٨٥٩ - وهُنَّ يَمْشِين بنا هَمِيسا ... إنْ يَصْدُقِ الطيرُ نَنِكَ لَمِيسا
859 - 'Onlar bizi sessiz adımlarla yürütürler; eğer fal kuşu doğru söylerse Lemîs ile cima ederiz.'
فقيل له: رَفَثْتَ، فقال: إنما الرَّفَث عند النساء.
Bunun üzerine kendisine: «Refes yaptın (müstehcen konuştun)» denilince: «Refes ancak kadınların yanında [yapılan konuşmadır]» demiştir.
قوله: {كُنتُمْ تَخْتانُونَ} في محلِّ رفعٍ خبرٌ لأنَّ. و «تَخْتانون» في محلِّ نصبٍ خبرٌ لكان. قال أبو البقاء: «وكُنْتُم هنا لفظُها لفظُ الماضي ومعناها المضيُّ أيضاً، والمعنى: أن الاختيان كان يقعُ منهم فتاب عليهم منه، وقيل: إنه أرادَ الاختيان في الاستقبال، وذَكَرَ» كان «ليحكي بها الحالَ كما تقول: إن فعلت كنت ظالماً» وفي هذا الكلامِ نظرٌ لا يَخْفى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كُنتُمْ تَخْتانُونَ} “Siz kendinize hıyanet ediyordunuz” kavli, 'enne'nin ref' mahallindeki haberidir. «Tahtânûn» ise 'kâne'nin nasb mahallindeki haberidir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Buradaki 'küntüm' lafzı mazi lafzıdır, manası da mazidir; mana şudur: İhtiyan (hıyanet) onlardan vaki oluyordu da [Allah] tevbelerini kabul buyurdu. Gelecekteki ihtiyanı kastettiği ve: 'Eğer yaparsan zalim olursun' demen gibi durum hikâye etmek için 'kâne'yi zikrettiği de söylenmiştir.» Bu sözde ise gizli olmayan bir eleştiriye açık yön (nazar) vardır.
و «تَخْتَانون» تَفْتَعِلُون من الخيانة، وعينُ الخيانة واوٌ لقولِهم: خانَ يخُون، وفي الجمع: خَوَنَة، يقال: خانَ يَخُون خَوْناً وخِيانة، وهي ضدُّ الأمانة، وتَخَوَّنْتُ الشيءَ تَنَقَّصْتُه، قال زهير:
«Tahtânûn» kelimesi hıyânet kökünden 'tefte'ılûn' veznindedir; hıyanetin aynü'l-fiili (orta harfi) vâv'dır; nitekim 'hâne yehûnu' derler, çoğulunda ise 'havene'dir. 'Hâne yehûnu havnen ve hıyâneten' denir ki bu emanetin zıddıdır. 'Tehavventü'ş-şey'e' ise 'onu eksilttim' demektir. Züheyr şöyle demiştir:
٨٦٠ - بآرِزَةِ الفَقَارَةِ لم يَخُنْهَا ... قِطافٌ في الرِّكاب ولا خِلاءُ
860 - 'Omurga kemikleri belirgin olan o [deveye], binekler arasındaki yavaşlık da kısırlık da noksanlık vermemiştir.'
وقال الزمخشري: «والاختيانُ: من الخيانة كالاكتساب من الكَسْبِ، فيه زيادةٌ وشِدَّة» يعني من حيثُ إن الزيادة في اللفظ تُنْبِىءُ عن زيادةٍ في المعنى، كما قَدَّمَهُ في قولِهِ الرحمنُ الرحيمُ. وقيل هنا: تختانون أَنْفُسَكُم أي:
Zemahşerî şöyle demiştir: «İhtiyân, kesbden iktisâb gibi hıyanetten türemiştir; onda bir fazlalık ve şiddet vardır». Yani lafızdaki ziyadeliğin manadaki ziyadeliğe delalet etmesi bakımındandır; nitekim bunu 'er-Rahmân er-Rahîm' kavlinde de daha önce belirtmişti. Burada: «Nefislerinize ihtiyan ediyordunuz» sözünün anlamının şu olduğu da söylenmiştir:
تتعهدونها بإتيانِ النساء، وهذا يكون بمعنى التخويل، يقال: تَخَوَّنه وَتَخَوَّله بالنون واللام، بمعنى تَعَهَّده، إلا أنَّ النونَ بدلٌ من اللام، لأنه باللامِ أشهرُ.
Kadınlara yaklaşarak nefislerinizi gözetip kolluyordunuz (taahhüt ediyordunuz); bu da 'tahvîl' manasında olur. Nûn ve lâm ile 'tehavvenehû' ve 'tehavvelehû' denir ki 'onu gözetip kolladı' (taahhüt etti) demektir; şu kadar var ki nûn harfi lâm harfinden bedeldir, çünkü kelime lâm ile daha meşhurdur.
و «عَلِمَ» إنْ كانَتِ المتعدية لواحد بمعنى عَرَف، فتكونُ «أنَّ» وما في حيِّزها سادَّة مَسَدَّ مفعولٍ واحدٍ، وإن كانتِ المتعديةَ لاثنينِ كانَتْ سادةً مَسَدَّ المفعولينِ على رأي سيبويه، ومَسَدَّ أحدِهما والآخرُ محذوفٌ على مذهبِ الأخفش.
Eğer «alime» fiili 'bildi/tanıdı' (arafe) anlamında tek mef'ûle geçişli ise, «enne» ve sılası tek bir mef'ûlün yerine geçmiş (sedd-i mesed) olur; şayet iki mef'ûle geçişli ise Sîbeveyhi'nin görüşüne göre iki mef'ûlün yerine geçmiş olur; Ahfeş'in mezhebine göre ise mef'ûllerden birinin yerine geçmiş, diğeri ise hazfedilmiştir.
وقوله: {هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ} لا محلَّ له من الإِعراب، لأنه بيانٌ للإِحلالِ فهو استئنافٌ وتفسيرٌ: وقَدَّمَ قولَه: {هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ} على {وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ} تنبيهاً على ظهورِ احتياجِ الرجل للمرأةِ وعَدَم صَبْرِهِ عنها، ولأنَّه هو البادىءُ بطلبِ ذلك، وكَنَى باللباسِ عن شِدَّة المخالَطَةِ كقولِهِ - هو النابغة الجَعْدِي -:
Cenâb-ı Hakk'ın: {هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ} “Onlar sizin için birer elbisedir” kavli, iraptan mahalli olmayan bir cümledir; çünkü helal kılınmanın gerekçesini beyandır, dolayısıyla istînâfiyye (başlangıç) ve tefsiriyye cümlesidir. {هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ} “Onlar sizin için birer elbisedir” kavlini, {وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ} “Siz de onlar için birer elbisesiniz” kavlinden önce zikretmesi; erkeğin kadına olan ihtiyacının ve ona karşı sabırsızlığının açıklığına dikkat çekmek ve bunu talep etmede erkeğin başlatıcı olması sebebiyledir. Şiddetli kaynaşma ve iç içe geçmekten 'elbise' (libâs) lafzıyla kinaye yapılmıştır; nitekim Nâbiğa el-Ca'dî'nin şu sözünde de böyledir:
٨٦١ - إذا ما الضجيعُ ثُنَى جيدَها ... تَثَنَّتْ عليه فكانَتْ لباسا
861 - 'Yatak arkadaşı onun boynunu büktüğünde, o da onun üzerine kıvrılır ve [ona] bir elbise olurdu.'
وفيه أيضاً:
Bu hususta yine şöyle denilmiştir:
٨٦٢ - لَبِسْتُ أُناساً فَأَفْنَيْتُهُمْ ... وَأَفْنَيْتُ بعد أُناسٍ أُناسا
862 - 'Nice insanlarla [elbise gibi] iç içe yaşadım da onları tükettim; sonra nice insanların ardından nice insanları tükettim.'
قوله: {فالآن بَاشِرُوهُنَّ} قد تقدَّم الكلامُ على «الآن» . وفي وقوعِهِ ظرفاً للأمرِ تأويلٌ، وذلك أنه للزمنِ الحاضِرِ والأمرُ مستقبلٌ أبداً، وتأويلُهُ ما قاله أبو البقاء قال: «والآن: حقيقَتُه الوقتُ الذي أَنْتَ فيه، وقد يقع على
Cenâb-ı Hakk'ın: {فالآن بَاشِرُوهُنَّ} “Artık onlara yaklaşın” kavline gelince; «el-ân» (şimdi/artık) lafzı hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Onun emir fiiline zarf olarak vaki olmasında bir tevil vardır; çünkü o şimdiki zaman içindir, emir ise daima gelecek zaman içindir. Bunun tevili Ebü'l-Bekâ'nın şu sözüdür; o şöyle demiştir: «'el-Ân' lafzının hakikati içinde bulunduğun vakittir; ancak bazen
الماضي القريب منكَ، وعلى المستقبلِ القريبِ، تنزيلاً للقريبِ منزلةَ الحاضِرِ، وهو المرادُ هنا، لأنَّ قولَه:» فالآن باشِروهُنَّ «أي: فالوقتُ الذي كان يُحَرَّمُ عليكم فيه الجِماعُ من الليل» وقيل: هذا كلامٌ محمولٌ على معناه، والتقدير: فالآن قد أَبَحْنا لكم مباشَرَتَهُنَّ، ودَلَّ على هذا المحذوفِ لفظُ الأمرِ فالآن على حقيقته
yakın geçmiş ve yakın gelecek için de kullanılır; bu da yakının şimdiki zaman makamına indirilmesindendir ve burada kastedilen de budur. Çünkü: «Artık onlara yaklaşın» kavli; 'geceden cinsel ilişkinin size haram kılındığı vakit' demektir». Bu sözün manasına hamledilmiş olduğu da söylenmiştir; takdiri: 'Artık şimdi onlara yaklaşmayı size mubah kıldık' şeklindedir ve bu mahzuf ifadeye emir lafzı delalet etmiştir; bu durumda 'el-ân' kendi hakikati üzeredir.
وقرىء: «واتَّبِعُوا» من الاتِّباع، وتُرْوى عن ابن عباس ومعاوية ابن قرة والحسن البصري. وفَسَّروا «ما كَتَبَ اللَّهُ» بليلةِ القدر، أي: اتَّبِعوا ثوابها، قال الزمخشري: «وهو قريبٌ من بِدَعِ التفاسير» .
İttibâ' (uymak/peşine düşmek) kökünden «vettebi'û» şeklinde de okunmuştur; bu kıraat İbn Abbâs, Muâviye b. Kurre ve Hasen-i Basrî'den rivayet edilmiştir. Onlar «Allah'ın yazdığını» Kadir Gecesi ile tefsir etmişlerdir; yani: «Onun sevabının peşine düşün» demektir. Zemahşerî: «Bu, tefsirlerin bid'at (asılsız) olanlarına yakındır» demiştir.
قوله: {حتى يَتَبَيَّنَ} «حتى» هنا غايةٌ لقولِهِ: «كُلُوا واشربوا» بمعنى إلى، ويقال: تَبَيَّن الشيءُ وأبان واستبان وبانَ كُلُّه بمعنىً، وكلُّها تكونُ متعديةٌ ولازمةً، إلاَّ «بان» فلازمٌ ليس إلاَّ. و «مِن الخيط» مِنْ لابتداءِ الغاية وهي ومجرورُها في محلِّ نصبٍ ب يتبيَّن، لأنَّ المعنى: حتى يُبايِن الخيطُ الأبيضُ الأسودَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {حتى يَتَبَيَّنَ} “Tâ ki açıkça belli oluncaya kadar” kavlindeki «hattâ», «ilâ» manasında olup «yiyin için» kavlinin gayesidir (son sınırıdır). 'Tebeyyene'ş-şey'u, ve ebâne, veste'bâne, ve bâne' kelimelerinin hepsi aynı manada kullanılır; 'bâne' hariç hepsi hem müteaddî (geçişli) hem de lâzım (geçişsiz) olarak kullanılır, 'bâne' ise sadece lâzımdır. «Mine'l-hayt»taki 'min' gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir; kendisi ve mecruru 'yetebeyyene' fiili ile nasb mahallindedir; çünkü mana: «Beyaz iplik siyah iplikten ayırt edilinceye kadar» demektir.
و «من الفجر» يجوزُ فيه ثلاثة أوجهٍ، أحدُها: أن تكونَ تبعيضيةً فتتعلَّق أيضاً ب «يتبيَّن» ؛ لأنَّ الخيطَ الأبيضَ وهو بعَضُ الفجرِ وأولُه، ولا يَضُرُّ تعلُّق حرفين بلفظٍ واحدٍ بعاملٍ واحدٍ لاختلافِ معناهما. والثاني: أن تتعلَّق بمحذوفٍ على أنها حالٌ من الضمير في الأبيض، أي: الخيطُ الذي هو أبيضُ كائناً من الفجرِ، وعلى هذا يجوزُ أن تكونُ «مِنْ» لبيانِ الجنس كأنه قيل
«Mine'l-fecri» (fecirden) ifadesinde üç vecih caizdir: Birincisi: Teb'îziyye (kısmîlik bildiren) olmasıdır; bu durumda yine «yetebeyyene» fiiline müteallik olur; çünkü beyaz iplik fecrin bir kısmı ve başlangıcıdır; manaları farklı olduğu için iki harfin tek bir lafızla tek bir âmile taalluk etmesi zarar vermez. İkincisi: 'el-Ebyad'daki zamirden hâl olmak üzere mahzuf bir ifadeye taalluk etmesidir; yani: 'Fecirden meydana gelen beyaz olan iplik' demektir; buna göre «min»in beyân-ı cins için olması caizdir; sanki şöyle denilmiştir:
الخيطُ الأبيضُ الذي هو الفجرُ. والثالث: أن يكونَ تمييزاً، وهو ليس بشيء، وإنما بَيَّن قولَه «الخيط الأبيض» بقولِهِ: «مِنَ الفجرِ» ، ولم يُبَيِّن الخيطَ الأسود فيقول: مِنَ الليلِ اكتفاءً بذلك، وإنما ذَكَرَ هذا دونَ ذاك لأنَّه هو المَنُوط به الأحكامُ المذكورةُ من المباشَرَةِ والأكلِ والشُّرْبِ.
«Fecir olan beyaz iplik». Üçüncüsü: Temyiz olmasıdır ki bu bir değer taşımaz. Beyaz ipliği «mine'l-fecr» sözüyle açıklamış, siyah ipliği ise buna iktifa ederek «mine'l-leyl» (geceden) şeklinde açıklamamıştır. Şunu değil de bunu zikretmesinin sebebi; cima, yeme ve içmeden zikredilen hükümlerin bizzat kendisine bağlandığı sınırın bu olmasıdır.
وهذا من أحسنِ التشبيهات حيث شَبَّه بياضَ النَّهار بخيطٍ أبيضَ، وسوادَ الليل بخيطٍ أسودَ، حتى إنه لما ذَكَر عَديُّ بن حاتَمٍ لرسولِ الله ﷺ إنه فَهِمَ من الآية حقيقةَ الخيطِ تعجَّب منه، وقال: «إن وسادَك لَعَرِيض» ويُروى: «إنك لعريضُ القَفَا» وقد رُوي أنَّ بعضَ الصحابة فَعَلَ كَفِعْل عَدِيّ، ويُرْوى أن بينَ قولِهِ «الخيط الأبيض» «من الخيط الأسود» عاماً كاملاً في النزولِ. وهذا النوعُ من بابِ التشبيهِ من الاستعارة، لأنَّ الاستعارَة هي أَنْ يُطْوَى فيها ذِكْرُ المُشَبَّهِ، وهنا قد ذُكِرَ وهو قولُهُ: «من الفجر» ، ونظيرُهُ قولُكَ: «رأيت أسداً من زيدٍ» لو لم تَذْكُر: «من زيدٍ» لكانَ استعارةً. ولكنَّ التشبيهَ هنا أبلغُ، لأنَّ الاستعارة لا بد فيها من دلالةٍ حاليةٍ، وهنا ليس ثَمَّ دلالةٌ، ولذلك مَكَثَ بعضُ الصحابة يَحْمِلُ ذلك على الحقيقةِ مدةً، حتى نَزَلَ «مِنَ الفَجْرِ» فَتُرِكَتْ الاستعارة وإنْ كانَتْ أبلغَ لِمَا ذَكَرْتُ لك.
Gündüzün aydınlığını beyaz ipliğe, gecenin karanlığını ise siyah ipliğe benzetmesi yönüyle bu, teşbihlerin en güzelindendir. Hatta Adiy b. Hâtim, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu âyetten ipliğin hakiki anlamını anladığını söylediğinde [Allah Resûlü] buna hayret etmiş ve: «Senin yastığın pek enliymiş!» buyurmuştur; «Şüphesiz senin ensen pek kalınmış» şeklinde de rivayet edilir. Bazı sahabilerin de Adiy'in yaptığı gibi yaptığı rivayet edilmiştir. «el-Haytu'l-ebyadu» ile «mine'l-hayti'l-esved» lafızları arasında nüzul bakımından tam bir sene olduğu da rivayet edilir. Bu tür teşbih, istiare babındandır; çünkü istiare, içinde müşebbehin (benzetilenin) zikrinin gizlendiği sanattır; burada ise «mine'l-fecr» kavliyle o zikredilmiştir. Bunun benzeri: «Zeyd'den bir aslan gördüm» sözündür; şayet «Zeyd'den» demeseydin istiare olurdu. Fakat buradaki teşbih daha beliğdir; zira istiarede mutlaka hâlî (duruma ait) bir delalet bulunmalıdır; burada ise böyle bir delalet yoktur. Bu yüzden bazı sahabiler, «mine'l-fecr» inene kadar bir müddet bunu hakiki manasına hamlederek beklemişlerdir; böylece sana zikrettiğim sebepten dolayı daha beliğ olsa da istiare terk edilmiştir.
والفجرُ مصدر فَجَرَ يَفْجُرُ أي: انشَقَّ.
Fecir, yarıldı manasındaki 'fecere yefcuru' fiilinin masdarıdır.
قوله: {إِلَى الليل} فيه وجهان: أحدُهما: أنه متعلِّق بالإِتمامِ فهو غايةٌ له. والثاني: أنه في محلِّ نصبٍ على الحالِ من الصيام، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، أي: كائناً إلى الليل، و «إلى» إذا كان ما بعدها من غيرِ جنسِ ما قبلَها لم يدخُلْ فيه، والآيةُ من هذا القبيلِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلَى الليل} “Geceye kadar” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: İtmâm fiiline müteallik olmasıdır; dolayısıyla onun gayesidir (son sınırıdır). İkincisi: Oruçtan hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; bu takdirde mahzuf bir kelimeye taalluk eder, yani: 'Geceye kadar süren [oruç]' demektir. «İlâ» edatından sonra gelen şey, öncesindekinin cinsinden değilse onun içine girmez; bu âyet de bu kabildendir.
«وأنتم عاكفون» جملةٌ حاليةٌ من فاعل «تباشروهُنَّ» ، والمعنى: لا تباشروهُنَّ وقد نَوَيْتُم الاعتكافَ في المسجد، وليس المرادُ النهيّ عن مباشرتِهِنَّ في المسجدِ بقيدِ الاعتكافِ، لأنَّ ذلك ممنوعٌ منه في غير الاعتكاف أيضاً.
«Ve entüm âkifûn» cümlesi «tübâşirûhünne» fiilinin fâilinden hâl cümlesidir. Mana: «Mescitte itikâfa niyet etmiş olduğunuz hâlde onlara yaklaşmayın» şeklindedir. Yoksa kastedilen, sadece itikâf kaydıyla mescitte onlara yaklaşmanın yasaklanması değildir; zira buna itikâf dışında da engel olunmuştur.
والعُكُوف: الإِقامَةُ والملازَمَةُ له، يقال: عَكَف / بالفتح يَعْكِفُ بالضم والكسر، وقد قُرىء: {يَعْكُفُونَ على أَصْنَامٍ} [الأعراف: ١٣٨] بالوجهين وقال الفرزدق:
el-Ukûf: Bir yerde kalmak ve oraya devamlı bağlanmaktır. Ayn harfinin fethasıyla 'akefe', muzaride damme ve kesra ile 'ye'kufu / ye'kifu' denir. Nitekim: {يَعْكُفُونَ على أَصْنَامٍ} “Putlara tapınmakta olan” [el-A'râf: 138] âyeti her iki vecihle de okunmuştur. Farazdak şöyle demiştir:
٨٦٣ - تَرَى حَوْلَهُنَّ المُعْتَفِين كأنَّهم ... على صَنَمٍ في الجاهليةِ عُكَّفُ
863 - 'Onların etrafında ihsan dileyenleri görürsün; sanki onlar Câhiliye devrinde bir putun başında kapanıp kalmış kimselerdir.'
وقال الطرماح:
TırMessage da şöyle demiştir:
٨٦٤ - وظلَّ بناتُ الليلِ حولي عُكَّفاً ... عكوفَ البواكي بينهنَّ صَريعُ
864 - 'Gecenin kızları etrafımda kapanıp kaldılar; tıpkı aralarında bir ölü bulunan ağıtçı kadınların toplanıp durması gibi.'
ويقال: الافتعالُ منه في الخير، والانفعالُ في الشَّرِّ. وأمَّا الاعتكافُ في الشرع فهو إقامةٌ مخصوصةٌ بشرائط، والكلامُ فيه بالنسبة إلى الحقيقةِ الشرعيةِ كالكلام في الصلاةِ. وقرأ قتادة: «عَكِفُون» كأنه يقال: عاكِفٌ وعَكِفُ نحو بار وَبَرّ ورَابٌّ ورَبٌّ. وقرأ الأعمش: «في المسجدِ» بالإِفرادِ كأنه يريد الجنسَ.
Bu kökün ifti'âl kalıbının hayırda, infi'âl kalıbının ise şerde kullanıldığı söylenir. Şeriattaki itikâfa gelince; o, belirli şartlara bağlı özel bir ikamettir; şer'î hakikati bakımından onun hakkındaki kelam, namaz hakkındaki kelam gibidir. Katâde: 'Bârr' ve 'berr', 'râbb' ve 'rabb' gibi 'âkif' ve 'ekif' denirmişçesine «akifûn» şeklinde okumuştur. A'meş ise cins kastıyla müfred olarak «fi'l-mescidi» şeklinde okumuştur.
قوله: {تِلْكَ حُدُودُ الله} مبتدأٌ وخبرٌ، واسمُ الإِشارة أَخْبَرَ عنه بجمعٍ، فلا جائزٌ أنْ يُشار به إلى ما نُهِيَ عنه في الاعتكاف لأنه شيءٌ واحدٌ، بل هو إشارةٌ
Cenâb-ı Hakk'ın: {تِلْكَ حُدُودُ الله} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” kavli mübteda ve haberdir. İşaret ismi çoğul ile haber verilmiştir; dolayısıyla bununla itikâfta yasaklanan şeye işaret edilmiş olması caiz değildir, çünkü o tek bir şeydir; bilakis bu işaret,
إلى ما تضمَّنَتْه آيةُ الصيامِ من أولها إلى هنا، وآيةُ الصيامِ قد تَضَمَّنَتْ عدةَ أوامِرَ، والأمرُ بالشيء نْهَيٌ عن ضدَّه، فبهذا الاعتبارِ كانَتْ عِدَّةَ مناهيَ، ثم جاء آخرُها صريحَ النهي وهو: «ولا تباشِرُوهُنَّ» فأَطْلَقَ على الكل «حدوداً» تغليباً للمنطوقِ به، واعتباراً بتلك المناهي التي تضمَّنَتْهَا الأوامرُ، فقيل فيها حدودٌ، وإنما اضطُرِرْنا إلى هذا التأويلِ لأنَّ المأمورَ به لا يقال فيه «فلا تَقْرَبُوها» .
oruç âyetinin başından buraya kadar ihtiva ettiği şeylere yapılmıştır. Oruç âyeti birçok emri içermiştir; bir şeyin emredilmesi ise zıddının yasaklanmasıdır. Bu bakımdan o birçok yasak [hükmünde] olmuştur; sonra da onun sonu: «Onlara yaklaşmayın» şeklinde açık bir nehiy olarak gelmiştir. Böylece lafzen söyleneni baskın kılarak (tağlib) ve emirlerin ihtiva ettiği o yasakları dikkate alarak hepsine birden «hudûd» (sınırlar/yasaklar) denilmiştir. Bu tevile mecbur kalmamızın sebebi, emredilen şey hakkında «ona yaklaşmayın» denilemeyeceğindendir.
قال أبو البقاء: «دخولُ الفاءِ هنا عاطفةٌ على شيءٍ محذوفٍ تقديرُه:» تَنَبَّهوا فلا تَقْرَبُوها «ولا يَجُوز في هذه الفاء أَنْ تكونَ زائدةً كالتي في قولِهِ تعالى: {وَإِيَّايَ فارهبون} [البقرة: ٤٠] على أحدِ القولَيْنِ، لأنه كانَ ينبغي أن ينتصِبَ» حدودَ الله «على الاشتغالِ، لأنه الفصيحُ فيما وَقَعَ قبل أمر أو نهي نحو:» زيداً فاضْرِبْه، وعمراً فلا تُهِنْهُ «فلمَّا أَجْمَعَت القُرَّاءُ هنا على الرفع علمنا أنَّ هذه الجملةَ التي هي» فلا تَقْرَبُوها «منقطعةٌ عمَّا قبلها، وإلاَّ يلزمْ وجودُ غيرِ الفصيحِ في القرآنِ.
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Burada fâ harfinin dâhil olması, mahzuf bir şeye atıftır; takdiri: 'Uyanık olun, sakın onlara yaklaşmayın' şeklindedir. İki görüşten birine göre Yüce Allah'ın: {وَإِيَّايَ فارهبون} “Yalnızca benden korkun” [el-Bakara: 40] kavlindeki gibi bu fâ'nın zâit olması caiz değildir; çünkü emir veya nehiyden önce gelen kelimelerde fasih olan kullanım: 'Zeyden fadrıbhü, ve Amran felâ tühinhü' (Zeyd'i döv, Amr'ı ise aşağılama) örneklerinde olduğu gibi 'hudûdallāh' lafzının iştigal sebebiyle mansub olması gerekirdi. Kurrâ burada ittifakla ref' üzere okuyunca anladık ki: «Felâ takrabûhâ» (sakın onlara yaklaşmayın) cümlesi kendisinden önceki kısımdan munkatı'dır (ayrıdır); aksi takdirde Kur'ân'da fasih olmayanın bulunması gerekirdi».
والحدودُ: جَمْعُ حَدٍّ وهو المنعُ، ومنه قيلَ للبَوَّاب: حَدَّاد، لأنَّه يَمْنَعُ من العبور. وحَدُّ الشيءِ منتهاه ومنقطَعُه، ولهذا يُقال: الحَدُّ مانِعٌ جامع أي: يَمْنَعَ غير المحدودِ الدخولَ في المحدودِ. والنهيُ عن القربانِ أبْلَغُ من النهيِ عن الالتباسِ بالشيءِ، فلذلك جاءتِ الآيةُ الكريمةُ.
Hudûd, 'menetmek' demek olan 'hadd' kelimesinin çoğuludur; bundan dolayı kapıcıya geçişe engel olduğu için 'haddâd' denilmiştir. Bir şeyin haddi ise onun sonu ve bittiği yerdir; bu sebeple: «Tanım (hadd), mani ve camidir» denilir; yani sınırlanan şeyin dışındakilerin sınırlanan şeyin içine girmesini engeller. Bir şeye yaklaşmaktan nehyetmek, bizzat o şeye bulaşmaktan nehyetmekten daha beliğdir; bu sebeple kerim olan âyet bu şekilde gelmiştir.
وقال هنا:» فلا تقْرَبُوها «وفي مواضع أُخَرَ: {فَلاَ تَعْتَدُوهَا} [البقرة: ٢٢٩] ومثلُه: {وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ الله} [البقرة: ٢٢٩] {وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} [النساء: ١٤] لأنه غَلَّب هنا جهةَ النهي إذ هو المُعَقَّبُ بقوله: {تِلْكَ حُدُودُ الله} وما كان مَنْهِيّاً عن فعلِهِ كان النهيُ عن قُرْبَانِهِ أبلغَ، وأمَّا الآياتُ الأُخَرُ فجاء» فلا تَعْتَدُوها «عَقِبَ بيانِ أحكامٍ ذُكِرَت قبلُ كالطلاقِ والعِدَّة والإِيلاءِ والحَيْض والمواريث، فناسَبَ أن يَنْهَى عن التَّعدِّي فيها، وهو مجاوَزَةُ الحَدِّ الذي حَدَّه اللَّهُ فيها.
Burada: » فلا تقْرَبُوها « [Onlara yaklaşmayın] demiş; diğer yerlerde ise: {فَلاَ تَعْتَدُوهَا} “Artık onları aşmayın” [el-Bakara: 229] ve benzeri şekilde: {وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ الله} “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa” [el-Bakara: 229], {وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} “ve O'nun sınırlarını aşarsa” [en-Nisâ: 14] [buyurmuştur]. Çünkü burada nehiy (yasaklama) yönünü galip kılmıştır; zira {تِلْكَ حُدُودُ الله} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” sözünün hemen peşinden gelen [hüküm] odur. Yapılması yasaklanan bir fiilin yakınına yaklaşmaktan menedilmesi ise daha beliğdir. Diğer ayetlere gelince; » فلا تَعْتَدُوها « [ifadesi], daha önce zikredilen boşanma, iddet, îlâ, hayız ve miraslar gibi hükümlerin açıklanmasının ardından gelmiştir. Dolayısıyla bunlarda haddi aşmaktan -ki o, Allah'ın bu hususlarda belirlediği sınırı geçmektir- nehyetmek uygun düşmüştür.
قوله: {كذلك يُبَيِّنُ الله} الكافُ في محلِّ نصب: إمَّا نعتاً لمصدرٍ محذوفٍ، أي: بياناً مثلَ هذا البيانِ، أو حالاً من المصدرِ المحذوفِ كما هو مذهبُ سيبويه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كذلك يُبَيِّنُ الله} “Allah işte böyle açıklar” kavlindeki kâf harfi nasb mahallindedir: Ya mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani: «bu açıklama gibi bir açıklama ile» [demektir], ya da Sîbeveyh'in mezhebine göre mahzuf masdardan hâldir.
قولُه تعالى: {بَيْنَكُمْ} : في هذا الظرفِ وجهان، أحدُهما: أن يتعلَّقَ بتأكلوا بمعنى: لا تَتَنَاقَلوها فيما بينكم بالأكلِ. والثاني: أنه متعلِّقٌ بمحذوفٍ لأنه حالٌ من «أموالكم» ، أي: لا تأكلوها كائنةً بينكم. وقَدَّره أبو البقاء أيضاً بكائنةٍ بينكم أو دائرةٍ بينكم، وهو في المعنى كقولِهِ: {إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ} [البقرة: ٢٨٢] ، وفي تقدير «دائرةً» - وهو كونٌ مقيَّدٌ - نَظَرٌ لا يَخْفَى، إلاَّ أَنْ يُقالَ: دَلَّتِ الحالُ عليه.
Yüce Allah'ın: {بَيْنَكُمْ} “aranızda” kavlindeki bu zarf hakkında iki vecih vardır: Birincisi, «yiyerek aranızda elden ele geçirmeyin» manasında {تأكلوا} fiiline müteallik olmasıdır. İkincisi ise «mallarınız» kelimesinden hâl olduğu için mahzufa müteallik olmasıdır; yani «aranızda bulunan [mallarınızı] yemeyin» takdirindedir. Ebü'l-Bekâ da bunu «aranızda bulunan» veya «aranızda dönüp dolaşan» şeklinde takdir etmiştir ki bu, mana bakımından O'nun: {إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ} “aranızda devredip durduğunuz peşin bir ticaret olması müstesna” [el-Bakara: 282] kavli gibidir. «Dönen/dolaşan» takdirinde —ki bu mukayyet bir kevndir (varoluştur)— gizli olmayan bir tenkit payı (nazar) vardır; meğerki «durum (hâl) buna delalet etmiştir» denilsin.
قولُه {بالباطل} فيه وجهان، أحدُهما: تعلُّقه بالفعل، أي: لا تَأْخُذوها بالسببِ الباطلِ. الثاني: أَنْ يكونَ حالاً، فيتعلَّقَ بمحذوفٍ، ولكنْ في صاحِبها احتمالان، أحدهما: أنه المالُ، كأن المعنى، لا تأكلوها ملتبسةً بالباطلِ، والثاني: أَنْ يكونَ الضميرَ في «تأكلوا» كأنَّ المعنى: لا تأكلوها مُبْطِلين، أي: مُلْتَبِسينَ بالباطِل.
{بالباطل} “haksız yollarla / bâtıl ile” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, fiile müteallik olmasıdır; yani «onları bâtıl/haksız sebeple almayın» demektir. İkincisi ise hâl olup mahzufa müteallik olmasıdır; fakat hâlin sahibi (zülhâl) hususunda iki ihtimal vardır: Biri, mal olmasıdır ki sanki mana: «onları bâtıla bulaşmış olarak yemeyin» şeklindedir. İkincisi ise {تأكلوا} fiilindeki zamir olmasıdır ki sanki mana: «bâtıla düşenler, yani bâtıla bulaşmış kimseler olarak onları yemeyin» şeklindedir.
قوله {وَتُدْلُواْ بها} في «تَدْلُوا» ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه مجزومٌ عطفاً على ما قبلَه، ويؤيِّدهُ قراءة أُبيّ: «ولا تُدْلُوا» بإعادةِ لا الناهيةِ، والثاني: أنَّه منصوبٌ على الصرف، وقد تقدَّم معنى ذلك وأنه مذهبُ الكوفيين، وأنه لم يَثْبُتْ بدليلٍ. والثالث: أنه منصوبٌ بإضمارِ أنْ في جواب النهي، وهذا مذهبُ الأخفشِ، وجَوَّزَهُ ابنُ عطيَّة والزمخشري ومكي وأبو البقاء. قال الشيخ: «وأَمَّا إعرابُ الأخفشِ وتجويزُ الزمخشري ذلك هنا فتلك مسألةُ:» لا تأكل السمك وتشربَ اللبن «. قال النحويون: إذا نُصِبَ لِوَجْهَيْنِ، أحدُهما: أنَّ النهيَ عن الجمعِ لا يَسْتَلْزِمُ النهيَ عن كلِّ واحدٍ منهما على انفرادِهِ، والنهيُ عن كلِّ واحدٍ منهما يَسْتَلْزِمُ النهيَ عن الجمعِ بينهما؛ لأن الجمعَ بينهما حصولُ كلِّ واحدٍ منهما، وكلُّ واحدٍ منهما منهيٌّ عنه ضرورةً، ألا ترى أنَّ أَكْلَ المالِ بالباطلِ حرامٌ سواءً أُفْرِدَ أم جُمِعَ مع غيرهِ من المُحَرَّمات. والثاني - وهو أَقْوَى - أَنَّ قولَه» لِتأكلوا «عِلَّةٌ لِمَا قَبْلَهَا، فلو كان النهيُ عن الجمعِ لم تَصِحَّ العلةُ له، لأنه مركبٌ من شيئين لا تَصِحُّ العلةُ أن تَتَرتَّب على وجودهما، بل إنما تترتَّب على وجودِ أحدهما، وهو الإدلاء بالأموالِ إلى الحكام» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَتُدْلُواْ بها} “ve onları [rüşvet olarak] aktarmayın” kavlindeki «تُدْلُوا» fiilinde üç vecih vardır: Birincisi, nehiy edatının tekrarıyla Übeyy'in: «ولا تُدْلُوا» (ve dökmeyin/vermeyin) kıraatinin de desteklediği üzere, kendisinden öncekine atıfla meczûm olmasıdır. İkincisi, sarf üzere mansub olmasıdır; bunun manası, Kûfelilerin mezhebi olduğu ve delille sabit olmadığı daha önce geçmişti. Üçüncüsü ise nehyin cevabında muzmar (gizli) bir «en» ile mansub olmasıdır ki bu, Ahfeş'in mezhebidir; İbn Atiyye, ez-Zemahşerî, Mekkî ve Ebü'l-Bekâ da bunu caiz görmüştür. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ahfeş'in irabı ve Zemahşerî'nin buradaki tecvizine gelince, bu: 'Balık yiyip [aynı anda] süt içme' meselesidir. Nahivciler şöyle demiştir: [Bu durumda] iki sebepten ötürü mansub kılınır; birincisi: İkisini bir arada yapmaktan (cem'den) nehyetmek, her birini tek başına yapmaktan nehyetmeyi gerektirmez; oysa her birinden nehyetmek, ikisini bir arada yapmaktan nehyetmeyi zorunlu kılar. Çünkü ikisinin bir aradalığı, her birinin meydana gelmesidir ve her biri zarureten nehyedilmiştir; görmez misin ki malı bâtıl yolla yemek, ister tek başına yapılsın ister diğer haramlarla birleştirilsin haramdır. İkincisi —ki daha kuvvetlidir— 'yiyesiniz diye' kavlinin kendisinden öncesi için illet (gerekçe) olmasıdır. Şayet nehiy ikisini birleştirmekten ibaret olsaydı, illet onun için sahih olmazdı; zira illetin, iki şeyden mürekkep olup ikisinin birden varlığına terettüp etmesi sahih değildir, aksine ancak birinin, yani malları hâkimlere aktarmanın varlığına terettüp eder».
و «بها» متعلقٌ ب «تُدْلُوا» ، وفي الباء قولان، أحدُهما: أنها للتعديةِ، أي لترسِلوا بها إلى الحكام، والثاني: أنَّها للسببِ بمعنى أن المراد بالإِدْلاَءِ الإِسراعُ بالخصومةِ في الأموالِ إمَّا لعدمِ بَيِّنةٍ عليها، أو بكونِهَا أمانةً كمالِ الأيتام. والضميرُ في «بها» الظاهرُ أنه للأموالِ وقيل: إنه / لشهادةِ الزُّورِ لدلالةِ السياقِ عليها، وليس بشيءٍ.
{بها} ifadesi «تُدْلُوا» fiiline mütealliktir. Bâ harfinde iki görüş vardır: Birincisi, ta'diye (geçişlilik) içindir; yani: «onları hâkimlere ulaştırasınız/gönderesiniz diye» demektir. İkincisi, sebep içindir; şu manada ki: İdlâ ile kastedilen, ya mallara dair aleyhinde bir delil bulunmaması sebebiyle ya da yetim malı gibi bir emanet olması hasebiyle o mallar hakkında mahkemeye koşmaktır. {بها} lafzındaki zamir, zâhir olan görüşe göre mallara aittir; bağlamın delaletinden ötürü yalan şahitliğe ait olduğu da söylenmişse de bu bir şey [kayda değer] değildir.
و «من أموال» في محلِّ نصبٍ صفةً ل «فريقاً» ، أي: فَريقاً كائناً من أموالِ الناس.
«من أموال» (mallardan) car ve mecrûru, «فريقاً» (bir kısım) kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani: «insanların mallarından olan bir kısmı» [demektir].
قوله: {بالإثم} تَحْتَمِلُ هذه الباء أَنْ تكونَ للسببِ فتتعلَّقَ بقوله «لتأكلوا» وأّنْ تكونَ للمصاحبةِ، فتكونَ حالاً من الفاعلِ في «لتأكلوا» ، وتتعلَّقَ بمحذوفٍ أي: لتأكلوا ملتبسين بالإِثْم. «وأنتم تعلمون» جملةٌ في محلِّ نصبٍ على الحال من فاعلِ «لتأكلوا» ، وذلك على رَأْيِ مَنْ يُجيز تَعَدُّدَ الحالِ، وأَمَّا مَنْ لا يُجِيزُ ذلك فيَجْعَلُ «بالإِثم» غيرَ حالٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بالإثم} “günah ile” kavlindeki bu bâ harfinin sebep için olup «لتأكلوا» kavline müteallik olması muhtemel olduğu gibi, musâhabet (birliktelik) için olup «لتأكلوا» fiilinin fâilinden hâl olması ve mahzufa müteallik bulunması da muhtemeldir; yani: «günaha bulaşmış olarak yiyesiniz diye» takdirindedir. {وأنتم تعلمون} “bile bile” cümlesi, hâlin birden fazla olmasını caiz görenlerin görüşüne göre «لتأكلوا» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir. Bunu caiz görmeyenler ise «بالإثم» ifadesini hâl dışında bir konuma yerleştirirler.
قولُه تعالى: {عَنِ الأهلة} : متعلِّقٌ بالسؤال قبلَه، يُقال: «سألَ به وعنه» بمعنىً. والضميرُ في «يَسْأَلُونك» ضميرُ جماعةٍ، وفي القصةِ أن السائل اثنان، فَيَحْتَمِلُ ذلك وجهين، أحدُهما: أنَّ ذلك لكونِ الاثنين جمعاً. والثاني: من نسبةِ الشيء إلى جمْعٍ وإنْ لم يَصْدُرْ إلاَّ من واحدٍ منهم أو اثنين، وهو كثيرٌ في كلامِهِم.
Yüce Allah'ın: {عَنِ الأهلة} “hilallerden” kavli, kendisinden önceki soruya [ye'selûneke fiiline] mütealliktir. Arapçada «سأل به» ve «سأل عنه» aynı manada kullanılır. «يَسْأَلُونك» fiilindeki zamir çoğul zamiridir; kıssada ise soruyu soranın iki kişi olduğu geçmektedir. Bu durum iki veçhi muhtemel kılar: Birincisi, tesniyenin (ikilin) de cemi (çoğul) sayılmasıdır. İkincisi, bir eylem onlardan sadece bir veya iki kişiden sadır olmuş olsa bile, o şeyin bir topluluğa nispet edilmesidir ki bu, onların kelamında pek çoktur.
والجمهور على إظهار نونِ «عَنْ» قبل لام «الأهلَّة» وورش على أصِله من نقلِ حركةِ الهمزةِ إلى الساكنِ قبلَها، وقُرِىءَ شاذاً: «علَّ هِلَّة» وتوجيهُها أنه نَقَلَ حركةَ همزة «أهلة» إلى لامِ التَّعريفِ، وأدغم نونَ «عن» في لام التعريف لسقوطِ همزةِ الوصلِ في الدَّرْج، وفي ذلك اعتدادٌ بحركةِ الهمزةِ المنقولةِ وهي لغةُ مَنْ يقول: «لَحْمَر» من غيرِ همزةِ وصلٍ.
Cumhur, «الأهلَّة» kelimesinin lâmından önce «عَنْ» edatının nûnunu izhâr etmek üzeredir; Verş ise hemzenin harekesini kendisinden önceki sâkine nakletme aslına uygun olarak [nakil ile] okumuştur. Şâz olarak «علَّ هِلَّة» şeklinde de okunmuştur; bunun izahı ise şöyledir: «أهلة» kelimesinin hemzesinin harekesini tarif lâmına nakletmiş, kelamın akışı (derc) esnasında vasıl hemzesi düştüğü için de «عن» edatının nûnunu tarif lâmına idgam etmiştir. Bunda nakledilen hemze harekesine itibar edilmiştir ki bu, vasıl hemzesi olmaksızın «لَحْمَر» (el-ahmer yerine lahmer) diyenlerin lehçesidir.
وإنما جُمِعَ الهلالُ وإنْ كان مفرداً اعتباراً باختلافِ أزْمَانِهِ، قالوا من حيث كونُهُ هلالاً في شهرٍ غيرُ كونِهِ هلالاً في آخرَ. والهلالُ هذا الكوكبُ المعروفُ. واختَلَفَ اللغويون: إلى متى يسمى هِلالاً؟ فقال الجمهورُ: يُقال له: هلالٌ لِلَيْلَتَيْنِ، وقيل: لثلاثٍ، ثم يكونُ قمراً. وقال أبو الهيثم: «يُقال له هلالٌ لليلَتْين من أول الشهر ولَيْلَتين من آخره وما بينهما قمرٌ» . وقال الأصمعي: «يقال له هلالٌ إلى أن يُحَجِّرَ، وتحجيرُه أن يستديرَ له كالخيطِ الرقيق» ، ويُقال له بَدْرٌ من الثانيةَ عشرةَ إلى الرابعةَ عشرةَ، وقيل: «يُسَمَّى هلالاً إلى أن يَبْهَرَ ضَوءُه سوادَ الليل، وذلك إنَّما يكونُ في سبعِ ليالٍ» ، والهلالُ يكونُ اسماً لهذا الكوكبِ، ويكونُ مصدراً، يقال: هَلَّ الشهرُ هلالاً.
Hilal tekil bir varlık olduğu halde, zamanlarının farklılığı göz önüne alınarak çoğul yapılmıştır; demişlerdir ki: Bir aydaki hilal oluşu, diğer aydaki hilal oluşundan farklı bir keyfiyettir. Hilal, bilinen bu gök cismidir (aydır). Dilciler, ne zamana kadar 'hilal' olarak isimlendirileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhur, iki gece boyunca ona hilal denileceğini söylemiştir; üç gece boyunca denileceği, sonra ise 'kamer' (ay) olacağı da söylenmiştir. Ebü'l-Heysem şöyle demiştir: «Ayın başından iki gece ve sonundan iki gece boyunca ona hilal denir; bu ikisi arasındaki süre ise kamerdir». el-Asmaî: «Çember oluşturuncaya (tahcîr edinceye) kadar ona hilal denir; tahcîr etmesi ise ince bir iplik gibi yuvarlaklaşmasıdır» demiştir. On ikinci geceden on dördüncü geceye kadar ise ona 'bedir' (dolunay) denir. «Işığı gecenin karanlığına baskın gelinceye kadar hilal diye isimlendirilir; bu da ancak yedi gecede olur» da denilmiştir. Hilal hem bu gök cisminin ismi olur, hem de masdar olur; nitekim «هَلَّ الشهرُ هلالاً» (ay hilal olarak doğdu) denilir.
ويقال: أُهِلَّ الهلالُ واسْتُهِلَّ مبنياً للمفعولِ وأَهْلَلْنَاه واسْتَهْلَلْنَاهُ، وقيل: يقال: أَهَلَّ واسْتَهَلَّ مبنياً للفاعلِ وأنشد:
Meçhul bina ile «أُهِلَّ الهلالُ» ve «اسْتُهِلَّ» (hilal doğdu/görüldü), [etken olarak da] «أَهْلَلْنَاه» ve «اسْتَهْلَلْنَاهُ» (hilali gördük/belirledik) denilir. Ma'lum bina ile «أَهَلَّ» ve «اسْتَهَلَّ» denildiği de söylenmiş ve şu beyit inşad edilmiştir:
٨٦٥ - وشهرٌ مُسْتَهِلٌّ بعدَ شهرٍ ... وحَوْلٌ بعدَهُ حولٌ جَدِيدُ
865 - Ve birbiri ardınca doğan aylar... Ve ardından gelen yepyeni bir yıl.
وسُمِّي هذا الكوكبُ هلالاً لارتفاعِ الأصواتِ عند رؤيتِه، وقيل: لأنه من البيان والظهورِ، أي: لظهورهِ وقتَ رؤيَتِهِ بعد خَفَائِهِ، ولذلك يُقال: تَهَلَّلَ وَجْهُهُ: ظَهَرَ فيه بِشْرٌ وسرورٌ وإنْ لم يَكُنْ رفَعَ صوتَه. . . ومنه قول تأبَّط شرّاً.
Bu gök cismine, görüldüğü esnada seslerin yükselmesinden ötürü 'hilal' ismi verilmiştir. Beyan ve zuhur (açıklık ve beliriş) manasından geldiği, yani gizliliğinden sonra görülme vaktinde ortaya çıkışından ötürü böyle denildiği de söylenmiştir. Bu sebepledir ki sesini yükseltmemiş olsa bile, «تَهَلَّلَ وَجْهُهُ» (yüzü parıldadı/aydınlandı) denildiğinde yüzünde müjde ve sevinç belirdi [anlaşılır]... Teabbata Şerran'ın şu sözü de bundandır:
٨٦٦ - وإذا نَظَرْتَ إلى أَسِرَّةِ وَجْهِه ... بَرَقَتْ كبَرْقِ العارضِ المُتَهَلِّلِ
866 - Yüzünün çizgilerine baktığın vakit / Parıldayan bulutun şimşeği gibi çakar.
وقد تقدَّم أن الإِهلال الصراخُ عند قولِه: {وَمَآ أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ} [البقرة: ١٧٣] وفِعال المضعَّفُ يَطَّردُ في تكسيرِه أَفْعِلة كأَهِلَّة، وشَذَّ فيه فِعَل كقولهم: عِنَن وحِجَج في: عِنَان وحِجاج.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَآ أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ} “Allah'tan başkası adına kesilen” [el-Bakara: 173] kavlinde, 'ihlâl' kelimesinin ses yükseltmek/haykırmak anlamına geldiği daha önce geçmişti. Şeddeli (mudaaf) «fi‘âl» kalıbının kırık çoğulu (cemi teksir), kurallı olarak «ehille» (أَهِلَّة) gibi «ef‘ile» vezninde gelir; «inân» (عِنَان) ve «hicâc» (حِجاج) kelimelerinin çoğulunda «inen» (عِنَن) ve «hicec» (حِجَج) demeleri gibi «fi‘al» kalıbında gelmesi ise şâzdır.
وقَدَّر بعضُهم مضافاً قبلَ «الأهِلَّة» أي: عَنْ حكمِ اختلافِ الأهِلَّة لأن السؤال عن ذاتِها غيرُ مفيدٍ، ولذلك أُجيبوا بقولِه: «قل هي مواقيتُ» وقيل: إنهم لَمَّا سألوا عن شيء قليلِ الجَدْوى أُجيبوا بما فيه فائدةٌ، وعَدَلَ عن سؤالِهم إذ لا فائدة فيه، وعلى هذا فلا يُحْتاجُ إلى تقديرِ مضافٍ.
Bazıları «الأهِلَّة» lafzından önce bir muzaf takdir etmişlerdir; yani: «hilallerin farklılaşmasının hükmünden [soruyorlar]» demektir; zira bizzat onların zatından sormak fayda sağlamaz; bu sebeple onlara: «De ki: Onlar vakit ölçüleridir» sözüyle cevap verilmiştir. Denilmiştir ki: Onlar faydası az bir şeyden sorduklarında kendilerine faydalı olan şeyle cevap verilmiş ve bir fayda taşımadığı için sordukları sorudan sarfınazar edilmiştir; bu görüşe göre ise bir muzaf takdirine ihtiyaç kalmaz.
و «للناسِ» متعلِّقٌ بمحذوفٌ، لأنه صفةٌ ل «مواقيت» أي: مواقيتُ كائنةً للناسِ. والمواقيتُ: جَمْعُ ميقات، رَجَعِتِ الواوُ إلى أصلها إذا الأصلُ: مِوْقات من الوقت، وإنما قُلِبت ياءً لكسرِ ما قبلها، فلمّا زَالَ موجبُه في الجمعِ رُدَّت واواً، ولا يَنْصَرِفُ لأنه بزنةِ مُنْتهى الجموعِ. والميقات منتهى الوقت.
«للناسِ» car ve mecrûru, «مواقيت» kelimesinin sıfatı olduğu için mahzufa mütealliktir; yani: «insanlar için olan vakit ölçüleridir» [demektir]. «المواقيت» kelimesi, «mîkāt» kelimesinin çoğuludur; vâv harfi aslına dönmüştür; zira aslı «vakt» kökünden «mivkāt»tır; ancak kendisinden önceki harfin kesreli olması sebebiyle yâ harfine dönüşmüştür; çoğulda bu gerektirici sebep ortadan kalkınca vâv harfine döndürülmüştür. Muntehe'l-cümû' (çoğulların son basamağı) vezninde olduğu için gayr-i munsarıftır. Mîkāt ise vaktin nihayetidir.
قوله: {والحج} عطفٌ على «الناس» ، قالوا: تقديرُه: ومواقيتُ الحَجِّ، فحذف الثاني اكتفاءً بالأول، ولمَّا كانَ الحجُّ مِنْ أعظمِ ما تُطْلَبُ مواقيتهُ وأشهرُه بالأهِلَّة أُفْرِد بالذِّكر، وكأنه تخصَّص بعد تعميم، إذ قولُه «مواقيتُ للناسِ» ليس المعنى لذواتِ الناس، بل لا بُدَّ من مضافٍ أي: مواقيتُ لمقاصدِ الناسِ المحتاجِ فيها للتأقيتِ، ففي الحقيقة ليس معطوفاً على الناسِ، بل على المضافِ المحذوفِ الذي ناب «الناس» منابَه في الإِعراب.
Cenâb-ı Hakk'ın: {والحج} “ve hac için” kavli, «الناس» kelimesine matuftur. Dediler ki: Takdiri: «ve haccın vakit ölçüleridir» şeklindedir; birinciye iktifa edilerek ikinci [muzaf] hazfedilmiştir. Hac, vakitleri en çok aranan ve hilallerle en meşhur olan şeylerden biri olduğu için zikri müstakil tutulmuştur; bu adeta umumdan sonra bir husus kılmadır. Zira O'nun «insanlar için vakit ölçüleridir» sözü bizzat insanların zatları demek değildir; bilakis bir muzaf takdiri zorunludur, yani: «insanların vakit tayinine ihtiyaç duydukları maksatları için vakit ölçüleridir» demektir. Dolayısıyla hakikatte «en-nâs» kelimesine değil, irabda «en-nâs» kelimesinin yerine geçtiği mahzuf muzafa matuftur.
وقرأ الجمهورُ «الحج» بالفتح في جميعِ القرآنِ إلا حمزةَ والكسائي
Cumhur, Hamza ve el-Kisâî hariç Kur'ân'ın tamamında «الحج» kelimesini fetha ile okumuştur.
وحفصاً عن عاصم فقرؤوا {حِجُّ البيت} [آل عمران: ٩٧] بالكسر، وقرأ الحسن وابن أبي إسحاق بالكسر في جميع القرآن، وهل هما بمعنىً واحدٍ أو مختلفان؟ قال سيبويه: «هما مصدران» فالمفتوحُ كالردِّ والشدِّ، والمكسورُ كالذِّكر، وقيل: بالفتحِ هو مصدرٌ، وبالكسرِ هو اسمٌ.
Âsım'dan rivayetle Hafs da onlarla birlikte {حِجُّ البيت} “Beyt'i haccetmek” [Âl-i İmrân: 97] ayetinde kesre ile okumuşlardır. el-Hasan ve İbn Ebî İshâk ise Kur'ân'ın tamamında kesre ile okumuşlardır. Bu ikisi aynı manada mıdır yoksa farklı mıdır? Sîbeveyh: «İkisi de masdardır» demiştir; fethalı olan «er-radd» ve «eş-şedd» gibi, kesreli olan ise «ez-zikr» gibidir. Fethalı olanın masdar, kesreli olanın ise isim olduğu da söylenmiştir.
قوله: {وَلَيْسَ البر بِأَن تَأْتُواْ} كقوله: {لَّيْسَ البر أَن تُوَلُّواْ} [البقرة: ١٧٧] وقد تقدَّم؛ إلا أنَّه لم يُخْتلف هنا في رفع «البر» ، لأنَّ زيادةَ الباءِ في الثاني عَيَّنت كونَه خبراً، وقد تقدَّم لنا أنها قد تُزادُ في الاسم ولا حاجة إلى إعادة ما تقدَّم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَيْسَ البر بِأَن تَأْتُواْ} “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir” kavli, O'nun: {لَّيْسَ البر أَن تُوَلُّواْ} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir” [el-Bakara: 177] kavli gibidir ve daha önce geçmişti. Ancak burada «el-birr» kelimesinin ref' okunmasında ihtilaf edilmemiştir; çünkü ikinci kısımda bâ harfinin zâit kılınması onun haber olduğunu belirlemiştir. Bâ harfinin isimde de zâit kılınabileceği daha önce geçmişti, binaenaleyh önceden geçenleri tekrarlamaya lüzum yoktur.
وقرأ أبو عمرو وحفص وورش «البُيوت» و «بُيوت» بضمِّ الباء وهو الأصلُ، وقرأ الباقون بالكسرِ لأجلِ الياء، وكذلك في تصغيره، ٌٌٌ ولا يُبالَى بالخروجِ من كسرٍ إلى ضمٍ لأنَّ الضمةَ في الياءِ، والياءُ بمنزلة كسرتين فكانت الكسرةُ التي في الباء كأنها وَلِيَتْ كسرةً، قاله أبو البقاء.
Ebû Amr, Hafs ve Verş, asıl olan şekliyle «البُيوت» ve «بُيوت» kelimelerini bâ harfinin zammesiyle okumuşlardır. Diğerleri ise yâ harfinden ötürü kesre ile okumuşlardır; ism-i tasgirinde de durum böyledir. Kesreden zammeye geçişe itibar edilmez; çünkü zamme yâ harfindedir ve yâ iki kesre mesabesindedir; dolayısıyla bâ harfindeki kesre sanki bir kesrenin ardından gelmiş gibidir. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir.
و «مِنْ» في قولِه: «مِنْ ظهورِها» و «من أبوابها» متعلقةٌ بالإِتيان ومعناها ابتداءُ الغاية. والضميرُ في «ظهورها» و «أبوابِها» للبيوتِ، وجِيء به كضميرِ المؤنثةِ الواحدِ لأنه يجوزُ فيه ذلك.
Cenâb-ı Hakk'ın: «مِنْ ظهورِها» (arkalarından) ve «من أبوابها» (kapılarından) kavlindeki «مِنْ» edatı gelme eylemine (ityân) mütealliktir ve manası ibtidâ-i gāyedir (başlangıç noktası). «ظهورها» ve «أبوابِها» kelimelerindeki zamir evlere (büyût) aittir; müennes tekil zamiri olarak getirilmiştir, çünkü gayr-i âkil çoğullarda bu caizdir.
وقوله: {ولكن البر مَنِ اتقى} «كقوله: {ولكن البر مَنْ آمَنَ} [البقرة: ١٧٧] سواءٌ بسواء ولمَّا تقدَّم جملتانِ خبريتان، وهما:» وليس البرُّ « {ولكن البر مَنِ اتقى} عُطِف عليهما جملتان أمريتان، الأولى للأولى، والثانية للثانية، وهما:» وَأْتُوا البيوت «» واتَّقوا الله «. وفي التصريح بالمفعول في قوله:» واتقوا الله «دلالةٌ على أنه محذوفٌ من اتقى، أي: اتقى الله.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ولكن البر مَنِ اتقى} “Lakin asıl iyilik, sakınan kimsenin tutumudur” kavli, tamamen O'nun: {ولكن البر مَنْ آمَنَ} “Lakin asıl iyilik, iman eden kimsenin tutumudur” [el-Bakara: 177] kavli gibidir. «وَلَيْسَ البرُّ» ve {ولكن البر مَنِ اتقى} şeklinde iki haberî cümle önden gelince, bu ikisine biri birincisine, diğeri ikincisine [karşılık olmak üzere] iki emir cümlesi matuf kılınmıştır ki onlar da «وَأْتُوا البيوت» (evlere girin) ve «واتَّقوا الله» (Allah'tan sakının) cümleleridir. «واتقوا الله» kavlinde mef'ûlün açıkça zikredilmesinde, «اتقى» fiilinde mef'ûlün mahzuf olduğuna, yani: «Allah'tan sakındı» takdirinde olduğuna bir delalet vardır.
قوله تعالى: {فِي سَبِيلِ الله} : متعلِّقٌ بقاتِلوا، على أحد معنيين: إمَّا أن تقدِّر مضافاً، أي في نصرةِ سبيلِ الله، / والمرادُ بالسبيلِ: دينُ الله، لأنَّ السبيلَ في الأصلِ الطريقُ، فتُجُوِّز به عن الدينِ، لَمّا كان طريقاً إلى الله، وإمَّا أن تُضَمِّن «قاتلوا» معنى بالِغوا في القتالِ في نصرةِ دينِ الله. والذين يقاتلونكم «مفعولُ» قاتلوا.
Yüce Allah'ın: {فِي سَبِيلِ الله} “Allah yolunda” kavli, iki manadan biri üzere «قاتِلوا» fiiline mütealliktir: Ya bir muzaf takdir edersin; yani: «Allah'ın yoluna yardım uğrunda» [demektir]; sebilden maksat ise Allah'ın dinidir; zira sebil aslen yol demektir, Allah'a ulaştıran bir yol olduğu için mecaz yoluyla din anlamında kullanılmıştır. Ya da «قاتلوا» fiiline «Allah'ın dinine yardım uğrunda savaşta ileri gidin/bütün gücünüzü sarf edin» manasını tazmin edersin (yüklersin). {الذين يقاتلونكم} “sizinle savaşanlar” ifadesi ise «قاتلوا» fiilinin mef'ûlüdür.
قوله تعالى: {حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُم} : «حيث» منصوبٌ بقوله: «اقتلوهم» ، و «ثَقِفْتُموهم» في محلِّ خفضٍ بالظرف، وثَقِفْتموهم أي: ظَفِرتْم بهم، ومنه: «رجلٌ ثقيف» : أي سريعُ الأخذ لأقرانِه، قال:
Yüce Allah'ın: {حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُم} “onları yakaladığınız yerde” kavlinde: «حَيْثُ» zarfı «اقتلوهم» kavli ile mansubdur; «ثَقِفْتُموهم» cümlesi ise zarfa muzâfun ileyh olarak cer mahallindedir. «ثَقِفْتموهم», yani «onları ele geçirdiğinizde/onlara zafer bulduğunuzda» demektir. «رجلٌ ثقيف» (kurnaz ve çevik adam) tabiri de bundandır; yani akranlarını/rakiplerini hızla yakalayıp alt eden kimsedir. Şair şöyle demiştir:
٨٦٧ - فإمَّا تَثْقَفوني فاقتلوني ... فَمَنْ أَثْقَفْ فليسَ إلى خلودِ
867 - Eğer beni ele geçirirseniz öldürün / Zira benim ele geçirdiğim kimse de ebediyete ulaşacak değildir.
وثَقِفَ الشيءَ ثقافةً إذا حَذَقَه، ومنه الثقافةُ بالسيف، وثَقِفْتُ الشيء قَوَّمُتُه ومنه الرماح المُثَقَّفة، قال الشاعر:
Bir şeyi maharetle yaptığı zaman «ثَقِفَ الشيءَ ثقافةً» denir; kılıç kullanmadaki ustalık (sekāfet) da bundandır. «ثَقِفْتُ الشيء» ise «bir şeyi doğrulttum/düzelttim» manasına gelir; düzeltilip sivriltilmiş mızraklar için kullanılan «الرماح المُثَقَّفة» tabiri de bundandır. Şair şöyle demiştir:
٦٨٦ - ذَكَرْتُكِ والخَطِيُّ يَخْطِرُ بَيْننا ... وقد نَهِلَتْ مِنَّا المثقَّفَةُ السُّمْرُ
868 - Hattî mızrakları aramızda sallanırken ve esmer düzgün mızraklar kanımıza kanmışken seni andım.
قوله: {مِّنْ حَيْثُ} متعلِّقٌ بما قبله، وقد تُصُرِّفَ في «حيث» بجَرِّها بمِنْ كما جُرَّت بالباء وفي، وبإضافة «لدى» إليها. و «أَخْرجوكم» في محلِّ جرٍّ بإضافتها إليه. ولم يذكر «للفتنة» ولا «للقتل» - وهما مصدران - فاعلاً ولا مفعولاً، إذ المراد إذا وُجِدَ هذان، من أيِّ شخص كان بأي شخصٍ كان، وقد تقدَّم أنه يجوز حَذْفُ الفاعلِ مع المصدر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنْ حَيْثُ} “nereden [çıkardılarsa]” kavli kendisinden öncesine mütealliktir. «حيث» kelimesi bâ ve fî harf-i cerleriyle cer edildiği ve «ledâ» lafzının ona muzaf kılındığı gibi, «min» ile cer edilerek de tasarrufa uğramıştır (zarfiyet dışı kullanılmıştır). «أَخْرجوكم» cümlesi ise «haysü» zarfına muzâfun ileyh olarak cer mahallindedir. Her ikisi de masdar olan «fitne» ve «katl» kelimeleri için ne bir fâil ne de bir mef'ûl zikredilmiştir; zira murat, her kimden ve kime karşı olursa olsun bu ikisi meydana geldiği zamandır; masdarla birlikte fâilin hazfedilmesinin caiz olduğu daha önce geçmişti.
قوله: {وَلاَ تُقَاتِلُوهُمْ} قرأ الجمهورُ الأفعالَ الثلاثة: «ولا تُقاتلوهم حتى يقاتِلوكم، فإنْ قاتلوكم» بالألف من القتال، وقرأها حمزة والكسائي من غير ألف من القتل. فأما قراءة الجمهور فهي واضحةٌ لأنها نَهْيٌ عن مقدِّمات القتل، فدلالتها على النهي عن القتل بطريقِ الأوْلى. وأمّا قراءةُ الأخوين ففيها تأويلان، أحدُهما: أن يكونَ المجازُ في الفعل، أي: ولا تأخذوا في قتلهم حتى يأخذوا في قَتْلكم. ومنه {قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ} [آل عمران: ١٤٦] ثم قال: «فما وَهَنوا» أي ما وَهَن مَنْ بقيَ منهم، وقال الشاعر:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تُقَاتِلُوهُمْ} “onlarla savaşmayın” kavlinde cumhur, üç fiili de («ولا تُقاتلوهم حتى يقاتِلوكم، فإنْ قاتلوكم») kıtal (savaşmak) kökünden elif ile okumuştur. Hamza ve el-Kisâî ise elifsiz olarak katl (öldürmek) kökünden okumuşlardır. Cumhurun kıraati açıktır; çünkü bu, öldürmenin mukaddimelerinden (öncüllerinden) bir nehiydir; dolayısıyla öldürmekten nehyetmeye delaleti evleviyet yoluyladır. İki imâmın (Hamza ve Kisâî) kıraatine gelince, bunda iki tevil vardır: Birincisi, mecazın fiilde olmasıdır; yani: «Onlar sizi öldürmeye girişmedikçe siz de onları öldürmeye girişmeyin» demektir. O'nun: {قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ} “nice peygamberler vardı ki beraberlerinde birçok rabbânî savaştı” [Âl-i İmrân: 146] kavli ve ardından gelen «gevşemediler» yani «onlardan geriye kalanlar gevşemedi» ifadesi de bundandır. Şair şöyle demiştir:
٨٦٩ - فإنْ تَقْتُلونا نُقَتِّلْكُمُ ... وإنْ تَفْصِدوا الدَّمَ نَفْصِدِ
869 - Eğer siz bizi öldürürseniz biz de sizi öldürürüz / Ve eğer siz kan akıtırsanız biz de akıtırız.
أي: فإنْ تقتلوا بعضنا. وأَجْمَعوا على «فاقتلوهم» أنَّه من القتل، وفيه بشارةٌ بأنهم إذا فعلوا ذلك فإنهم مُتَمَكِّنون منهم بحيثُ إنكم أَمَرْتُم بقتلِهم لا بقتالِهم لنصرتِكم عليهم وخُذْلانِهم، وهي تؤيِّد قراءةَ الأخوينِ، ويؤيِّدُ قراءةَ الجمهورِ: {وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ الله} .
Yani: «Eğer siz bizim bir kısmımızı öldürürseniz» demektir. {فاقتلوهم} “onları öldürün” lafzının ise [mücerred] katl kökünden geldiği hususunda icmâ etmişlerdir; bunda, onlar böyle yaptıkları takdirde sizin onlara galebe çalacağınıza dair bir müjde vardır; öyle ki sizin onlara galip gelip onların hezimete uğraması sebebiyle onlarla sadece savaşmanız değil, onları öldürmeniz emredilmiştir. Bu durum iki imâmın kıraatini teyit eder; cumhurun kıraatini ise: {وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ الله} “Allah yolunda savaşın” kavli teyit etmektedir.
و «عند» منصوبٌ بالفعل قبله. و «حتى» متعلقةٌ به أيضاً غايةٌ له بمعنى «إلى» ، والفعلُ بعدها منصوبٌ بإضمار «أَن» كما تقرَّر. والضميرُ في «فيه» يعودُ
«عند» zarfı kendisinden önceki fiil ile mansubdur. «حتى» edatı da ona müteallik olup «-e kadar» manasında onun gayesidir; kendisinden sonraki fiil ise kural gereği muzmar (gizli) bir «en» ile mansubdur. «فيه» ifadesindeki zamir ise
على «عند» ، إذ ضميرُ الظرفِ لا يتعدَّى إليه الفعلُ إلا ب «في» ، لأنَّ الضميرَ يَرُدُّ الأشياءَ إلى أصولِها، وأصلُ الظرفِ على إضمارِ «في» اللهم إلا أَنْ يُتَوَسَّعَ في الظرفِ فَيَتَعدَّى الفعلُ إلى ضميره مِنْ غيرِ «في» ، لا يُقال: «الظرف ليس حكمه حكمَ ظاهره، ألا ترى أنَّ ضميرَه يُجَرُّ بفي وإن كان ظاهرُه لا يجوزُ ذلك فيه. ولا بدَّ مِنْ حذفٍ في قوله: {فَإِن قَاتَلُوكُمْ فاقتلوهم} أي: فإنْ قاتلوكم فيه فاقتلوهم فيه، فَحَذَفَ لدلالةِ السياقِ عليه.
«عند» zarfına racidir; çünkü fiil, zarf zamirine ancak «في» harf-i cerri ile geçiş yapar; zira zamir eşyayı asıllarına döndürür, zarfın aslı da gizli bir «في» anlamı taşır; meğerki zarfta genişlik (tevessü) gösterilip fiil «في» olmaksızın onun zamirine geçiş yapsın. Şöyle denilemez: «Zarfın zamirinin hükmü zâhirinin hükmü gibi değildir; görmez misin ki zâhiriyle bu caiz olmasa bile zamiri fî ile cer edilir». Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِن قَاتَلُوكُمْ فاقتلوهم} “Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün” kavlinde mutlaka bir hazif olmalıdır; yani: «Eğer orada sizinle savaşırlarsa onları orada öldürün» takdirindedir; bağlamın delaleti sebebiyle hazfedilmiştir.
قوله: {كَذَلِكَ جَزَآءُ} فيه وجهان: أحدُهما: أنَّ الكافَ في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ، و «جزاءُ الكافرين» خبرُه، أي: مثلُ ذلك الجزاءِ جزاؤهم، وهذا عند مَنْ يرى أن الكافَ اسمٌ مطلقاً، وهو مذهبُ الأخفش. والثاني: أن يكونَ «كذلك» خبراً مقدماً، و «جزاءٌ» مبتدأ مؤخراً، والمعنى: جزاءُ الكافرين مثلُ ذلك الجزاءِ وهو القتلُ. و «جزاء» مصدرٌ مضافٌ لمفعولِه أي: جزاءُ الله الكافرين. وأجاز أبو البقاء أن يكونَ «الكافرين» مرفوعَ المحلِّ على أن المصدرَ مقدرٌ من فعلٍ مبنيٍّ للمفعولِ، تقديرُه: كذلك يُجْزى الكافرون، وقد تقدَّم لنا في ذلك خلافٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَذَلِكَ جَزَآءُ} “İşte böyledir cezası” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, kâf harfinin mübteda olarak ref' mahallinde olması, «جزاءُ الكافرين» ifadesinin ise onun haberi olmasıdır; yani: «Böyle bir ceza gibi olan şey onların cezasıdır» demektir; bu, kâf harfini mutlak olarak isim kabul edenlerin görüşüne göredir ki bu da Ahfeş'in mezhebidir. İkincisi ise «كذلك» ifadesinin mukaddem haber, «جزاءٌ» lafzının ise muahhar mübteda olmasıdır; mana: «Kâfirlerin cezası o ceza gibidir ki o da öldürülmektir» şeklindedir. «جزاء» kelimesi mef'ûlüne muzaf olmuş bir masdardır; yani: «Allah'ın kâfirlere cezası» demektir. Ebü'l-Bekâ, masdarın meçhul fiilden takdir edilmiş olması esasına dayanarak «الكافرين» lafzının ref' mahallinde olmasını da caiz görmüştür ki takdiri: «Kâfirler işte böyle cezalandırılır» şeklindedir; bu husustaki ihtilaf daha önce geçmişti.
ومتعلق الانتهاء محذوف؛ أي: عن القتال. وانتهى «افتعل» من النهي، وأصلُ انتهَوا: انتهَيُوا، فاستُثْقِلَتْ الضمةُ على الياءِ فَحُذِفَتْ ساكنان فَحُذِفَتِ الياءُ لالتقاءِ الساكنين، أو تقول: تَحَرَّكَتِ الياء وانفتحَ ما قبلَها فَقُلِبَتْ ألفاً، فالتقى ساكنان، فَحُذِفَتِ الألفُ وبَقِيَتِ الفتحة تَدُلُّ عليها.
İntihâ (vazgeçme) fiilinin müteallakı mahzuftur; yani «savaştan [vazgeçerlerse]» demektir. «انتهى» fiili, «nehy» kökünden «ifti‘âl» babındandır. «انتهَوا» kelimesinin aslı «انتهَيُوا» şeklindedir; yâ harfi üzerindeki zamme ağır gelince hazfedildi, iki sâkin bir araya gelince sâkinlerin karşılaşmasından (iltikā-i sâkineyn) ötürü yâ hazfedildi; yahut şöyle dersin: Yâ harfi harekeli olup makabli meftuh olduğu için elife dönüştü, iki sâkin bir araya geldi, elif hazfedildi ve ona delalet etmek üzere fetha baki kaldı.
قوله تعالى: {حتى لاَ تَكُونَ} : يجوزُ في «حتى» أن تكونَ معنى كي، وهو الظاهرُ، وأن تكونَ بمعنى إلى، وأَن مضمرةٌ بعدَها في الحالين. و «تكونُ» هنا تامةٌ و «فتنةٌ» فاعلٌ بها، وأمَّا {وَيَكُونَ الدين للَّهِ} فيجوزُ أن تكونَ تامةً أيضاً، وهو الظاهرُ، ويتعلَّقُ «لله» بها، وأن تكونَ ناقصةً و «لله» الخبرَ، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ أي: كائناً لله. و {إِلاَّ عَلَى الظالمين} في محلِّ رفعٍ خبرُ «لا» التبرئةِ، ويجوزُ أن يكونَ خبرُها محذوفاً تقديرُه: لا عدوانَ على أحد، فيكونُ «إلا على الظالمين» بدلاً على إعادةِ تكرارِ العامل. وهذه الجملةُ وإنْ كانَتْ بصورةِ النفي فهي في معنى النهي، لئلا يلزم الخُلْفُ في خبره تعالى، والعربُ إذا بالَغَتْ في النهي عن الشيء، أَبْرَزَتْه في صورةِ النفي المَحْضِ كأنه ينبغي ألاَّ يوجدَ البتةَ فَدَلُّوا على هذا المعنى بما ذكرْتُ لك، وعكسُه في الإِثباتِ إذا بَالَغُوا في الأمرِ بالشيءِ أبرزوه في صورة الخبرِ نحو: {والوالدات يُرْضِعْنَ} [البقرة: ١٧] وسيأتي.
Yüce Allah'ın: {حتى لاَ تَكُونَ} “[hiçbir fitne] kalmayıncaya kadar” kavlinde: «حتى» edatının zâhir olan görüşe göre «key» (için) manasında olması da «ilâ» (-e kadar) manasında olması da caizdir; her iki durumda da kendisinden sonra «en» muzmardır (gizlidir). Buradaki «تكونُ» fiili tâmmedir ve {فتنةٌ} onun fâilidir. {وَيَكُونَ الدين للَّهِ} “ve din yalnız Allah'ın oluncaya dek” kavline gelince, zâhir olan görüşe göre onun da tâmme olması caizdir ve «لله» car ve mecrûru ona mütealliktir; nâkısa olup «لله» ifadesinin haber olması da caizdir, bu takdirde mahzufa müteallik olur; yani: «yalnızca Allah için kaim oluncaya dek» demektir. {إِلاَّ عَلَى الظالمين} “ancak zâlimlere karşıdır” ifadesi, cinsini nefyeden lâ'nın (lâ-i tebrie) haberi olarak ref' mahallindedir. Haberin «hiç kimseye düşmanlık yoktur» şeklinde mahzuf olması da caizdir; bu durumda «إلا على الظالمين», amilin tekrarıyla bedel olur. Bu cümle her ne kadar nefy (olumsuzluk) sûretinde olsa da Yüce Allah'ın haberinde hilaf (yalanlama) gerekmesin diye nehiy manasındadır. Araplar bir şeyden nehyetmekte mübalağa yaptıklarında, onu sanki hiç var olmaması gerekirmiş gibi sırf nefy suretinde ortaya koyarlar ve sana zikrettiğim bu manaya delalet ederler; bunun zıddı olarak ispatta ise bir şeyi emretmekte mübalağa yaptıklarında, onu: {والوالدات يُرْضِعْنَ} “Anneler emzirirler” [el-Bakara: 233] kavlinde olduğu gibi haber suretinde ortaya koyarlar; bunun izahı gelecektir.
قوله تعالى: {الشهر الحرام بالشهر} مبتدأٌ خبرُه الجارُّ بعده، ولا بُدَّ من حَذْفِ مضافٍ/ تقديرُه: انتهاكُ حرمةِ الشهرِ الحرام بانتهاكِ حرمةِ الشهرِ، والألفُ واللامُ في الشهر الأول والثاني للعهد، لأنهما معلومان عند المخاطبين، فإنَّ الأولَ ذو القعدة من سنة سبع، والثاني من سنة ست.
Yüce Allah'ın: {الشهر الحرام بالشهر} “Haram ay, haram aya [karşılıktır]” kavlinde [birinci kelime] mübtedadır, haberi ise kendisinden sonraki car ve mecrûrdur. Mutlaka bir muzaf hazfi gereklidir; takdiri: «Haram ayın hürmetinin çiğnenmesi, haram ayın hürmetinin çiğnenmesine karşılıktır» şeklindedir. Birinci ve ikinci «eş-şehr» kelimelerindeki elif-lâm ahd içindir; çünkü bunlar muhataplarca bilinmektedir; nitekim birincisi hicri yedinci yılın Zilkade ayı, ikincisi ise altıncı yılın Zilkade ayıdır.
وقرىء: «والحُرْمات» بسكون الراء، ويُعْزى للحسن، وقد تقدَّم أنَّ جمعُ فَعْلَة بشروطِها يجوزُ فيه ثلاثة أوجه: هذان الاثنانِ وفَتْحُ العين، عند قوله {فِي ظُلُمَاتٍ} [البقرة: ١٧]
Hasan'a nispet edilerek râ harfinin sükûnu ile «والحُرْمات» şeklinde de okunmuştur. {فِي ظُلُمَاتٍ} “karanlıklar içinde” [el-Bakara: 17] kavlinde, şartlarını taşıyan «fa'leh» (فَعْلَة) vezninin cemisinde üç vechin caiz olduğu daha önce geçmişti: Bu ikisi [zamme ve sükûn] ve aynü'l-fiilin fethası.
وقوله: {فَمَنِ اعتدى} يجوزُ في «مَنْ» وجهان، أحدُهما: أن تكونَ شرطيةً وهو الظاهرُ فتكونُ الفاء جواباً. والثاني: أن تكونَ موصولةً فتكونَ الفاءُ زائدةً في الخبر، وقد تقدَّم لذلك نظائر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَنِ اعتدى} “Kim tecavüz ederse” kavlindeki «مَنْ» lafzında iki vecih caizdir: Birincisi, zâhir olan görüşe göre şartiyye olmasıdır ki bu durumda fâ harfi cevap (ceza) fâ'sı olur. İkincisi ise mevsûle olmasıdır; bu takdirde fâ harfi haberde zâit olur; bunun benzerleri daha önce geçmişti.
قوله: {بِمِثْلِ مَا اعتدى} في الباء قولان، أحدُهما: أن تكونَ غيرَ زائدةٍ، بل تكونُ متعلقةً باعتدوا، والمعنى بعقوبةٍ مثلِ جنايةِ اعتدائِه. والثاني: أنها زائدةٌ أي: مثلَ اعتدائه، فتكون: إمّا نعتاً لمصدرٍ محذوف أي: اعتداء مماثلاُ لاعتدائه، وإمَّا حالاً من المصدرِ المحذوفِ كما هو مذهبُ سيبويه أي: فاعتدوا الاعتداء مُشْبِهاً اعتداءَه. و «ما» يجوزُ أن تكونَ مصدريةً فلا تفتقر إلى عائدٍ، وأَنْ تكونَ موصولةً فيكونُ العائدُ محذوفاً، أي: مثلَ ما اعتدى عليكم به، وجاز حذفُه لأنَّ المضافَ إلى الموصول قد جُرَّ بحرفٍ جُرَّ به العائدُ واتَّحد المتعلَّقان.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِمِثْلِ مَا اعتدى} “onun saldırdığı gibi” kavlindeki bâ harfinde iki görüş vardır: Birincisi, zâit olmayıp «اعتدوا» fiiline müteallik olmasıdır; mana: «onun haddi aşma cinayeti mislince bir ceza ile» şeklindedir. İkincisi ise zâit olmasıdır; yani: «onun haddi aşması gibi» demektir. Bu takdirde ya mahzuf bir masdarın sıfatı olur; yani: «onun haddi aşmasına benzer bir haddi aşma ile» [demektir], ya da Sîbeveyh'in mezhebine göre mahzuf masdardan hâl olur; yani: «onun haddi aşmasına benzeyen o haddi aşma fiilini icra edin» [demektir]. «ما» lafzının masdariyye olması caizdir, bu durumda âid zamire ihtiyaç duymaz; mevsûle olması da caizdir, bu takdirde âid zamir mahzuf olur; yani: «onun size onunla tecavüz ettiği şeyin misliyle» demektir; mevsûle muzaf olan kelime, âid zamirin cer edildiği harf ile cer olunduğu ve her iki müteallak birleştiği için zamirin hazfi caiz olmuştur.
قوله تعالى: {وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ} : في هذه الباء ثلاثة أوجه أحدُها: أنها زائدةٌ في المفعول به لأن «ألقى» يتعدَّى بنفسه، قال تعالى: {فألقى موسى عَصَاهُ} [الشعراء: ٤٥] ، وقال:
Yüce Allah'ın: {وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ} “kendi ellerinizle [kendinizi tehlikeye] atmayın” kavlindeki bu bâ harfinde üç vecih vardır: Birincisi, mef'ûlün bih'te zâit olmasıdır; çünkü «ألقى» fiili bizzat (harf-i cersiz) geçişli olur. Nitekim Yüce Allah: {فألقى موسى عَصَاهُ} “Bunun üzerine Mûsâ asasını attı” [eş-Şuarâ: 45] buyurmuş, [şair de] şöyle demiştir:
٨٧٠ - حتى إذا أَلْقَتْ يداً في كافِرِ ... وأَجَنَّ عَوْراتِ الثغورِ ظلامُها
870 - Nihayet [güneş batıp] karanlığa elini uzatınca / Ve karanlığı sınır boylarının açık yerlerini örtünce.
فزيدت الباءُ في المفعولِ كما زيدت في قوله:
Şairin şu sözünde zâit kılındığı gibi, mef'ûlde bâ harfi zâit kılınmıştır:
٨٧١ - وأَلْقى بكفَّيْهِ الفتى استكانَةً ... من الجوع وَهْناً ما يَمُرُّ وما يَحْلُو
871 - Genç adam açlıktan boyun eğerek ellerini salıverdi / Bir bitkinlik içinde ki ne acı gelir ne tatlı.
وهذا قولُ أبي عبيدة، وإليه ميلُ الزمخشري، قال: «والمعنى: ولا تَقْبِضُوا التهلكة أيديكم، أي: لا تَجْعلوها آخذةً بأيديكم مالكةً لكم» إلا أنه مردودٌ بأنَّ زيادةَ الباءِ في المفعولِ لا تَنْقاسُ، إنما جاءتْ في الضرورة كقوله:
Bu, Ebû Ubeyde'nin görüşüdür; Zemahşerî'nin meylettiği görüş de budur. O şöyle demiştir: «Mana: 'Tehlikenin ellerinizi kavramasına izin vermeyin; yani onun ellerinizi tutup size mâlik olmasına fırsat vermeyin' şeklindedir». Ancak bu görüş, mef'ûlde bâ harfinin zâit kılınmasının kıyasa dayanmadığı, ancak şiir zaruretinde geldiği gerekçesiyle reddedilmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
٨٧٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . ... سُودُ المَحاجِرِ لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَرِ
872 - . . . . . . . . . . . . . . . . ... Göz çukurları siyah [kadınlar] sûreleri okumazlar.
الثاني: أنها متعلقةٌ بالفعلِ غيرُ زائدةٍ، والمفعولُ محذوفٌ، تقديرُه: ولا تُلْقوا أنفسكم بأيديكم، ويكون معناها السبب كقولِك: لا تُفْسِدْ حالَك برأيك. الثالث: أن يضمَّن «ألقى» معنى ما يتعدَّى بالباء، فيُعدَّى تعديته، فيكونُ المفعول به في الحقيقة هو المجرورَ بالباء تقديره: ولا تُفْضوا بأيديكم إلى التهلكة، كقولك: أَفْضَيْتُ بجَنْبي إلى الأرضِ أي: طَرَحْتُه على الأرض، ويكونُ قد عَبَّرَ بالأيدي عن الأنفس، لأنَّ بها البطشَ والحركةَ، وظاهرُ كلام أبي البقاء فيما حكاه عن المبرد أن «ألقى» يتعدَّى بالباء أصلاً من غيرِ تضمينٍ، فإنه قال: «وقال المبرد: ليست بزائدةٍ بل هي متعلقةٌ بالفعلِ كمَرَرْتُ بزيدٍ والأوْلى حَمْلُه على ما ذَكَرْتُ» .
İkincisi: [Bâ harfinin] zâit olmayıp fiile müteallik olması, mef'ûlün ise mahzuf bulunmasıdır; takdiri: «Kendi ellerinizle nefislerinizi [tehlikeye] atmayın» şeklindedir ve «Görüşünle durumunu bozma» sözünde olduğu gibi bâ'nın manası sebebiyyet olur. Üçüncüsü: «ألقى» fiiline bâ ile geçişli olan bir fiilin manasının tazmin edilmesi (yüklenmesi) ve onun gibi müteaddî kılınmasıdır; bu durumda hakikatte mef'ûlün bih bâ ile mecrûr olan kelime olur; takdiri: «Ellerinizle tehlikeye varmayın/ulaşmayın» şeklindedir; nitekim «أَفْضَيْتُ بجَنْبي إلى الأرضِ» (Yanımı yere ulaştırdım/serdim) yani «onu yere attım» denilir. Güç yetirme ve hareket ellerle olduğu için eller ifadesiyle nefisler kastolunmuştur. Ebü'l-Bekâ'nın el-Müberred'den aktardığı sözünün zâhiri ise, «ألقى» fiilinin hiçbir tazmin olmaksızın aslen bâ ile geçişli olduğu yönündedir; nitekim o şöyle demiştir: «el-Müberred: [Bâ] zâit değildir, bilakis 'Zeyd'e uğradım' cümlesindeki gibi fiile mütealliktir demiştir; evlâ olan ise onu zikrettiğim mana üzere hamletmektir».
والتَّهْلُكَةُ: مصدرٌ بمعنى الهَلاكِ، يُقال: هَلَكَ يَهْلَكُ هُلْكاً وهَلاكاً وهَلْكاءَ على وزنِ فَعْلاء ومَهْلكاً ومَهْلكة مثلثَ العين وتَهْلُكَة. وقال الزمخشري «ويجوزُ أن يقال: أصلُها التَّهلِكة بكسر اللام كالتَّجْرِبة، على أنه مصدرٌ من هلَّك - يعني بتشديد اللام - فَأُبْدِلَتِ الكسرةُ ضمة كالجِوار
«التَّهْلُكَةُ» helak olmak manasında bir masdardır; nitekim «هَلَكَ يَهْلَكُ هُلْكاً وهَلاكاً» ve fa'lâ vezninde «هَلْكاءَ», aynü'l-fiilin üç harekesiyle «مَهْلكاً» ve «مَهْلكة» ile «تَهْلُكَة» denilir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bunun aslının, lâmın şeddesiyle 'helieke' fiilinin masdarı olmak üzere 'et-tecribeh' (التَّجْرِبة) gibi lâmın kesresiyle 'et-tehlikeh' (التَّهلِكة) olduğu, 'el-civâr' (الجِوار) kelimesinde yapıldığı gibi kesrenin zammeye tebdil edildiği söylenebilir
والجُوار» ، ورَدَّ عليه الشيخ بأنَّ فيه حَمْلاً على شاذ ودَعْوى إبدالٍ لا دليل عليها، وذلك أنه جَعَله تَفْعِلة بالكسر مصدر فَعَّل بالتشديد، ومصدرُه إذا كان صحيحاً غيرَ مهموزٍ على تَفْعيل، وتَفْعِلة فيه شاذٌّ. وأمَّا تنظيرُه له بالجِوار والجُوار فليس بشيء، لأن الضمَّ فيه شاذٌّ، فالأَولى أن يقال: إنَّ الضمَّ أصلٌ غيرُ مُبْدَلٍ من كسر. وقد حكى سيبويه مِمَّا جاء من المصادر على ذلك التَضُرَّة والتَّسُرَّة. قال ابن عطية: «وقرأ الخليل التَّهْلِكة بكسر اللام وهي تَفْعِلة من هَلَّك بتشديد اللام» وهذا يَقَوِّي قولَ الزمخشري.
ve el-Cuvâr (الجُوار) [kelimeleri gibi]». Şeyh [Ebû Hayyân] ise buna, şâz olana hamletme ve delili bulunmayan bir ibdâl (harf/hareke değişimi) iddiası bulunduğu gerekçesiyle karşı çıkmıştır. Şöyle ki; o bunu lâmın kesresiyle ve şeddeli fa‘‘ale (فَعَّل) fiilinin masdarı olan tef‘ileh (تَفْعِلة) vezninde kabul etmiştir; oysa bu fiil sahih ve hemzesiz olduğunda masdarı tef‘îl (تَفْعيل) vezninde gelir, tef‘ileh (تَفْعِلة) vezninde gelmesi ise şâzdır. Onun bunu el-civâr (الجِوار) ve el-cuvâr (الجُوار) kelimelerine benzetmesi ise bir şey ifade etmez; zira orada zamme şâzdır. Evlâ olan; zammenin kesreden çevrilmiş olmayıp asıl olduğunu söylemektir. Nitekim Sîbeveyhi bu vezinde gelen masdarlardan et-tadurrah (التَّضُرَّة) ve et-tesurrah (التَّسُرَّة) kelimelerini nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «el-Halîl lâmın kesresiyle et-Tehlikeh (التَّهْلِكة) şeklinde okumuştur ki bu, şeddeli helleke (هَلَّك) fiilinden tef‘ileh veznindedir.» Bu da ez-Zemahşerî'nin görüşünü kuvvetlendirmektedir.
وزعم ثعلب أن «تَهْلُكَه» لا نظير لها، وليس كذلك لِما حكى سيبويه. ونظيرها من الأعيان على هذا الوزن: التَّنْفُلة والتنصُبة.
Sa‘leb «تَهْلُكَه» kelimesinin bir benzeri olmadığını ileri sürmüştür; fakat Sîbeveyhi'nin naklettiği şeylerden ötürü durum böyle değildir. Bu vezinde somut varlık isimlerinden (a‘yân) benzerleri ise et-tenfule (التَّنْفُلة) ve et-tunsube (التنصُبة) kelimeleridir.
والمشهورُ أنه لا فرقَ بين التَّهْلُكه والهَلاك، وقال قومٌ: التَّهْلُكَة: ما أمكن التحرُّزُ منه، والهَلاكُ ما لا يمكن. وقيل: هي نفسُ الشيء المُهْلِك. وقيل: هي ما تَضُرُّ عاقبتُه. والهمزة في «ألقى» للجَعلِ على صفة نحو: أَطْرَدْتُه أي: جعلتُه طريداً فيه ليست للتعدية لأنَّ الفعلَ متعدٍّ قبلَها، فمعنى أَلْقيتُ الشيء جَعلْتُه لُقَىً فهو فُعَل بمعنى مَفْعول، كما أن الطريد فَعِيل بمعنى مفعول، كأنه قيل: لا تَجْعلوا أنفسكم لُقَىً إلى التهلُكَه.
Meşhur olan, et-Tehlükeh (التَّهْلُكه) ile el-Helâk (الهَلاك) arasında bir fark bulunmadığıdır. Bir grup ise şöyle demiştir: et-Tehlüke, kendisinden sakınılması mümkün olan şey; el-helâk ise [sakınılması] mümkün olmayan şeydir. Bir görüşe göre o, helak edici şeyin bizzat kendisidir. Bir görüşe göre de akıbeti zarar veren şeydir. «ألقى» fiilindeki hemze, bir sıfat üzerine kılmak (sayrûret) içindir; nitekim «أَطْرَدْتُه» (Onu kovdum / kovulmuş kıldım) yani «onu kovulmuş (tarîd) kıldım» ifadesinde olduğu gibi geçişlilik (ta‘diye) için değildir; zira fiil ondan önce de müteaddîdir. Dolayısıyla «أَلْقيتُ الشيء» ifadesinin manası; «o şeyi atılmış/bırakılmış (lukâ) kıldım» demektir. Lukâ (لُقَىً) kelimesi, mef‘ûl manasında fu‘al (فُعَل) veznindedir; tıpkı tarîd (طريد) kelimesinin mef‘ûl manasında fa‘îl (فَعِيل) vezninde olması gibi. Sanki şöyle denilmiştir: Kendinizi tehlikeye atılmış/bırakılmış kılmayın.
قوله تعالى: {والعمرة للَّهِ} : الجمهورُ على نصب «العمرة» على العطفِ على ما قبلها و «لله» متعلقٌ بأتِمُّوا، واللامُ لامُ المفعولِ من أجله. ويجوزُ أن تتعلَّق بمحذوف على أنها حالٌ من الحج والعمرة،
Yüce Allah'ın: {والعمرة للَّهِ} “ve umreyi de Allah için...” kavline gelince: Cumhur, kendisinden öncekine atıfla «العمرة» kelimesinin nasbı üzerinedir. «لله» ise «أتِمُّوا» fiiline mütealliktir ve lâm harfi mef'ûlün lieclih lâmıdır. Hac ve umreden hâl olmak üzere mahzuf bir kelimeye müteallik olması da caizdir;
تقديره: أتِمُّوها كائنين لله. وقرأ عليّ وابن مسعود وزيد بن ثابت: «والعمرةُ» بالرفع على الابتداء، و «لله» الخبر، على أنها جملةٌ مستأنفةٌ.
Takdiri: «Onları Allah için olarak tamamlayın» şeklindedir. Ali, İbn Mes'ûd ve Zeyd b. Sâbit ise müste'nefe (yeni) bir cümle olmak üzere, mübteda olarak ref ile «والعمرةُ», «لله» ifadesini de haber olarak okumuşlardır.
قوله: {فَمَا استيسر} ما موصولةٌ بمعنى الذي، ويَضْعُفُ جَعْلُها نكرةً موصوفةً، وفيها ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُها: أنها في محلِّ نصبٍ أي: فَلْيَهْدِ أو فلينْحَر، وهذا مذهبُ ثعلب. والثاني: ويُعْزى للأخفش أنه مبتدأ والخبرُ محذوفٌ تقديرُه: فعليه ما استَيْسر. والثالث: أنه خبرُ مبتدأ محذوفٍ تقديرُه: فالواجبُ ما استَيْسر واستَيْسر هنا بمعنى يَسَر المجرد كصَعُب واستصعَبَ وغَنِيَ واستغنى، ويجوزُ أن يكون بمعنى تَفَعَّل نحو: تكَّبر واستكبر، وتَعَظَّم واستعظم. وقد تقدَّم ذلك في أولِ الكتاب.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَا استيسر} “kolayınıza gelen...” kavlindeki «ما», «الذي» manasında ism-i mevsûldür; nekire-i mevsûfe kılınması ise zayıftır. Bunda üç görüş vardır: Birincisi: Nasb mahallinde olmasıdır; yani «kurban göndersin veya kurban kessin» takdirindedir ki bu Sa‘leb'in mezhebidir. İkincisi: el-Ahfeş'e nispet edilen görüştür ki [«ما»] mübtedadır ve haberi mahzuftur; takdiri: «Kolayına gelen onun üzerine [borç]tur» şeklindedir. Üçüncüsü: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: «Vacip olan, kolayına gelendir» şeklindedir. Buradaki «استَيْسر» (isteyse-ra), tıpkı «صَعُب» ile «استصعَبَ» ve «غَنِيَ» ile «استغنى» fiillerinde olduğu gibi mücerred olan «يَسَر» (yesera) manasındadır. «تَكَبَّرَ» ve «استكبر», «تَعَظَّمَ» ve «استعظم» örneklerinde olduğu gibi tefa‘‘ale (تَفَعَّل) manasında olması da caizdir. Bu husus kitabın başında geçmişti.
والحَصْرُ: المَنْعُ، ومنه قيل للمَلِك: الحَصِير، لأنه ممنوعٌ من الناس، وهل حُصِر وأُحْصِر بمعنىً أو بينهما فرقٌ؟ خلافٌ بين أهلِ العلمِ. فقال الفراء والزجاج والشيباني إنهما بمعنىً، يُقالان في المرضِ والعَدُوِّ جميعاً وأنشدوا:
el-Hasr (الحَصْرُ), engellemek (menetmek) demektir. İnsanlardan menedildiği/korunduğu için hükümdara «el-hasîr» (الحَصِير) denilmesi de bundandır. «حُصِر» (husira) ile «أُحْصِر» (uhsira) fiillerinin aynı manada mı olduğu yoksa aralarında bir fark mı bulunduğu hususunda ilim ehli arasında ihtilaf vardır. el-Ferrâ, ez-Zeccâc ve eş-Şeybânî bunların aynı manada olduğunu, hem hastalık hem de düşman [engeli] hakkında söylendiğini ifade etmişler ve şu beyti inşad etmişlerdir:
٨٧٣ - وما هَجْرُ ليلى أَنْ تكونَ تباعَدَتْ ... عليكَ ولا أَنْ أَحْصَرَتْكَ شُغُولُ
873 - Leylâ'nın hicranı ne senden uzaklaşmış olmasından / Ne de meşguliyetlerin seni alıkoymasındandır.
وفَرَّق بعضُهم، فقال الزمخشري: يقال: أُحْصِر فلانٌ إذا معه أمرٌ من خوف أو مرض أو عجز، قال تعالى: {الذين أُحصِرُواْ فِي سَبِيلِ الله} [البقرة: ٢٧٣] ، وقال ابن ميادة: «وما هَجْرُ ليلى أن تكون تباعَدَتْ» ، وحُصِر إذا حبسه عدوٌّ أو سجن، هذا هو الأكثرُ في كلامهم، وهما بمعنى المنع في كل شيء/ مثل: صَدَّه وأصدَّه، وكذلك الفراء والشيباني، ووافقه ابن عطية أيضاً فإنه قال: «والمشهورُ من اللغة: أُحْصِر بالمرضِ وحُصِر بالعَدُوِّ. وعكس ابن فارس في» مجمله «فقال» حُصِر بالمرضِ وأُحْصِر بالعَدُوّ «وقال ثعلب:» حُصِر في الحَبْسِ أقوى من أُحْصِر «، ويقال: حَصِرَ صدرُه أي: ضاق؛ ورجل حَصِر: لا يبوحُ بسرِّه، قال جرير:
Bazıları ise aralarını ayırt etmiştir; nitekim ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bir kimseye korku, hastalık veya acizlikten bir durum engel olduğunda 'أُحْصِر فلانٌ' denilir. Nitekim Yüce Allah: {الذين أُحصِرُواْ فِي سَبِيلِ الله} “Allah yolunda engellenenler...” buyurmuştur. İbn Meyyâde de: 'Leylâ'nın hicranı uzaklaşmış olmasından değildir' demiştir. Onu bir düşman veya hapis alıkoyduğunda ise 'حُصِر' denilir; onların kelamında en yaygın olan budur. Tıpkı 'صَدَّه' ve 'أصدَّه' gibi her şeyde engelleme manasındadırlar.» el-Ferrâ ve eş-Şeybânî de böyledir. İbn Atiyye de ona muvafakat etmiş ve şöyle demiştir: «Dilde meşhur olan; hastalık sebebiyle 'أُحْصِر', düşman sebebiyle 'حُصِر' denilmesidir. İbn Fâris ise el-Mücmel adlı eserinde bunun aksini söyleyerek: 'Hastalık sebebiyle حُصِر, düşman sebebiyle أُحْصِر denilir' demiştir. Sa‘leb de: 'Hapiste tutulma hususunda حُصِر kullanımı, أُحْصِر kullanımından daha kuvvetlidir' demiştir.» 'حَصِرَ صدرُه' (Göğsü hasira oldu) denilir ki; daraldı demektir. 'رجل حَصِر' ise sırrını açığa vurmayan adam demektir. Cerîr şöyle demiştir:
٨٧٤ - وَلَقَد تَكَنَّفني الوُشاةُ فصادَفُوا ... حَصِراً بسرِّك يا أُمَيْمَ حَصُورا
874 - Koğucular etrafımı kuşattılar da / Senin sırrını saklayan, pek ketum birini buldular ey Ümeyme!
والحَصيرُ معروفٌ لامتناعِ بعضه ببعض، والحصير أيضاً المِلك كما تقدَّم لاحتجابه. قال لبيد:
Hasır (الحَصيرُ), parçalarının birbirine kenetlenip engellemesinden ötürü bilinen [hasır]dır. el-Hasîr daha önce geçtiği gibi perdelenip gizlendiği için hükümdar anlamına da gelir. Lebîd şöyle demiştir:
٨٧٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... جِنٌّ لدى باب الحصيرِ قِيامُ
875 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Hükümdarın kapısında ayakta bekleyen cinler.
قوله: {مِنَ الهدي} فيه وجهان: أحدُهما: أن تكونَ» مِنْ «تبعيضيةً ويكونَ محلُّها النصبَ على الحال من الضمير المستتر في» اسْتَيْسر «العائدِ على» ما «أي: حالَ كَوْنِهِ بعض الهَدْي. والثاني: أن تكون» مِنْ «لبيان الجنس فتتعلَّقَ بمحذوفٍ أيضاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنَ الهدي} “kurbandan...” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «مِنْ» edatının teb'îziyye (kısmîlik bildiren) olması ve mahallen nasb ile «اسْتَيْسر» fiilindeki «ما» lafzına dönen müstetir zamirden hâl olmasıdır; yani kurbanın bir kısmı olma durumunda iken. İkincisi: «مِنْ» edatının beyân-ı cins (cins açıklama) için olmasıdır ki bu durumda da yine mahzuf bir kelimeye müteallik olur.
وفي الهَدْي قولان، أحدُهما: أنه جمعُ هَدْيَة كجَدْي جمع جَدْيَة السَّرْج. والثاني: أن يكونَ مصدراً واقعاً موقع المفعول أي: المُهْدَى، ولذلك يقعُ للأفرادِ والجمعِ.
«الهَدْي» hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Eyer minderi manasındaki «جَدْيَة السَّرْج» kelimesinin çoğulunun «جَدْي» olması gibi, «هَدْيَة» kelimesinin çoğulu olmasıdır. İkincisi: Mef'ûl (hediye edilen/adanan) makamına kaim bir masdar olmasıdır; bu sebeple hem tekil hem de çoğul için kullanılır.
قال أبو عمرو بن العلاء: «لا أعْرف لهذه اللفظة نظيراً» .
Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: «Bu kelimenin bir benzerini bilmiyorum».
وقرأ مجاهد والزهري: «الهَدِيُّ» بتشديد الياء، وفيها وجهان، أحدهما: أن يكونَ جمع هَدِيَّة كمطيَّة ومطايا وركيَّة ورَكايا. والثاني: أن يكون فَعيلاً بمعنى مفعول نحو: قتيل بمعنى مَقْتُول.
Mücâhid ve ez-Zührî yânın şeddesiyle «الهَدِيُّ» şeklinde okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: «مطيَّة» ve «مطايا», «ركيَّة» ve «رَكايا» gibi «هَدِيَّة» kelimesinin çoğulu olmasıdır. İkincisi: «قتيل» kelimesinin «مَقْتُول» manasında olması gibi mef'ûl manasında fa‘îl (فَعِيل) olmasıdır.
و «مَحِلَّه» يجوز أَنْ يَكُونَ ظرفَ مكانٍ أو زمانٍ، ولم يُقْرَأ إلاَّ بكسرِ الحاءِ فيما عَلِمْتُ إلاَّ أنه يجوزُ لغةً فتحُ حائِه إذا كان مكاناً. وفَرَّق الكسائي بينهما، فقال: «المكسورُ هو الإِحلالُ من الإِحرامِ، والمفتوحُ هو مكانُ الحلولِ من الإِحصار» .
«مَحِلَّه» kelimesinin mekân veya zaman zarfı olması caizdir. Bildiğim kadarıyla sadece hâ harfinin kesresiyle okunmuştur; ancak mekân olduğunda dilde hâ harfinin fethası da caizdir. el-Kisâî ikisini birbirinden ayırmış ve şöyle demiştir: «Kesreli olan ihramdan çıkmaktır (el-ihlâl), fethalı olan ise ihsardan kurtulup inme (el-hulûl) yeridir».
وقيل: {مِنكُم} فيه وجهان، أحدُهما: أن يكون في محلِّ نصبٍ على الحال من «مريضاً» ؛ لأنه في الأصل صفةٌ له، فلمَّا قُدِّم عليه انتَصَبَ حالاً. وتكونُ «مِنْ» تبعيضيةً، أي: فَمَنْ كان مريضاً منكم. والثاني: أجازه أبو البقاء أن يكونَ متعلِّقاً بمريضاً، قال الشيخ: «وهو لا يكادُ يُعْقَلُ» . «ومَنْ» يجوز أنْ تكونَ شرطيةً وأَنْ تكونَ موصولةً.
{مِنكُم} “içinizden...” kavlinde iki vecih olduğu söylenmiştir: Birincisi: Aslen onun sıfatı olup önüne geçtiğinde hâl olarak mansub olması sebebiyle «مريضاً» kelimesinden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır. Bu durumda «مِنْ» teb'îziyye (kısmîlik bildiren) olur; yani «içinizden kim hasta olursa». İkincisi: Ebü'l-Bekâ'nın caiz gördüğü üzere «مريضاً» kelimesine müteallik olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bu pek akla yatkın değildir» demiştir. «مَنْ» edatının şartiyye olması da mevsûle olması da caizdir.