 - «وجَدِّكَ لو شيءُ أتانا رسولُه ... سِواك ولكن لَمْ نَجِدْ لَكَ مَدْفَعا» "Deden hakkı için, eğer elçisi bize gelen şey senden başkası olsaydı [reddedilirdi], fakat seni geri çevirecek bir yol bulamadık."
وقال النابغة:
en-Nâbiğa da şöyle demiştir:
٨٠٢ - فما كان بين الخيرِ لو جاءَ سالماً ... أبو حُجُرٍ إلاَّ ليالٍ قلائِلُ
802 - «فما كان بين الخيرِ لو جاءَ سالماً ... أبو حُجُرٍ إلاَّ ليالٍ قلائِلُ» "Eğer Ebû Hucr sağ salim gelseydi, hayır ile [bizim aramızda] ancak birkaç gece kalmış olurdu [hemen ulaşırdık]."
ودَخَلَتْ «إذ» وهي ظرفُ زمانٍ ماضٍ في أثناءِ هذه المستقبلات تقريباً للأمر، وتصحيحاً لوقوعِه، كما وَقَعَتْ صيغة المضيِّ موقعَ المستقبل لذلك كقولِهِ: {ونادى أَصْحَابُ الجنة} [الأعراف: ٤٤] {ونادى أَصْحَابُ النار} [الأعراف: ٥٠] ، وكما قال الأشتر:
Geçmiş zaman zarfı olan «iz» (إذ) kelimesi, olayı zihne yaklaştırmak ve vukuunu kesinleştirmek için bu gelecek zaman ifadelerinin arasına dahil olmuştur; nitekim aynı maksatla geçmiş zaman sîgası da gelecek zaman yerine kullanılmıştır; tıpkı Yüce Allah'ın: {ونادى أَصْحَابُ الجنة} [el-A'râf: 44] “Cennet ehli seslendi...” ve {ونادى أَصْحَابُ النار} [el-A'râf: 50] “Cehennem ehli seslendi...” kavillerinde olduğu gibi ve el-Eşter'in şu sözünde olduğu gibi:
٨٠٣ - بَقَّيْتُ وَفْرِي وانحرَفْتُ عن العُلَى ... ولَقِيْتُ أضيافي بوجهِ عَبُوسِ
803 - «بَقَّيْتُ وَفْرِي وانحرَفْتُ عن العُلَى ... ولَقِيْتُ أضيافي بوجهِ عَبُوسِ» "Malımı eksiksiz korumuş, yüceliklerden sapmış ve misafirlerimi asık bir yüzle karşılamış olurum..."
إِنْ لم أشُنَّ على ابن حربٍ غارةً ... لم تَخْلُ يوماً من نِهاب نفوسِ
«إِنْ لم أشُنَّ على ابن حربٍ غارةً ... لم تَخْلُ يوماً من نِهاب نفوسِ» "...eğer İbn Harb'in üzerine, hiçbir günü canların yağmalanmasından geri kalmayan bir baskın düzenlemezsem."
فأوقع «بَقَّيْتُ» و «انحَرَفْتُ» - وهما بصيغة المضيِّ - موقِعَ المستقبلِ لتعليقهما على مستقبلٍ وهو قولُه: «إنْ لم أشُنَّ» .
Şair, 'bekkaytu' (بَقَّيْتُ) ve 'inharaftu' (انحَرَفْتُ) fiillerini -geçmiş zaman sîgasında olmalarına rağmen- gelecek zamana ait olan «eğer baskın düzenlemezsem» şartına bağlandıkları için gelecek zaman yerine kullanmıştır.
وقيل: أَوْقَعَ «إذ» موقع «إذا» وقيل: زمن الآخرة متصلٌ بزمن الدنيا، فقامَ أحدُهما مقامَ الآخر لأنَّ المجاور للشيءِ يقوم مقامه، وهكذا كلَّ موضعٍ وَقَع مثلَ هذا، وهو في القرآن كثيرٌ.
«İz» (إذ) kelimesinin «izâ» (إذا) yerine getirildiği de söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ahiret zamanı dünya zamanına bitişik olduğundan, birbiriyle komşu/yakın olan şeyler birbirinin yerine geçebileceği için biri diğerinin yerine geçmiştir. Bu tür durumların vuku bulduğu her yer böyledir ve bu, Kur'an'da pek çoktur.
وقراءةُ ابنِ عامر «يُرَوْنَ العذاب» مبنياً للمفعول مَنْ أَرَيْتُ المنقولةِ من رَأَيْتُ بمعنى أبصرتُ فتعدَّتُ لاثنين، أولُهما قامَ مَقامَ الفاعلِ وهو الواو، والثاني هو «العذابُ» ، وقراءةُ الباقين واضحةٌ.
İbn Âmir'in «يُرَوْنَ العذاب» kıraati, 'gördüm' anlamındaki «raeytu» (رَأَيْتُ) fiilinden nakledilip iki mef'ûle geçişli kılınan «ereytu» (أَرَيْتُ) fiilinden meçhul (edilgen) yapıdır. Bu iki mef'ûlden ilki fail yerine geçen [nâib-i fail] 'vav' zamiridir; ikincisi ise «el-azâb» (العذابُ) kelimesidir. Diğer [kıraat imamlarının] kıraati ise açıktır.
وقال الراغبُ: «قوله» : «أنَّ القوة» بدلٌ من «الذين» قال: «وهو ضعيفٌ» قال الشيخ: «ويصيرُ المعنى: ولو تَرى قوةَ الله وقدرَتَه على الذين ظلموا» . وقال في «المنتخب» : «قراءةُ الياء عند بعضهم أَوْلَى من قراءة التاء» ، قال: «لأنَّ النبيَّ ﵇ والمؤمنين قد عَلِموا قَدْرَ ما يُشَاهِدُه الكفارُ، وأمّا الكفارُ فلم يَعْلَمُوه فوجَبَ إسنادُ الفعلِ إليهم» وهذا ليس بشيءٍ فإنَّ القراءَتَيْنِ متواتِرتان.
er-Râgıb şöyle demiştir: «Ayet metnindeki 'enne'l-kuvvete' (أنَّ القوة), 'ellezîne' (الذين) kelimesinden bedeldir.» Devamla şöyle demiştir: «Bu [görüş] zayıftır.» Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «[Bu durumda] mana şöyle olur: 'Zulmedenler üzerindeki Allah'ın gücünü ve kudretini bir görseydin.'» el-Müntehab'da şöyle denilmiştir: «Bazılarına göre 'yâ' ile kıraat 'tâ' ile kıraatten daha evladır.» Şöyle demiştir: «Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler kâfirlerin müşahede edeceği şeyin büyüklüğünü zaten bilmektedirler; kâfirlere gelince onlar bunu bilmemektedirler, bu yüzden fiilin onlara isnad edilmesi vacip olmuştur.» Ancak bu görüş bir değer taşımaz; zira her iki kıraat de mütevatirdir.
قوله: {جَمِيعاً} حالٌ من الضمير المستكنِّ في الجارِّ والمجرور الواقع خبراً، لأنَّ تقديره: «أنَّ القوةَ كائنةٌ لله جميعاً» ، ولا جائزٌ أن يكونَ حالاً من القوة، فإنَّ العاملٍ في الحال هو العاملُ في صاحبِها، و «أنَّ» لا تعملُ في الحال، وهو مُشْكلٌ، فإنَّهم أجازوا في «ليت» أن تعمل في الحال، وكذا «كأنَّ» لِما فيها من معنى الفعل - وهو التمني والتشبيه - فكان ينبغي أن يجوزَ ذلك في «أنَّ» لِما فيها من معنى التأكيد. و «جميع» في الأصل: فَعِيل من الجَمْعِ، وكأنه اسمُ جمعٍ، فلذلك يُتْبَع تارةً بالمفرد، قال تعالى: {نَحْنُ جَمِيعٌ مُّنتَصِرٌ} [القمر: ٤٤] ، وتارةً بالجمعِ، قال تعالى: {جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ} [يس: ٣٢] ، ويَنْتَصِبُ حالاً، ويؤكد به بمعنى «كل» ، ويَدُلُّ على الشمول كدلالةِ «كل» ، ولا دلالة له على الاجتماع في الزمان، تقول: «جاء القومُ جميعُهم» لا يلزُم أَنْ يكونَ مجيئُهم في زمنٍ واحدٍ، وقد تقدَّم ذلك في الفرقِ بينها وبين «جاؤوا معاً» .
{جَمِيعاً} kelimesi, haber konumundaki car-mecrurun içinde gizli olan zamirden hâldir; çünkü ifadenin takdiri «أنَّ القوةَ كائنةٌ لله جميعاً» (Kuvvetin bütünüyle Allah'a ait olduğu...) şeklindedir. «el-Kuvve» kelimesinden hâl olması caiz değildir; zira hâlde amel eden âmil, hâlin sahibinde (zülhâl) amel eden âmilin aynısıdır ve «enne» (أنَّ) harfi hâlde amel etmez. Bu husus müşküldür; zira nahivciler «leyte» (ليت) harfinin hâlde amel etmesini caiz görmüşlerdir. Kezâ «keenne» (كأنَّ) harfi de bünyesinde fiil manası -yani temenni ve teşbih- taşıdığı için böyledir. Dolayısıyla tekit manası taşıdığı için aynı durumun «enne» (أنَّ) için de caiz olması gerekirdi. «Cemî'» (جميع) kelimesi aslen «cem'» (الجَمْع) kökünden «faîl» veznindedir ve sanki bir ismi cem'dir (topluluk ismidir). Bu sebeple bazen tekille niteleme/uyum görür; nitekim Yüce Allah: {نَحْنُ جَمِيعٌ مُّنتَصِرٌ} [el-Kamer: 44] “Biz, birbirine yardım eden bir topluluğuz” buyurmuştur. Bazen de çoğulla takip edilir; nitekim Yüce Allah: {جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ} [Yâsîn: 32] “Hepsi toplanıp huzurumuza getirileceklerdir” buyurmuştur. Hâl olarak mansub olur ve 'küll' (bütün/hepsi) anlamında tekit için kullanılır. Tıpkı 'küll' lafzının delaleti gibi genellik/kapsayıcılık bildirir; fakat zamanda toplanmaya (aynı anda olmaya) delalet etmez. Mesela «جاء القومُ جميعُهم» (Kavim bütünüyle geldi) dediğinde, onların aynı anda gelmiş olmaları gerekmez. Bu husus, bu lafız ile «جاؤوا معاً» (Birlikte geldiler) arasındaki farkta daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {إِذْ تَبَرَّأَ} : في «إذْ» ثلاثة أوجهٍ، أحدُها: أنَّها بدلٌ من «إذ يَرَوْن» . الثاني: أنها منصوبةٌ بقولِه «شديدُ العذاب» الثالث: - وهو أضعفها - أنها معمولةٌ لا ذكر مقدراً. و «تَبَرَّأ» في محلِّ خفضٍ بإضافةِ الظرفِ إليه. والتبرُّؤُ: الخلوصُ والانفصال، ومنه: بَرِئْتُ من الدَّيْن، وقد تَقدَّم تحقيقُ ذلك عند قولِه: {إلى بَارِئِكُمْ} [البقرة: ٥٤] . والجمهورُ على تقديم «اتُّبِعوا» مبنياً للمفعول على «اتَّبعوا» مبنياً للفاعل. وقرأ مجاهد بالعكس، وهما واضحتان، إلاَّ أنَّ قراءة الجمهورِ واردةٌ في القرآنِ أكثرَ.
Yüce Allah'ın {إِذْ تَبَرَّأَ} kavlinde geçen «iz» (إذْ) edatında üç vecih vardır: Birincisi: «İz yerevne» (إذ يَرَوْن) kavlinden bedel olmasıdır. İkincisi: «Şedîdü'l-azâb» kavliyle mansub olmasıdır. Üçüncüsü -ki en zayıf olanıdır-: Takdirî bir «uzkür» (hatırla) fiilinin mamulü olmasıdır. «Teberra'e» (تَبَرَّأ) fiili, zarfın kendisine muzaf kılınması sebebiyle cerr mahallindedir. Teberru' (التبرُّؤ): Arınmak ve ayrışmaktır; «borçtan berî oldum/arındım» ifadesi bundandır. Bunun tahkiki Yüce Allah'ın: {إلى بَارِئِكُمْ} [el-Bakara: 54] kavlinde daha önce geçmişti. Cumhur, meçhul yapılı «üttübiû» (اتُّبِعوا) fiilini malum yapılı «ittebeû» (اتَّبعوا) fiilinden önce okumuştur. Mücâhid ise bunun tam aksini okumuştur. Her iki kıraat de açıktır; ancak cumhurun kıraati Kur'an'da daha çok gelmiştir.
قوله: {وَرَأَوُاْ العذاب} في هذه الجملة وجهانِ: أظهرهُما: أنها عطفٌ على ما قبلها، فتكونُ داخلةً في حَيِّز الظرف، تقديرُه: «إذ تبرّأ الذين اتُّبِعوا، وإذْ رَأَوا» . والثاني: أن الواو للحالِ والجملةُ بعدها حاليةٌ، و «قد» معها مضمرةٌ، والعاملُ في هذه الحالِ: «تَبَرَّأ» أي: تبرَّؤوا في حالِ رؤيتهم العذابَ.
Yüce Allah'ın {وَرَأَوُاْ العذاب} kavlindeki bu cümlede iki vecih vardır: Bunların en açık olanı, kendisinden öncesine atıf olmasıdır; böylece zarfın sahasına dahil olur ve takdiri «إذ تبرّأ الذين اتُّبِعوا، وإذْ رَأَوا» (Uyulanların uzaklaştığı ve azabı gördükleri zaman) şeklinde olur. İkincisi ise: Vav harfinin hâl için olması ve sonrasındaki cümlenin hâl cümlesi olmasıdır; bu durumda cümleyle beraber bir «kad» (قد) edatı gizlidir. Bu hâldeki âmil ise «teberra'e» (تَبَرَّأ) fiilidir; yani: 'Azabı gördükleri hâlde uzaklaştılar' demektir.
قوله: {وَتَقَطَّعَتْ} يجوزُ أن تكونَ الواوُ للعطفِ وأَنْ تكونَ للحالِ، وإذا كانت للعطفِ فهل عَطَفَتْ «تَقَطَّعَتْ» على «تَبَرَّأ» ، ويكون قوله: «ورأوا» حالاً، وهذا اختيار الزمخشري، أو عَطَفَتْ على «رأوا» ؟ وإذا كانت للحال فهل هي حالٌ ثانية للذين، أو حالٌ للضميرِ في «رَأوا» ؟ وتكونُ حالاً متداخلةً إذا جَعَلْنا «ورأوا» حالاً.
Yüce Allah'ın {وَتَقَطَّعَتْ} kavlinde vav harfinin atıf için olması da hâl için olması da caizdir. Atıf için olduğu takdirde: Acaba «tekattı'at» fiili «teberra'e» fiiline mi matuftur ve «ve raev» kavli hâl midir -ki ez-Zemahşerî'nin tercihi budur-, yoksa «raev» fiiline mi matuftur? Hâl için olduğu takdirde ise: Acaba 'ellezîne' için ikinci bir hâl midir, yoksa «raev» fiilindeki zamirin hâli midir? Şayet «ve raev» ifadesini hâl kılarsak bu, iç içe geçmiş (mütedâhil) bir hâl olur.
والباءُ في «بهم» فيها أربعةُ أوجهٍ، أحدُهُما: أنَّها للحالِ أي: تَقَطَّعَتْ موصولةً بهم الأسبابُ نحو: «خَرَج بثيابه» . الثاني: أن تكونَ للتعديةِ، أي:
«Bihim» (بهم) ifadesindeki bâ (ب) harf-i cerrinde dört vecih vardır: Birincisi: Hâl için olmasıdır; yani tıpkı «خَرَج بثيابه» (Elbiseleriyle çıktı) sözünde olduğu gibi 'aralarındaki bağlar onlara bitişik olduğu hâlde koptu' demektir. İkincisi: Ta'diye (geçişlilik) için olmasıdır; yani:
قَطَّعَتْهُم الأسبابُ كما تقولُ: تَفَرَّقَتْ بهم الطرقُ «أي: فَرَّقَتْهم. الثالث: أن تكون للسببية، أي: تَقَطَّعتْ بسببِ كفرِهم الأسبابُ التي كانوا يَرْجُون بها النجاة. الرابع: أن تكونَ بمعنى» عن «، أي: تَقَطَّعت عنهم.
Tıpkı «تَفَرَّقَتْ بهم الطرقُ» (Yollar onları ayırdı) yani 'farrakathum' dediğin gibi 'bağlar onları kopardı/ayırdı' demektir. Üçüncüsü: Sebebiyet için olmasıdır; yani: 'Kurtuluşu umdukları bağlar, küfürleri sebebiyle koptu' demektir. Dördüncüsü: «An» (عن) manasında olmasıdır; yani: 'Bağlar onlardan koptu' demektir.
والأسبابُ: الوَصْلاتُ بينهم، وهي مجازٌ، فإن السبب في الأصل الحَبْلُ ثم أُطلقَ على كلِّ ما يُتَوصَّل به إلى شيء: عيناً كان أو معنىً، وقد تُطْلَقُ الأسبابُ على الحوادِثِ، قال زهير:
«el-Esbâb» (الأسباب): Aralarındaki bağlardır ve mecazdır; zira sebep aslen 'ip' demektir, daha sonra maddî olsun manevî olsun bir şeye ulaştıran her vasıtaya ıtlak edilmiştir. Bazen 'esbâb' kelimesi olaylar ve sebepler için de kullanılır. Züheyr şöyle demiştir:
٨٠٤ - ومَنْ هابَ أسبابُ المنايا يَنَلْنَه ... ولو نالَ أسبابَ السماءِ بسُلَّمِ
804 - «ومَنْ هابَ أسبابُ المنايا يَنَلْنَه ... ولو نالَ أسبابَ السماءِ بسُلَّمِ» "Kim ölüm sebeplerinden korkarsa onlar yine de kendisine ulaşır; bir merdivenle göğün sebeplerine/yollarına tırmanmış olsa bile."
وقد وُجِد هنا نوعٌ من أنواعِ: البديع هو الترصيعُ/، وهو عبارةُ عن تَسْجِيع الكلامِ، وهو هنا في موضعَيْن، أحدُهما {اتبعوا مِنَ الذين اتبعوا} ولذلك حَذَفَ عائدَ الموصولِ الأولِ فلم يَقُلْ: من الذين اتَّبعوهم لفوات ذلك والثاني: {وَرَأَوُاْ العذاب وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسباب} وهو كثيرٌ في القرآنِ {إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِيهِ} [البقرة: ٧٣] .
Burada bedî' sanatlarından tersî' (الترصيع) sanatı bulunmaktadır. Tersî', sözü seci'li (kafiyeli ve ölçülü) kılmaktan ibarettir. Bu sanat burada iki yerde mevcuttur: Birincisi: {اتبعوا مِنَ الذين اتبعوا} kısmıdır. Bundan dolayı birinci ism-i mevsûlün sılasındaki aid zamirini hazfetmiş ve seci' bozulmasın diye «minellezînettebeûhüm» dememiştir. İkincisi ise: {وَرَأَوُاْ العذاب وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأسباب} kısmıdır. Bu sanat Kur'an'da pek çoktur; {إِلاَّ أَن تُغْمِضُواْ فِيهِ} [el-Bakara: 267] ayetinde olduğu gibi.
قوله تعالى {فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ} : منصوبٌ بعد الفاء بِأَنْ مضمرةً في جواب التمني الذي أُشْرِبته «لو» ، ولذلك أُجيبت بجواب «ليت» الذي في قوله: يا ليتني كنتُ معهم فأفوز «، وإذا أُشْرِبَتْ معنى التمني فهل هي الامتناعيةُ المفتقرةُ إلى جوابٍ أم لا تحتاجُ إلى جوابٍ؟ الصحيحُ أنها تحتاجُ إلى جوابٍ، وهو مقدَّرٌ في الآيةِ تقديرُه: لتبرَّأنا ونحوُ ذلك. وقيل:» لو «في هذه الآيةِ ونظائرها لِما كان سَيَقَعُ لوقوع غيره، وليس فيها معنى التمني،
Yüce Allah'ın {فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ} kavli: «Lev» (لو) edatına içirilen temenni manasının cevabında, fâ harfinden sonra gizli bir «en» (أَنْ) ile mansubdur. Bu sebeple tıpkı «يا ليتني كنتُ معهم فأفوز» (Keşke onlarla beraber olsaydım da kazansaydım) sözündeki «leyte»nin cevabı gibi cevap almıştır. Temenni manası içirildiğinde, acaba cevaba muhtaç olan imtina şart edatı olarak mı kalır yoksa cevaba ihtiyaç duymaz mı? Doğru olan, cevaba ihtiyaç duymasıdır; bu ayetteki takdiri «letuberre'nâ» (elbette uzaklaşırdık) veya benzeri bir ifadedir. Bir görüşe göre bu ayette ve benzerlerindeki «lev», başkasının vuku bulmasına bağlı olarak vuku bulacak şeyler içindir ve kendisinde temenni manası yoktur.
والفعلُ منصوبٌ ب» أَنْ «مضمرةً على تأويلِ عَطْفِ اسم على اسم وهو» كَرَّة «والتقديرُ: لو أنَّ لنا كرةً فتبرُّؤاً فهو من باب قوله:
Fiil ise, ismin isme atfedilmesi teviliyle gizli bir «en» (أَنْ) ile mansubdur; o isim de «kerraten» (كَرَّة) kelimesidir. İfadenin takdiri: «لو أنَّ لنا كرةً فتبرُّؤاً» (Bizim için bir dönüş ve [ardından] bir teberrî/uzaklaşma olsaydı) şeklindedir. Bu durum, şairin şu sözü kabilindendir:
٨٠٥ - لَلُبْسُ عباءةٍ وتَقَرَّ عيني ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
805 - «لَلُبْسُ عباءةٍ وتَقَرَّ عيني ...» "Bir aba giymek ve gözümün aydın olması..."
ويكونُ جواب لو محذوفاً أيضاً كما تقدَّم. وقال أبو البقاء:» فنتبرأ «منصوبٌ بإضمار أنْ تقديرُه: لو أنّ لنا أن نرجِع فنتبرأ» فَحَلَّ «كرة» إلى قولِه «أَنْ نَرْجِعَ» لأنه بمعناه وهو قريبٌ، إلاَّ أنَّ النَّحْويين يُؤَوِّلون الفعلَ المنصوبَ بمصدرٍ ليَعْطِفُوهُ على الاسم قبلَه، ويتركون الاسمَ على حالِه، وذلك لأنه قد يكونُ اسماً صريحاً غير مصدرٍ نحو: «لولا زيدٌ ويخرج لأكرمتُك» فلا يتأتّى تأويله بحرف مصدري وفعلٍ. والقائل بأنّ «لو» التي للتمني لا جوابَ لها استدلَّ بقول الشاعر:
«Lev»in cevabı ise daha önce geçtiği üzere yine mahzuftur. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Fe-neteberra'e' fiili gizli bir 'en' ile mansubdur; takdiri: 'Lev enne lenâ en nerci'a fe-neteberra'e' (Bizim için dönmek ve böylece uzaklaşmak olsaydı) şeklindedir.» Böylece «kerraten» kelimesini aynı manada olduğu için «en nerci'a» ifadesiyle çözümlemiştir ve bu birbirine yakındır. Ne var ki nahivciler, mansub olan fiili kendisinden önceki isme atfedebilmek için masdara tevîl ederler ve ismi kendi hâli üzere bırakırlar. Çünkü o isim, bazen «لولا زيدٌ ويخرج لأكرمتُك» (Zeyd ve onun çıkması olmasaydı sana ikram ederdim) örneğinde olduğu gibi masdar olmayan sarih bir isim olabilir; bu durumda onu masdar harfi ve fiil ile tevil etmek mümkün olmaz. Temenni için olan «lev» edatının cevabı olmadığını söyleyen kimse, şairin şu sözünü delil getirmiştir:
٨٠٦ - فلو نَبْشُ المقابرِ عن كُلَيْبٍ ... فَتُخْبَر بالذَّنائِبِ أيُّ زُورِ
806 - «فلو نَبْشُ المقابرِ عن كُلَيْبٍ ... فَتُخْبَر بالذَّنائِبِ أيُّ زُورِ» "Keşke Kuleyb için kabirler deşilseydi de [ey Kuleyb!] Zünâib'de ne büyük bir yalan/ziyaret olduğunu sana haber verseydi!"
وهذا لا يَصِحُّ فإنَّ جوابَها في البيتِ بعدَه وهو قولُه:
Oysa bu delil getirme sahih değildir; zira «lev» edatının cevabı bir sonraki beyitte yer alan şu sözdür:
٨٠٧ - بيومِ الشَّعْثَمَيْنِ لقَرَّ عيناً ... وكيف لقاءُ مَنْ تحتَ القبورِ
807 - «بيومِ الشَّعْثَمَيْنِ لقَرَّ عيناً ... وكيف لقاءُ مَنْ تحتَ القبورِ» "...Şa'semeyn gününde muhakkak onun gözü aydın olurdu; fakat kabirler altındakilerle buluşmak nasıl mümkün olsun!"
واستدلَّ هذا القائلُ أيضاً بأنَّ «أنَّ» تُفْتَحُ بعد «لو» كما تُفْتَحُ بعدَ ليت في قولِه:
Bu görüşü savunan kimse ayrıca, şairin şu sözünde «leyte»den sonra fethalandığı gibi «lev»den sonra da «enne»nin fethalandığını delil getirmiştir:
٨٠٨ - يا ليتَ أنَّا ضَمَّنا سَفينَهْ ... حتَّى يعودَ البحرُ كَيَّنُونَهْ
808 - «يا ليتَ أنَّا ضَمَّنا سَفينَهْ ... حتَّى يعودَ البحرُ كَيَّنُونَهْ» "Keşke deniz eski hâline dönünceye kadar bir gemi bizi bir araya toplasa!"
وههنا فائدةٌ ينبغي أن يُنتبه لها وهي: أنَّ النحاة قالوا: «كلُّ موضعٍ نُصِبَ
Burada dikkat edilmesi gereken bir faydalı kural vardır: Nahivciler şöyle demişlerdir: «Muzari fiilin fâ harfinden sonra gizli bir 'en' ile mansub kılındığı her yerde,
فيه المضارعُ بإضمارِ أَنْ بعد الفاء إذا سَقَطَت الفاءُ جُزِم إلا في النفي» ، [و] ينبغي أَنْ يُزادَ هذا الموضعُ أيضاً فيُقال: وإلا في جوابِ التمني ب «لو» ، فإنَّه يُنْصبُ المضارع فيه بإضمار «أَنْ» بعدَ الفاء الواقعةِ جواباً له، ومع ذلك لو سَقَطَت هذه الفاءُ لم يُجْزَمْ. قال الشيخ: «والسببُ في ذلك أنها محمولةٌ على حرف التمني وهو ليت، والجزمُ في جوابِ ليت إنما هو لتضَمُّنِها معنى الشرط أو لدلالتِها على كونِه محذوفاً على اختلافِ القولين فصارت» لو «فرع الفرع، فَضَعُفَ ذلك فيها.
fâ harfi düşerse nefy (olumsuzluk) hariç meczum olur.» Bu yerin de [istisnalara] eklenmesi ve şöyle denilmesi gerekir: «'Lev' ile yapılan temenninin cevabı da hariçtir.» Zira muzari fiil, onun cevabı olarak gelen fâ harfinden sonra gizli bir «en» ile mansub olur; buna rağmen bu fâ harfi düşse bile cezm edilmez. Şeyh der ki: «Bunun sebebi, 'lev'in temenni harfi olan 'leyte'ye hamledilmiş olmasıdır. 'Leyte'nin cevabındaki cezm ise iki görüşe göre ya şart manası içermesi ya da mahzuf bir şarta delalet etmesi sebebiyledir. Böylece 'lev' edatı fer'in fer'i olmuş ve bu sebeple bu hüküm onda zayıflamıştır.»
قوله:» كما «الكافُ موضعُها نصبٌ: إمَّا على كونِها نعتَ مصدرٍ محذوفٍ، أي: تبرُّؤاً مثلَ تبرئتهم، وإمَّا على الحالِ من ضمير المصدر المُعرَّفِ المحذوفِ أي: نتبَّرؤه - أي التبرؤ - مشابهاً لتبرئتهم، كما تقدَّم تقريره غيرَ مرةٍ.
«Kemâ» (كما) kavlinde kâf harfinin iraptaki yeri nasbdır: Ya mahzuf bir masdarın sıfatı olması hasebiyledir; yani: 'Onların uzaklaşması gibi bir uzaklaşmayla' demektir. Ya da mahzuf olan marife masdar zamirinden hâl olması hasebiyledir; yani: 'Biz ondan -yani teberrîden- tıpkı onların uzaklaşmasına benzer şekilde uzaklaşırız' demektir; nitekim bu husus daha önce defalarca açıklanmıştı.
وقال ابنُ عطية: «الكافُ في قوله» كما «في موضعِ نصبٍ على النعت: إمَّا لمصدرٍ أو لحالٍ تقديرُه: متبرئين كما» . قال الشيخ: «وأمّاً قولُه» لحال تقديرُه متبرئين كما «فغيرُ واضحٍ، لأنَّ» ما «مصدريةٌ فصارَتِ الكافُ الداخلةُ عليها من صفاتِ الأفعال، ومتبرئين من صفاتِ الأعيانِ فكيف يُوصف بصفاتِ الأفعالِ» قال: «وأيضاً لا حاجةَ لتقدير هذه الحال؛ لأنها إذ ذاك تكونُ حالاً مؤكدةً، وهي خلافُ الأصلِ، وأيضاً فالمؤكَّد ينافيه الحذفُ لأنَّ التأكيدَ يُقَوِّيه فالحَذْفُ يناقِضُه» .
İbn Atıyye şöyle demiştir: «'Kemâ' kavlindeki kâf, sıfat olarak nasb mahallindedir: Ya bir masdarın [sıfatıdır] ya da 'muteberriîne kemâ' (tıpkı ... gibi uzaklaşarak) takdirinde bir hâlin sıfatıdır.» Şeyh der ki: «Onun 'muteberriîne kemâ takdirinde bir hâlin sıfatıdır' sözü açık ve tutarlı değildir; zira 'mâ' masdariyyedir, dolayısıyla onun üzerine dahil olan kâf fiillerin sıfatlarından olmuştur; 'muteberriîn' ise zatların sıfatlarındandır, zat fiillerin sıfatlarıyla nasıl nitelenebilir?» Devamla der ki: «Ayrıca bu hâli takdir etmeye gerek de yoktur; çünkü bu durumda tekit edici bir hâl (hâl-i müekkide) olur ki bu da asıl kurala aykırıdır. Üstelik müekked (pekiştirilen şey) hazif ile bağdaşmaz; çünkü tekit onu kuvvetlendirir, hazif ise bununla çelişir.»
قوله: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ} في هذه الكافِ قولان، أحدُهما: أنَّ موضعَها نصبٌ: إمَّا نعتَ مصدرٍ محذوفٍ، أو حالاً من المصدرِ المعرَّفِ، أي: يُريهم
Yüce Allah'ın {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ} kavlindeki bu kâf harfinde iki görüş vardır: Birincisi: İraptaki yerinin nasb olmasıdır: Ya mahzuf bir masdarın sıfatıdır ya da marife masdardan hâldir; yani:
رؤيةً كذلك، أو يَحْشُرهم حشراً كذلك، أو يَجْزيهم جزاءً كذلك، أو يُريهم الإِراءةَ مشبهةً كذلك ونحوُ هذا. والثاني: أن يكونَ موضعُها رفعاً على انه خبرُ مبتدأ محذوفٍ أي: الأمرُ كذلك أو حَشْرُهم كذلك قاله أبو البقاء. قال الشيخ: «وهو ضعيفٌ لأنه يقتضي زيادةَ الكافَ وحَذْفَ مبتدأ، وكلاهما على خلاف الأصل» . والإِشارةُ بذلك إلى إرءَتِهم تلك الأهوال، والتقدير: مثلَ إراءتهم الأهوال يُريهم اللهَ أعمالهم حسراتٍ، وقيل: الإِشارة إلى تبرؤ بعضِهم مِنْ بعضٍ.
'Onlara böylece bir gösterişle gösterir' veya 'onları böyle bir haşir ile haşreder' ya da 'onlara böyle bir ceza ile karşılık verir' yahut 'onlara buna benzer şekilde bir gösterme ile gösterir' veya buna benzer bir takdirdir. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak iraptaki yerinin ref olmasıdır; yani Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği gibi takdiri 'el-emru kezâlik' (Durum böyledir) veya 'haşruhum kezâlik' (Onların haşri böyledir) şeklindedir. Şeyh der ki: «Bu [görüş] zayıftır; çünkü kâf harfinin zâid olmasını ve bir mübtedanın hazfedilmesini gerektirir, her ikisi de asıl kurala aykırıdır.» Buradaki 'zâlike' ile işaret o dehşetli hâllerin kendilerine gösterilmesinedir. Takdir şöyledir: 'Dehşetleri göstermesi gibi, Allah onlara amellerini hasretler olarak gösterir.' Bir görüşe göre işaret, bazılarının bazılarından teberrî edip uzaklaşmasınadır.
والرؤيةُ هنا تحتملُ وَجْهَيْن، أحدُهما: أن تكونَ بصريةً، فتتعدَّى لاثنين بنقل الهمزة، أولُهُما الضميرُ والثاني «أعمالَهم» و «حسراتٍ» على هذا حالٌ من «أعمالهم» . والثاني: أن تكون قلبية، فتتعدَّى لثلاثة ثالثُها «حسرات» و «عليهم» يجوزُ فيه وجهان: أن يتعلَّق ب «حسراتٍ» لأنَّ «يَحْسَر» يُعَدَّى بعلى، ويكونَ ثمَّ مضافٌ محذوفٌ أي: على تفريطهم. والثاني: أن تتعلَّق بمحذوفٍ لأنَّها صفةٌ لحَسَرات، فهي في محل نصبٍ لكونِها صفةً لمنصوبٍ.
Buradaki 'rü'yet' (görme) iki veçhe muhtemeldir: Birincisi: Gözle görme (basarî) olmasıdır; bu durumda hemzenin nakliyle iki mef'ûle geçişli olur; ilki zamir, ikincisi «a'mâlehum» lafzıdır. Bu takdirde «haserâtin» kelimesi «a'mâlehum»dan hâl olur. İkincisi: Kalbî (bilme/anlama anlamında) olmasıdır; bu durumda üç mef'ûle geçişli olur, üçüncüsü «haserâtin»dir. «Aleyhim» car-mecrurunda iki vecih caizdir: 'Yahseru' fiili 'alâ' ile geçişli kılındığı için «haserâtin» kelimesine müteallik olması; bu durumda orada mahzuf bir muzaf bulunur, yani: 'Kusurları üzerine [hasretler]' demektir. İkincisi: «Haserâtin» kelimesinin sıfatı olması hasebiyle mahzufe müteallik olmasıdır; böylece mansubun sıfatı olduğu için nasb mahallindedir.
والكَرَّةُ: العَوْدَةُ، وفِعْلُها كَرَّ يَكُرُّ كَرَّاً، قال:
«el-Kerre» (الكَرَّة): Geri dönüştür; fiili «kerra yekurru kerren» (كَرَّ يَكُرُّ كَرَّاً) şeklinde gelir. Şair şöyle demiştir:
٨٠٩ - أَكُرُّ على الكتيبةِ لا أُبالي ... أفيها كانَ حَتْفِي أَمْ سِواها
809 - «أَكُرُّ على الكتيبةِ لا أُبالي ... أفيها كانَ حَتْفِي أَمْ سِواها» "Ölümüm orada mı yoksa başka bir yerde mi aldırmadan birliğin üzerine hücum ederim."
والحسرةُ: شِدَّةُ النَّدَمِ، وهو تألمُ القلب بانحساره عما يُؤمِّلهُ، واشتقاقُها: إمَّا من قولِهم: بعيرٌ حَسِير، أي: منقطعُ القوةِ أو مِنَ الحَسْرِ وهو الكِشْفُ.
«el-Hasre» (الحسرة): Şiddetli pişmanlıktır. O da kalbin umduğu şeyden mahrum kalıp kesilmesiyle elem duymasıdır. İştikakı ise: Ya onların «بعيرٌ حَسِير» (gücü tükenmiş/yorgun deve) sözünden ya da açığa çıkarmak demek olan «el-hasr» (الحَسْر) kökündendir.
قولُه تعالى: {مِمَّا فِي الأرض حَلاَلاً طَيِّباً} : «حلالاً» فيه خمسةُ أوجهٍ، أحدُها: أَن يكونَ مفعولاً ب «كُلوا» ، و «مِنْ» على هذا فيها
Yüce Allah'ın {مِمَّا فِي الأرض حَلاَلاً طَيِّباً} kavli: «Halâlen» kelimesinde beş vecih vardır: Birincisi: «Külû» (كُلوا) fiilinin mef'ûlü olmasıdır; buna göre «min» (مِنْ) harfinde
وجهان، أحدُهما: أَنْ تتعلَّق بكُلوا، ويكونُ معناها ابتداءَ الغايةِ. والثاني: أنْ تتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنَّها حالٌ من «حلالاً» وكانت في الأصلِ صفةً له فلمّا قُدِّمت عليه انتصَبَت حالاً، ويكونُ معنى «مِنْ» التبعيض. الثاني: أن يكونَ انتصابُ «حلالاً» على أنه نعت لمفعولٍ محذوفٍ، تقديرُه: شيئاً أو زرقاً حلالاً ذكرَه مكي، واستبعدَه ابنُ عطية، ولم يُبَيِّنْ وجهَ بُعْدِهِ، والذي يَظْهَرُ في بُعْدِه أنَّ «حلالاً» ليس صفةً خاصةً بالمأكولِ، بل يُوصَفُ به المأكولُ وغيرُه، وإذا لم تكن الصفةُ خاصةً لا يجُوزُ حَذْفُ الموصوفِ. الثالثُ: أَنْ ينتصِبَ «حلالاً» على أنه حالٌ من «ما» بمعنى الذي، أي: كُلوا من الذي في الأرض حال كَونِه حلالاً. الرابع: أن ينتصِبَ على أنَّه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ، أي: أكلاً حلالاً، ويكون مفعولُ «كُلوا» محذوفاً، و «ما في الأرض» صفةٌ لذلك المفعولِ المحذوفِ، ذكره أبو البقاء، وفيه من الردِّ ما تقدَّم على مكي، ويجوزُ على هذا الوجهِ الرابع ألاَّ يكونَ المفعولُ محذوفاً بل تكون «مِنْ» مزيدةً على مذهب الأخفش تقديرُه: كُلوا ما في الأرض أكلاً حلالاً. الخامس: أنْ يكونَ حالاً من الضمير العائِد على «ما» قاله ابنُ عطية، يعني بالضمير الضميرَ المستكنَّ في الجارِّ والمجرورِ الواقعِ صلةً.
iki vecih vardır: Birincisi: «Külû» fiiline müteallik olması ve manasının ibtidâ-i gâye (başlangıç) olmasıdır. İkincisi: «Halâlen» kelimesinden hâl olarak mahzufe müteallik olmasıdır; aslen onun sıfatı iken önüne geçtiğinde hâl olarak mansub olmuştur ve bu durumda «min» harfinin manası teb'îz (kısmîlik) olur. İkincisi: «Halâlen» kelimesinin nasbının, Mekkî'nin zikrettiği üzere mahzuf bir mef'ûlün sıfatı olmasıdır ki takdiri: 'Helal bir şey veya helal bir rızık [yiyin]' şeklindedir. İbn Atıyye bunu uzak bir ihtimal görmüş ancak uzak görme gerekçesini açıklamamıştır. Bunun uzak görülmesinde açık olan sebep şudur: «Halâl» sıfatı sadece yenilen şeylere has bir sıfat değildir; bilakis hem yenilen hem de yenilmeyen şeyler bununla nitelenir. Sıfat [o türe] has olmadığı zaman ise mevsûfun hazfedilmesi caiz olmaz. Üçüncüsü: «Halâlen» kelimesinin, 'ellezî' anlamındaki «mâ» lafzından hâl olarak mansub olmasıdır; yani: 'Yeryüzünde bulunan şeyden helal olduğu hâlde yiyin' demektir. Dördüncüsü: Mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansub olmasıdır; yani: 'Helal bir yiyişle yiyin' demektir; bu durumda «külû» fiilinin mef'ûlü mahzuftur ve «mâ fi'l-ard» ifadesi o mahzuf mef'ûlün sıfatıdır. Bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir; ancak Mekkî'ye yöneltilen itiraz bunda da geçerlidir. Bu dördüncü veche göre mef'ûlün mahzuf olmayıp, Ahfeş'in mezhebine binaen «min» harfinin zâid olması da caizdir; takdiri: 'Yeryüzündekileri helal bir yiyişle yiyin' şeklindedir. Beşincisi: İbn Atıyye'nin dediği üzere «mâ» lafzına dönen zamirden hâl olmasıdır; bu zamirle sıla konumundaki car-mecrurda gizli olan zamiri kastetmektedir.
و «طيباً» فيه ثلاثة أوجه، أحدُها: أن يكونَ صفةً لحلالاً، أمَّا على القول بأنَّ «مِنْ» للابتداءِ متعلِّقة ب «كُلوا» فهو واضحُ، وأمّا على القولِ بأنّ «مِما في الأرض» حالٌ من «حلالاً» ، فقال أبو البقاء: «ولكنَّ موضعَها بعد
«Tayyiben» kelimesinde üç vecih vardır: Birincisi: «Halâlen» kelimesinin sıfatı olmasıdır; «min» harfinin ibtidâ için olup «külû» fiiline müteallik olduğu görüşüne göre bu açıktır. «Mimmâ fi'l-ard» ifadesinin «halâlen» kelimesinden hâl olduğu görüşüne gelince, Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Lakin onun yeri,
الجارِّ والمجرور، لئلا يُفْصَلَ بالصفةِ بين الحالِ وذي الحالِ» وهذا الذي قاله ليس بشيء فإنَّ الفصلَ بالصفةِ بين الحال وصاحِبها ليس بممنوع، تقول: «جاءني زيدٌ الطويلُ راكباً» بل لو قَدَّمْتَ الحالَ على الصفةِ فقلتَ: «جاءني زيدٌ راكباً الطويلُ» كان في جوازه نظرٌ. الثاني: أن يكونَ صفةً لمصدرٍ محذوفٍ أو حالاً من المصدرِ المَعْرفة المحذوفِ أي: أكلاً طيباً. الثالث: أن يكونَ حالاً من الضميرِ في «كُلوا» تقديرُه: مستطيبين، قاله ابنُ عطية، قال الشيخُ: «وهذا فاسدٌ في اللفظ/ والمعنى، أمّا اللفظُ فلأنَّ» الطيِّب «اسمُ فاعل فكان ينبغي أن تُجْمَعَ لتطابق صاحبَها فيقال: طيبين، وليس» طيب «مصدراً فيقال: إنما لم يُجْمَع لذلك.
hâl ile zülhâl (hâl sahibi) arasına sıfatla fasıla girmesin diye car-mecrurdan sonradır.» Ancak onun bu söylediği doğru değildir; zira sıfat ile hâl ve sahibi arasına fasıla girmesi yasaklanmış değildir; nitekim «جاءني زيدٌ الطويلُ راكباً» (Uzun boylu Zeyd bana binitli olarak geldi) dersin. Hatta hâli sıfattan öne alarak «جاءني زيدٌ راكباً الطويلُ» desen, bunun caiz oluşunda tereddüt/inceleme gerekir. İkincisi: Mahzuf bir masdarın sıfatı veya mahzuf marife masdardan hâl olmasıdır; yani: 'Güzel/temiz bir yiyişle' demektir. Üçüncüsü: İbn Atıyye'nin belirttiği üzere «külû» fiilindeki zamirden hâl olmasıdır; takdiri: 'Müstetîbîn' (temiz ve hoş bularak/isteyerek) şeklindedir. Şeyh der ki: «Bu, lafız ve mana bakımından bozuktur. Lafız bakımındandır; çünkü 'et-tayyib' ismi faildir, dolayısıyla sahibine uyum sağlaması için cemî kılınarak 'tayyibîn' denilmesi gerekirdi. 'Tayyib' bir masdar değildir ki bu sebeple cemî yapılmadığı söylensin.
وأما المعنى فإنَّ «طيباً» مغايرٌ لمعنى «مستطيبين» لأنَّ الطِّيب من صفاتِ المَأْكولِ والمستطيبَ من صفاتِ الآكلينَ، تقول: طاب لزيدٍ الطعامُ، ولا تقولُ: «طابَ زيدٌ الطعام» بمعنى استطابه «.
Mana bakımından ise: Çünkü 'tayyiben', 'müstetîbîn' manasından farklıdır; zira tayyib/temizlik yenen şeylerin sıfatlarındandır, müstetîb (hoş bulan/temiz sayan) ise yiyenlerin sıfatlarındandır. Nitekim «طاب لزيدٍ الطعامُ» (Yemek Zeyd'e hoş geldi) dersin, fakat 'onu hoş buldu' manasında «طابَ زيدٌ الطعام» demezsin.»
والحَلالُ: المأذونُ فيه، ضدُّ الحرام الممنوع منه. [يُقال:] حَلَّ يَحِلُّ بكسرِ العين في المضارعِ، وهو القياسُ لأنه مضاعَفٌ غيرُ متعدٍّ، ويقال: حَلال وحِلُّ، كحرام وحَرَم، وهو في الأصل مصدرٌ، ويقالُ:» حلٌِ بِلٌّ «على سبيلِ الإِتباع كحَسَنٌ بَسَنٌ. وَحَلَّ بمكان كذا يحِلُّ بضمِّ العَيْنِ وكسرِها، وقرىء، {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي} [طه: ٨١] بالوجهين.
el-Helâl: İzin verilendir; yasaklanan anlamındaki haramın zıddıdır. Muzaride aynü'l-fiilin kesresiyle «حَلَّ يَحِلُّ» [denir]. Kurala uygun olan da budur; çünkü müteaddî olmayan muzaaf fiildir. Tıpkı harâm ve harem dendiği gibi «helâl» ve «hıll» da denir; bu kelime aslen masdardır. «Hasenun besenun» ifadesinde olduğu gibi itbâ' (pekiştirici ikileme) yoluyla «hıllun billun» (tamamen helal) denilir. Bir mekâna konaklamak/inmek anlamında aynü'l-fiilin dammesi ve kesresiyle «حَلَّ بمكان كذا يحِلُّ» denir; nitekim {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي} [Tâhâ: 81] “...öfkem üzerinize iner” ayeti her iki vecihle de okunmuştur.
قوله: {خُطُواتِ} قرأ ابنُ عامر والكسائي وقنبل وحَفص: خُطُوات بضم الخاء والطاء، وباقي السبعة بسكون الطاءِ، وقرأ أبو السَّمَّال» خُطَوات «
Yüce Allah'ın {خُطُواتِ} kavlini İbn Âmir, el-Kisâî, Kunbul ve Hafs; hâ ve tâ harflerinin dammesiyle «hutuvât» şeklinde, yedi kıraat imamının geri kalanı ise tâ harfinin sükûnuyla [«hutvât»] okumuştur. Ebü's-Semmâl ise tâ harfinin fethasıyla «hutavât»
بفتحها، ونقل ابنُ عطية وغيرُه عنه أنه قرأ» خَطَوات «بفتح الخاء والطاء، وقرأَ عليّ وقتادة والأعمش بضمِّها والهمز.
şeklinde okumuştur. İbn Atıyye ve başkaları ondan, hâ ve tâ harflerinin fethasıyla «hatavât» şeklinde okuduğunu da nakletmiştir. Ali, Katâde ve el-A'meş ise her ikisinin dammesi ve hemze ile [«hutu'ât»] okumuşlardır.
فأمّا قراءةُ الجمهورِ والأولى من قراءَتَيْ أبي السَّمَّال فلأنَّ» فَعْلَة «الساكنةَ العين السالمتها إذا كانت اسماً جاز في جَمْعِها بالألف والتاءِ ثلاثةُ أوجهٍ - وهي لغاتٌ مسموعةٌ عن العرب -: السكونُ وهو الأصلُ، والإِتباع، والفتحُ في العَيْنِ تخفيفاً. وأمَّا قراءةُ أَبي السَّمَّال التي نَقَلَها ابنُ عطية فهي جَمْعُ خَطْوة بفتح الخاء، والفرقُ بين الخطوة بالضم والفتح: أنَّ المفتوحَ مصدرٌ، دالةٌ على المَرَّة من خَطَا يَخْطُوا إذا مَشَى، والمضمُوم اسمٌ لِما بين القَدَمَيْن كأنه اسمٌ للمسافةِ، كالغُرْفَة اسمٌ للشيءِ المُغْتَرَف، وقيل: إنهما لغتان بمعنى واحدٍ ذكرَه أبو البقاء.
Cumhurun kıraati ve Ebü's-Semmâl'in iki kıraatinden ilki şundandır: Sâlim ve aynü'l-fiili sakin olan «fa'letün» (فَعْلَة) vezni isim olduğunda, elif ve tâ ile çoğul yapılmasında üç vecih caizdir -ki bunlar Araplardan işitilmiş lehçelerdir-: Asıl olan sükûn, itbâ' (öndeki harekeye uyum) ve hafifletmek için aynü'l-fiilin fethasıdır. Ebü's-Semmâl'in İbn Atıyye tarafından nakledilen kıraati ise hâ harfinin fethasıyla «hatveh» kelimesinin çoğuludur. Damme ile olan hutve ve fetha ile olan hatve arasındaki fark şudur: Fethalı olan masdardır; yürüdüğü zaman kullanılan «hatâ yahtû» fiilinden bir defa yapmayı (ism-i merre) gösterir. Dammeli olan ise iki ayak arasındaki mesafenin ismidir, sanki mesafenin adıdır; tıpkı 'gurfe'nin avuçlanan şeyin ismi olması gibi. Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiğine göre bunların aynı anlamda iki ayrı lehçe olduğu da söylenmiştir.
وأمَّا قراءةُ عليّ ففيها تأويلان، أحدُهما: - وبه قال الأخفش - أنَّ الهمزةَ أصلُ وأنه من الخطأ، و» خُطُؤات «جمع» خِطْأَة «إِنْ سُمِعَ، وإلاَّ فتقديراً، وتفسيرُ مجاهدٍ إياه بالخطايا يؤيِّد هذا، ولكنْ يُحْتَمَل أَنْ يكونَ مجاهِدٌ فَسَّره بالمرادفِ. والثاني: أنه قَلَبَ الهمزةَ عن الواوِ لأنَّها جاورت الضمةَ قبلَها فكأنَّها عليها، لأنَّ حركةَ الحرف بين يديه على الصحيح لا عليه.
Hz. Ali'nin kıraatine gelince, onda iki tevîl vardır: Birincisi -ki el-Ahfeş bunu söylemiştir-: Hemzenin asıl olması ve kelimenin hata kökünden gelmesidir; «hutue'ât» kelimesi şayet işitilmişse «hıt'eh» kelimesinin çoğuludur, işitilmemişse takdîrîdir. Mücâhid'in bunu günahlar/hatalar (hatâyâ) şeklinde tefsir etmesi bunu desteklemektedir; ancak Mücâhid'in bunu eşanlamlı kelimeyle açıklamış olması da muhtemeldir. İkincisi ise: Kendisinden önceki dammeye komşu olduğu için hemzeyi vav harfinden kalbetmiş (dönüştürmüş) olmasıdır; zira sahih olan görüşe göre harfin harekesi harfin üzerinde değil, onun önündedir; dolayısıyla sanki damme onun üzerindeymiş gibi olmuştur.
قوله: {إِنَّهُ لَكُمْ} قال أبو البقاء:» إنما كسر الهمزة لأنه أراد الإِعلامَ
Yüce Allah'ın {إِنَّهُ لَكُمْ} kavli hakkında Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Hemzeyi sadece onun durumunu bildirmeyi kastettiği için kesrelemiştir.
بحالِه، وهو أبلغُ من الفتح، لأنه إذا فَتَح الهمزةَ صار التقديرُ: لا تتَّبِعوه لأنه عدوٌّ لكم، واتِّباعُهُ ممنوعٌ وإن لم يكن عدواً لنا، ومثلُه:
Bu ise fethadan daha beliğdir; çünkü hemzeyi fethalarsa takdir şöyle olur: 'O size düşman olduğu için ona uymayın.' Oysa bize düşman olmasa bile ona uymak yasaktır. Bunun benzeri şudur:
٨١٠ - لبَّيْكَ إنَّ الحَمْدَ لك ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
810 - «لبَّيْكَ إنَّ الحَمْدَ لك ...» "Lebbeyk! Muhakkak hamd sana aittir..."
كَسْرُ الهمزةِ أجودُ لدلالةِ الكسرِ على استحقاقه الحمدَ في كلِّ حالٍ وكذلك التلبيةُ «انتهى. يعني أن الكسرَ استئنافٌ فهو بعضُ إخبارٍ بذلك، وهذا الذي قاله في وجهِ الكسرِ لا يتعيَّنُ، لأنه يجوزُ أن يُرادَ التعليل مع كسرِ الهمزةِ فإنهم نَصُّوا على أنَّ» إنَّ «المسكروةَ تفيدُ العلةَ أيضاً، وقد ذكر ذلك في هذه الآية بعينها فينبغي أن يقالَ: قراءةُ الكسرِ أَوْلَى لأنها محتملةٌ للإِخبارِ المَحْضِ بحالِهِ وللعلِّيَّة، وأمّا المفتوحةُ فهي نصٌّ في العلِّيَّة، لأنَّ الكلامَ على تقديرِ لامِ العلةِ.
Kesrenin her hâlükârda O'nun hamde layık olduğunu göstermesi sebebiyle hemzenin kesresi daha güzeldir; telbiye de böyledir.» (Alıntı bitti). Yani kesre istînâftır (yeni başlangıçtır), dolayısıyla bununla ilgili bir haber vermedir. Ancak Ebü'l-Bekâ'nın kesre gerekçesi olarak söylediği bu husus taayyün etmez (kesin tek yol değildir); zira hemzenin kesresiyle birlikte illet (gerekçe) de kastedilmiş olabilir. Çünkü nahivciler kesreli «inne»nin illet de bildirdiğini açıkça belirtmişlerdir ve bu durum bizzat bu ayette de zikredilmiştir. Dolayısıyla şöyle denilmelidir: Kesreli kıraat daha evladır; zira hem onun durumunu sırf haber vermeye hem de illet bildirmeye muhtemeldir. Fethalı olan ise illet bildirmede sarihtir/kesindir; çünkü söz illet lâmı takdirindedir.
قوله تعالى: {وَأَن تَقُولُواْ} : عطفٌ على قولِه «بالسوءِ» تقديرُه: «وبأنْ تقولوا» فيحتملُ موضعُها الجرَ والنصبَ بحسب قولي الخليلِ وسيبويه. و «الفحشاءُ» مصدرٌ من الفُحْش، كالبأساء من البأْسِ. والفُحْشُ قُبْحُ المنظر، قال امرؤ القيس:
Yüce Allah'ın {وَأَن تَقُولُواْ} kavli: «Bi's-sû'i» kavline matuftur; takdiri «ve bi-en tekûlû» (ve söylemenizi) şeklindedir. Dolayısıyla el-Halîl ve Sîbeveyh'in iki görüşüne göre iraptaki yeri cerr veya nasb olmaya muhtemeldir. «el-Fahşâ'» (الفحشاء) kelimesi «fuhş» kökünden gelen bir masdardır; tıpkı 'be's'ten gelen 'be'sâ' gibi. Fuhş ise çirkin manzaradır. İmrüulkays şöyle demiştir:
٨١١ - وجِيدٍ كجيدٍ الرِّئْمِ ليس بفاحِشٍ ... إذا هي نَصَّتْهُ ولا بِمُعَطَّلِ
811 - «وجِيدٍ كجيدٍ الرِّئْمِ ليس بفاحِشٍ ... إذا هي نَصَّتْهُ ولا بِمُعَطَّلِ» "[Nice sevgililer vardır ki boynu] beyaz ceylan boynu gibidir; onu yukarı kaldırdığında ne aşırı/çirkin ne de süssüzdür."
وتُوُسِّع فيه حتى صارَ يُعَبَّرُ به عن كلِّ مستقبَحٍ معنىً كان أو عيناً.
Bu kelimenin anlamı genişletilmiş, öyle ki manevî olsun maddî olsun çirkin görülen her şey için kullanılır hâle gelmiştir.
قولُه تعالى: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ} : الضميرُ في «لهم» فيه أربعةُ أقوال، أحدُها: أنه يعود على «مَنْ» في قولِهِ: {مَن يَتَّخِذُ} [البقرة: ١٦٥] وهذا بعيدٌ. الثاني: أنه يعودُ على العرب الكفَّار لأنَّ هذا حالُهم. الثالث: أنه يعودُ على اليهودِ لأنَّهم أشدُّ الناس اتِّباعاً لأسلافِهِم. الرابعُ: أنه يعودُ على الناسِ في قولِهِ: {يَا أَيُّهَا الناس} [البقرة: ١٦٨] ، قاله الطبري، وهو ظاهرٌ، إلاَّ أَنَّ ذلك يكونُ من بابِ الالتفات من الخطابِ إلى الغَيْبَةِ، وحكمتُه أنهم أُبْرِزوا في صورةِ الغائبِ الذي يُتَعَجَّبُ مِنْ فِعْلِهِ، حيث دُعِيَ إلى شريعةِ اللَّهِ والنورِ والهدى فأجابَ باتِّباع شريعةِ أبيه.
Yüce Allah'ın {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ} kavli: «Lehum»daki zamir hakkında dört görüş vardır: Birincisi: {مَن يَتَّخِذُ} [el-Bakara: 165] kavlindeki «men» lafzına dönmesidir ki bu uzak bir ihtimaldir. İkincisi: Kâfir Araplara dönmesidir; çünkü bu onların hâlidir. Üçüncüsü: Yahudilere dönmesidir; çünkü onlar atalarına en çok uyan kimselerdir. Dördüncüsü: Taberî'nin belirttiği üzere {يَا أَيُّهَا الناس} [el-Bakara: 168] kavlindeki «en-nâs» (insanlar) lafzına dönmesidir. Bu açık bir görüştür; ancak bu durumda hitaptan gaybete iltifat sanatından olur. Bunun hikmeti ise şudur: Allah'ın şeriatına, nura ve hidayete davet edildiğinde babasının şeriatına uymakla karşılık veren ve bu yüzden yaptığı işe hayret edilen bir gâib (huzurda olmayan) suretinde ortaya konulmuşlardır.
قوله: {بَلْ نَتَّبِعُ} بل هنا عاطفةٌ هذه الجملةَ على جملةٍ محذوفةٍ قبلها تقديرُه: لا نتَّبعُ ما أنزل اللَّهُ بل نَتَّبعُ كذا، ولا يجوزُ أنْ تكونَ معطوفةً على قولِهِ: «اتَّبِعُوا» لفسادِهِ. وقال أبو البقاء: «بل» هنا للإِضرابِ عن الأول، أي: لا نَتَّبعُ ما أَنْزَلَ اللَّهُ، وليس بخروجٍ من قصةٍ إلى قصةٍ يعني بذلك أنه إضرابُ إبطالٍ لا إضرابُ انتقالٍ، وعلى هذا فيقالُ: كلُّ إضرابٍ في القرآنِ فالمرادُ به الانتقالُ من قصةٍ إلى قصةٍ إلاَّ في هذه الآية، وإلاَّ في قولهِ: {أَمْ يَقُولُونَ افتراه بَلْ هُوَ الحق} [السجدة: ٣] فإنه محتمل للأمرين فإن اعتبرْتَ قوله: «أم يقولون افتراه» كان إضرابَ انتقالٍ، وإن اعتبرْتَ «افتراه» وحدَه كان إضرابَ إبطالٍ.
Yüce Allah'ın {بَلْ نَتَّبِعُ} kavli: Buradaki «bel» (بل) edatı, bu cümleyi kendisinden önceki mahzuf bir cümleye atfetmektedir; takdiri: 'Allah'ın indirdiğine uymayız, bilakis şuna uyarız' şeklindedir. Anlam bozulacağı için «ittebiû» (Uyun) kavline matuf olması caiz değildir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Buradaki 'bel' edatı birincisinden vazgeçme (idrâb) içindir; yani 'Allah'ın indirdiğine uymayız' demektir ve bir kıssadan diğerine geçiş değildir.» Bununla idrâb-ı intikâl değil, idrâb-ı ibtâl olduğunu kastetmektedir. Buna binaen şöyle denilir: Bu ayet ile Yüce Allah'ın {أَمْ يَقُولُونَ افتراه بَلْ هُوَ الحق} [es-Secde: 3] kavli hariç, Kur'an'daki her idrâb ile kastedilen bir kıssadan diğerine intikaldir. Zira o ayet iki duruma da muhtemeldir: Şayet «em yekûlûnefterâh» kavlini dikkate alırsan idrâb-ı intikâl olur; şayet tek başına «ifterâh» lafzını dikkate alırsan idrâb-ı ibtâl olur.
قوله: {أَلْفَيْنَا} في «ألفى» هنا قولان، أحدُهما: أنها متعدِّيةٌ إلى مفعولٍ واحدٍ، لأنها بمعنى «وَجَدَ» التي بمعنى أصابَ، فعلى هذا يكونُ «عليه» متعلِّقاً بقولِهِ «أَلْفينَا» . والثاني: أنها متعدِّية إلى اثنين، أولُهما «آباءَنا» والثاني: «عليه» ؛ فَقُدِّمَ على الأولِ. وقال أبو البقاء: «هي محتملةٌ للأمرين، أعني كونَها متعديةً لواحدٍ أو لاثنين» قال أبو البقاء: «ولامُ أَلْفَيْنَا واوٌ لأنَّ الأصلَ فيما جُهِلَ من اللاماتِ أنْ يكونَ واواً» يعني فإنَّه أوسعُ وأكثرُ فالردُّ إليه أَوْلَى.
Yüce Allah'ın {أَلْفَيْنَا} kavli: Buradaki «elfâ» (أَلْفَى) fiili hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İsabet etmek/ulaşmak manasında olan «vecede» (buldu) anlamında olduğu için tek bir mef'ûle müteaddîdir (geçişlidir). Buna göre «aleyhi» car-mecrûru «elfeynâ» kavline müteallıktır (bağlıdır). İkincisi: İki mef'ûle müteaddîdir; birincisi «âbâenâ», ikincisi ise «aleyhi»dir ki birincisinin önüne geçirilmiştir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu fiil her iki duruma da muhtemeldir; yani tek bir mef'ûle veya iki mef'ûle müteaddî olması caizdir.» Ebü'l-Bekâ ayrıca şöyle demiştir: «'Elfeynâ' fiilinin lâmü'l-fiili (üçüncü kök harfi) vâv'dır; çünkü lamel-fiili bilinmeyen kelimelerde asıl olan vâv olmasıdır.» Yani bu kullanım daha yaygın ve çoktur, dolayısıyla asıl olana ircâ etmek daha evlâdır.
قوله: {أَوَلَوْ} الهمزةُ للإِنكار، وأمَّا الواو ففيها قولان، أحدُهما: - وإليه ذهب الزمخشري - أنها واوُ الحالِ، والثاني - وإليه ذهب أبو البقاء وابن عطية - أنها للعطفِ. وقد تقدَّم الخلافُ في هذه الهمزةِ الواقعةِ قبل الواوِ والفاءِ وثُمَّ: هل بعدَها جملةٌ مقدرةٌ؟ وهو رأيُ الزمخشري، ولذلك قَدَّرَه هنا: أيتَّبِعُونَهم ولو كانَ آباؤُهُم لا يَعْقِلُون شيئاً من الدين ولا يهتدون للصواب، أو النيةُ بها التأخيرُ عن حرفِ العطف؟ وقد جَمَعَ الشيخ بين قولِ الزمخشري وقولِ ابن عطية فقال: «والجمعُ بينهما أنَّ هذه الجملةَ المصحوبةَ ب» لو «في مثلِ هذا السياقِ جملةٌ شريطةٌ، فإذا قال:» اضربْ زيداً ولو أَحْسَنَ إليك «فالمعنى: وإنْ أَحسَنَ إليكَ، وكذلك:» أَعْطوا السائلَ ولو جاءَ على فرسٍ «» رُدُّوا السائلَ ولو بشقَّ تمرةٍ «المعنى فيهما:» وإنْ «، وتجيء»
Yüce Allah'ın {أَوَلَوْ} kavli: Baştaki hemze inkâr içindir. Vâv harfine gelince, bu hususta iki görüş vardır: Birincisi —ki Zemahşerî bu görüşe gitmiştir— hal vâvı olmasıdır. İkincisi —ki Ebü'l-Bekâ ve İbn Atıyye bu görüşe gitmiştir— atıf için olmasıdır. Vâv, fâ ve sümme harflerinden önce gelen bu hemze hakkında daha önce ihtilaf geçmişti: Acaba bundan sonra takdirî bir cümle var mıdır? Ki bu Zemahşerî'nin görüşüdür; bu sebeple burada takdiri şöyle yapmıştır: 'Ataları dinden hiçbir şeyi akledemez ve doğru yolu bulamaz olsalar da mı onlara uyacaklar?' Yoksa niyet atıf harfinden sonraya bırakılması mıdır? Şeyh [Ebû Hayyân], Zemahşerî'nin görüşü ile İbn Atıyye'nin görüşünü birleştirerek şöyle demiştir: «Bu ikisinin arasını bulmak şöyledir: Bu tür bir bağlamda 'lev' (لو) ile birlikte gelen bu cümle şart cümlesidir. Nitekim biri: 'Sana iyilik etse bile Zeyd'e vur' dediğinde mana: 'Sana iyilik etse dahi' şeklindedir. Aynı şekilde: 'İsteyen at üzerinde gelse bile ona verin', 'Yarım hurmayla bile olsa isteyeni geri çevirin' sözlerinde her ikisindeki mana 've in' (velev ki/olsa bile) manasındadır. Buradaki 'lev'»
لو «هنا تنبيهاً على أنَّ ما بعدها لم يكن يناسبُ ما قبلها، لكنها جاءت لاستقصاء الأحوال التي يقع فيها الفعلُ، ولتدلُّ على أن المرادَ بذلك وجودُ الفعلِ في كل حالٍ، حتى في هذه الحالِ التي لا تناسبُ الفعلَ، ولذلك لا يجوزُ:» اضربْ زيداً ولو أساء إليكَ «ولا:» أَعْطُوا السائل ولو كان محتاجاً «، فإذا تقرَّر هذا فالواوُ في» ولو «في الأمثلةِ التي ذكرناها عاطفةٌ على حالٍ مقدرةٍ، والمعطوف على الحالِ حالٌ، فَصَحَّ أن يقالَ إنها للحالِ من حيثُ عطفُها جملةً حاليةً على حالٍ مقدرةٍ، وصَحَّ أن يقالَ إنها للعطف من حيث ذلك العطفُ، والمعنى - والله أعلمُ - أنها إنكارُ اتِّباعِ آبائِهِم في كلِّ حالٍ حتى في الحالة التي تناسِبُ أنْ يَتَّبِعُوهُمْ فيها وهي تَلَبُّسهم بعدمِ العَقْلِ والهدايةِ، ولذلك لا يجوزُ حذف هذه الواوِ الداخلةِ على» لو «إذا كانت تنبيهاً على أنَّ ما بعدها لم يكن مناسباً ما قبلها، وإنْ كانتِ الجملةُ الحاليةُ فيها ضميرٌ عائدٌ على ذي الحالِ، لأنَّ مجيئَها عاريةً من هذه الواو مؤذنٌ بتقييدِ الجملةِ السابقةِ بهذه الحال.
«kendisinden sonrasının kendisinden öncesine uygun düşmediğine dikkat çekmek için gelir; ancak fiilin meydana geldiği tüm durumları kuşatmak ve bununla fiilin her hâlükârda, hatta fiile uygun düşmeyen bu durumda dahi gerçekleşmesinin kastedildiğini göstermek için getirilmiştir. Bu yüzdendir ki: 'Zeyd sana kötülük etse bile ona vur' denilemeyeceği gibi 'Muhtaç olsa bile isteyene verin' de denilemez. Bu husus sabit olunca, zikrettiğimiz örneklerde 've lev'deki vâv takdir edilen bir hale matuftur. Hale matuf olan da haldir. Böylece takdirî bir hale bir hal cümlesini atfetmesi yönüyle hal için olduğunu söylemek de, bizzat bu atıf yönüyle atıf için olduğunu söylemek de doğru olmuştur. Anlam ise —Allah en doğrusunu bilir— kendilerine uymaya uygun olan durumda bile, yani akılsızlık ve hidayetsizlikle bürünmüş olmaları halinde bile atalarına uymalarının her halükarda inkâr edilmesidir. Bundan dolayı 'lev'in başına gelen bu vâv, kendisinden sonrasının kendisinden öncesine uygun düşmediğine dikkat çektiğinde, hal cümlesinde zü'l-hâle (hal sahibine) dönen bir zamir bulunsa dahi hazfedilmesi caiz değildir. Çünkü bu vâv olmaksızın gelmesi, önceki cümlenin bu hal ile kayıtlanması anlamına gelir.»
فهو يُنافي استغراقَ الأحوالِ، حتى هذه الحالُ، فهما معنيانِ مختلفانِ، ولذلك ظهر الفرقُ بين: «أَكْرِمْ زَيْداً لو جَفَاك» وبين «أكْرمْ زيداً ولو جَفَاك» انتهى. وهو كلامٌ حَسَنٌ/ وجوابُ «لو» محذوفٌ تقديرُه: لاتَّبعوهم، وقدَّره أبو البقاء: «أفكانوا يَتَّبِعونهم» وهو تفسيرُ معنىً، لأن «لو» لا تُجاب بهمزةِ الاستفهام.
«Bu durum ise, bu hal de dâhil olmak üzere tüm durumları kuşatma manasına aykırıdır; dolayısıyla ikisi farklı anlamlardır. Bu sebeple 'Sana cefa ederse Zeyd'e ikram et' ile 'Sana cefa etse bile Zeyd'e ikram et' arasındaki fark ortaya çıkmıştır.» [Şeyh'in sözü] bitti. Bu güzel bir izahattır. 'Lev'in cevabı mahzuftur; takdiri: 'Yine de onlara uyarlar mıydı?' şeklindedir. Ebü'l-Bekâ ise bunu: 'Onlara uyarlar mıydı?' diye takdir etmiştir ki bu manaya göre bir tefsirdir; çünkü 'lev'in cevabına istifham hemzesi gelmez.
قوله: {شَيْئاً} فيه وجهان، أحدُهما: أنه مفعولٌ به، فَيَعُمُّ جميعَ المعقولاتِ لأنها نكرةٌ في سياقِ النفي، ولا يجوزُ أن يكونَ المرادُ نَفيَ الوحدةِ فيكونَ المعنى: لا يعقلون شيئاً بل أشياءَ. والثاني: أن ينتصبَ على المصدريةِ، أي: لا يَعْقِلُون شيئاً من العقلِ. وقَدَّمَ نفيَ العقلِ على نفيِ الهدايةِ؛ لأنه تصدرُ عنه جميعُ التصرفاتِ.
Yüce Allah'ın {شَيْئاً} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün bih olmasıdır; nefy (olumsuzluk) bağlamında nekire olduğu için akledilen her şeyi kapsar (umûm ifade eder). Burada birliğin/tekliğin nefyedilmesi kastedilmiş olamaz; zira o takdirde mana 'Bir şeyi akledemiyorlar, bilakis birçok şeyi [aklediyorlar]' olurdu. İkincisi: Masdarlık üzere mansub olmasıdır; yani: 'Akıl namına hiçbir şey akledemezler.' Aklın olumsuzlanması, hidayetin olumsuzlanmasından öne geçirilmiştir; çünkü bütün davranışlar akıldan neşet eder.
قوله تعالى: {وَمَثَلُ الذين كَفَرُواْ} : اختلفَ الناسُ في هذه الآيةِ اختلافاً كثيراً واضطربوا اضطراباً شديداً، وأنا بعونِ اللَّهِ قد لَخَّصْتُ أقوالَهم مهذبةً، ولا سبيلَ إلى معرفةِ الإِعرابِ إلاَّ بعد معرفةِ المعنى المذكورِ في هذه الآيةِ.
Yüce Allah'ın {وَمَثَلُ الذين كَفَرُواْ} kavli: İnsanlar bu ayet hakkında çokça ihtilaf etmiş ve son derece tereddüde düşmüşlerdir. Ben ise Allah'ın yardımıyla onların görüşlerini ayıklanmış ve özetlenmiş olarak bir araya getirdim. Zira bu ayette zikredilen mana bilinmeden irabı bilmenin hiçbir yolu yoktur.
وقد اختلفُوا في ذلك: فمنهم مَنْ قال: معناها أنَّ المَثَلَ مضروبٌ بتشبيهِ الكافِرِ بالناعِقِ. ومنهم مَنْ قالَ: هو مضروبٌ بتشبيهِ الكافر بالمنعوق به. ومنهم مَنْ قال: هو مضروبٌ بتشبيهِ الداعي والكافرِ بالناعقِ والمنعوقِ به. فهذه أربعةُ أقوالٍ.
Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi şöyle demiştir: Ayetin manası, darbımeselin kâfirin haykıran çobana (nâık) benzetilmesiyle kurulmuş olmasıdır. Kimi de şöyle demiştir: Mesel, kâfirin kendisine haykırılan hayvana (men'ûk bih) benzetilmesiyle kurulmuştur. Kimi ise şöyle demiştir: Mesel, davetçi ile kâfirin, haykıran ile kendisine haykırılana benzetilmesiyle kurulmuştur. İşte bunlar [toplam] dört görüştür.
فعلى القولِ الأولِ: يكون التقديرُ: «وَمَثَلُ الذين كفروا في قلةِ فَهْمِهِمْ كمثلِ الرعاةِ يُكَلِّمون البُهْمَ، والبُهْمُ لا تَعْقِلُ شيئاً» . وقيلَ: يكون التقديرُ: ومثلُ الذين كفروا في دعائِهم آلهتَهم التي لا تفقَه دُعَاءَهم كمَثَلِ الناعِقِ بغنمِهِ لا ينتفعُ من نعيقِهِ بشيءٍ، غيرَ أنَّه في عَناءٍ، وكذلك الكافرُ ليس له من دعائِهِ الآلهةَ إلا العَناءُ.
Birinci görüşe göre takdir şöyle olur: «İnkâr edenlerin anlayışsızlıktaki durumu, dilsiz hayvanlara seslenen ve hayvanların hiçbir şey anlamadığı çobanların durumu gibidir.» Şöyle de denilmiştir: Takdir şöyledir: İnkâr edenlerin, çağrılarını anlamayan ilahlarına yalvarıp yakarmalarındaki durumları; koyunlarına haykıran, zahmet çekmekten başka bu haykırışından hiçbir fayda elde edemeyen çobanın durumu gibidir. Kâfirin de ilahlarına yalvarmasından yorgunluk ve zahmetten başka eline bir şey geçmez.
قال الزمخشري - وقد ذكر هذا القولَ - «إلاَّ أَنَّ قولَه {إِلاَّ دُعَآءً وَنِدَآءً} لا يساعدُ عليه لأنَّ الأصنامَ لا تَسْمَعُ شيئاً» . قال الشيخ: «ولَحَظَ الزمخشري في هذا القولِ تمامَ التشبيهِ من كلِّ جهةٍ، فكما أن المنعوق به لا يسمع إلا دعاءً ونداءً فكذلك مدعُوُّ الكافرِ من الصنمِ، والصنَمُ لا يسمع، فَضَعُفَ عنده هذا القولُ» قال: «ونحن نقول: التشبيهُ وَقَعَ في مُطْلَقِ الدعاءِ
Zemahşerî —bu görüşü zikrettikten sonra— şöyle demiştir: «Ancak Yüce Allah'ın {إِلاَّ دُعَآءً وَنِدَآءً} kavli buna yardımcı olmamaktadır; çünkü putlar hiçbir şey işitmezler.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zemahşerî bu görüşte teşbihin her yönden tam olmasını gözetmiştir. Nasıl ki kendisine haykırılan hayvan yalnızca çağrı ve seslenişi işitirse, kâfirin taptığı putun da öyle olması gerekir; oysa put hiçbir şey işitmez. Bu yüzden bu görüş onun nazarında zayıf kalmıştır.» Şeyh devamla şöyle dedi: «Biz ise deriz ki: Teşbih mutlak anlamda çağırmada gerçekleşmiştir;»
لا في خصوصياتِ المدعوِّ، فتشبيه الكافرُ في دعائه الصنمَ بالناعِقِ بالبهيمةِ لا في خصوصياتِ المنعوقِ به» .
«çağrılanın hususiyetlerinde değil. Dolayısıyla kâfirin puta yalvarması, hayvana haykıran kimseye benzetilmiştir; kendisine haykırılanın hususiyetlerine değil.»
وقيل في هذا القولِ: - أعني قولَ مَنْ قال التقديرُ: وَمَثَلُ الذين كفروا في دعائِهِم آلهتَهم - إن الناعق هنا ليس المرادُ به الناعقَ بالبهائِمِ، وإنما المرادُ به الصائحُ في جوفِ الجبلِ فيجيبُه الصَّدى، فالمعنى: بما لا يَسْمَعُ منه الناعقُ إلا دعاءَ نفسِهِ ونداءها، فعلى هذا القولِ يكونُ فاعلٌ «يسمع» ضميراً عائداً على الذين يَنْعِقُ، ويكونُ العائدُ على «ما» الرابطُ للصلةِ بالموصولِ محذوفاً لفهمِ المعنى، تقديرُه: بما لا يَسْمَعُ منه، وليس فيه شرطُ جوازِ الحذفِ فإنَّه جُرَّ بحرفٍ غيرِ ما جُرَّ به الموصولُ، وأيضاً فقد اختَلَفَ متعلَّقاهما، إلا أنه قد وَرَدَ ذلك في كلامهم. وأمّا على القولين الأوَّلَيْن فيكون فاعلُ «يَسْمَعُ» ضميراً يعود على «ما» الموصولةِ، وهو المنعوقُ به. وقيل: المرادُ بالذين كفروا المتبوعون لا التابعون، والمعنى: مَثَلُ الذين كفروا في دعائِهم أتباعَهم، وكونِ أتباعِهم لا يحصُلُ لهم منهم إلا الخَيْبَةُ؛ كَمَثَلِ الناعِقِ بالغنم. فعلى هذه الأقوالِ كلِّها يكونُ «مثل» مبتدأً و «كمثلِ» خبرَه، وليس في الكلام حذفٌ إلا جهةُ التشبيهِ.
Bu görüşte —yani takdirin 'Kâfirlerin ilahlarına yalvarmalarındaki durumları' olduğunu söyleyenlerin görüşünde— şöyle de denilmiştir: Buradaki nâık (haykıran) ile kastedilen hayvanlara haykıran çoban değildir; bilakis dağın kovuğunda bağıran ve kendisine yankı cevap veren kimsedir. Buna göre mana şöyledir: Haykıranın kendisinden sadece kendi çağrı ve seslenişini işittiği şey gibi. Bu görüşe göre «yesme'u» (يَسْمَعُ) fiilinin fâili «yen'ıku» lafzına dönen bir zamirdir; sılayı mevsûle bağlayan ve «mâ» lafzına dönen zamir ise mananın anlaşılmasından ötürü hazfedilmiştir; takdiri: 'bima lâ yesme'u minhu' (kendisinden işitmediği şey) şeklindedir. Ancak burada hazfin caiz olma şartı tam değildir; çünkü mevsûlün cer edildiği harften başka bir harfle cer edilmiştir ve ayrıca ikisinin müteallakları da farklıdır; ne var ki bu durum Arapların kelamında vaki olmuştur. İlk iki görüşe göre ise «yesme'u» fiilinin fâili mevsûl olan «mâ» lafzına dönen bir zamirdir ki o da kendisine haykırılandır (hayvandır). Şöyle de denilmiştir: Kâfirler ile kastedilenler tâbi olanlar değil, kendilerine uyulan önderlerdir. Mana ise: Kâfirlerin kendilerine uyanları çağırmalarındaki ve uyanların da ellerine hüsrandan başka bir şey geçmemesindeki durumları, koyunlarına haykıran kimsenin durumu gibidir. Bütün bu görüşlere göre «meselü» mübteda, «ke-meseli» ise onun haberidir; sözde teşbih yönü dışında hiçbir hazif yoktur.
وعلى القولِ الثاني من الأقوالِ الأربعةِ المتقدمةِ فقيل: معناه: وَمَثَلُ الذين كفروا في دعائِهم إلى الله تعالى وَعَدَمِ سماعِهِم إياه كَمَثَلِ بهائِمِ الذي يَنْعِقُ، فهو على حذفِ قيدٍ في الأولِ وحَذْفِ مضافٍ في الثاني.
Yukarıda geçen dört görüşün ikincisine göre ise şöyle denilmiştir: Ayetin manası: İnkâr edenlerin Yüce Allah'a davet edildiklerindeki ve bunu işitmediklerindeki durumları, haykıran çobanın hayvanlarının durumu gibidir. Bu takdirde birincisinde bir kaydın hazfi, ikincisinde ise bir muzâfın hazfi söz konusudur.
وقيل التقديرُ: وَمَثَلُ الذين كفروا في عَدَم فَهْمِهِم عن اللِّهِ ورسولِهِ كَمَثَلِ المنعوقِ به من البهائِمِ التي لا تَفْقَهُ من الأمرِ والنهي غيرَ الصوتِ، فيُرادُ بالذي يَنْعقُ الذي يُنْعَقُ به ويكونُ هذا من القلبُ، وقال قائلُ هذا: كما تقولون: «دَخَلَ
Şöyle de takdir edilmiştir: İnkâr edenlerin Allah'tan ve Resûlü'nden gelenleri anlamamadaki durumları, emir ve yasaktan kuru bir sesten başka bir şey kavramayan ve kendisine haykırılan hayvanların durumu gibidir. Buna göre 'haykıran' (el-lezî yen'ıku) lafzı ile 'kendisine haykırılan' (el-lezî yün'aku bihî) kastedilmiş olur ki bu bir kalp (yer değiştirme) türündendir. Bu görüşü savunan kimse şöyle demiştir: Nitekim sizler şöyle dersiniz: 'Girdi
الخاتَمُ في يدي والخِفُّ في رِجْلِي» . وإلى هذا التفسير ذهب الفراءُ وأبو عبيدة وجماعةٌ، إلا أن القلبَ لا يقعُ على الصحيح إلا في ضرورةٍ أو ندورٍ.
yüzük elime ve mest ayağıma' [aslında el yüzüğe, ayak meste girer]. Ferrâ, Ebû Ubeyde ve bir topluluk bu tefsire meyletmiştir; ancak sahih olan görüşe göre kalp sanatı yalnızca zaruret halinde yahut nadiren vuku bulur.
وأمَّا على القولِ الثالثِ فتقديرُهُ: وَمَثَلُ داعي الذين كفروا كمثلِ الناعِقِ بغنمِهِ، في كونِ الكافرِ لا يَفْهَمُ مِمَّا يخاطِبُ به داعيه إلا دَوِيَّ الصوتِ دونَ إلقاء فكرٍ وذهنٍ، كما أنَّ البهيمَةَ كذلك، فالكلامُ على حَذْفِ مضافٍ من الأول. قال الزمشخري: «ويجوز أن يُرادَ ب» ما لا يَسْمَعُ «الأصَمُّ الأصلج الذي لا يَسْمَعُ من كلامِ الرافعِ صوتَه بكلامِهِ إلا النداءَ والصوتَ لا غيرُ من غير فَهْمٍ للحروفِ» وهذا منه جنوحٌ إلى جوازِ إطلاقِ «ما» على العقلاءِ، أو لَمَّا تَنَزَّل هذا منزلةَ مَنْ لا يَسْمَعُ مِنَ البهائِم أوقَعَ عليه «ما» .
Üçüncü görüşe göre ise ayetin takdiri şöyledir: İnkâr edenleri davet edenin durumu, kâfirin kendisini davet edenin hitabından zihin ve fikir yormaksızın sadece bir ses uğultusundan başka bir şey anlamaması bakımından, koyunlarına haykıran çobanın durumu gibidir; tıpkı hayvanın da böyle olması gibi. Bu durumda söz, birinciden bir muzâfın hazfedilmesi üzeredir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Mâ lâ yesme'u' (işitmeyen şey) ifadesiyle, sesini yükselterek konuşan kimsenin sözünden harfleri anlamaksızın sadece kuru bir seslenme ve haykırışı duyan tamamen sağır bir kimsenin kastedilmiş olması da caizdir.» Bu ifade, Zemahşerî'nin akıl sahipleri için 'mâ' lafzının kullanılabileceğine meylettiğini gösterir; yahut bu kimse hayvanlardan işitmeyenlerin derekesine indirildiği için onun hakkında 'mâ' kullanılmıştır.