قوله: {أَوْ بِهِ أَذًى} يجوز أَنْ يكونَ هذا من بابِ عَطْفِ المفرداتِ وأن يكون من بابِ عطفِ الجمل: أما الأولُ فيكونُ «به» هذا الجَارُّ والمجرور
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ بِهِ أَذًى} “yahut onda bir eziyet/rahatsızlık [bulunursa]...” kavlinin müfredlerin atfı kabilinden olması da cümlelerin atfı kabilinden olması da caizdir: Birincisine gelince; bu câr ve mecrûr olan «به» ifadesi,
معطوفاً على «مريضاً» الذي هو خبرُ كان، فيكونُ في محلِّ نصبٍ. ويكونُ «أذىً» مرفوعاً به على سبيلِ الفاعليةِ، لأنَّ الجارَّ إذا اعتمد رَفَع الفاعل عند الكل، فيصيرُ التقديرُ: فَمَنْ كان كائناً به أذى من رأسِهِ. وأما الثاني فيكونُ «به» خبراً مقدَّماً، ومحلُّه على هذا رَفْعٌ، وفي الوجهِ الأولِ كان نصباً، و «أذىً» مبتدأٌ مؤخَّرٌ، وتكونُ هذه في محلِّ نصبٍ لأنها عَطفٌ على «مريضاً» الواقع خبراً لكان، فهي وإنْ كانَتْ جملةً لفظاً فهي في محلِّ مفردٍ، إذ المعطوفُ على المفردِ مفردٌ، لا يقال: إنه عاد إلى عطفِ المفرداتِ فيتَّحِدُ الوجهانِ لوضوحِ الفرقِ. وأجازوا أن يكونَ «أذى» معطوفاً على إضمارِ «كان» لدلالةِ «كانَ» الأولى عليها، وفي اسمِ «كان» المحذوفَةِ حنيئذٍ احتمالان، أحدُهما: أن يكونَ ضميرَ «مَنْ» المتقدمة، فيكونُ «به» خبراً مقدماً، و «أذى» مبتدأ مؤخراً، والجملةُ في محلِّ نصبٍ خبراً لكان المضمرةِ. والثاني: أن يكونَ «أذى» ، و «به» خبرَها، قُدِّم على اسمِها.
Kâne'nin haberi olan «مريضاً» kelimesine matuf olup nasb mahallinde olur. «أذىً» kelimesi de fâillik yoluyla onunla merfû olur; zira câr [ve mecrûr] bir yere dayandığında herkese göre fâili ref eder. Böylece takdir: «İçinizden kimin başında bir eziyet bulunursa» şeklinde olur. İkincisine gelince; «به» mukaddem haber olur ve bu takdirde mahalli ref olur -oysa birinci vecihte nasb idi-, «أذىً» ise muahhar mübteda olur. Bu [cümle], Kâne'nin haberi olan «مريضاً» kelimesine matuf olduğu için nasb mahallinde olur; zira lafzan cümle olsa da müfred mahallindedir; çünkü müfrede matuf olan şey müfred hükmündedir. 'Bu durum müfredlerin atfına geri döner ve iki vecih birleşir' denilemez, çünkü aralarındaki fark açıktır. İlk «كانَ» fiilinin delaletinden ötürü «أذى» ifadesinin muzmer (gizli) bir «كان» üzerine matuf olmasını da caiz görmüşlerdir. Bu durumda hazfedilen «كان» fiilinin isminde iki ihtimal vardır: Birincisi: Önce geçen «مَنْ» lafzının zamiri olmasıdır; bu durumda «به» mukaddem haber, «أذى» muahhar mübteda olur ve cümle muzmer Kâne'nin haberi olarak nasb mahallinde bulunur. İkincisi: [İsminin] «أذى», haberinin ise isminin önüne geçmiş olan «به» olmasıdır.
وأجاز أبو البقاء أن يكونَ «أو به أذى» معطوفاً على «كان» ، وأَعْرَبِ «به» خبراً مقدماً متعلِّقاً بالاستقرارِ، و «أذى» مبتدأ مؤخراً، والهاءُ في «به» عائدةٌ على مَنْ. وهذا الذي قاله خَطَّأَهُ الشيخُ فيه، قال: «لأنه كان قد قَدَّمَ أن» مَنْ «شرطيةُ، وعلى هذا التقدير يكون خطأ، لأن المعطوفَ على جملةِ الشرط شرطٌ والجملةُ الشرطيةُ لا تكونُ إلا فعليةً، وهذه كما ترى جملةُ اسميةٌ على ما قَرَّرَهُ.
Ebü'l-Bekâ «أو به أذى» ifadesinin «كان» üzerine matuf olmasını caiz görmüş; «به» ifadesini istikrara müteallik mukaddem haber, «أذى» ifadesini muahhar mübteda olarak iraplandırmış ve «به»deki zamirin «مَنْ»e döndüğünü söylemiştir. Onun bu söylediği hususta Şeyh [Ebû Hayyân] onu hatalı bulmuş ve şöyle demiştir: «Çünkü o daha önce 'مَنْ' edatının şartiyye olduğunu belirtmişti; bu takdire göre ise [bu irap] hata olur. Zira şart cümlesine matuf olan şey de şarttır ve şart cümlesi ancak fiil cümlesi olur; bu ise onun takrir ettiği üzere gördüğün gibi bir isim cümlesidir.
فكيف تكونُ معطوفةً على جملةِ الشرطِ التي يجِبُ أن تكونَ فعليةً؟ فإنْ قيل: فإذا جَعَلْنَا «مَنْ» موصولةً فهل يَصِحُّ ما قاله من كون «به أذى» معطوفاً على «كان» ؟ فالجوابُ أنه لا يَصِحُّ أيضاً؛ لأنَّ «مَنْ» الموصولةَ إذا
O halde fiil cümlesi olması vacip olan şart cümlesine nasıl matuf olabilir? Şayet: '«مَنْ» edatını mevsûle kıldığımızda, onun «به أذى» ifadesinin «كان» üzerine matuf olduğu yönündeki sözü sahih olur mu?' denilirse; cevap şudur: Bu da sahih olmaz; zira mevsûle olan «مَنْ» edatına
ضَمِّنَتْ معنى اسم الشرطَ لزِمَ أن تكونَ صلتُها جملةً فعليةً أو ما هي في قوتها «. والباءُ في» به «يجوزُ فيها وجهان، أحدُهما: أن تكونَ للإِلصاق، والثاني: أن تكونَ ظرفيةً.
Şart isminin manası tazmin edildiğinde, sılasının fiil cümlesi veya fiil cümlesi gücünde bir cümle olması zorunlu hale gelir». «به» ifadesindeki bâ harfinde iki vecih caizdir: Birincisi: İlsâk (bitişme/yapışma) için olması, ikincisi ise zarfiyyet bildirmesidir.
قولُهُ: {مِّن رَّأْسِهِ} فيه وجهان، أحدُهما: أنَّه في محلِّ رفع لأنه صفةٌ لأذى، أي أذى كائنٌ من رأسِهِ. والثاني: أن يتعلَّق بما يتعلَّقُ» به «من الاستقرارِ، وعلى كلا التقديرين تكونُ» مِنْ «لابتداءِ الغاية.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن رَّأْسِهِ} “başından...” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «أذى» kelimesinin sıfatı olduğu için ref mahallinde olmasıdır; yani «başından kaynaklanan bir eziyet». İkincisi: «به» ifadesinin müteallik olduğu istikrar manasına müteallik olmasıdır. Her iki takdire göre de «مِنْ» ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir.
قوله: {فَفِدْيَةٌ} في رفعها ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أن تكونَ مبتدأً والخبرُ محذوفٌ، أي: فعليه فديةٌ. والثاني: أنْ تكونَ خبرَ مبتدأ محذوف أي: فالواجبُ عليه فديةٌ. والثالثُ: أن يكونَ فاعلَ فعلٍ مقدَّر أي: فَتَجِبُ عليه قديةُ. وقُرىء شاذاً:» فَفِدْيَةً «نصباً، وهي على إضمارِ فعلٍ أي: فَلْيَفْدِ فديةً. و» مِنْ صيام «في محلِّ رفعٍ أو نصبٍ على حسب القراءتين صفةً ل» فدية «، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، و» أو «للتخيير، ولا بُدَّ مِنْ حَذْفِ فعلٍ قبلَ الفاء تقديرهُ: فَخَلقَ فَفِدْيَة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَفِدْيَةٌ} “artık bir fidye [gerekir]...” kavlinin ref ile okunmasında üç vecih vardır: Birincisi: Mübteda olup haberinin mahzuf olmasıdır; yani: «Onun üzerine bir fidye gerekir». İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: «Ona vacip olan bir fidyedir». Üçüncüsü: Takdir edilen bir fiilin fâili olmasıdır; yani: «Ona bir fidye vacip olur». Şâz olarak nasb ile «فَفِدْيَةً» şeklinde de okunmuştur ki bu, bir fiilin takdiri iledir; yani: «Fidye versin». «مِنْ صيام» ifadesi iki kıraate göre «فدية» kelimesinin sıfatı olarak ref veya nasb mahallindedir ve mahzuf bir kelimeye mütealliktir. «أو» tahrîr/muhayyerlik (seçme hakkı) içindir. Fâ harfinden önce bir fiilin hazfedilmiş olması zorunludur; takdiri: «[Tıraş] olursa bir fidye [gerekir]» şeklindedir.
وقرأ الحسنُ والزهري» نُسْك «بسكون السين، وهو تخفيفُ المضموم. والأذى مصدرٌ بمعنى الإِيذاء وهو الألمُ، يقال: آذاه يُؤْذِيه إيذاءً وأذى، فكأنَّ الأذى مصدرٌ على حَذْفِ الزوائد أواسمُ مصدرٍ كالعطاء اسم للإِعطاء، والنبات للإِنبات.
el-Hasan ve ez-Zührî sînin sükûnuyla «نُسْك» şeklinde okumuşlardır ki bu, zammeli olanın hafifletilmesidir. el-Ezâ (الأذى), eziyet etmek (el-îzâ) manasında bir masdardır ve acı/elem demektir; nitekim «آذاه يُؤْذِيه إيذاءً وأذى» denilir. Sanki el-ezâ zâid harflerin hazfedildiği bir masdardır veya el-atâ (العطاء) kelimesinin el-i‘tâ (الإِعطاء) için, en-nebât (النبات) kelimesinin el-inbât (الإِنبات) için isim olması gibi bir ism-i masdardır.
وفي النُّسُك قولان، أحدُهما: أنه مصدرٌ يقال: نَسَكَ ينسُك نُسْكاً ونُسُكاً بالضم، والإِسكان كما قرأه الحسن. والثاني: أنه جمع نَسِيكة، قال ابن الأعرابي:» النَّسيكة في الأصل سَبيكة الفضة، وتُسَمَّى العبادةُ بها لأنَّ العبادة مُشْبِهَةٌ سبيكة الفِضَّة في صفائها وخُلوصِها من الآثام، وكذلك سُمِّي العابدُ ناسكاً، وقيل للذَّبِيحة «نَسِيكة» لذلك «.
«النُّسُك» hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Masdar olmasıdır; nitekim zamme ile ve el-Hasan'ın okuduğu gibi sükûn ile «نَسَكَ ينسُك نُسْكاً ونُسُكاً» denilir. İkincisi: «نَسِيكة» kelimesinin çoğulu olmasıdır. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: «en-Nesîke aslen gümüş külçesidir. İbadete bu ismin verilmesi, günahlardan arınmışlığı ve saflığı bakımından gümüş külçesine benzemesindendir. İbadet eden kimseye 'nâsik' denilmesi de bundandır; kurbana da bundan ötürü 'nesîke' denilmiştir».
قوله: {فَإِذَآ أَمِنتُمْ} الفاءُ عاطفةٌ على ما تقدَّم، و» إذا «منصوبةٌ بالاستقرار المحذوفِ؛ لأنَّ التقديرَ: فعليه ما اسْتَيْسَرَ، أي. فاستقرَّ عليه ما استيسر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِذَآ أَمِنتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda...” kavlindeki fâ harfi daha önce geçene atıftır; «إذا» ise mahzuf istikrar manasıyla mansubdur; zira takdir: «Kolayına gelen onun üzerine [borç]tur», yani «kolayına gelen şey onun üzerine sabit/gerekli olmuştur» şeklindedir.
وقوله: {فَمَن تَمَتَّعَ} الفاءُ جوابُ الشرطِ بإذا، والفاءُ في قولِهِ:» فما استيْسَرَ «جوابُ الشرطِ الثاني. ولا نعلمُ خلافاً أنه يقعُ الشرطُ وجوابُهُ جواباً لشرطٍ آخرَ مع الفاءِ. وقد تقدَّم الكلامُ في» فما استَيْسَرَ «/ فأغنى عن إعادته.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَن تَمَتَّعَ} “artık kim faydalanırsa...” kavlindeki fâ, «إذا» ile gelen şartın cevabıdır. «فما استيْسَرَ» kavlindeki fâ ise ikinci şartın cevabıdır. Şartın ve cevabının, fâ harfiyle birlikte başka bir şartın cevabı olarak gelmesi hususunda bir hilaf bilmiyoruz. «فما استَيْسَرَ» hakkındaki açıklama daha önce geçmişti; dolayısıyla tekrar edilmesine ihtiyaç yoktur.
قوله: {فَصِيَامُ} في رفعِه الأوجهُ الثلاثةُ المذكورةُ في قولِهِ:» فَفِدْيَةٌ «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَصِيَامُ} “artık oruç tutmalıdır...” kavlinin ref ile okunmasında, «فَفِدْيَةٌ» kavlinde zikredilen üç vecih geçerlidir.
وقرىء «فصيام» نصباً، على تقديرِ فَلْيَصُمْ، وأُضيف المصدرُ إلى ظَرْفِهِ معنىً، وهو في اللفظِ مفعولٌ به على السَّعِةِ. و «في الحج» متعلقٌ بصيام. وقَدَّر بعضُهم مضافاً أي: في وقتِ الحَجِّ. ومنهم مَنْ قَدَّر مضافين، أي: وقتَ أفعالِ الحَجِّ، ومنهم مَنْ قَدَّره ظَرفَ مكانٍ أي: مكانَ الحج، ويترتَّب على ذلك أحكامٌ.
«فصيام» kelimesi, «oruç tutsun» takdiriyle nasb ile de okunmuştur. Masdar manen zarfına izafe edilmiştir, lafızda ise genişletme (tevessü) yoluyla mef'ûlün bihtir. «في الحج» ifadesi «صيام» kelimesine mütealliktir. Bazıları bir muzaf takdir etmişlerdir; yani «hac vaktinde». Bazıları iki muzaf takdir etmişlerdir; yani «hac fiillerinin vaktinde». Bazıları da onu mekân zarfı takdir etmişlerdir; yani «hac mekânında». Bunun üzerine birtakım hükümler terettüp eder.
قوله: {وَسَبْعَةٍ} الجمهورُ على جَرِّ «سبعة» عطفاً على ثلاثة. وقرأ زيد بن علي وابن أبي عبلة: «وسبعةً» بالنصب. وفيها تخريجان، أحدهما: قاله الزمخشري وهو أن يكون عطفاً على محلَّ «ثلاثة» كأنه قيل: فصيامُ ثلاثة، كقوله: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً} [البلد: ١٤، ١٥] ، يعني أن المضافَ إليه المصدرُ منصوبٌ معنى بدليلِ ظهورِ عملِ المُنَوَّنِ النصبَ في «يتيماً» . والثاني: أن ينتصبَ بفعلٍ محذوفٍ تقديرُه: «فَلْيَصُومُوا» ، قال الشيخ: «
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَسَبْعَةٍ} “ve yedi [gün]...” kavlinde cumhur, «üç» kelimesine atıfla «سبعة» kelimesinin cerri üzerinedir. Zeyd b. Ali ve İbn Ebî Able ise nasb ile «وسبعةً» şeklinde okumuşlardır. Bunda iki tahrîc vardır: Birincisi: ez-Zemahşerî'nin söylediğidir ki «ثلاثة» kelimesinin mahalline matuf olmasıdır; sanki 'üç gün oruç tutmak' denilmiş gibidir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً} “yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” kavlinde olduğu gibi. Yani masdara muzaf olan kelime manen mansubdur; bunun delili de tenvinli olan kelimenin amelinin «يتيماً» kelimesinde nasb olarak açığa çıkmasıdır. İkincisi: Mahzuf bir fiille mansub olmasıdır; takdiri: «Oruç tutsunlar» şeklindedir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «
وهذا مُتَعَيَّنٌ، لأنَّ العطفَ على الموضعِ يُشْتَرَطُ فيه وجودُ المُحْرِزِ» يعني على مذهب سيبويه.
Sîbeveyhi'nin mezhebine göre mahalle atıfta muhrizin (mahalli koruyanın) bulunması şart koşulduğundan bu [ikinci vecih] taayyün eder (zorunludur)».
قوله: {إِذَا رَجَعْتُمْ} منصوبٌ بصيام أيضاً، وهي هنا لِمَحْضِ الظرفِ، وليس فيها معنى الشرط. لا يقال: يَلْزَمُ أن يعملَ عامِلٌ واحدٌ في ظرفي زمان، لأنَّ ذلك جائزٌ مع العطفِ والبدلِ، وهنا يكونُ عَطَفَ شيئين على شيئين، فَعَطَفَ «سبعةٍ» على «ثلاثة» وعطف «إذا» على «في الحج» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذَا رَجَعْتُمْ} “döndüğünüz vakit...” kavli de «صيام» ile mansubdur ve buradaki [«إذا»] sırf zarf içindir, onda şart manası yoktur. 'Tek bir amilin iki zaman zarfında amel etmesi gerekir [ki bu caiz değildir]' denilemez; zira bu durum atıf ve bedel ile caizdir. Burada da iki şeyi iki şey üzerine atfetmiştir: «سبعةٍ» kelimesini «ثلاثة» üzerine, «إذا» edatını da «في الحج» üzerine atfetmiştir.
وفي قوله: {رَجَعْتُمْ} شيئان: أحدُهما التفاتٌ، والآخرُ الحَمْلُ على المعنى، أمَّا الالتفاتُ: فإنَّ قبلَه «فَمَنْ تَمَتَّعَ فَمَنْ لَم يَجِدُ» فجاء بضمير الغَيْبَةِ عائداً على «مَنْ» ، فلو سيق هذا على نظم الأولِ لقيل: «إذا رجع» بضميرِ الغَيْبَةِ. وأمَّا الحملُ: فلأنه أتى بضميرِ جمعٍ اعتباراً بمعنى «منْ» ، ولو راعى اللفظَ لأفردَ، فقال: «رَجَعَ» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {رَجَعْتُمْ} “döndüğünüz [vakit]...” kavlinde iki husus vardır: Biri iltifat, diğeri ise manaya hamletmektir. İltifata gelince: Bundan önce «فَمَنْ تَمَتَّعَ فَمَنْ لَم يَجِدُ» buyrulmuş ve «مَنْ»e dönen gaybet zamiriyle getirilmiştir; şayet bu da birincinin nazmı üzere sevk edilseydi gaybet zamiriyle «إذا رجع» denilirdi. Manaya hamletmeye gelince: «منْ» lafzının manası dikkate alınarak cemi zamiriyle getirilmiştir; şayet lafzı gözetilseydi müfred olarak getirilir ve «رَجَعَ» denilirdi.
وقوله: {تِلْكَ عَشَرَةٌ} مبتدأ وخبرٌ، والمشارُ إليه هي السبعةُ والثلاثةُ، ومميِّزُ السبعةِ والعشرةِ محذوفٌ للعلمِ به. وقد أثبت تاءَ التأنيثِ في العددِ مع حَذْفِ التمييزِ، وهو أحسنُ الاستعمالَيْنِ، ويجوزُ إسقاطُ التاءِ حينئذٍ، وفي الحديث: «وأَتْبَعَهُ بستٍ من شوال» ، وحكى الكسائي: «صُمْنَا من الشهرِ خمساً»
Cenâb-ı Hakk'ın: {تِلْكَ عَشَرَةٌ} “Bu tam ondur...” kavli mübteda ve haberdir. Kendisine işaret edilen yedi ile üçtür. Bilindiği için yedi ve onun temyizi hazfedilmiştir. Temyizin hazfiyle birlikte sayıda müenneslik tâ'sı sabit kılınmıştır ki bu iki kullanımdan en güzel olanıdır. Bu durumda tâ'nın düşürülmesi de caizdir. Hadiste: «ve ardından Şevval'den altı [gün] eklerse» buyrulmuştur. el-Kisâî de: «Aydan beş [gün] oruç tuttuk» sözünü nakletmiştir.
وفي قوله: {تِلْكَ عَشَرَةٌ} - مع أن من المعلوم أن الثلاثةَ والسبعة عشرة - أقوالٌ كثيرةٌ لأهلِ المعاني، منها قولُ ابن عرفة: «العرب إذا ذكرت
Üç ile yedinin on ettiği bilinmesine rağmen Cenâb-ı Hakk'ın: {تِلْكَ عَشَرَةٌ} “Bu tam ondur...” kavli hakkında meâni ehlinin pek çok görüşü vardır. Bunlardan biri İbn Arefe'nin şu sözüdür: «Araplar iki sayıyı zikrettiklerinde
عددين، فمذهبُهم أن يُجملوهما» ، وحَسَّن هذا القولَ الزمخشري بأَنْ قال: «فائدةُ الفَذْلَكَةِ في كل حساب أن يُعْلَمَ العددُ جملةً كام يُعْلَمُ تفصيلاً، لِيُحْتَاط به من جهتين فيتأكَّد العِلمُ، وفي أمثالهم» علمان خيرٌ من علم «. قال ابن عرفة:» وإنما تَفْعَلُ العربُ ذلك لأنَّها قليلةُ المعرفة بالحساب، وقد جاء: «لا نَحْسُب ولا نكتُب»
onları icmal edip toplamını bildirmek onların adetidir». ez-Zemahşerî şöyle diyerek bu görüşü güzel bulmuştur: «Her hesapta fezlekenin (özet/toplam çıkarmanın) faydası; bilginin pekişmesi için iki yönden ihtiyatlı davranılarak sayının tafsilatıyla bilindiği gibi icmâlen/topluca da bilinmesidir. Nitekim onların atasözlerinde: 'İki bilgi bir bilgiden hayırlıdır' denilir». İbn Arefe şöyle demiştir: «Araplar bunu ancak hesabı az bildikleri için yaparlar; nitekim 'Biz ne hesap yaparız ne de yazı yazarız' buyrulmuştur».
، وَوَرَدَ ذلك في أشعارِهِم، قال النابغة:
Bu durum onların şiirlerinde de varit olmuştur. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
٨٧٦ - تَوَهَّمْتُ آياتٍ لها فَعَرَفَتُها ... لستةِ أيامٍ وذا العامُ سابعُ
876 - Ona ait izleri tahmin etmeye çalıştım ve tanıdım / Altı günden sonra; bu yıl ise yedincisidir.
وقال الفرزدق:
el-Ferezdek de şöyle demiştir:
٨٧٧ - ثلاثٌ واثنتان فَهُنَّ خَمْسٌ ... وسادسةٌ تَميلُ إلى شَمَام
877 - Üç ve iki, işte bunlar beştir / Altıncısı ise Şemâm dağına doğru meyleder.
وقال الأعشى:
el-A‘şâ da şöyle demiştir:
٨٧٨ - ثلاثٌ بالغَدَاةِ فَهُنَّ حَسْبي ... وسِتٌّ حين يُدْرِكُني العِشاءُ
878 - Sabahleyin üç [kadeh] ki onlar bana yeter / Akşam bana ulaştığında ise altı.
فذلك تِسْعَةٌ في اليومِ رِيِّي ... وشُرْبُ المرءِ فَوْقَ الرَّيِّ داءُ
İşte bu günde dokuz [kadehtir] ki benim kanmamdır / İnsanın suya kandıktan sonra içmesi ise derttir.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٨٧٩ - فَسِرْتُ إليهمُ عِشْرِينَ شهراً ... وأربعةً فذلك حِجَّتانِ
879 - Onlara doğru yirmi ay yürüdüm / Ve dört ay daha; işte bu iki yıldır.
وعن المبرد: «فتلك عشَرَةٌ: ثلاثةٌ في الحج وسبعةٌ إذا [رجعتم] فَقَدَّم وأخَّر» ، ومثله لا يَصِحُّ عنه. وقال ابن الباذش: «جيء بعشرة توطئةً للخبرِ بعدها، لا أنها هي الخبرُ المستقلُّ بفائدةِ الإِسناد كما تقول:» زيدٌ رجل صالح «
el-Müberred'den ise: «'Bu ondur: üçü hacda, yedisi döndüğünüz vakittir' şeklinde takdim ve tehir yapmıştır» dediği nakledilmiştir; oysa onun gibisinden böyle bir şey sahih olmaz. İbnü'l-Bâziş şöyle demiştir: «'Zeyd salih bir adamdır' demen gibi, isnad faydasını müstakil olarak sağlayan haberin kendisi olduğu için değil, kendisinden sonraki habere bir hazırlık/mukaddime (tavtia) olsun diye 'aşaratün' lafzı getirilmiştir»
يعني أن المقصودَ الإِخبارُ بالصلاح، وجيء برجلٍ توطئةً، إذ معلومٌ أنه رجل. وقال الزجاج» جَمَعَ العدَدَيْنِ لجوازِ أن يُظَنَّ أنَّ عليه ثلاثةً أو سبعةً؛ لأنَّ الواوَ قد تقوم مَقامَ أو، ومنه: {مثنى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ} [النساء: ٣] فأزال احتمالَ التخيير، وهذا إنما يتمشَّى عند الكوفيين، فإنهم يُقيمون الواوَ مُقامَ أو. وقال الزمخشري: «الواوُ قد تجيء للإِباحةِ في قولِك:» جالس الحسنَ ابن سيرين «ألا ترى أنه لو جالَسَهما معاً أو أحدَهما كان ممتثلاُ فَفُذْلِكَتْ نفياً لِتَوَهُّم الإِباحة» قال الشيخ: «وفيه نظرٌ لأنه لا تُتَوَهَّمُ الإِباحه، فإنَّ السياق سياقُ إيجاب، فهو ينافي الإِباحة، ولا ينافي التخييرَ، فإن التخييرَ يكون في الواجبات، وقد ذكر النحويون الفرقَ بين التخييرِ والإِباحةِ» .
Yani asıl maksat salih olduğunu haber vermektir; 'adam' kelimesi ise zaten adam olduğu bilindiği için hazırlık olarak getirilmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «İki sayıyı toplamıştır; çünkü 'vâv' harfi 'ev' (veya) makamına geçebileceğinden, onun üzerine üç veya yedi [gün oruç] olduğu zannedilebilirdi. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {مثنى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ} “ikişer, üçer ve dörder...” kavli de böyledir. Dolayısıyla muhayyerlik ihtimalini ortadan kaldırmıştır.» Bu [görüş] ancak Kûfelilere göre geçerlidir; zira onlar vâv harfini 'ev' makamına kaim kılarlar. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Vâv harfi 'el-Hasan ve İbn Sîrîn ile otur' sözünde olduğu gibi ibâha (serbestlik) için gelebilir. Görmez misin ki her ikisiyle birlikte veya birisiyle otursa emri yerine getirmiş olur; işte ibâha vehmini nefyetmek için toplamı (fezlekesi) yapılmıştır.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bunda incelenecek yön vardır; zira ibâha vehmedilemez; çünkü siyâk îcap (vacip kılma) siyâkıdır ve bu ibâhaya zıttır, muhayyerliğe ise zıt değildir; zira muhayyerlik vaciplerde olur. Nitekim nahivciler muhayyerlik ile ibâha arasındaki farkı zikretmişlerdir».
قوله: {ذلك لِمَن} «ذلك» مبتدأٌ، والجارُّ بعدَه الخبرُ. وفي اللامِ قولان، أحدُهما: أنَّها على بابِها، أي ذلك لازمٌ لِمَنْ. والثاني: أنها بمعنى على، كقولِهِ: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ الله} ، [البقرة: ١٦١] ولا حاجةَ إلى هذا. و «مَنْ» يجوز أن تكونَ موصولةً وموصوفةً. و «حاضري» خبرُ «يكن» وحُذِفَت نونُه للإِضافة و «شديدُ العقاب» من باب إضافةِ الصفةِ المشبهة إلى مرفوعها، وقد تقدَّم أن الإِضافة لا تكون إلا مِنْ نَصْبِ، والنصبُ والإِضافةُ أبلغُ من الرفعِ؛ لأن فيها إسنادَ الصفةِ للموصوفِ ثم ذكر مَنْ هي له حقيقةٌ، والرفعُ إنما فيه إسنادُها لمَنْ هي له حقيقةٌ، دونَ إسنادٍ إلى موصوف.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ذلك لِمَن} “Bu, [ailesi Mescid-i Haram'da oturmayanlar] içindir...” kavlinde «ذلك» mübteda, sonrasındaki câr [ve mecrûr] ise haberdir. Lâm harfinde iki görüş vardır: Birincisi: Kendi asıl manası üzere olmasıdır; yani 'bu, şu kimse için lazımdır/gereklidir'. İkincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ الله} “İşte Allah'ın laneti onların üzerinedir” kavlinde olduğu gibi 'alâ' (üzerine) manasında olmasıdır; fakat buna gerek yoktur. «مَنْ» kelimesinin mevsûle veya mevsûfe olması caizdir. «حاضري» kelimesi «يكن» fiilinin haberidir ve izafetten dolayı nûn harfi hazfedilmiştir. «شديدُ العقاب» ifadesi sıfat-ı müşebbehenin merfûuna izafe edilmesi kabilindendir. İzafetin ancak nasbdan olacağı daha önce geçmişti. Nasb ve izafet ref'ten daha beliğdir; çünkü bunda sıfatın mevsûfa isnad edilmesi, sonra da hakikatte kime ait olduğunun zikredilmesi vardır. Ref'te ise bir mevsûfa isnad edilmeksizin sıfatın doğrudan hakikatte ait olduğu şeye isnad edilmesi vardır.
قوله تعالى: {الحج أَشْهُرٌ} : «الحَجُّ» مبتدأ و «أشهرٌ» خبرهُ، والمبتدأ والخبرُ لا بد أَنْ يَصْدُقَا على ذاتٍ واحدة، و «الحَجُّ» فِعْلٌ من الأفعال، و «أشهرٌ» زمانٌ، فهما غَيْران، فلا بُدَّ من تأويل، وفيه ثلاثةُ احتمالاتٍ، أحدُهما: أنه على حَذْف مضافٍ من الأول، تقديره: أشهرُ الحجِّ أشهرٌ معلوماتٌ. الثاني: الحَذْفُ من الثاني تقديرُه: الحَجُّ حَجُّ أشهرٍ، فيكونُ حَذَفَ من كلِّ واحدٍ ما أَثْبَتَ نظيرَهُ. الثالث: ان تَجْعَلَ الحدثَ نفسَ الزمانِ مبالغةً، ووجهُ المجازِ كونُه حالاً فيه، فلما اتُّسِعَ في الظرفِ جُعِلَ نفسَ الحدثِ، ونظيرُها: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاَثُونَ شَهْراً} [الأحقاف: ١٥] / وإذا كان ظرفُ الزمانِ نكرةً مُخْبَراً به عن حَدَثٍ جاز فيه الرفعُ والنصبُ مطلقاً، أي: سواءً كان الحدث مستوعباً للظرفِ أم لا، هذا مذهبُ البصريين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {الحج أَشْهُرٌ} “Hac [bilinen] aylardır...” kavlinde «الحَجُّ» mübteda, «أشهرٌ» ise onun haberidir. Mübteda ile haberin aynı zata delalet etmesi gerekir; oysa «el-Hac» fiillerden bir fiil, «eşhur» (aylar) ise bir zamandır. Dolayısıyla ikisi birbirinden farklı şeylerdir; bu yüzden bir tevil kaçınılmazdır. Bunda üç ihtimal vardır: Birincisi: Birinciden (mübtedadan) bir muzafın hazfedilmiş olmasıdır; takdiri şöyledir: «Eşhuru'l-hacci eşhurun ma'lûmâtün» (Haccın ayları bilinen aylardır). İkincisi: İkinciden (haberden) muzafın hazfedilmiş olmasıdır; takdiri şöyledir: «el-Haccu haccu eşhurin» (Hac, ayların haccıdır). Böylece her birinden, benzerini ispat ettiği şeyi hazfetmiş olur. Üçüncüsü: Mübalağa yoluyla fiili/hadisi zamanın bizzat kendisi kılmandır. Mecazın yönü ise [fiilin] o zamanın içinde cereyan eden bir hâl olmasıdır; zarfta genişletme (ittisâ') yapılınca bizzat hadisin kendisi kılınmıştır. Bunun benzeri: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاَثُونَ شَهْراً} “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” kavlidir. Zaman zarfı nekre olup bir hadisten haber verildiğinde, hadis zarfın tamamını kapsasın veya kapsamasın, mutlak olarak ref' ve nasb caizdir; Basralıların mezhebi budur.
وأمَّا الكوفيون فقالوا: إنْ كانَ الحدثُ مستوعباً فالرفعُ فقط نحو: «الصومُ يومٌ» وإن لم يكن مستوعباً فهشام يلتزم رفعَه أيضاً نحو: «ميعادُك يومُ» والفراءُ يجيز نصبَهُ مثلَ البصريين، وقد نُقِلَ عنه أنه مَنَع نصْبَ «أشهر» يعني في الآية لأنها نكرةٌ، فيكونُ له في المسألة قولان، وهذه المسألةُ بعيدةُ الأطرافِ تضُمُّها كتبُ النحويين. قال ابن عطية: «ومَنْ قَدَّر الكلامَ: [الحج] في أشهر فيلزَمُهُ مع سقوطِ حرفِ الجر نصبُ الأشهر، ولم يقرأ به أحدٌ» قال الشيخ: «ولا يلزم ذلك، لأنَّ الرفعَ على جهةِ الاتساعِ، وإن كان أصلُهُ الجرَّ بفي» .
Kûfelilere gelince; onlar şöyle demişlerdir: Eğer hadis [zamanı bütünüyle] kapsıyorsa, «es-Savmu yevmün» (Oruç bir gündür) örneğinde olduğu gibi sadece ref' caizdir. Eğer kapsayıcı değilse Hişâm, «Mî‘âdükə yevmü» (Buluşma vaktin [falan] gündür) örneğinde olduğu gibi onun da ref' olmasını zorunlu görür. el-Ferrâ ise Basralılar gibi nasbını caiz görür. Ancak ondan, nekre olduğu için ayetteki «أشهر» lafzının nasbını menettiği nakledilmiştir; bu durumda onun bu meselede iki görüşü olmuş olur. Bu mesele, nahiv kitaplarının derlediği geniş kapsamlı bir meseledir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Sözü '[Hac] aylardadır' şeklinde takdir eden kimseye göre cer harfinin düşmesiyle 'el-eşhür' lafzının nasbı gerekir; oysa bunu [nasb ile] kimse okumamıştır.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Bu gerekmez; çünkü aslı 'fî' ile mecrûr olmak idiyse de ref' durumu genişletme (ittisâ') kabilindendir.»
قوله: {فَمَنْ} : «مَنْ» يجوزُ فيها أن تكون شرطيةً، وأَنْ تكونَ موصولةً كما تقدَّم في نظائرها، و «فيهن» متعلِّقٌ ب «فَرَضَ» ، والضميرُ في «فيهن» يعودُ على «أشهر» ، وجيء به كضمير الإِناث لما تَقَدَّم مِنْ أَنَّ جمعَ غير العاقلِ في
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَنْ} kavlinde «مَنْ» edatının, benzerlerinde geçtiği üzere şartiyye veya mevsûle olması caizdir. «فيهن» lafzı «فَرَضَ» fiiline müteallıktır. «فيهن» lafzındaki zamir «أشهر» lafzına döner. Gayri âkil (akılsız varlıkların) çoğulunun,
القلَّةِ يُعامَل معاملةَ جمْعِ الإِناثِ على الأفصحِ، فلذلك جاء «فيهنَّ» دونَ «فيها» ، وهذا بخلافِ قولِهِ {مِنْهَآ أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} [التوبة: ٣٦] لأنه هناك جمعُ كثرة.
kıllet (azlık) çoğulunda en fasih kullanıma göre müennes çoğul muamelesi göreceği daha önce geçtiği için, müennes zamiri olarak getirilmiştir. Bu sebeple «فيها» yerine «فيهنَّ» gelmiştir. Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْهَآ أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} “Onlardan dördü haram [aylar]dır” kavlinin hilafınadır; çünkü oradaki [cem'] kesret (çokluk) çoğuludur.
قوله: {فَلاَ رَفَثَ} الفاءُ: إمَّا جوابُ الشرطِ، وإمَّا زائدةٌ في الخبرِ على حَسَبِ النحويين المتقدمين. وقرأ أبو عمرو وابن كثير بتنوين «رفث» و «فُسوق» ورفعِهما وفتحِ «جدال» ، والباقون بفتح الثلاثة، وأبو جعفر - ويروى عن عاصم - برفع الثلاثة والتنوين، والعطاردي بنصب الثلاثة والتنوين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ رَفَثَ} kavlindeki fâ: Mütekaddim nahivcilere göre ya şartın cevabıdır ya da haberde zâiddir. Ebû Amr ve İbn Kesîr, «رفث» ve «فُسوق» kelimelerini tenvinli ve merfû, «جدال» kelimesini ise fetha ile okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise üçünü de fetha ile okumuşlardır. Ebû Ca'fer -Âsım'dan da rivayet edildiği üzere- üçünü tenvinli ve merfû okumuş, el-Utâridî ise üçünü tenvinli ve mansûb okumuştur.
فأمَّا قراءة الرفع ففيها وجهان، أظهرُهما: أنَّ «لا» ملغاةٌ وما بعدها رفعٌ بالابتداء، وسَوَّغ الابتداء بالنكرةِ تقدُّم النفيِ عليها. و «في الحجّ» خبرُ المبتدأ الثالث، وحُذِفَ خبرُ الأولِ والثاني لدلالةِ خبرِ الثالثِ عليهما، أو يكونُ «في الحج» خبرَ الأول، وحُذِفَ خبرُ الثاني والثالث لدلالةِ خبرِ الأولِ عليهما، ويجوزُ أَنْ يكونَ «في الحج» خبرَ الثلاثة.
Ref' kıraatine gelince, bunda iki vecih vardır: En zahir olanı: «لا» edatının mülğâ (amelden düşürülmüş) olması, sonrasının ise mübteda olarak merfû olmasıdır. Nekre ile ibtidâ yapılmasını (nekrenin mübteda olmasını) ise öncesinde nefiy (olumsuzluk) geçmiş olması caiz kılmıştır. «في الحجّ» ifadesi üçüncü mübtedanın haberidir; birincinin ve ikincinin haberi ise üçüncünün haberinin onlara delalet etmesinden ötürü hazfedilmiştir. Yahut «في الحج» birincinin haberidir; ikincinin ve üçüncünün haberi, birincinin haberinin onlara delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. «في الحج» ifadesinin her üçünün haberi olması da caizdir.
ولا يجوزُ أن يكونَ «في الحج» خبرَ الثاني، وحُذِفَ خبرُ الأولِ والثالثِ لقُبْحِ مثل هذا التركيب، ولتَأْدِيَتِهِ إلى الفَصْلِ.
Böyle bir terkibin çirkinliği ve fasla (araya ayırmaya) yol açması sebebiyle «في الحج» ifadesinin ikincinin haberi olup birincinin ve üçüncünün haberinin hazfedilmiş olması ise caiz değildir.
والثاني: أن تكون «لا» عاملَةً عملَ ليس، ولعملِها عملَها شروطٌ: تنكيرُ الاسم، وألاّ يتقدَّم الخبرُ ولا ينتقض النفيُ، فيكونُ «رفث» اسمَها وما بعدَه عطفٌ عليه، و «وفي الحجِّ» الخبرُ على حسَبِ ما تقدَّم من التقادير فيما قبلَه. وابنُ عطية جَزَمَ بهذا الوجهِ، وهو ضعيفٌ لأنَّ إعمالَ «لا» عَمَلَ ليس لم يَقُمْ عليه دليلٌ صريحٌ، وإنما أنشدوا أشياءَ محتملةً، أنشد سيبويه:
İkinci vecih: «لا» edatının 'leyse' gibi amel etmesidir. Onun bu ameli yapabilmesinin şartları vardır: İsminin nekre olması, haberin öne geçmemesi ve nefiy anlamının bozulmamasıdır. Bu durumda «رفث» onun ismi, sonrasındakiler ise ona matuftur. «وفي الحجِّ» ifadesi de öncekinde geçen takdirlere göre haberdir. İbn Atıyye kesin bir dille bu vechi tercih etmiştir; ancak bu zayıftır, çünkü «لا» edatının 'leyse' gibi amel etmesi hususunda açık ve kesin bir delil ortaya konulmamıştır; onlar sadece ihtimalli bazı şiirleri şahit getirmişlerdir. Sîbeveyh şu beyti inşad etmiştir:
٨٨٠ - مَنْ صَدَّ عن نيرانِها ... فأنا ابنُ قيسٍ لا براحُ
880 - Kim o ateşlerden geri durduysa bilsin ki ben Kays'ın oğluyum, [savaşı] terk etmek yoktur.
وأنشد غيره:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٨٨١ - تَعَزَّ فلا شيءٌ على الأرضِ باقيا ... ولا وَزَرٌ مِمَّا قَضَى اللَّهُ واقِيَا
881 - Sabret ve teselli bul; zira yeryüzünde hiçbir şey baki değildir / Allah'ın takdir ettiği şeyden koruyacak hiçbir sığınak da yoktur.
وقول الآخر:
Bir diğerinin sözü de şöyledir:
٨٨٢ - أَنْكَرْتُها بعد أعوامٍ مَضَيْنَ لها ... لا الدارُ داراً ولا الجيرانُ جيرانا
882 - Aradan geçen yıllardan sonra o diyarı tanıyamadım; / Ne bu ev [eski] ev, ne bu komşular [eski] komşulardır.
وأنشدَ ابنُ الشجري:
İbnü'ş-Şecerî de şu beyti inşad etmiştir:
٨٨٣ - وحَلَّتْ سوادَ القلبِ لا أنا باغياً ... سِواها ولا في حُبِّها متراخِيا
883 - O, kalbimin en derin yerine yerleşti; ben O'ndan başkasını arıyor değilim / O'nun sevgisinde gevşeklik gösteriyor da değilim.
والكلامُ في هذه الأبيات له موضعٌ غيرُ هذا.
Bu beyitler hakkındaki değerlendirmenin yeri burası değildir.
وأمَّا مَنْ نَصَبَ الثلاثةَ منونةً فتخريجُها على أن تكونَ منصوبة على المصدرِ بأفعالٍ مقدرةٍ من بفظِها، تقديرُه: فلا يَرْفُثُ رَفَثَاً ولا يَفْسُقُ فُسوقاً ولا يجدال جِدالاً، وحينئذٍ فلا عمل للا فيما بعدها، وإنما هي نافيةٌ للجمل المقدرة، و «في الحجِّ» متعلِّقٌ بأيِّ المصادرِ الثلاثةِ شِئْتَ، على أن المسألة من التنازعِ، ويكونُ هذا دليلاً على تنازع أكثرَ مِنْ عاملين، وقد يمكنُ أن يُقَال: إن هذه «لا» هي التي للتبرئِة على مَذْهَبِ مَنْ يرى أنَّ اسمهَا معربٌ منصوب، وإنما حُذِفَ تنوينُه تخفيفاً، فروجعُ الأصلُ في هذه القراءة الشاذةِ كما روجع في قوله:
Üçünü de tenvinli olarak nasb ile okuyan kimseye gelince; bunun tahrîci, kendi lafızlarından mukadder fiillerle mef'ûlü mutlak (masdar) olarak mansûb olmaları üzerinedir. Takdiri şöyledir: «Felâ yerfüsü refesen ve lâ yefsüku fusûkan ve lâ yücâdilü cidâlen». Bu durumda 'lâ' kendisinden sonrakinde amel etmez, yalnızca mukadder cümleleri nefyeder. Mesele tenâzu' (birden fazla amilin tek mef'ûl istemesi) kabilinden kabul edildiğinde, «في الحجِّ» ifadesi bu üç masdardan dilediğine müteallık olur; bu da ikiden fazla amilin tenâzuuna delil teşkil eder. Şöyle denilmesi de mümkündür: Bu 'lâ', isminin mu'rab ve mansûb olduğunu, tenvininin ise sadece tahfif (hafifletme) için hazfedildiğini savunanların mezhebine göre tebrie (cinsi nefyeden) 'lâ'sıdır. Böylece şu beyitte aslına dönüldüğü gibi bu şâzz kıraatte de aslına dönülmüştür:
٨٨٤ - ألا رجلاً جَزاه اللهُ خيراً ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
884 - Allah'ın kendisine hayır verdiği bir adam yok mudur ki... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقد تقدَّم تحريرُ هذا المذهبِ.
Bu mezhebin tahriri daha önce geçmişti.
وأمَّا قراءةُ الفتحِ في الثلاثةِ فهي «لا» التي للتبرئةِ. وهل فتحةُ الاسمِ فتحةُ إعرابٍ أم بناءٍ؟ قولان، الثاني للجمهورِ. وإذا بُني معها فهل المجموع منها ومن اسمِها في موضعِ رفعٍ بالابتداء، وإن كَانَتْ عاملةً في الاسمِ النصبَ على الموضع ولا خبرَ لها؟ أو ليس المجموعُ في موضعِ مبتدأ، بل «لا» عاملةٌ في الاسمِ النصبَ على الموضعِ وما بعدها خبرٌ ل «لا» ، لأنها أُجْرِيَتْ مُجْرى «أنَّ» في نصبِ الاسمِ ورفعِ الخبر؟ قولان، الأولُ قولُ سيبويه، والثاني قولُ الأخفش. وعلى هذين المذهبين يترتَّب الخلافُ في قوله «في الحج» فعلى مذهبِ سيبويه يكونُ في موضعِ خبرِ المبتدأ، وعلى رأي الأخفش يكونُ في موضعِ خبرِ «لا» ، وقد تقدَّم ذلك أولَ الكتابِ، وإنما أُعيدُ بعضَه تنبيهاً عليه.
Üçünün fetha ile okunmasına gelince, bu tebrie (cinsini nefyeden) 'lâ'sıdır. İsmin fethasının i'rab fethası mı yoksa bina fethası mı olduğu konusunda iki görüş vardır; ikincisi cumhurun görüşüdür. İsim onunla birlikte mebnî kılındığında, 'lâ' ismi üzerinde mahallen nasb ameli yapmış olsa ve bir haberi bulunmasa bile 'lâ' ile isminin toplamı ibtidâ ile merfû konumunda mıdır? Yoksa bu toplam mübteda konumunda olmayıp, bilakis 'lâ' isimde mahallen nasb ameli yapmakta ve kendisinden sonrası da -ismi nasb haberi ref' etme hususunda 'enne' gibi kılındığı için- 'lâ'nın haberi midir? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi Sîbeveyh'in, ikincisi el-Ahfeş'in görüşüdür. Bu iki mezhebe bağlı olarak «في الحج» kavli hakkındaki ihtilaf ortaya çıkar: Sîbeveyh'in mezhebine göre mübtedanın haberi konumunda olur; el-Ahfeş'in görüşüne göre ise «لا» edatının haberi konumunda olur. Bu husus kitabın başında geçmişti, sadece hatırlatma amacıyla bir kısmı burada tekrar edildi.
وأمَّا مَنْ رفع الأوَّلَيْن وفتحَ الثالث: فالرفعُ على ما تقدَّم، وكذلك الفتحُ، إلا أنه ينبغي أَنْ يُتَنَبَّه لشيءٍ: وهو أنَّا إذا قلنا بمذهبِ سيبويه من كونِ «لا» وما بُني معها في موضعِ المبتدأ يكونُ «في الحج» خبراً عن الجميع، إذ ليس فيه إلا عَطْفُ مبتدأٍ على مبتدأ. وأمَّا على مذهبِ الأخفشِ فلا يجوز أن يكونَ «في الحج» إلا خبراً للمبتدأيْنِ أو خبراً ل «لا» . ولا يجوزُ أن يكونَ خبراً للكلِّ لاختلافِ الطالبِ، لأنَّ المبتدأ يَطْلُبه خبراً له ولا يطلبُه خبراً له.
İlk ikisini ref', üçüncüsünü fetha ile okuyana gelince: Ref' durumu daha önce geçtiği gibidir, fetha da öyledir. Ancak bir hususa dikkat çekilmelidir: Biz Sîbeveyh'in mezhebine uyarak «لا» ve onunla birlikte mebnî kılınan lafzın mübteda konumunda olduğunu söylediğimizde, «في الحج» ifadesi hepsinin haberi olur; zira burada bir mübtedanın diğer bir mübtedaya atfedilmesinden başka bir durum yoktur. el-Ahfeş'in mezhebine göre ise «في الحج» ifadesinin sadece iki mübtedanın haberi veya sadece «لا» edatının haberi olması caizdir. Talep edenin (amillerin talebinin) farklılığı sebebiyle hepsinin birden haberi olması caiz değildir; zira mübteda onu kendisi için haber olarak talep ederken, diğeri kendisi için haber olarak talep etmez.
وإنما قُرِىء كذلك، قال الزمخشري: «لأنهما حَمَلا الأوَّلَيْنِ على معنى النهي، كأنه قيل: فلا يكونَنَّ رفثٌ ولا فسوقٌ، والثالِثُ على معنى الإِخبار بانتفاءِ الجدال، كأنه قيل: ولا شكَّ ولا خلافَ في الحج» واستدلَّ
Böyle okunması hakkında ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Çünkü onlar ilk ikisini nehiy manasına hamletmişlerdir; sanki 'asla refes ve fısk olmasın' denilmiştir. Üçüncüsünü ise cidâlin bulunmadığını bildiren bir haber manasına hamletmişlerdir; sanki 'hacda hiçbir şüphe ve ihtilaf yoktur' denilmiştir.»
على أنّ المنهيَّ عنه هو الرفثُ والفسوقُ دونَ الجدالِ بقولِه ﵇: «مَنْ حَجَّ فلم يَرْفُثْ ولم يَفْسُقْ» وأنه لم يَذْكُرِ الجدالَ. وهذا الذي ذكره الزمخشري سبقه إليه صاحبُ هذه القراءة، إلا أنه أفصحَ عن مرادِه، قال أبو عمرو بن العلاء - أحد قارئيها -: الرفعُ بمعنى فلا يكونُ رفثٌ ولا فسوقٌ؛ أَيْ شيءٌ يَخْرُج من الحَجِّ، ثم ابتدأ النفيَ فقال: «ولا جدالَ» ، فأبو عمرو لم يجعل النفيَيْن الأوَّلَيْن نهياً، بل تركهما على النفي الحقيقي؛ فمِنْ ثَمَّ كان في قولِه هذا نظرٌ؛ فإنَّ جملة النفيِ بلا التبرئةِ قد يرادُ بها النهيُ أيضاً، وقيل ذلك في قوله: {لاَ رَيْبَ فِيهِ} [البقرة: ٢] . والذين يظهر في الجوابِ عن ذلك ما نقله أبو عبد الله الفاسي عن بعضهم فقال: «وقيل: الحُجَّةُ لمَنْ رفعهما أنَّ النفي فيهما ليس بعامٍّ، إذ قد يقع الرفث والفسوق في الحج من بعضِ الناسِ بخلاف نفي الجدال في أمر الحج فإنه عامٌّ. . .» وهذا يتمشَّى على عُرْفِ النحويين فإنهم يقولون: لا العاملةُ عملَ «ليس» لنفي الوَحْدة، والعاملةُ عملَ «إنَّ» لنفي الجنس، قالوا: ولذلك يُقال: لا رجلَ فيها بل رجلان أو رجال إذا رفعت، ولا يَحْسُن ذلك إذا بَنَيْتَ اسمَها أو نَصَبْتَ بها. وتوسَّط بعضُهم فقال: التي للتبرئة نصٌّ في العمومِ، وتلك ليست نَصَّاً، والظاهرُ أنَّ النكرةَ في سياق النفي مطلقاً للعموم.
[ez-Zemahşerî], nehyedilen şeyin cidâl değil de refes ve fısk olduğuna dair, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kim hacceder de refeste bulunmaz ve fısk işlemezse...» buyurmasını ve cidâli zikretmemiş olmasını delil getirmiştir. ez-Zemahşerî'nin zikrettiği bu görüşü, meramını daha açık bir şekilde ifade ederek bu kıraatin sahibi ondan önce dile getirmiştir. Bu kıraatin imamlarından biri olan Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: «Ref', 'refes ve fısk olmaz; yani hacdan çıkaran hiçbir şey meydana gelmez' manasındadır. Sonra nefye başlayarak 've lâ cidâle' demiştir.» Ebû Amr ilk iki nefyi nehiy kılmamış, bilakis onları hakiki nefiy üzere bırakmıştır. İşte bu sebeple onun bu sözünde incelenecek bir yön vardır; zira tebrie lâ'sı ile yapılan nefiy cümlesiyle de nehiy kastedilebilir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ رَيْبَ فِيهِ} “Kendisinde hiçbir şüphe yoktur” kavlinde de böyle denilmiştir. Bu husustaki cevaba dair en zahir olan görüş, Ebû Abdillâh el-Fâsî'nin bazılarından naklettiği şu sözdür: «Denildi ki: İkisini ref' ile okuyanın gerekçesi, onlardaki nefiyin umumi olmamasıdır; zira hac işindeki cidâlin nefyedilmesi umumi olduğu halde, refes ve fısk hacda bazı insanlardan sâdır olabilir...» Bu izah nahivcilerin örfüne uygundur; zira onlar şöyle derler: 'Leyse' gibi amel eden 'lâ' vahdeti (tekliği) nefyetmek içindir; 'inne' gibi amel eden ise cinsi nefyetmek içindir. Nahivciler şöyle demişlerdir: Bundan dolayı ref' ettiğin zaman 'Lâ racülün fîhâ bel racülâni ev ricâlün' (Orada bir adam yoktur, bilakis iki adam veya adamlar vardır) denilebilir; fakat ismini mebnî kıldığında yahut onunla nasb ettiğinde bu caiz ve güzel olmaz. Bazıları ise orta bir yol tutarak şöyle demiştir: Tebrie için olan 'lâ' umum bildirmede nastır (kesindir); diğeri ise nas değildir. Zahir olan ise nefiy bağlamında nekre kelimenin mutlak olarak umum ifade etmesidir.
وقد تقدَّم معنى الرَّفَثِ والفِسْق. وقرأ عبد الله «الرَّفُوث» وهو مصدر بمعنى الرَّفث.
Refes ve fıskın anlamı daha önce geçmişti. Abdullah [b. Mes'ûd] bu kelimeyi «الرَّفُوث» şeklinde okumuştur ki bu da 'refes' anlamında bir masdardır.
وقوله: {فَلاَ رَفَثَ} وما في حَيِّزه في محلِّ جَزْمٍ إن كانت «مَنْ» شرطيةٌ، ورفع إن كانت موصولةً، وعلى كِلا التقديرين فلا بُدَّ من رابطٍ يَرْجِع إلى «مَنْ» ؛ لأنها إنْ كانَتْ شرطيةً فقد تقدَّم أنه لا بد من ضميرٍ يعودُ على اسمِ الشرط، وإنْ كانت موصولةً فهي مبتدأٌ والجملةُ خبرُها ولا رابطَ في اللفظِ، فلا بدَّ من تقديرِه وفيه احتمالان، أحدُهما: أن تقدِّره بعد «جدال» تقديرُه: ولا جدالَ منه ويكون «منه» صفةً ل «جدال» ، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، فيصيرُ نظيرَ قولِهم: «السَّمْنُ مَنَوانِ بدرهم» تقديره: منوانِ منه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ رَفَثَ} kavli ve onun kapsadığı cümle, eğer «مَنْ» şartiyye ise cezm mahallinde, mevsûle ise ref' mahallindedir. Her iki takdire göre de «مَنْ» lafzına dönen bir râbıtın (bağın) bulunması zorunludur. Zira eğer şartiyye ise, şart ismine dönen bir zamirin bulunması gerektiği daha önce geçmişti; şayet mevsûle ise o mübtedadır, cümle de onun haberidir ve lafızda bir râbıt yoktur. Bu sebeple râbıtın takdir edilmesi gerekir ve bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Onu «جدال» lafzından sonra takdir etmendir; takdiri «ve lâ cidâle minhu» (ondan hiçbir tartışma olmasın) şeklinde olur. «منه» lafzı «جدال» kelimesinin sıfatı olup mahzufa müteallık kılınır; böylece Arapların «es-Semnü menavâni bi-dirhemin» [takdiri: menavâni minhu] (Yağın iki mennası bir dirhemedir) sözünün benzeri olur.
والثاني: أنْ يُقَدَّرَ بعد الحج «تقديره: ولا جدالَ في الحجِّ منه، أو: له. ويكونُ هذا الجارُّ في محلِّ نصبٍ على الحالِ من» الحج «. وللكوفيين في هذا تأويلٌ آخرُ/ وهو أنَّ الألفَ واللامَ نابت منابَ الضميرِ، والأصلُ: في حَجِّه، كقوله: {وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ} [النازعات: ٤٠] ثم قال: {فَإِنَّ الجنة هِيَ المأوى} [النازعات: ٤١] أي: مَأْواه.
İkincisi: «Hacc» kelimesinden sonra takdir edilmesidir; takdiri «ve lâ cidâle fi'l-hacci minhu» (onun haccında bir tartışma olmasın) yahut «lehû» şeklinde olur. Bu câr [ve mecrûr], «الحج» lafzından hâl olarak nasb mahallinde bulunur. Kûfelilerin bu konuda başka bir tevili vardır ki o da harf-i tarifin (el-) zamir yerine kaim olmasıdır. Aslı: 'fî haccihî' (onun haccında) şeklindedir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın önce: {وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ} “Kim de Rabbinin makamından korkarsa...” buyurup ardından: {فَإِنَّ الجنة هِيَ المأوى} “Şüphesiz cennet, onun barınağının ta kendisidir” yani 'me'vâhu' buyurması da böyledir.
وكَرَّر الحجَّ وَضْعاً للظاهر موضعَ المضمر تفخيماً كقوله:
Tazim/büyütme amacıyla zamir yerine açık ismi koyarak 'hac' lafzını tekrar etmiştir. Nitekim şairin şu sözünde de böyledir:
٨٨٥ - لا أرى الموتَ يَسْبِقُ الموتَ شيءٌ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
885 - Ölümün önüne hiçbir şeyin geçebileceğini görmüyorum... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وكأنَّ نظمَ الكلام يقتضي:» فَمَنْ فرض فيهنَّ الحجَّ فلا رَفَث فيه «، وحَسَّنَ ذلك في الآيةِ الفصلُ بخلاف البيت.
Sözün dizilişi sanki «fe-men farada fîhinne'l-hacce felâ refese fîh» (Kim o aylarda haccı farz kılarsa artık onda refes yoktur) şeklinde olmayı gerektirmektedir; beyittekinin aksine ayette bunu güzelleştiren şey araya faslın girmesidir.
والجِدال مصدر» جادَلَ «. والجدالُ: أشدُّ الخصام مشتقٌّ من الجَدالة،
«el-Cidâl» kelimesi «câdele» fiilinin masdarıdır. Cidâl ise en şiddetli husumet/tartışma demektir ve «el-cedâle» kelimesinden türemiştir.
وهي الأرض؛ كأنَّ كلَّ واحد من المتجادِلَيْن يرمي صاحبه بالجَدالَةِ، قال الشاعر:
el-Cedâle (الجدالة) ise topraktır; sanki tartışanlardan her biri arkadaşını toprağa fırlatıp sermektedir. Şair şöyle demiştir:
٨٨٦ - قد أَرْكَبُ الآلَةَ بعدَ الآلَهْ ... وأترُكُ العاجِزَ بالجَدَالَهْ
886 - Nice bineklerin ardı sıra binerim / Âciz olanı ise toprakta [serili] bırakırım.
ومنه:» الأجْدل «الصقر، لشِدَّته. والجَدْلُ فَتْلُ الحَبْل، ومنه: زِمامٌ مجدولٌ أي مُحْكَمُ الفَتْلِ.
Şiddeti sebebiyle doğana «el-ecdel» denilmesi de bundandır. Cedl (جَدْل) ise ipi bükmektir; nitekim sağlam bükülmüş yulaf/dizgine «zimâmün mecdûlün» denilir.
قولُه: {وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ} تقدَّم الكلامُ على نظيرتها، وهي: {مَا نَنسَخْ} ، فكلُّ ما قيلَ ثَمَّ يُقال هنا. قال أبو البقاء:» ونزيدُ هنا وجهاً آخرَ: وهو أن يكونَ «منْ خير» في محلِّ نصبٍ نعتاً لمصدرٍ محذوفٍ، تقديرُه: وما تفعلوا فعلاً كائناً مِنْ خيرٍ «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ} “Hayır olarak her ne yaparsanız...” kavli hakkındaki açıklama, benzeri olan: {مَا نَنسَخْ} kavlinde geçmişti; dolayısıyla orada söylenen her şey burada da geçerlidir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Burada başka bir vecih daha ekleriz: O da 'min hayrin' ifadesinin mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallinde olmasıdır; takdiri: 'Ve mâ tef'alû fi'len kâinen min hayrin' (Hayırdan olan bir fiil olarak her ne yaparsanız) şeklindedir.»
و» يَعْلَمْه «جزمٌ على جوابِ الشرطِ، ولا بُدَّ من مجازٍ في الكلام: فإمَّا أن يكون عَبَّر بالعلمِ عن المُجازاة على فِعْلِ الخير، كأنه قيل: يُجازِكم، وإمَّا أَنْ تُقَدِّر المجازاةَ بعد العلمِ أي: فيثيبه عليه.
«يَعْلَمْه» fiili şartın cevabı olarak meczûmdur. Cümlede mutlaka bir mecaz vardır: Ya hayır işlemeye karşılık ceza/mükâfat vermekten 'ilim' lafzıyla kinaye yoluyla bahsedilmiştir; sanki 'size mükâfatını verir' denilmiştir. Yahut ilimden sonra mükâfat takdir edilir; yani '[onu bilir] ve ona karşılık mükâfatını verir'.
وفي قوله: {وَمَا تَفْعَلُواْ} التفاتٌ؛ إذ هو خروجٌ مِنْ غَيْبَةٍ في قولِه:» فَمَنْ فَرَض «. وحُمِلَ على معنى» مَنْ «إذ جَمَعَ الضميرَ ولم يُفْرِدْه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا تَفْعَلُواْ} kavlinde iltifat sanatı vardır; zira «فَمَنْ فَرَض» kavlindeki gâib sigasından [muhatap sigasına] geçilmiştir. Zamiri tekil yapmayıp çoğul getirmekle «مَنْ» edatının anlamına hamledilmiştir.
وقد خَبَط بعضُ المُعْرِبين فقال:» مِنْ خير «متعلقٌ بتَفْعلوا، وهو في موضعِ نصبٍ نعتاً لمصدرٍ محذوفٍ، تقدرُه:» وما تفعلوه فعلاً مِنْ خير «والهاءُ في» يَعْلَمْه «تعودُ إلى» خير «. وهذا غلطٌ فاحشٌ؛ لأنه من حيثُ عَلَّقه بالفعلِ
Bazı i'rab yapanlar hataya düşerek şöyle demişlerdir: «'Min hayrin' ifadesi 'tef'alû' fiiline müteallıktır ve mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; takdiri: 'Ve mâ tef'alûhu fi'len min hayrin' şeklindedir. 'Ya'lemhu' fiilindeki hâ zamiri ise 'hayr' kelimesine döner.» Bu fahiş bir hatadır; zira onu kendisinden önceki fiile müteallık kıldığı halde,
قبلَه كيف يَجْعَلُه نعت مصدرٍ محذوفٍ؟ ولأنَّ جَعْلَه الهاءَ تعود إلى» خير «يلزم منه خلوُّ جملةِ الجوابِ من ضميرٍ يعود على اسمِ الشرطِ، وذلك لا يجوز أمَّا لو كانَتْ أداةُ الشرط حرفاً فلا يُشْترط فيه ذلك فالصوابُ ما تقدَّم. وإنما ذكرتُ لك هذا لئلا تراه فَتَتَوهَّمَ صِحَّتَه. والهاءُ عائدةٌ على» ما «التي هي اسمُ الشرط. وألفُ» الزاد «منقلبةٌ عن واوٍ لقولِهم: تَزَوَّدَ.
nasıl mahzuf bir masdarın sıfatı yapabilir? Ayrıca hâ zamirini «خير» kelimesine döndürmesi, cevap cümlesinin şart ismine dönen bir zamirden yoksun kalmasını gerektirir; oysa şart edatı harf olmadığı sürece bu caiz değildir. Şart edatı harf olsaydı böyle bir şart aranmazdı; dolayısıyla doğru olan daha önce geçen açıklamadır. Bunu sana sadece, gördüğünde doğru zannetmeyesin diye zikrettim. Zamir ise şart ismi olan «ما» edatına dönmektedir. «الزاد» (azık) kelimesindeki elif, Arapların «تَزَوَّدَ» (azıklandı) sözünden ötürü vâv harfinden dönüşmüştür.
قوله تعالى: {أَن تَبْتَغُواْ} : «أَنْ» في محلِّ نصبٍ عند سيبويه والفراء، وجَرٍّ عند شَيْخَيْهما والأخفش؛ لأنَّها على إضمار حرفِ الجَرِّ، في أَنْ، وهذا الجارُّ متعلَّقٌ: إمَّا بجُناحِ لما فيه من معنى الفعلِ وهو الميلُ والإِثمُ، وما كانَ في معناهما، وإمَّا بمحذوفٍ، لأنه صفةٌ ل «جُناح» ، فيكونُ مرفوعَ المحلِّ أي: جناحٌ كائنٌ في كذا. ونقل أبو البقاء عن بعضهم أنه متعلقٌ ب «ليس» ، واستضعفه، ولا ينبغي ذلك، بل يُحْكَمُ بتخطئتِه البتة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن تَبْتَغُواْ} “[Rabbinizden bir lütuf] aramanızda...” kavlinde «أَنْ» edatı Sîbeveyh ve el-Ferrâ'ya göre nasb mahallinde, onların hocalarına ve el-Ahfeş'e göre ise cer mahallindedir; çünkü bu, 'en' edatından önce harf-i cerin takdir edilmesi esasına dayanır. Bu câr [ve mecrûr] ise: Ya meyletmek ve günah anlamını ve bunlarla aynı manada olan şeyleri barındırdığı için «جُناح» kelimesine müteallıktır; yahut «جُناح» kelimesinin sıfatı olduğu için mahzufa müteallık olup ref' mahallindedir; yani 'şunda olan bir günah' takdirindedir. Ebü'l-Bekâ, bazılarından bunun «ليس» fiiline müteallık olduğunu nakletmiş ve bunu zayıf görmüştür; oysa buna gerek yoktur, bilakis bunun kesin bir hata olduğuna hükmedilir.
قوله: {مِّن رَّبِّكُمْ} يجوز أَنْ يتعلَّق بتبتغوا، وأن يكونَ صفةً ل «فضلاً» ، فيكونُ منصوبَ المحل، متعلقاً بمحذوفٍ. و «مِنْ» في الوجهين لابتداءِ الغاية، لكنْ في الوجهِ الثاني تحتاجُ إلى حَذْفِ مضافٍ أي: فضلاً كائناً مِنْ فُضولِ ربكم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden...” kavlinin «تبتغوا» fiiline müteallık olması da «فضلاً» kelimesinin sıfatı olup mahzufa müteallık olarak nasb mahallinde bulunması da caizdir. «مِنْ» edatı her iki vecihte de ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir; ancak ikinci vecihte bir muzafın hazfedilmesine ihtiyaç duyarsın, yani: «Fadlan kâinen min fudûli rabbiküm» (Rabbinizin lütuflarından olan bir lütuf).
قوله: {فَإِذَآ أَفَضْتُم} العاملُ فيها جوابُها وهو «فاذكروا» قال أبو البقاء. «ولا تمنع الفاءُ من عملِ ما بعدَها فيما قبلها لأنه شرطٌ» . وقد منع الشيخ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِذَآ أَفَضْتُم} “[Arafat'tan] akın ettiğinizde...” kavlinde amel eden lafız, onun cevabı olan «فاذكروا» lafzıdır. Ebü'l-Bekâ: «Fâ harfi, kendisinden sonrakinin kendisinden öncekinde amel etmesine engel olmaz; zira o şarttır» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise,
مِنْ ذلك بِما معناه أنَّ مكانَ إنشاء الإِفاضة غيرُ مكانِ الذكر؛ لأنَّ ذلك عرفات وهذا المَشْعَرَ الحرام، وإذا اختلف المكانُ لزم منه اختلافُ الزمانِ ضرورةً، فلا يجوزُ أَنْ يكونَ الذكر عند المشعر الحرام واقعاً عند إنشاء الإِفاضة.
şu anlama gelen bir açıklamayla buna mâni olmuştur: İfâdanın (akın etmenin) başladığı yer ile zikir yeri birbirinden farklıdır; çünkü o yer Arafat, bu yer ise Meş'ar-i Harâm'dır. Mekân farklı olunca zorunlu olarak zamanın da farklı olması gerekir; dolayısıyla Meş'ar-i Harâm yanındaki zikrin, ifâdanın başladığı anda vaki olması caiz değildir.
قوله: {مِّنْ عَرَفَاتٍ} متعلِّقٌ ب «أَفَضْتُم» والإِفاضةُ في الأصل: الصبُّ، يقال: فاضَ الماء وأَفَضْتُه، ثم يُستعمل في الإِحرام مجازاً. والهمزة في «أَفَضْتُم» فيها وجهان، أحدهما: أنها للتعدية فيكون مفعولُه محذوفاً تقديره: أَفَضْتُم أنفسكم، وهذا مذهبُ الزجاج وتبعه الزمخشري، وقَدَّره الزجاج فقال: «معناه: دَفَع بعضُكم بعضاً» . والثاني: أن أَفْعَل هنا بمعنى فَعَل المجردِ فلا مفعولَ به. قال الشيخ: «لأنه لا يُحفظ: أَفَضْتُ زيداً بهذا المعنى الذي شرحناه، وكان قد شرحه بالانخراط والاندفاعِ والخروج من المكانِ بكثرة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنْ عَرَفَاتٍ} “Arafat'tan...” kavli «أَفَضْتُم» fiiline müteallıktır. İfâza (الإِفاضة) kelimesi aslen 'dökmek/akıtmak' demektir; nitekim «fâda'l-mâu ve efadtühû» (su taştı ve ben onu akıttım) denilir; sonra ihramda mecazen kullanılmıştır. «أَفَضْتُم» lafzındaki hemze hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Ta'diye (geçişlilik) içindir; bu durumda mef'ûlü mahzuf olup takdiri: «efadtüm enfüseküm» (kendinizi akıttınız/sevk ettiniz) şeklindedir. ez-Zeccâc'ın mezhebi budur ve ez-Zemahşerî de ona uymuştur. ez-Zeccâc bunu şöyle takdir etmiştir: «Manası: Bir kısmınız diğer bir kısmınızı sevk edip sürdü demektir.» İkincisi: Buradaki «أَفْعَلَ» vezninin mücerred «فَعَلَ» manasında olmasıdır; bu takdirde mef'ûlü bih almaz. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Çünkü açıkladığımız bu manada 'Efadtü Zeyden' şeklinde bir kullanım nakledilmemiştir.» O, bunu bir yerden topluca ve hızla çıkıp akmak şeklinde açıklamıştı.
وأصل أَفَضْتُم: أَفْيَضْتُم فَأُعِلَّ كنظائره، بأَنْ نُقِلَتْ حركةُ حرفِ العلة على الساكنِ قبله فتحرَّك حرفُ العِلَّة في الأصلِ وانفتح ما قبله فَقُلِب ألفاً وهو من ذواتِ الياء من الفَيْض كما ذَكَرْتُ لك، ولا يكون من ذواتِ الواوِ من قولهم: فَوْضى الناسِ وهم أخلاطُ الناسِ بلا سائسٍ.
«أَفَضْتُم» kelimesinin aslı «أَفْيَضْتُم» şeklindedir; illet harfinin harekesi kendisinden önceki sakin harfe nakledilerek benzerleri gibi i'lâl yapılmıştır. Böylece illet harfi aslında harekeli olup öncesi de fethalı kılındığından elife dönüştürülmüştür. Sana zikrettiğim üzere bu kelime 'el-feyz' masdarından olup yâ'lı (zevati'l-yâ) kelimelerdendir; başlarında bir idareci olmaksızın birbirine karışmış insan topluluğu için kullanılan «fevdâ'n-nâs» sözündeki gibi vâv'lı (zevati'l-vâv) kelimelerden değildir.
وعَرَفات اسمُ مكانٍ مخصوصٍ، وهل هو مشتقٌّ أو مرتجل؟ قولان أحدهما: أنه مرتجلٌ وإليه ذهب الزمخشري قال:» لأنَّ العَرَفَة لا تُعْرَف في أسماء الأجناس إلا أَنْ تكونَ جمعَ عارف «. والثاني: أنه مشتقٌّ، واختُلِفَ في اشتقاقه، فقيل: من المعرفة لأن إبراهيم ﵇ لَمَّا عَرَّفه جبريل هذه البقعة فقال: عَرَفْتُ عَرَفْتُ، أو لأنه عَرَّفَه بها هاجَرَ واسماعيلَ لَمَّا اخَّرجَتْهما
Arafat (عَرَفات) belirli bir yerin ismidir. Müştak (türemiş) midir yoksa mürtecel (türetilmeden doğrudan özel isim kılınmış) midir? İki görüş vardır: Birincisi: Mürtecel olmasıdır; ez-Zemahşerî bu görüşe meyletmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü 'el-arefe' lafzı, 'ârif' kelimesinin çoğulu olması müstesna, cins isimlerinde bilinmez.» İkincisi: Müştak olmasıdır. İştikakı hususunda ihtilaf edilmiştir: Cebrail bu mekânı tanıttığında İbrahim aleyhisselâm'ın 'Araftü araftü' (Tanıdım, bildim) demesinden dolayı 'ma'rifet' kökünden geldiği söylenmiştir. Yahut Sâre gıyabında Hâcer ve İsmail'i çıkardığında,
سارةُ في غَيْبته فوجَدهما بها، أو لأنَّ آدم عَرَف بها حواء.
onları orada bulması üzerine bu mekânı onlara tanıtması sebebiyle böyle denilmiştir. Yahut Âdem'in Havva'yı orada tanımasından dolayıdır.
وقيل: مشتقةٌ من العَرْف وهو الرائحةُ الطيبة، وقيل: من العُرْف وهو الارتفاعُ ومنه عُرْفُ الديك، وعرفات جمع عَرَفة في الأصل ثم سُمِّي به هذا الموضعُ، والمشهور أنَّ عرفات وعَرَفه واحد. وقيل: عَرَفةُ اسمُ اليومِ وعرفات اسمُ مكان، والتنوين في عَرَفات وبابِهِ فيه ثلاثةُ أقوال، أظهرُها: أنه تنوينُ مقابلةٍ، يَعْنُون بذلك أنَّ تنوينَ هذا الجمع مقابلٌ لنونِ جمع/ الذكور، فتنوينُ مسلمات مقابل لنون مسلمين، ثم جُعِل كلُّ تنوينٍ في جمعِ الإِناث - وإن لم يكن لهنّ جمعٌ مذكرٌ - كذلك طَرْداً للباب. والثاني أنه تنوينُ صرفٍ وهو ظاهرُ قولِ الزمخشري فإنه قال: «فإن قلت: فهلاَّ مُنِعَت الصرفَ وفيها السببان: التعريفُ والتأنيثُ. قلت: لا يخلو التأنيثُ: إما أن يكونَ بالتاءِ التي في لفظِها وإما بتاء مقدرة كما في» سعاد «فالتي في لفظِها ليست للتأنيث، وإنما هي مع الألف التي قبلها علامةُ جمعِ المؤنث، ولا يَصِحُّ تقديرُ التاءِ فيها، لأنَّ [هذه] التاء لاختصاصها بجمعِ المؤنثِ مانعةٌ من تقديرُها كما لا تُقَدَّر تاءُ التأنيث في بنت؛ لأنَّ التاءَ التي هي بدلٌ من الواو لاختصاصِها بالمؤنث كتاءِ التأنيث فَأَبَتْ تقديرَها» فمنع الزمخشري أن يكون التأنيثُ سبباً فيها فصار التنوينُ عنده للصرفِ. والثالث: أنَّ جمعَ المؤنثِ إنْ كان له جمعٌ مذكرٌ كمسلمات ومسلمين فالتنوين للمقابلةِ وإلاَّ فللصرفِ كعرفات.
Güzel koku demek olan 'el-'arf' kökünden türediği de söylenmiştir. Yükseklik demek olan 'el-'urf' kökünden geldiği de söylenmiştir; horozun ibiğine 'urfü'd-dîk' denilmesi bundandır. Arafat aslen 'arefe' lafzının çoğuludur, sonra bu mekâna isim yapılmıştır. Meşhur olan görüşe göre Arafat ile Arefe aynı yerdir. Arefe'nin günün ismi, Arafat'ın ise mekânın ismi olduğu da söylenmiştir. Arafat ve benzeri kelimelerdeki tenvin hususunda üç görüş vardır: En zahir olanı: Mukabele tenvini olmasıdır; bununla bu çoğulun tenvininin müzekker çoğulun nûn harfine karşılık olduğunu kastederler. Nitekim 'müslimât' kelimesinin tenvini 'müslimîn' kelimesinin nûn harfine karşılıktır; sonra kuralın intizamı gereği -müzekker çoğulu bulunmasa dahi- müennes çoğulundaki her tenvin böyle kılınmıştır. İkincisi: Sarf tenvini olmasıdır; ez-Zemahşerî'nin sözünün zahiri de budur, zira o şöyle demiştir: «Eğer dersen ki: Kendisinde hem ta'rif (belirlilik) hem de te'nis (dişillik) olmak üzere iki illet bulunduğu halde niçin gayri munsarif kılınmadı? Derim ki: Te'nis hali iki durumdan uzak değildir: Ya lafzındaki tâ harfiyle olur ya da 'Suâd' isminde olduğu gibi mukadder bir tâ ile olur. Lafzındaki tâ te'nis için değildir; o ancak kendisinden önceki elif ile birlikte cem-i müennes alametidir. Onda bir tâ takdir etmek de sahih olmaz; zira bu tâ cem-i müennese has olması sebebiyle takdir edilmesine manidir; nitekim 'bint' kelimesindeki tâ da takdir edilemez, çünkü vâv harfinden bedel olan o tâ müennese has olması cihetiyle te'nis tâ'sı gibidir ve takdiri kabul etmez.» Böylece ez-Zemahşerî te'nisin onda bir sebep/illet olmasını menetmiş, dolayısıyla tenvin ona göre sarf tenvini olmuştur. Üçüncüsü: Cem-i müennesin 'müslimât' ve 'müslimîn' gibi bir cem-i müzekkeri varsa tenvin mukabele içindir; aksi takdirde Arafat gibi sarf içindir.
والمشهورُ - حالَ التسمية به - أن يُنَوَّن وتُعْرِبَه بالحركتين: الضمة والكسرة كما لو كان جَمْعاً، وفيه لغة ثانية: وهو حَذْفُ التنوينِ تخفيفاً
Özel isim yapıldığı durumdaki meşhur kullanım; tıpkı bir çoğulmuş gibi tenvinlenmesi ve iki harekeyle, yani damme ve kesre ile i'rab edilmesidir. Bunda ikinci bir lügat daha vardır ki o da tahfif (kolaylık) amacıyla tenvinin hazfedilmesi,
وإعرابُه بالكسرةِ نصباً. والثالثة: إعرابُه غيرَ منصرف بالفتحة جراَ، وحكاها الكوفيون والأخفش، وأنشدَ قول امرىء القيس:
ve nasb durumunda kesre ile i'rab edilmesidir. Üçüncü lügat ise: Cer durumunda fetha ile gayri munsarif olarak i'rab edilmesidir; bunu Kûfeliler ve el-Ahfeş nakletmiş ve İmruü'l-Kays'ın şu sözünü şahit getirmişlerdir:
٨٨٧ - تَنَوَّرْتُها مِنْ أَذْرِعاتَ وأهلُها ... بيثربَ أدنى دارِها نظرٌ عالي
887 - Onun [yaktığı ateşin] aydınlığını Ezriât'tan gözledim; ailesi ise / Yesrib'dedir. Ona en yakın olan konak bile yüksek ve uzak bir bakış mesafesindedir.
بالفتح.
fetha ile.
قوله: {عِندَ المشعر الحرام} فيه وجهان، أحدُهما: أن يتعلَّقَ باذكروا. والثاني: أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من فاعلِ «اذكروا» أي: اذكروه كائنين عند المشعِر.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عِندَ المشعر الحرام} “Meş'ar-i Harâm'ın yanında” sözünde iki vecih vardır: Birincisi: 'Uzkurû' (zikredin) [fiiline] müteallik olmasıdır. İkincisi: 'Uzkurû' [fiilinin] failinden hal olarak mahzûf bir kelimeye müteallik olmasıdır; yani: Meş'ar'in yanında bulunarak O'nu zikredin.
قوله: {كَمَا هَدَاكُمْ} فيه خمسةُ أقوالٍ، أحدُها: أن يكونَ في محلِّ نصبٍ على أنَّها نعتُ مصدرٍ محذوفٍ أي: ذكراً حسناً كما هداكم هدايةٌ حسنة، وهذا تقدير الزمخشري. والثاني: أن تكونَ في محلِّ نصبٍ على الحال من ضمير المصدرِ المقدرِ، وهو مذهبُ سيبويه. والثالث: أن تكونَ للتعليل بمعنى اللام، أي: اذكروه لأجلِ هدايته إياكم، حكى سيبويه «كما أنه لا يَعْلَمُ فتجاوزَ الله عنه» . ومِمَّنْ قَالَ بكونِها للعِلِّيَّة الأخفشُ وجماعةٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمَا هَدَاكُمْ} “sizi doğru yola eriştirdiği gibi” sözünde beş görüş vardır: Birincisi: Mahzûf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani: Size güzel bir hidayet verdiği gibi [siz de O'nu] güzel bir zikirle [zikredin]. Bu, ez-Zemahşerî'nin takdiridir. İkincisi: Takdir edilen masdarın zamirinden hal olarak nasb mahallinde olmasıdır ki bu Sîbeveyh'in mezhebidir. Üçüncüsü: Lâm harfi anlamında ta'lîl (gerekçe bildirme) için olmasıdır; yani: Sizi hidayete erdirmesinden ötürü O'nu zikredin. Sîbeveyh: «Bilmediği için Allah onu bağışladı» [örneğini] nakletmiştir. Bunun illet (sebep) bildirdiğini söyleyenlerden biri de el-Ahfeş ve bir gruptur.
و «ما» في «كما» يجوزُ فيها وجهان، أحدُهما: أن تكونَ مصدريةً، فتكونَ مع ما بعدها في محلِّ جر بالكافِ، أي: كهدايته. والثاني: - وبه قال
«Kemâ»daki 'mâ' hakkında iki vecih caizdir: Birincisi: Masdariyye olmasıdır; bu durumda kendisinden sonrakiyle birlikte kâf [harf-i ceri] ile cer mahallinde olur; yani: 'kehidayetihî' (sizi hidayete erdirmesi gibi). İkincisi ise -ki bunu
الزمخشري وابن عطية - أن تكونَ كافةً للكافِ عن العملِ، فلا يكونُ للجملة التي بعدها محلُّ من الإِعرابِ، بل إنْ وَقَع بعدَها اسمٌ رُفِعَ على الابتداء كقوله:
ez-Zemahşerî ve İbn Atiyye söylemiştir- 'kâffe' olup kâf harfini amel etmekten alıkoymasıdır; bu takdirde kendisinden sonra gelen cümlenin i'rabdan mahalli olmaz, bilakis şayet ardından bir isim gelirse şu beyitte olduğu gibi mübteda olarak merfû kılınır:
٨٨٨ - ونَنْصُرُ مولانا ونعلُم أنَّه ... كما الناسُ مجرومٌ عليه وجَارِمُ
888 - Biz efendimize/dostumuza yardım ederiz ve biliriz ki o, / tıpkı [diğer] insanlar gibidir: hem aleyhine suç işlenir hem de suç işler.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٨٨٩ - لعمرك إنني وأبا حميدٍ ... كما النشوانُ والرجلُ الحليمُ
889 - Ömrüne andolsun ki ben ve Ebû Humeyd, / sarhoş ile halim adam gibiyiz.
أريد هجاءَه وأخاف ربي ... وأعلم أنه عبدٌ لئيم
Onu yermek isterim ama Rabbimden korkarım / ve bilirim ki o alçak bir kuldur.
وقد منع صاحبُ «المستوفى» كونَ «ما» كافةً للكافِ، وهو محجوجٌ بما تقدَّم.
«el-Müstevfâ» sahibi 'mâ'nın kâf harfi için kâffe olmasını menetmiştir; ancak o, yukarıda geçen [delillerle] çürütülmüştür.
والرابع: أن يكونَ في محلِّ نصب على الحال من فاعل «اذكروا» تقديرُه: مُشْبِهين لكم حين هداكم. قال أبو البقاء: «ولا بُدَّ من حذفِ مضافٍ؛ لأنَّ الجثة لا تشبه الحدثَ. والخامس: أن تَكونَ الكافُ بمعنى» على «كقوله: {وَلِتُكَبِّرُواْ الله على مَا هَدَاكُمْ} [البقرة: ١٨٥] .
Dördüncüsü: 'Uzkurû' [fiilinin] failinden hal olarak nasb mahallinde olmasıdır; takdiri: Sizi hidayete erdirdiği zamanki halinize benzer kimseler olarak [O'nu zikredin]. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Muzâfın hazfedilmiş olması zorunludur; çünkü cisim hadese (fiile/duruma) benzemez.» Beşincisi: Kâf harfinin Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلِتُكَبِّرُواْ الله على مَا هَدَاكُمْ} [el-Bakara: 185] “ve sizi doğru yola ilettiğine karşılık Allah'ı tekbir etmeniz [için]” kavlinde olduğu gibi 'alâ' (üzerine/karşılık) anlamında olmasıdır.
قوله: {وَإِن كُنْتُمْ مِّن قَبْلِهِ لَمِنَ الضآلين} :» إنْ «هذه هي المخففةُ من الثقيلة، واللامُ بعدها للفرق بينها وبين النافيةِ، وجازَ دخولُ» إنْ «على الفعل
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِن كُنْتُمْ مِّن قَبْلِهِ لَمِنَ الضآلين} “Gerçi siz bundan önce gerçekten sapıklardan idiniz” sözündeki 'in', muhaffefe-i mine's-sekîledir (şeddeli 'inne'nin hafifletilmiş halidir); kendisinden sonraki lâm harfi ise onunla nâfiye (olumsuzluk bildiren) olanı ayırt etmek için gelen fârikadır. 'İn' edatının fiilin üzerine gelmesi caiz olmuştur,
لأنه ناسخٌ. وهل هذه اللامُ لام الابتداءُ التي كانت تصحبُ» إنَّ «أو لامٌ أخرى غيرُها، اجتُلِبَتْ للفرق؟ قولان هذا رأيُ البصريين. وأمَّا الكوفيون فعندهم فيها خلاف: فالفراءُ يزعم أنها بمعنى» إنْ «النافية واللامُ بمعنى إلاَّ أي: ما كنتم من قبلِه إلا من الضالين، ومذهبُ الكسائي التفصيلُ: بين أنْ تدخُلَ على جملةٍ فعليةٍ فتكونَ» إنْ «بمعنى قد، واللامُ زائدة للتوكيدِ وبين أن تدخلَ على جملةٍ اسمية فتكون كقولِ الفراء، وقد تقدَّم طرفٌ من هذه الأقوال.
çünkü o nâsihtir (kâne'dir). Bu lâm, şeddeli 'inne'ye bitişen ibtidâ lâmı mıdır, yoksa ayırt etmek (fark) için getirilmiş başka bir lâm mıdır? [Bu hususta] iki görüş vardır; bu, Basralıların görüşüdür. Kûfelilere gelince, onların bu konuda ihtilafı vardır: el-Ferrâ, onun nâfiye olan 'in' anlamında olduğunu, lâmın ise 'illâ' anlamında olduğunu iddia eder; yani: Siz bundan önce ancak sapıklardandınız. el-Kisâî'nin mezhebi ise tafsilatlıdır: Fiil cümlesine girmesi durumunda 'in' edatı 'kad' (kesinlik) anlamında olur ve lâm harfi tekit için zaiddir; isim cümlesine girmesi durumunda ise el-Ferrâ'nın dediği gibi olur. Bu görüşlerin bir kısmı daha önce geçmişti.
و» من قبله «متعلقٌ بمحذوفٍ يَدُلُّ عليه» لمن الضالين «، تقديرُه: كنتم من قبله ضالِّين لمن الضالين. ولا يتعلَّق بالضالِّين بعده، لأنَّ ما بعد أل الموصولة لا يعمل فيما قبلها، إلا على رأي مَنْ يتوسَّع في الظرف، وقد تقدم تحقيقه. والهاء في» قبله «عائدةٌ على» الهدى «المفهومِ من قوله» كما هداكم.
«Min kablihî» (bundan önce) ifadesi, «le-mine'd-dâllîn» ifadesinin delalet ettiği mahzûf bir kelimeye mütealliktir; takdiri: 'Siz bundan önce sapmış olarak gerçekten sapıklardandınız' şeklindedir. Kendisinden sonra gelen 'ed-dâllîn' kelimesine müteallik olamaz; çünkü sıla bildiren el-takısından sonraki lafız, kendisinden öncekinde amel edemez; meğerki zarfta genişlik tanıyanların görüşüne göre olsun ki bunun tahkiki daha önce geçmişti. «Kablihî»deki 'hâ' zamiri, «kemâ hedâkum» sözünden anlaşılan 'el-hüdâ' (hidayet) kelimesine racidir.
قوله تعالى: {ثُمَّ أَفِيضُواْ مِنْ حَيْثُ} استشكل الناسُ مجيءَ «ثم» هنا من حيث إنَّ الإِفاضة الثانية هي الإِفاضةُ الأولى؛ لأنَّ قريشاً كانت تَقِفُ بمزدلفة وسائرُ الناسِ بعرفة، فأُمروا أن يَفيضوا من عرفةَ كسائرِ الناسِ، فكيف يُجاء ب «ثم» التي تقتضي الترتيب والتراخيَ؟ وفي ذلك أجوبةٌ: أحدُها: أنَّ الترتيبَ في الذِّكر لا في الزمانِ الواقعِ فيه الأفعالُ، وحَسَّنَ ذلك أن الإِفاضةَ الأولى غيرُ مأمورٍ بها، إنما المأمورُ به ذكرُ اللهِ إذا فُعِلَت الإِفاضةَ. والثاني: أن تكونَ هذه الجملة معطوفةً على قولِه: {واتقوني يا أولي} ففي الكلام تقديمٌ وتأخيرٌ وهو بعيدٌ. الثالث: أن تكونَ «ثم» بمعنى الواو، وقد قال به بعضُ النحويين، فهي لعطفِ كلامٍ على كلامٍ منقطعٍ من الاول. الرابع: أن الإِفاضة الثانيةَ هي من جَمْعٍ إلى مُنى، والمخاطبون بها جميعُ
Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ أَفِيضُواْ مِنْ حَيْثُ} “Sonra akın edin ... nereden [akın ettiyse]” sözü hakkında insanlar burada 'sümme' (sonra) edatının gelişini müşkül görmüşlerdir; zira ikinci ifâza (akın etme), birinci ifâzanın aynısıdır; çünkü Kureyş Müzdelife'de, diğer insanlar ise Arafat'ta vakfe yapardı; dolayısıyla diğer insanlar gibi onların da Arafat'tan akın etmeleri emredilmiştir. Hal böyleyken tertip (sıra) ve terâhî (gecikme/zaman aralığı) gerektiren 'sümme' nasıl getirilmiştir? Buna dair cevaplar vardır: Birincisi: Tertibin fiillerin gerçekleştiği zamanda değil, zikirde (anlatımda) olmasıdır; bunu güzelleştiren husus ise birinci ifâzanın emredilmemiş olması, sadece ifâza yapıldığı takdirde Allah'ın zikredilmesinin emredilmiş olmasıdır. İkincisi: Bu cümlenin {واتقوني يا أولي} “ve benden sakının ey...” sözüne matuf olmasıdır ki bu durumda kelamda takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır ve bu uzaktır. Üçüncüsü: 'Sümme'nin vâv anlamında olmasıdır; bazı nahivciler bunu söylemiştir; dolayısıyla bir kelamı birincisinden kopuk bir kelama atfetmek içindir. Dördüncüsü: İkinci ifâzanın Cem'den (Müzdelife'den) Minâ'ya olmasıdır ve bunun muhatabı bütün
الناس، وبهذا قال جماعةٌ كالضحاك ورجَّحه الطبري، وهو الذي يقتضيه ظاهرُ القرآنِ وعلى هذا ف «ثم» على بابها، قال الزمخشري: «فإنْ قلت: كيف موقعُ» ثم «؟ قلت: نحوُ موقِعها في قولك:» أحْسِنْ إلى الناس ثم لا تُحْسِن إلى غير كريم «تأتي ب» ثم «لتفاوتِ ما بين الإِحسانِ إلى الكريمِ والإِحسان إلى غيرِه وبُعْدِ ما بينهما، فكذلك حين أمرَهم بالذكر عند الإِفاضةِ من عرفات قال:» ثم أفيضوا «لتفاوتِ ما بين الإِفاضَتَيْنِ وأنَّ إحداهما صوابٌ والثانيةَ خطأٌ» . قال الشيخ: «وليست الآية نظيرَ المثال الذي مثَّله، وحاصلُ ما ذَكَرَ أن» ثم «تَسْلُب الترتيبَ وأنَّ لها معنىً غيرَه سَمَّاه بالتفاوتِ/ والبُعْدِ لما بعدها مِمَّا قبلها، ولم يَذْكُر في الآية إفاضة الخطأ حتى تجيء» ثم «لتفاوتِ ما بينها، ولا نعلمُ أحداً سبقه إلى إثبات هذا المعنى لثم» . وهذا الذي ناقشَ الشيخُ به الزمخشري تحاملٌ عليه، فإنه يعني بالتفاوتِ والبُعْد التراخيَ الواقعَ بين الرتبتين. وسيأتي له نظائرُ، وبمثلِ هذه الأشياءِ لا يُرَدُّ كَلامُ مثلِ هذا الرجل.
insanlardır. ed-Dahhâk gibi bir topluluk bunu söylemiş, et-Taberî de tercih etmiştir; Kur'an'ın zahirinin gerektirdiği de budur. Buna göre 'sümme' asıl anlamındadır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'sümme'nin konumu nasıldır? dersen; derim ki: Senin, 'İnsanlara iyilik et, sonra da kerim olmayan kimseye iyilik etme' sözündeki konumu gibidir; kerim olana iyilik etmekle başkasına iyilik etmek arasındaki mertebe farkı ve ikisi arasındaki uzaklık sebebiyle 'sümme'yi getirirsin. Tıpkı bunun gibi, Arafat'tan akın etme esnasında onlara zikri emrettiğinde, iki akın etme arasındaki mertebe farkı ve birinin doğru diğerinin yanlış olması sebebiyle 'sonra akın edin' demiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Ayet, onun verdiği misalin dengi değildir. Onun zikrettiğinin özeti şudur: 'Sümme' edatı tertibi ortadan kaldırır ve onun dışında başka bir anlama sahiptir ki bunu, sonrasının öncesinden 'mertebece farklı ve uzak olması' diye isimlendirmiştir; oysa ayette hatalı akın etme zikredilmemiştir ki 'sümme' ikisi arasındaki mertebe farkı için gelmiş olsun. 'Sümme' için bu anlamı ispat etme hususunda ondan önce geçmiş birini de bilmiyoruz.» Şeyh'in ez-Zemahşerî ile tartıştığı bu husus ona karşı bir haksızlıktır/önyargıdır; zira o tefâvüt ve bu'd (fark ve uzaklık) ile iki mertebe arasında gerçekleşen terâhiyi (derece farkını) kastetmektedir. Bunun benzerleri gelecektir; bu tür şeylerle böyle bir adamın sözü reddedilemez.
و «من حيث» متعلِّقٌ بأَفيضوا، و «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ، و «حيث» هنا على بابِها من كونِها ظرفَ زمانٍ، وقال القفال: «هي هنا لزمانِ الإِفاضة» وقد تقدَّم أن هذا قولُ الأخفش، وتقدَّم دليلُه، وكأن القفال رام بذلك التغايرَ بين الإِفاضتين ليقع الجوابُ عن مجيء «ثم» هنا، ولا يفيدُ ذلك لأن الزمان يستلزمُ مكانَ الفعلِ الواقعِ فيه.
«Min haysü» ifadesi 'efîdû' [fiiline] mütealliktir; 'min' ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) içindir; 'haysü' ise burada zaman zarfı olma aslındadır. el-Kaffâl şöyle demiştir: «O burada ifâza zamanı içindir.» Bunun el-Ahfeş'in de sözü olduğu ve delili daha önce geçmişti. Sanki el-Kaffâl bununla iki ifâza arasındaki başkalığı amaçlamış ki burada 'sümme'nin gelişine bir cevap olsun; fakat bu fayda vermez, çünkü zaman, içinde gerçekleştiği fiilin mekanını da gerektirir.
و «أفاض الناسُ» في محلِّ جرٍّ بإضافة «حيثُ» إليها. والجمهورُ على رفعِ السين من «الناسُ» .
«Efâda'n-nâsü» [cümlesi], 'haysü'nün kendisine izafetiyle cer mahallindedir. Cumhûr, «en-nâsü» kelimesinin sîn harfinin ref'i (ötresi) üzerindedir.