فالسِّلْمُ والسَّلْمُ في هذين البيتين بمعنى الإِسلام، إلاَّ أنَّ الفَتْح فيما هو بمعنى الإِسلام قليلٌ. وقرىء «السَّلَم» بفتحِهِما، وقيل: بل هما مختلفا المعنى: فبالكسر الإِسلامُ وبالفتحِ الصلحُ.
Bu iki beyitte geçen es-silm ve es-selm kelimeleri İslâm anlamındadır; ancak İslâm anlamında fethalı okunuş azdır. İki harfin fethasıyla «السَّلَم» şeklinde de okunmuştur. Bir görüşe göre ise bu ikisinin manaları farklıdır: Kesra ile olan İslâm, fetha ile olan ise barış/sulhtür.
قوله: {كَآفَّةً} منصوبٌ على الحالِ، وفي صاحبِها ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُها: وهو الأظهَرُ أنه الفاعلُ في «ادخُلوا» والمعنى: ادخُلُوا السِّلْم جميعاً. وهذه حالٌ تُؤَكِّدُ معنى العمومِ، فإنَّ قولَكَ: «قام القومُ كافةً» بمنزلةِ: قاموا كلُّهم. والثاني: أنه «السِّلْم» ، قاله الزمخشري وأبو البقاء، قال الزمخشري: «ويَجُوزُ أن تكونَ» كافةً «حالاً من» السِّلْمِ «لأنها تُؤَنَّثُ كما تُؤَنَّثُ كما تُؤَنَّث الحَرْبُ، قال الشاعر:
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَآفَّةً} kavli: Hâl olarak mansubdur. Hâlin sahibi (zülhâl) hakkında üç görüş vardır: Birincisi ve en açık olanı: «ادخُلوا» fiilindeki faildir; mana: Hep birlikte İslâm'a/barışa girin [demektir]. Bu, umum (kapsam) manasını pekiştiren bir hâldir; zira senin: «قام القومُ كافةً» (Topluluk bütünüyle kalktı) sözün, «قاموا كلُّهم» (Hepsi kalktılar) mesabesindedir. İkincisi: [Hâlin sahibinin] «السِّلْم» olmasıdır; bunu Zemahşerî ve Ebu'l-Bekâ söylemiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: ««كافةً» kelimesinin «السِّلْم» lafzından hâl olması câizdir; zira 'harp' kelimesi müennes kılındığı gibi o da müennes kılınır. Şair şöyle demiştir:
٩٠٨ - السِّلْمُ تأخذُ منها ما رَضِيتَ به ... والحربُ يَكْفيكَ من أَنْفَاسِها جُرَعُ
908 - Barıştan razı olduğun payı alırsın ... Savaştan ise soluklarından birkaç yudum sana yeter.
على أنَّ المؤمنينَ أُمِرُوا أن يدخُلُوا في الطاعاتِ كلِّها، ولا يَدْخُلوا في طاعةٍ دونَ طاعةٍ، قال الشيخ:» تعليلُه كونُ «كافةً» حالاً من «السِّلم» بقولِه: «لأنها تُؤَنَّثُ كما تُؤَنَّثُ الحرب» ليس بشيء/ لأنَّ التاءَ في «كافة» ليست للتأنيثِ، وإن كان أصلُها أَنْ تَدُلُّ عليه، بل صار هذا نقلاً مَحْضاً إلى معنى
Müminlere taatlerin tamamına girmeleri, bir kısım taate girip diğerini terk etmemeleri emredilmiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun «كافةً» lafzının «السِّلم» kelimesinden hâl oluşunu 'Çünkü harp kelimesinin müennes kılındığı gibi o da müennes kılınır' sözüyle gerekçelendirmesi tutarlı değildir; çünkü «كافة» kelimesindeki tâ harfi, aslı ona delalet etmek olsa bile artık müenneslik için değildir; bilakis bu, sırf şu anlama nakledilmiştir:
جميع وكل، كما صار قاطبةً وعامَّة إذا كانَ حالاً نَقْلاً مَحْضاً. فإذا قلت: «قامَ الناسُ كافً وقاطبةً» لم يَدُلَّ شيءٌ من ذلك على التأنيث، كما لا يَدُلُّ عليه «كُلّ» و «جميع» .
'Cemî' (bütün) ve 'küll' (hepsi); nitekim «قاطبةً» ve «عامَّة» kelimeleri de hâl olduklarında sırf bir nakil olmuştur. «قامَ الناسُ كافةً وقاطبةً» (İnsanlar bütünüyle ve istisnasız kalktı) dediğinde, bunlardan hiçbiri müennesliğe delalet etmez; nitekim «كُلّ» ve «جميع» kelimeleri de ona delalet etmez.»
والثالثُ: أن يكونَ صاحبُ الحالِ هما جميعاً، أعني فاعلَ «ادخُلُوا» و «السِّلْم» فتكونُ حالاً من شيئين. وهذا ما أجازه ابنُ عطية فإنه قال: «وتَسْتَغْرِقُ» «كافة» حينئذٍ المؤمنين وجميعَ أجزاءِ الشرع، فتكونُ الحالُ مِنْ شيئين، وذلك جائِزٌ نحو قولِهِ: {فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ} [مريم: ٣٧] . ثم قال بعد كلامٍ: «وكافةً معناه جميعاً، فالمرادُ بالكافة الجماعةُ التي تَكُفُّ مخالِفيها» .
Üçüncüsü: Hâlin sahibinin her ikisi birden olmasıdır; yani «ادخُلُوا» fiilinin faili ile «السِّلْم» kelimesidir; böylece iki şeyden hâl olmuş olur. Bu, İbn Atiyye'nin caiz gördüğü görüştür; nitekim o şöyle demiştir: «Bu takdirde «كافة» kelimesi hem müminleri hem de şeriatın bütün cüzlerini içine alır; böylece hâl iki şeyden gelmiş olur. Bu ise Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ} [Meryem: 27] “Onu kucağında taşıyarak kavmine getirdi” kavlinde olduğu gibi caizdir.» Ardından bir miktar sözden sonra şöyle demiştir: ««كافةً» kelimesinin anlamı 'hepsi/birlikte' demektir; kâffe ile kastedilen ise muhaliflerini engelleyen topluluktur.»
وقوله: «نحو قوله: تَحْمِلُه» يعني أنَّ «تَحْمِلُهُ» حالٌ من فاعل «أَتَتْ» ومِنَ الهاء في «بِهِ» . قال الشيخ: «هذا المثالُ ليس مطابقاً للحال من شيئين لأنَّ لفظَ» تَحْمِلُهُ «لا يحتمل شيئين، ولا تقع الحالُ من شيئين إلا إذا كان اللفظُ يحتملُهما، واعتبارُ ذلك بجَعْلِ ذوي الحال مبتدأين، وجَعَل تلك الحالَ خبراً عنهما، فمتى صَحَّ ذلك صَحَّتِ الحالُ نحو:
Onun: «Cenâb-ı Hakk'ın: تَحْمِلُه kavlinde olduğu gibi» sözü, «تَحْمِلُهُ» fiilinin «أَتَتْ» fiilinin failinden ve «بِهِ» lafzındaki hâ zamirinden hâl olduğu manasına gelir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu misal iki şeyden hâl olmaya uygun değildir; çünkü «تَحْمِلُهُ» lafzı iki şeyi birden kaldırmaz. Hâl ancak lafız ikisini de kaldırdığı zaman iki şeyden gelebilir. Bunun ölçüsü ise, hâl sahiplerini iki mübteda kılıp o hâli de onların haberi yapmaktır; bu ne zaman sahih olursa hâl de sahih olur. Mesela şu beyitte olduğu gibi:
٩٠٩ - وَعُلِّقْتُ سلمى وَهْيَ ذاتُ مُوَصَّدٍ ... ولم يَبْدُ للأتْرابِ من ثَدْيِها حَجْمُ
909 - Henüz kısa entari giyen bir çocukken Selmâ'ya tutuldum ... Akranlarına göğsünden hiçbir dolgunluk belirmemişti.
صَغِيرَيْنِ نَرْعى البَهْم يا ليت أنَّنا ... إلى اليومِ لم نَكْبَر ولم تكْبَرِ البُهْمُ
Kuzu otlatan iki küçük çocuktuk; keşke biz ... Bugüne kadar büyümeseydik, kuzular da büyümeseydi!
فصغيرَيْنِ حالٌ من فاعل» عُلِّقْتُ «ومن» سلمى «لأنك لو قُلْت: أنا وسَلْمى صغيران [لَصَحَّ] ، ومثلُه قولُ امرىءِ القيس:
Buradaki «صغيرَيْنِ» lafzı, «عُلِّقْتُ» fiilinin failinden ve «سلمى» lafzından hâldir; çünkü «أنا وسَلْمى صغيران» (Ben ve Selmâ küçüğüz) desen [sahih olurdu]. Bunun bir benzeri de İmruu'l-Kays'ın şu sözüdür:
٩١٠ - خَرَجْتُ بها نمشي تَجُرُّ وراءَنا ... على أَثَرَيْنَا ذَيْلَ مِرْطٍ مُرَحَّلِ
910 - Onunla dışarı çıktım, yürüyorduk; arkamızdan ... İzlerimizin üzerini nakışlı bir yün örtünün eteğiyle örterek çekiyordu.
فنمشي حالٌ من فاعل» خَرَجْتُ «ومن» ها «في» بها «، لأنَّك لو قلت:» أنا وهي نمشي «لصَحَّ، ولذلك أَعْرب المُعْرِبون» نَمْشِي «حالاً منهما كما تَقَدَّم، و» تَجُرُّ «حالاً من» ها «في» بها «فقط، لأنه لا يصلح أن تجعل» تَجُرُّ «خبراً عنهما، لو قلت:» أنا وهي تَجَرُّ «لم يَصِحَّ فكذلك يتقدَّر بمفردٍ وهو» جارَّة «وأنت لو أَخْبَرْتَ به عن اثنين لم يَصِحَّ فكذلك» تحمله «لا يَصْلُح أن يكونَ خبراً عن اثنين، فلا يَصِحُّ أن يكونَ حالاً منهما، وأمَّا» كافة «فإنها بمعنى» جميع «، و» جميع «يَصحُّ فيها ذلك، لا يُقال:» كافة «لا يَصحُّ وقوعُها خبراً لو قلتَ:» الزيدون، والعمرون كافة «لم يَجُزْ، فلذلك لا تقع حالاً على ما قَرَّرتُ؛ لأنَّ ذلك إنما هو بسبب التزام نصب» كافةً «على الحال، وأنها لا تتصرَّف لا من مانعِ معنوي، بدليلِ أنَّ مرادفها وهو» جميع «و» كل «يُخْبَرُ به، فالعارضُ المانِعُ ل» كافَّة «من التصرُّفِ لا يَضُرُّ، وقوله:» الجماعة التي تَكُفُّ مخالِفيها «يعني أنَّها في الأصلِ كذلك، ثم صار استعمالها بمعنى جميع وكُل» .
Buradaki «نمشي» lafzı, «خَرَجْتُ» fiilinin failinden ve «بها» lafzındaki «ها» zamirinden hâldir; zira «أنا وهي نمشي» (Ben ve o yürüyoruz) desen sahih olur. İşte bu yüzden irap yapanlar yukarıda geçtiği üzere «نَمْشِي» lafzını her ikisinden birden hâl, «تَجُرُّ» lafzını ise sadece «بها»daki «ها» zamirinden hâl yapmışlardır. Çünkü «تَجُرُّ» lafzını her ikisinin haberi yapman uygun düşmez; şayet «أنا وهي تَجُرُّ» desen sahih olmaz. Aynı şekilde o «جارَّة» şeklinde müfred olarak takdir edilir; sen onunla tesniyeden haber versen sahih olmaz. Tıpkı bunun gibi «تحمله» lafzı da tesniyeden haber olmaya uygun değildir; dolayısıyla her ikisinden birden hâl olması sahih olmaz. «كافة» lafzına gelince, o «جميع» (hepsi) anlamındadır ve «جميع» kelimesinde bu durum sahihtir. '«كافة» kelimesinin haber olması sahih değildir; nitekim «الزيدون، والعمرون كافة» desen câiz olmaz; bu yüzden ortaya koyduğun kurala göre hâl olamaz' denilemez. Çünkü bu durum, «كافةً» lafzının hâl olarak nasbına riayet edilmesinin zorunlu olmasından ve manevi bir engel olmaksızın gayri mutasarrıf (çekimsiz) bulunmasından kaynaklanmaktadır. Nitekim onun eş anlamlısı olan «جميع» ve «كل» kelimeleriyle haber verilebilmesi buna delildir. Dolayısıyla «كافَّة» lafzının çekimine mani olan bu ârızî durum zarar vermez. Onun: «Muhaliflerini engelleyen topluluk» sözü ise, onun aslen böyle olduğunu, daha sonra ise 'cemî'' ve 'küll' anlamında kullanıldığını ifade eder.»
واعلَمْ أنَّ أصلَ «كافة» اسمُ فاعل من كَفَّ يَكُفُّ أي مَنَع، ومنه: «كَفُّ الإِنسان» ، لأنها تَمْنَعُ ما يقتضيه، و «كِفّة الميزان» لجمعِها الموزون، والكُفَّة بالضم لكل مستطيلٍ، وبالكسر لكلِّ مستدير. وقيل: «كافة» مصدرٌ
Bil ki «كافة» kelimesinin aslı, engelledi/menetti anlamındaki «كَفَّ يَكُفُّ» fiilinden ism-i faildir. Nitekim insanın el ayasına «كَفُّ الإِنسان» denmesi de gerektirdiği şeyi engellemesindendir. Tartılan şeyleri bir araya getirdiği için «كِفّة الميزان» (terazi kefesi) denilmiştir. Zammeli olarak «الكُفَّة» uzun olan her şey için, kesreli olarak «الكِفَّة» ise yuvarlak olan her şey için kullanılır. Bir görüşe göre «كافة» masdardır;
كالعاقبة والعافية. وكافة وقاطبة مِمَّا لَزِم نصبُهما على الحالِ فإخراجُهما عن ذلك لَحْنٌ.
«العاقبة» ve «العافية» kelimeleri gibi. «كافة» ve «قاطبة» kelimeleri hâl olarak mansub kılınması lâzım olan kelimelerdendir; dolayısıyla onları bundan çıkarmak lâhindir (dil hatasıdır).
والجمهورُ على {زَلَلْتُمْ} : بفتح العين، وأبو السَّمَّال قرأها بالكسرِ، وهما لغتان كضَلَلْتُ وضَلِلْتُ. و «ما» في «مِنْ بعدِما» مصدريَّةٌ، و «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ، وهي متعلِّقَةٌ ب «زَللْتُم» .
Cumhur {زَلَلْتُمْ} “eğer kayarsanız” kelimesini ayn harfinin fethasıyla okumuştur; Ebü's-Semmâl ise kesra ile okumuştur; bunlar «ضَلَلْتُ» ve «ضَلِلْتُ» gibi iki lehçedir. «مِنْ بعدِما» ifadesindeki «ما» masdariyyedir; «مِنْ» ise ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir ve «زَللْتُم» fiiline müteallıktır (bağlıdır).
قولُه تعالى: {هَلْ يَنظُرُونَ} : «هل» لفظُهُ استفهامٌ والمرادُ به النفيُ كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {هَلْ يَنظُرُونَ} “Onlar bekliyorlar mı?” kavli: «هل» lafzı soru edatıdır, ancak kastedilen şu beyitte olduğu gibi nefiy (olumsuzluk) manasıdır:
٩١١ - وهلْ أنا إلا مِنْ غُزَيَّةَ إنْ غَوَتْ ... غَوَيْتُ وإنْ تَرْشُدْ غُزَيَّةُ أَرْشُدِ
911 - Ben Gaziyye kabilesinden başka bir şey miyim ki? Onlar azarsa ... Ben de azarım; Gaziyye doğru yola girerse ben de doğru yola girerim.
أي: ما ينظُرون، وما أنا، ولذلك وقَعَ بعدها «إلاَّ» كما تَقَعُ بعد «ما» .
Yani: «ما ينظُرون» (Beklemiyorlar) ve «ما أنا» (Ben değilim) demektir. İşte bu sebeple, tıpkı «ما» edatından sonra geldiği gibi kendisinden sonra «إلاَّ» gelmiştir.
و «يَنْظُرون» هنا بمعنى يَنْتَظِرُون، وهو مُعَدَّىً بنفسِه، قال امرؤ القيس:
Buradaki «يَنْظُرون» kelimesi 'beklerler' anlamındaki «يَنْتَظِرُون» manasındadır ve doğrudan müteaddidir (geçişlidir). İmruu'l-Kays şöyle demiştir:
٩١٢ - فإنَّكما إنْ تَنْظُراني ساعةً ... من الدَّهْرَ يَنْفَعْني لدى أُمِّ جُنْدَبِ
912 - Eğer siz ikiniz beni zamanın kısa bir anında beklerseniz ... Bu, Ümmü Cündeb'in nezdinde bana fayda verir.
وليس المرادُ هنا بالنظرِ تَرَدُّدَ العينِ، لأنَّ المعنى ليس عليه. واستدّلَّ بعضُهم على ذلك بأن النظر بمعنى البصر يتعدَّى بإلى، ويُضافُ إلى الوجه، وفي الآية الكريمة متعدٍّ بنفسِه، وليسَ مضافاً إلى الوجه، ويعني بإضافته إلى الوجهِ قوله تعالى: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ إلى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} [القيامة: ٢٣] فيكونُ بمعنى الانتظار. وهذا ليس بشيءٍ. أمَّا قولُه: «إنَّ الذي بمعنى البصر يتعدَّى بإلى
Burada bakış (nazar) ile kastedilen gözün gidip gelmesi (gözle bakmak) değildir; zira mana buna uygun değildir. Bazıları buna delil olarak, görme anlamındaki nazarın «إلى» (ilâ) ile müteaddi olduğunu ve yüze izafe edildiğini, bu kerim ayette ise bizzat müteaddi olduğunu ve yüze izafe edilmediğini göstermiştir. Yüze izafesinden kastı Cenâb-ı Hakk'ın: {وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ إلى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ} [el-Kıyâme: 22-23] “O gün yüzler ışıl ışıldır, Rablerine bakmaktadırlar” kavlidir; dolayısıyla [ayetteki] bekleme manasında olur. Fakat bu tutarlı bir görüş değildir. Onun: «Görme anlamında olanın 'ilâ' ile müteaddi olduğu» sözüne gelince,
فمُسَلَّم، قوله:» وهو هنا متعدٍّ بنفسه «ممنوعٌ، إذ يُحتمل أن يكونَ حرفُ الجر وهو» إلى «محذوفاً، لأنه يَطَّرِدُ حَذْفُه مع» أَنْ «، إذا لم يكن لَبْسٌ، وأمَّا قولُه:» يُضافُ إلى الوجهِ «فممنوعٌ أيضاً، إذ قد جاء مضافاً للذاتِ. قال تعالى: {أرني أَنظُرْ إِلَيْكَ} [الأعراف: ١٤٣] {أَفَلاَ يَنظُرُونَ إِلَى الإبل} [الغاشية: ١٧] . والضميرُ في» ينظرون «عائدٌ على المخاطبين بقولِه:» زَلَلْتُم «فهو التفاتٌ.
bu kabul edilir; ancak «Burada doğrudan müteaddidir» sözü ise kabul edilemez; zira harf-i cerrin yani «إلى» edatının hazfedilmiş olması muhtemeldir; çünkü iltibas (anlam karışıklığı) olmadığında «أَنْ» ile birlikte onun hazfedilmesi kurallı olarak yaygındır (muttariddir). Onun: «Yüze izafe edilir» sözü de kabul edilemez; zira bizzat zâta izafe edildiği de vaki olmuştur. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: {أرني أَنظُرْ إِلَيْكَ} [el-A'râf: 143] “Bana Kendini göster de Sana bakayım” ve {أَفَلاَ يَنظُرُونَ إِلَى الإبل} [el-Gâşiye: 17] “Deveye bakmazlar mı?”. «ينظرون» fiilindeki zamir ise Cenâb-ı Hakk'ın «زَلَلْتُم» kavliyle muhatap olanlara dönmektedir; dolayısıyla bu bir iltifattır.
قولُه: {إِلاَّ أَن يَأْتِيَهُمُ} هذا مفعولُ» ينظرون «وهو استثناءٌ مفرَّغٌ أي: ما ينظرون إلا إتيان الله.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ أَن يَأْتِيَهُمُ} kavli: Bu, «ينظرون» fiilinin mefulüdür ve istisnâ-i müferrağdır; yani: Onlar Allah'ın gelmesinden başkasını beklemiyorlar demektir.
قوله: {فِي ظُلَلٍ} فيه أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أن يتعلَّق بيأتِيَهم، والمعنى: يأتيهم أمرُه أو قُدْرَتُه أو عقابُه أو نحوُ ذلك، أو يكونُ كنايةً عن الانتقام؛ إذ الإتيان يمتنعُ إسنادُه إلى الله تعالى حقيقةً. والثاني: أَنْ يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ، وفي صاحبها وجهان، أحدُهما: هو مفعولُ يأتيهم، أي: في حالِ كونِهم مستقرين في ظُلَل وهذا حقيقةٌ. والثاني: أنه الله تعالى بالمجاز المتقدَّم، أي: أمرُ الله في حال كونه مستقراً في ظُلَل. الثالث: أن تكونَ» في «بمعنى الباء، وهو متعلقٌ بالإِتيانِ، أي: إلاَّ أَنْ يأتيهم بظُلَل. ومِنْ مجيءِ» في «بمعنى الباءِ قوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي ظُلَلٍ} kavlinde dört vecih vardır: Birincisi: «يأتِيَهم» fiiline müteallık olmasıdır; mana: Onlara O'nun emri veya kudreti yahut azabı veya benzeri bir şey gelir [demektir]; ya da intikamdan kinaye olur; zira gelme (ityân) eyleminin hakikat olarak Allah Teâlâ'ya isnad edilmesi imkânsızdır. İkincisi: Hâl olarak mahzûf bir kelimeye müteallık olmasıdır. Hâlin sahibi hakkında iki vecih vardır: Birincisi, «يأتيهم» fiilinin mefulüdür; yani: Kendileri gölgelikler içinde yerleşmiş oldukları halde [demektir] ve bu hakikattir. İkincisi ise, yukarıda geçen mecaz yoluyla Allah Teâlâ'dır; yani: Allah'ın emri gölgelikler içinde yerleşmiş olduğu halde [demektir]. Üçüncüsü: «في» harfinin bâ (ب) anlamında olmasıdır ve ityân (gelme) fiiline müteallıktır; yani: Onlara gölgeliklerle gelmesi müstesna [demektir]. «في» harfinin bâ anlamında gelmesine dair örnek şu sözdür:
٩١٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . ... خَبيرون في طَعْنِ الكُلى والأباهِرِ
913 - . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Böbrekleri ve şah damarlarını saplamakta mahirdirler.
لأنَّ» خبيرين «إنَّما يتعدَّى بالباءِ كقوله:
Çünkü «خبير» kelimesi ancak şu sözde olduğu gibi bâ harf-i cerriyle müteaddi olur:
٩١٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . ... خبيرٌ بأَدْواءِ النِّساء طَبيبُ
914 - . . . . . . . . . . . . . . . . ... Kadınların dertlerini iyi bilen bir tabip.
الرابع: أن يكونَ حالاً من» الملائكة «مقدَّماً عليها، والأصل: إلاَّ أَنْ يأتيَهم اللهُ والملائكةُ في ظُلَلٍ، ويؤيَّد هذا قراءة عبد الله إياه كذلك، وبهذا أيضاً يَقِلُّ المجازُ، فإنَّه والحالةُ هذه لم يُسْنَدْ إلى اللهِ تعالى إلا الإِتيانُ فقط بالمجازِ المتقدِّم.
Dördüncüsü: «الملائكة» kelimesinin önüne geçmiş bir hâl olmasıdır; aslı: «إلاَّ أَنْ يأتيَهم اللهُ والملائكةُ في ظُلَلٍ» (Allah ve gölgelikler içinde melekler onlara gelmedikçe) şeklindedir. Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] onu bu şekilde okuması da bunu desteklemektedir; ayrıca bu sayede mecaz da azalmış olur; zira bu durumda Allah Teâlâ'ya yukarıda geçen mecaz yoluyla sadece ityân (gelme) isnad edilmiş olur.
وقرأ أُبَيّ وقتادةُ والضحاكُ: في ظلالٍ، وفيها وجهان، أَحدُهما: أَنَّها جمع ظِلّ نحو: صِلّ وصِلال.
Übeyy, Katâde ve Dahhâk «في ظلالٍ» şeklinde okumuşlardır; bunda iki vecih vardır: Birincisi, «صِلّ» ve «صِلال» gibi «ظِلّ» kelimesinin çoğulu olmasıdır.
والثاني: أنها جمعُ ظُلَّة كقُلَّة وقِلال، وخُلَّة وخِلال، إلاَّ أنَّ فِعالاً لا يَنقاس في فُعْلَة.
İkincisi: «قُلَّة» ve «قِلال», «خُلَّة» ve «خِلال» gibi «ظُلَّة» kelimesinin çoğulu olmasıdır; ancak «فِعال» vezni «فُعْلَة» vezninde kıyasî (kurallı) değildir.
قوله: {مِّنَ الغمام} فيه وجهانِ، أحدُهما: أنه متعلقٌ بمحذوف؛ لأنه صفةٌ ل «ظُلَل» التقدير: ظُلَلٍ كائنةٍ من الغَمام. و «مِنْ» على هذا للتبعيضِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنَ الغمام} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Mahzûf bir kelimeye müteallık olmasıdır; zira «ظُلَل» kelimesinin sıfatıdır. Takdiri: «ظُلَلٍ كائنةٍ من الغَمام» (buluttan var olan gölgelikler) şeklindedir. Buna göre «مِنْ» teb'îz (kısmîlik) bildirir.
والثاني: أنها متعلقةٌ ب «يأتيهم» ، وهي على هذا لابتداءِ الغاية، / أي: من ناحيةِ الغمام.
İkincisi ise: «يأتيهم» fiiline müteallık olmasıdır ve buna göre ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) bildirir, / yani: bulut cihetinden [demektir].
والجمهور: «الملائكةُ» رفعاً عطفاً على اسم «الله» . وقرأ الحسن وأبو جعفر: «والملائكةِ» جراً وفيه وجهان، أحدُهما: الجر عطفاً على «ظُلَلٍ» ، أي: إلا أن يأتيهم في ظللٍ وفي الملائكة؛ والثاني: الجر عطفاً على «الغمام» أي: من الغمام ومن الملائكة، فتوصفُ الملائكة بكونِهَا ظُللاً على التشبيه.
Cumhur «الله» lafzına matuf olarak ref ile «الملائكةُ» şeklinde okumuştur. Hasan ve Ebû Ca'fer ise cer ile «والملائكةِ» şeklinde okumuşlardır ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: «ظُلَلٍ» kelimesine matuf olarak cerdir; yani: «إلا أن يأتيهم في ظللٍ وفي الملائكة» (onlara gölgelikler içinde ve melekler içinde gelmesi müstesna) demektir. İkincisi: «الغمام» kelimesine matuf olarak cerdir; yani: «من الغمام ومن الملائكة» (buluttan ve meleklerden) demektir; bu durumda melekler teşbih yoluyla gölgelik olmakla nitelenmiş olur.
قوله: {وَقُضِيَ الأمور} الجمهور على «قُضِيَ» فعلاً ماضياً مبنياً للمفعول وفيه وجهان، أحدُهما: أن يكونَ معطوفاً على «يَأْتِيهم» وهو داخلٌ في حَيِّز الانتظار، ويكونُ ذلك من وَضْعِ الماضي موضعَ المستقبل، والأصل،
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقُضِيَ الأمور} kavlinde: Cumhur, meçhul mazi fiil olarak «قُضِيَ» şeklinde okumuştur ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: «يَأْتِيهم» fiiline matuf olması ve intizar (bekleme) alanına dâhil bulunmasıdır; bu da mazinin müstakbel (gelecek zaman) yerine konulması kabilindendir, aslı ise:
ويُقْضى الأمر، وإنما جِيء به كذلك لأنه محققٌ كقوله: {أتى أَمْرُ الله} [النحل: ١] . والثاني: أن يكونَ جملةً مستأنفةً برأسِها، أَخْبر الله تعالى بأنه قد فَرَغَ من أمرهم، فهو من عطفِ الجملِ وليس داخلاً في حَيِّز الانتظار، وقرأ معاذ ابن جبل «وقضاء الأمر» قال الزمخشري: «على المصدرِ المرفوع عطفاً على الملائكة» . وقال غيرُه: بالمدِّ والخفض عطفاً على «الملائكة» قيل: «وتكون على هذا» في «بمعنى الباء» أي: بُظللٍ وبالملائكةِ وبقضاء الأمر، فيكونُ عن معاذ قراءتان في الملائكة: الرفعُ والخفضُ، فنشأ عنهما قراءتان له في قوله: «وقُضي الأمر» .
«ويُقْضى الأمر» (ve iş bitirilir) şeklindedir. Bunun böyle [mazi olarak] getirilmesi, Cenâb-ı Hakk'ın: {أتى أَمْرُ الله} [en-Nahl: 1] “Allah’ın emri geldi” kavlinde olduğu gibi muhakkak vuku bulacağı içindir. İkincisi: Başlı başına müstakil bir cümle olmasıdır; Allah Teâlâ onların işini bitirmiş olduğunu haber vermiştir; dolayısıyla bu cümlelerin birbirine atfı kabilindendir ve intizar alanına dâhil değildir. Muâz b. Cebel «وقضاءُ الأمر» şeklinde okumuştur. Zemahşerî: «Meleklere matuf merfû bir mastardır» demiştir. Başkası ise «الملائكة» kelimesine matuf olarak medd ve hafd (cer) ile olduğunu söylemiştir. Denildi ki: «Buna göre 'في' harfi bâ anlamındadır»; yani: Gölgeliklerle, meleklerle ve işin bitirilmesiyle [demektir]. Dolayısıyla Muâz'dan melekler lafzında iki kıraat rivayet edilmiştir: Ref ve hafd; bu ikisinden de onun «وقُضي الأمر» kavlindeki iki kıraati neşet etmiştir.
قوله: {وَإِلَى الله تُرْجَعُ الامور} هذا الجار متعلِّقٌ بما بعدَه، وإنما قُدِّم للاختصاص، أي: لا تَرْجعُ إلا إليه دون غيره. وقرأ الجمهور: «تُرْجَعُ» بالتأنيث لجريان جمعِ التكسير مَجْرى المؤنث، إلاَّ أنَّ حمزةَ والكسائي ونافعاً قرؤوا ببنائِه للفاعل، والباقون ببنائِه للمفعول، و «رجع» يُستعمل متعدياً تارةً ولازماً أخرى. وقال تعالى: {فَإِن رَّجَعَكَ الله} [التوبة: ٨٣] فجاءت القراءتان على ذلك، وقد سُمِع في المتعدي «أرجع» رباعياً وهي لغةٌ ضعيفة، ولذلك أَبَت العلماءُ أن تَجْعَل قراءَة مَنْ بناه للمفعول مأخوذةً منها. وقرأ خارجة عن نافع:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِلَى الله تُرْجَعُ الامور} “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” kavlinde: Bu câr-mecrûr kendisinden sonrakine müteallıktır; ihtisas (özgü kılma) için öne geçirilmiştir; yani: İşler başkasına değil, sadece O'na döner. Cumhur, cemi teksirin (kuralsız çoğul) müennes hükmünde olması sebebiyle müennes olarak «تُرْجَعُ» şeklinde okumuştur; şu kadar var ki Hamza, Kisâî ve Nâfi' mâlûm sîgasıyla (etken), diğerleri ise meçhul sîgasıyla (edilgen) okumuşlardır. «رجع» fiili bazen müteaddi bazen de lâzım olarak kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: {فَإِن رَّجَعَكَ الله} [et-Tevbe: 83] “Eğer Allah seni döndürürse” buyurmuştur; iki kıraat de buna göre gelmiştir. Müteaddi kullanımda rubâî olarak «أرجع» da işitilmiştir ancak bu zayıf bir lügattir; bu sebeple âlimler, fiili meçhul okuyanların kıraatinin bundan türetilmiş olduğunu kabul etmekten kaçınmışlardır. Hârice ise Nâfi'den:
«يُرْجَعُ» بالتذكير وببنائه للمفعول لأن تأنيثه مجازي، والفاعلُ المحذوفُ
Müennesliği mecazi olduğu için müzekker ve meçhul sîgasıyla «يُرْجَعُ» şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Fiili meçhul okuyanların kıraatindeki mahzûf fâil ise:
في قراءةِ مَنْ بناه للمفعول: إمَّا اللهُ تعالى، أي: يرجعها إلى نفسه بإفناء هذه الدار، وإمَّا ذوو الأمور؛ لأنه لَمَّا كانت ذواتُهم وأحوالُهم شاهدةً عليهم بأنهم مَرْبوبون مَجْزِيُّون بأعمالهم كانوا رادِّين أمورَهم إلى خالقها.
Ya Allah Teâlâ'dır; yani: Bu dünyayı yok ederek işleri kendi zâtına döndürür; ya da iş sahipleridir; zira onların zâtları ve hâlleri birer kul olduklarına ve amelleriyle karşılık göreceklerine bizzat şahitlik edince, işlerini yaratıcılarına döndürenler kendileri olmuş olurlar.
قوله تعالى: {سَلْ} : قرأ الجمهور: «سَلْ» وهي تحتمل وجهين، أحدُهما: أَن تكونَ مِنْ لغة: سال يَسال مثل: خاف يخاف، وهل هذه الألفُ مُبْدَلَةٌ من همزة أو واو أو ياء؟ خلافٌ تقدَّم في قوله: {فَإِنَّ لَكُمْ مَّا سَأَلْتُمْ} فحينذٍ يكونُ الأمر منها: «سَلْ» مثل «خَفْ» ، لَمَّا سكنت اللام حَمْلاً للأمر على المجزوم التقى ساكنان فَحُذِفت العين لذلك، فوزنُه على هذا فَلْ. والثاني: أن تكون من سأل بالهمز، والأصل: اسْأَلْ ثم أُلقيت حركة الهمزة على السين تخفيفاً، واعتدَدْنا بحركةِ النقلِ فاستَغْنينا عَنْ همزة الوصلِ فَحَذَفْنَاها ووزنُه أيضاً: فُلْ بحذفِ العين، وإن كان المأخَذُ مختلفاً. وروى عباس عن أبي عمرو: «اسأَلْ» على الأصْلِ من غير نَقْلٍ. وقرأ قومُ: «اسَلْ» بالنقلِ وهمزةِ الوصلِ، كأنهم لم يَعْتَدُّوا بالحركةِ المنقولةِ كقولِهم: «الحْمَر» بالهمز. وسيأتي لهذه المسائل مزيدُ بيانٍ في مواضِعها كما ستقفُ عليه إنْ شاء الله. و «بنى» مفعولٌ أولُ عند الجمهور.
Allah Teâlâ'nın: {سَلْ} “Sor” kavmi: Cumhur «سَلْ» şeklinde okumuştur. Bu iki ihtimal taşır: Birincisi: «خاف يخاف» gibi «سال يَسال» lügatinden olmasıdır. Bu elifin hemzeden mi, vavdan mı, yoksa yâdan mı bedel olduğu hususundaki ihtilaf Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّ لَكُمْ مَّا سَأَلْتُمْ} kavlinde geçmişti. Bu durumda emir fiili «خَفْ» gibi «سَلْ» olur; emir fiili mezmûn meczum fiile hamledilerek lâm sâkin kılındığında iki sâkin bir araya gelmiş, bu yüzden aynü'l-fiil hazfedilmiştir; buna göre vezni «فَلْ» olur. İkincisi: Hemzeli «سأل» fiilinden olmasıdır; aslı «اسْأَلْ» şeklindedir, sonra tahfif (kolaylaştırma) için hemzenin harekesi sin harfine aktarılmış, nakil harekesiyle yetinilerek hemze-i vasla ihtiyaç kalmadığından o da hazfedilmiştir; türeyiş yolu farklı olsa da bunun vezni de aynü'l-fiilin hazfiyle «فُلْ» olur. Abbâs, Ebû Amr'dan nakil olmaksızın asıl üzere «اسأَلْ» rivayet etmiştir. Bir topluluk ise hemzenin aktarılan harekesini dikkate almayıp «الحْمَر» (hemze ile) demeleri gibi nakil ve hemze-i vasıl ile «اسَلْ» şeklinde okumuştur. İnşallah göreceğin üzere bu meselelerin ayrıntılı açıklaması kendi yerlerinde gelecektir. «بنى» kelimesi cumhura göre birinci mefuldür.
وقوله: {كَمْ آتَيْنَاهُم} في «كَمْ» وجهانِ، أحدُهما أنَّها في محل نصبٍ. واختُلف في ذلك فقيل: نصبُها على أنها مفعولٌ ثانٍ لآتيناهم على مذهبِ
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمْ آتَيْنَاهُم} kavlindeki «كَمْ» lafzında iki vecih vardır: Birincisi, nasb mahallinde olmasıdır. Bu hususta ihtilaf edilmiş olup;
الجمهور، وأولُ على مذهبِ السهيلي، كما تقدَّم تقريرُه. وقيل: يجوزُ أَن يَنْتَصِبَ بفعل مقدَّر يفسِّرهُ الفعلُ بعدَها تقديرُه: كم آتينا آتيناهم، وإنما قدَّرْنَا ناصبَها بعدَها لأنَّ الاستفهامَ له صدُر الكلامِ ولا يَعْمَلُ فيه ما قبلَه، قاله ابنُ عطية، يعني أنه عنده من بابِ الاشتغالِ. قال الشيخ: «وهذا غيرُ جائز إنْ كان» من آية «تمييزاً، لأن الفعلَ المفسِّر لم يعملْ في ضمير» كم «ولا في سببّها، وإذا لم يكن كذلك امتنع أن يكون من باب الاشتغال، إذ من شرطِ الاشتغال أن يعملَ المفسِّرُ في ضميرِ الأولِ أو في سببِّه. ونظيرُ ما أجازه أن تقولَ:» زيداً ضربْتُ «ويكونُ من بابِ الاشتغال، وهذا ما لا يُجيزه أحدٌ. فإنْ قُلْنَا إنَّ مميِّزها محذوفٌ، وأُطْلِقَتْ» كم «على القوم جاز ذلك لأنَّ في جملةِ الاشتغالِ ضميرَ الأول، لأنَّ التقديرَ:» كم من قومٍ آتيناهُمْ «قلت: هذا الذي قاله الشيخُ مِنْ كونِه لا يتمشَّى على كونِ» من آية «تمييزاً قد صَرَّح به ابنُ عطية فإنه قال:» وقولُه «مِن آية» هو على التقديرِ الأولِ مفعولٌ ثانٍ لآتيناهم، وعلى الثاني في موضعِ التمييز «يعني بالأول نصبَها على الاشتغالِ، وبالثاني نصبَها بما بعدَها.
Cumhurun mezhebine göre «آتيناهم» fiilinin ikinci mefulü, Süheylî'nin mezhebine göre ise daha önce açıklandığı üzere birinci mefulü olarak mensub olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de: Kendisinden sonraki fiilin tefsir ettiği takdirî bir fiille mensub olması caizdir; takdiri: «كم آتينا آتيناهم» şeklindedir. Onu nasbeden âmili kendisinden sonra takdir etmemizin sebebi ise istifhamın cümlenin başında yer alma (sadr-ı kelâm) hakkı bulunması ve kendisinden öncekilerin onda amel edememesidir; bunu İbn Atiyye söylemiştir; yani onun katında bu, iştigâl babındandır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Eğer 'من آية' lafzı temyiz ise bu caiz değildir; çünkü müfessir fiil, ne 'كم' kelimesinin zamirinde ne de onun sebebîsinde amel etmiştir. Böyle olmayınca da iştigâl babından olması imkânsızdır; zira iştigâlin şartı, müfessirin birincinin zamirinde veya onun sebebîsinde amel etmesidir. Onun caiz gördüğü şeyin benzeri, senin 'زيداً ضربْتُ' (Zeyd'e vurdum) deyip bunu iştigâl babından saymandır ki bunu hiç kimse caiz görmez. Şayet onun temyizinin mahzûf olduğunu ve 'كم' lafzının kavim için kullanıldığını söylersek bu caiz olur; çünkü iştigâl cümlesinde birincinin zamiri bulunmaktadır, zira takdir: 'كم من قومٍ آتيناهُمْ' (Onlara verdiğimiz nice kavimler vardır) şeklindedir». Derim ki: Şeyh'in bunun «من آية» lafzının temyiz olması durumunda yürümeyeceğine dair söylediği bu hususu bizzat İbn Atiyye açıkça ifade etmiş ve şöyle demiştir: «Cenâb-ı Hakk'ın 'مِن آية' kavli birinci takdire göre 'آتيناهم' fiilinin ikinci mefulüdür, ikinci takdire göre ise temyiz konumundadır»; birinci takdirden kastı iştigâl üzere mensub olması, ikincisinden kastı ise kendisinden sonraki fiille mensub olmasıdır.
والثاني من وَجْهَي كم: أن تكون في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ والجملةُ بعدَها في محلِّ رفعٍ خبراً لها والعائدُ محذوفٌ تقديرُه: كم آتيناهموها أو أتيناهم إياها، أجاز ذلك ابنُ عطية وأبو البقاء، واستَضْعَفَه الشيخ من حيث إنَّ حَذْفَ عائدِ المنصوبِ لا يجوزُ إلاَّ في ضرورةٍ كقوله.
«كم» lafzının iki vechinden ikincisi: Mübteda olarak ref mahallinde olması, kendisinden sonraki cümlenin onun haberi olarak ref mahallinde bulunması ve aid zamirin mahzûf olmasıdır; takdiri: «كم آتيناهموها» veya «أتيناهم إياها» şeklindedir. Bunu İbn Atiyye ve Ebu'l-Bekâ caiz görmüştür; Şeyh [Ebû Hayyân] ise mensubun aid zamirinin hazfedilmesinin şu beyitte olduğu gibi sadece zaruret hâlinde caiz olabileceği gerekçesiyle bunu zayıf bulmuştur:
٩١٥ - وخالدٌ يَحْمَدُ ساداتُنا ... بالحقِّ لا يُحْمَدُ بالباطِل
915 - Hâlid'i över efendilerimiz / Hak ile; bâtıl ile övülmez o.
أي: وخالدٌ يحمَدُه/. وهذا نقلُ بعضِهم، وأمَّا ابنُ مالك فَنَقَل أنَّ المبتدأ إذا كانَ لفظَ «كُل» أو ما أشبهها في الانتقار والمعموم جازَ حَذْفُ عائده المنصوب اتفاقاً من البصريين والكوفيين، ومنه: {وَكُلاًّ وَعَدَ الله الحسنى} [النساء: ٩٥] في قراءة نافعٍ، وإذا كان المبتدأُ غيرَ ذلك فالكوفيون يَمْنَعُون ذلك إلاَّ في السَّعَةِ، والبصريُّون يُجيزونه بضعفٍ، ومنه: {أَفَحُكْمَ الجاهلية يَبْغُونَ} [المائدة: ٥٠] برفع «حكم» . فقد حَصَل أنَّ الذي أجازَه ابن عطية ممنوعٌ عند الكوفيين ضعيفٌ عند البصريين.
Yani: «وخالدٌ يحمَدُه» (ve Hâlid'i över) demektir. / Bu, bazılarının naklidir. İbn Mâlik ise mübteda «كُل» lafzı veya nekrelik ve umûmilik hususunda ona benzeyen bir lafız olduğunda, mensub aid zamirinin hazfedilmesini Basralılar ve Kûfelilerin ittifakıyla caiz gördüğünü nakletmiştir; Nâfi' kıraatinde geçen: {وَكُلاًّ وَعَدَ الله الحسنى} [en-Nisâ: 95] “Allah hepsine güzelliği vadetti” kavli bundandır. Mübteda bundan başkası olduğunda ise Kûfeliler zaruret dışındaki genişlik hâlinde bunu menederler, Basralılar ise zayıf bir vecih olarak caiz görürler; «حكم» lafzının ref'i ile okunan: {أَفَحُكْمَ الجاهلية يَبْغُونَ} [el-Mâide: 50] “Yoksa cahiliye hükmünü mü arıyorlar?” kavli bundandır. Netice itibarıyla İbn Atiyye'nin caiz gördüğü husus Kûfelilere göre memnû (yasak), Basralılara göre ise zayıftır.
وهل «كَمْ» هذه استفهاميةٌ أو خبريةٌ؟ الظاهرُ الأولُ، وجَوَّزَ الزمخشري فيها الوجهين، ومَنَعَه الشيخُ من حيث «إنَّ» كَمْ «الخبرية مستقلةٌ بنفسها غيرُ متعلقةٍ بالسؤال، فتكونُ مفلتةً مِمّا قبلها، والمعنى يؤدِّي إلى انصباب السؤال عليها، وأيضاً فَيَحْتَاج إلى حَذْفِ المفعول الثاني للسؤالِ تقديرُه: سَلْ بَنِي إسرائيل عن الآيات التي آتيناهم، ثم قال: كثيراً من الآيات التي آتيناهم، والاستفهاميةُ لا تحتاجُ إلى ذلك.
Peki buradaki «كَمْ» istifhâmiyye (soru bildiren) midir, yoksa haberiyye (çokluk bildiren) midir? Zâhir olan birincisidir. Zemahşerî onda iki vechi de caiz görmüştür. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şu gerekçeyle bunu men etmiştir: «Haberiyye olan 'كَمْ' kendi başına bağımsızdır, soruyla bir bağlantısı yoktur; dolayısıyla kendisinden önceki ifadeden kopuk olur; oysa mana, sorunun bizzat ona yönelmesini gerektirmektedir. Ayrıca soru fiilinin ikinci mefulünün takdiri 'سَلْ بَنِي إسرائيل عن الآيات التي آتيناهم' (İsrailoğullarına onlara verdiğimiz ayetleri sor) şeklinde hazfedilmesine, ardından da 'كثيراً من الآيات التي آتيناهم' (Onlara verdiğimiz ayetlerden nicesini) denilmesine ihtiyaç duyulur; istifhâmiyye olan ise buna ihtiyaç duymaz».
و» من آيةٍ «فيه وجهان، أحدُهما: أنها مفعولٌ ثانٍ على القولِ بأن» كم «منصوبةٌ على الاشتغال كما تقدَّم تحقيقُه، ويكون مميِّز» كم «محذوفاً، و» مِن «زائدةٌ في المفعول؛ لأنَّ الكلام غيرُ موجب إذ هو استفهامٌ. وهذا إذا قلنا إنَّ» كم «استفهاميةٌ لا خبريةٌ، إذ الكلام مع الخبرية إيجابٌ، و» مِنْ «لا تُزادُ في
«من آيةٍ» lafzında iki vecih vardır: Birincisi: Daha önce tahkik edildiği üzere «كم» lafzının iştigâl üzere mensub olduğu görüşüne göre ikinci meful olmasıdır; bu takdirde «كم» lafzının temyizi mahzûf olur ve söz olumlu olmadığı, bilakis istifham olduğu için «مِن» harfi mefulde zâiddir. Bu, «كم» lafzının haberiyye değil de istifhâmiyye olduğunu söylediğimiz takdirdedir; zira haberiyye ile kurulan söz olumludur (îcâb) ve «مِنْ» harfi,
الواجب إلا على رأي الأخفش والكوفيين، بخلاف ما إذا كانت استفهاميةً. قال الشيخ:» فيمكن أن يجوزَ ذلك فيه لانسحابِ الاستفهام على ما بعده وفيه بُعْدٌ، لأنَّ متعلَّقَ الاستفهامِ هو المفعولُ الأول لا الثاني، فلو قلت: «كم من درهمٍ أعطيتهُ من رجلٍ» على زيادةِ «من» في «رجل» لكان فيه نظرٌ «انتهى.
Ahfeş ve Kûfelilerin görüşü müstesna, olumlu kelamda zâid kılınmaz; istifhâmiyye olduğunda ise durum farklıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «İstifhamın kendisinden sonrakine sirayet etmesi sebebiyle onda bunun caiz olması mümkündür, fakat bunda bir uzaklık vardır; çünkü istifhamın taalluk ettiği şey ikinci meful değil, birinci mefuldür. Şayet 'من' harfini 'رجل' lafzında zâid kılarak 'كم من درهمٍ أعطيتهُ من رجلٍ' desen bu tartışmalı olurdu», bitti.
والثاني: أنها تمييزٌ، ويجوزُ دخولُ» مِنْ «على ممِّيِز» كم «استفهاميةٌ كانت أو خبريةً مطلقاً، أي: سواءً وليها مميِّزها أم فُصِل بينهما بجملةٍ أو ظرفٍ أو جارٍ ومجرورٍ، على ما قَرَّره النحاةُ. و» كم «وما في حَيِّزها في محلِّ نصب أو خفضٍ، لأنها في محلِّ المفعول الثاني للسؤال فإنه يتعدَّى لاثنين: إلى الأول بنفسه وإلى الثاني بحرفِ جَر: إمّا عن وإمَّا الباء نحو: سألته عن كذا وبكذا، قال تعالى: {فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً} [الفرقان: ٥٩] ، وقد جُمِع بينهما في قوله:
İkincisi: Temyiz olmasıdır. Nahivcilerin tespitine göre, gerek istifhâmiyye gerek haberiyye olsun, «كم» lafzının temyizinin başına mutlak olarak «مِنْ» girmesi caizdir; yani temyizi ister hemen ardından gelsin ister aralarına bir cümle, zarf yahut câr-mecrûr girsin [fark etmez]. «كم» ve onun etki alanındaki ifade nasb veya hafd (cer) mahallindedir; zira soru fiilinin ikinci mefulü konumundadır; çünkü bu fiil iki mefule müteaddi olur: Birincisine bizzat, ikincisine ise ya «عن» ya da «بـ» harf-i cerriyle geçer; nitekim «سألته عن كذا وبكذا» (Ona şunu ve bunu sordum) denir. Allah Teâlâ: {فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً} [el-Furkân: 59] “Onu bir bilene sor” buyurmuştur. Şu beyitte ise bu iki harf bir arada kullanılmıştır:
٩١٦ - فَأَصْبَحْنَ لا يَسْأَلْنني عن بما بِه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
916 - Artık onlar sormaz oldular bana onun başındaki dertten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقد يُحْذَفُ حرفُ الجرِّ، فمِنْ ثَمَّ جاز في محلِّ» كم «النصبُ والخفضُ بحسَبِ التقديرين و» كم «هنا معلِّقةٌ للسؤال، والسؤالُ لا يُعَلَّقُ إلا بالاستفهامِ كهذه الآية، وقوله تعالى:
Bazen harf-i cer hazfedilir; işte bundan ötürü iki takdire göre «كم» lafzının mahallinde nasb ve hafd caiz olmuştur. Buradaki «كم» soru fiilini ta'lik etmiştir (amelden alıkoymuştur); soru fiili ise ancak bu ayette ve Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde olduğu gibi istifham ile ta'lik edilir:
{سَلْهُمْ: أَيُّهُم بِذَلِكَ زَعِيمٌ} [القلم: ٤٠] وقوله:
{سَلْهُمْ: أَيُّهُم بِذَلِكَ زَعِيمٌ} [el-Kalem: 40] “Onlara sor: Hangisi buna kefildir?” ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
٩١٧ - يا أيُّها الراكبُ المُزْجِي مَطِيَّتَه ... سائلْ بني أسدٍ ما هذه الصَّوْتُ
917 - Ey bineğini sürüp sevk eden süvari! / Esedoğullarına sor: Nedir bu ses?
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٩١٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... واسألْ بمَصْقَلَةَ البَكْرِيِّ ما فَعَلا
918 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Ve sor Bekrî'nin oğlu Maskale'ye, ne yaptı?
وإنما علَّق السؤالَ وإن لم يكن من أفعال القلوب، قالوا: لأنه سببٌ للعلمِ والعلمُ يُعَلَّق فكذلك سَبَبُه، وإذا كانوا قد أَجْرَوا نقيضه في التعليق مُجْراه في قوله:
Soru kalp fiillerinden (ef'âl-i kulûb) olmadığı hâlde onun ta'lik edilmesine gelince; dediler ki: Çünkü o ilmin sebebidir; ilim fiili ta'lik edildiğine göre onun sebebi de aynı şekilde ta'lik edilir. Nitekim şu beyitte onun zıddı olan fiili ta'likte ilim fiili gibi değerlendirmişlerdir:
٩١٩ - وَمَنْ أنتُمُ إنَّا نسِينا مَنَ أَنْتُمُ ... وريحُكمُ من أيِّ ريحِ الأَعاصِرِ
919 - Siz kimsiniz? Doğrusu unuttuk biz kim olduğunuzu / Ve sizin rüzgârınız hangi kasırganın rüzgârıdır?
فإجراؤهم سبَبَه مُجْراه أَوْلى.
Onun sebebini onun gibi değerlendirmeleri ise evleviyetle geçerlidir.
واختلفَ النحويون في «كم» : هل بسيطةٌ أو مركبةٌ من كافِ التشبيه وما الاستفهاميةُ حُذِفَتْ ألفُها لانجرارِها، ثم سُكِّنَتْ ميمُها، كما سُكِّنَّتْ ميمُ «لِمْ» من «لِمْ فَعَلْتَ كذا» في بعض اللغاتِ، فَرُكِّبتا تركيباً لازماً؟ والصحيحُ الأول. وأكثرُ ما تجيء في القرآنِ خبريةً مراداً بها التكثيرُ ولم يأتِ مميِّزُها في القرآنِ إلا مجروراً بِمِنْ.
Nahivciler «كم» lafzı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Acaba o yalın (basit) mıdır, yoksa teşbih kâfı ile cer konumuna geldiği için elifi hazfedilen ve bazı lehçelerde «لِمْ فَعَلْتَ كذا» (Niçin böyle yaptın?) ifadesindeki «لِمْ» lafzının miminin sâkin kılınması gibi mimi sâkin kılınarak ayrılmaz bir birleşik hâle getirilen istifham «ما»sından mı mürekkeptir? Doğru olan birinci görüştür. Kur'an'da çoğunlukla çokluk bildirmek üzere haberiyye olarak gelir ve Kur'an'da onun temyizi sadece «مِنْ» ile mecrur olarak gelmiştir.
قوله: {وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ الله} «مَنْ» شرطيةٌ في محلِّ رفعٍ بالابتداء. وقد تقَدَّمَ الخلافُ في خبرِ اسمِ الشرطِ ما هو؟ ولا بُدَّ للتبديل من مفعولين: مُبَدَّل وبَدَل، ولم يَذْكر هنا إلا أحدَهما وهو المُبَدَّل، وحَذَفَ البَدَلَ، وهو المفعول
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ الله} “Kim Allah’ın nimetini değiştirirse” kavlinde: «مَنْ» mübteda olarak ref mahallinde şart ismidir. Şart isminin haberinin ne olduğu hususundaki ihtilaf daha önce geçmişti. Tebdîl (değiştirme) fiili için mutlaka iki meful gerekir: Değiştirilen şey (mübeddel) ve yerine konulan şey (bedel). Burada sadece birini, yani değiştirilen şeyi (mübeddel) zikretmiş; yerine konulanı (bedel) ise mana anlaşıldığı için hazfetmiştir; o da ikinci mefuldür.
الثاني لفهمِ المعنى. وقد صَرَّح به في قوله: {بَدَّلُواْ نِعْمَةَ الله كُفْراً} [إبراهيم: ٢٨] فكفراً هو المحذوفُ هنا. وكان قد تقدَّم عند قولِهِ تعالى: {فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ} [البقرة: ٥٩] أن «بَدَّل» يتعدَّى لاثنين أحدُهما بنفسه وهو البدلُ وهو الذي يكون موجوداً وإلى الآخر بحرفِ الجر وهو المُبَدَّلُ وهو الذي يكون متروكاً، وقد يُحْذَفُ حرفُ الجَرِّ لفهمٍ المعنى فالتقدير هنا: «وَمَنْ يُبَدِّل بنعمتِهِ كفراً» ، فَحَذَفَ حرفَ الجر والبدل لفهمِ المعنى. ولا جائِزٌ أَنْ تُقَدِّر حرفَ الجر داخِلاً على «كفراً» فيكونَ التقديرُ: «وَمَنْ يُبَدِّل بالكفرِ نعمةَ الله» لأنه لا يترتَّبُ عليه الوعيد في قوله: {فَإِنَّ الله شَدِيدُ العقاب} . وكذلك قولُه: {فأولئك يُبَدِّلُ الله سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} [الفرقان: ٧٠] تقديرُهُ: بسيئاتهم حسناتٍ، ولا يجوز تقديرُه: «سيئاتِهِم بحسناتٍ» لأنه لا يترتَّبُ على قوله: {إِلاَّ مَن تَابَ} .
Nitekim Cenâb-ı Hak: {بَدَّلُواْ نِعْمَةَ الله كُفْراً} [İbrâhîm: 28] “Allah'ın nimetini inkârla değiştirdiler” kavlinde bunu açıkça belirtmiştir; dolayısıyla burada hazfedilen kelime «كُفْراً»dır. Daha önce Cenâb-ı Hakk'ın: {فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ} [el-Bakara: 59] kavlinde geçtiği üzere, «بَدَّل» fiili iki mefule müteaddi olur: Birine bizzat geçer ki o bedeldir (yerine konulan ve var olandır); diğerine ise harf-i cerle geçer ki o da mübeddeldir (terk edilen ve bırakılandır). Bazen mana anlaşıldığı için harf-i cer hazfedilir. Dolayısıyla buradaki takdir: «وَمَنْ يُبَدِّل بنعمتِهِ كفراً» (Kim O'nun nimetini inkârla değiştirirse) şeklindedir; mana anlaşıldığı için harf-i cer ve bedel hazfedilmiştir. Harf-i cerrin «كفراً» lafzının başına geldiğini takdir etmek ise caiz değildir; zira o zaman takdir: «وَمَنْ يُبَدِّل بالكفرِ نعمةَ الله» (Kim küfrün yerine Allah'ın nimetini koyarsa) şeklinde olur ve Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّ الله شَدِيدُ العقاب} “Şüphesiz Allah cezası pek şiddetli olandır” kavlindeki tehdit bunun üzerine terettüp etmez. Aynı şekilde Cenâb-ı Hakk'ın: {فأولئك يُبَدِّلُ الله سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} [el-Furkân: 70] “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” kavlinin takdiri de: «بسيئاتهم حسناتٍ» (kötülüklerinin yerine iyilikler koyar) şeklindedir; «سيئاتِهِم بحسناتٍ» (iyiliklerinin yerine kötülükler koyar) şeklinde takdir edilmesi caiz değildir, çünkü Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَن تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesna” kavlinin akabinde bu mana terettüp etmez.
وقُرِىء: «يُبْدِل» مخففاً، و «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ. و «ما» مصدريةٌ، والعائدُ من جملةِ الجزاءِ على اسمِ الشرطِ محذوفٌ لفهمِ المعنى أي: العقاب له، أو لأنَّ «أَلْ» نابَتْ منابَه عند الكوفيين.
Şeddesiz olarak «يُبْدِل» şeklinde de okunmuştur. «مِنْ» harfi ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. «ما» masdariyyedir. Ceza cümlesinden şart ismine dönen aid zamir mana anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani takdiri: «العقاب له» (ceza onun içindir) şeklindedir; ya da Kûfelilere göre «ال» takısı onun yerine geçmiştir.
قوله تعالى: {زُيِّنَ} : إنَّما لم تَلْحَقِ الفعلَ علامةُ تأنيثٍ لكونِهِ مؤنثاً مجازياً، وحَسَّن ذلك الفصلُ. وقرأ ابن أبي عبلة: «زُيِّنَتْ» بالتأنيث مراعاةً للفظِ. وقرأ مجاهد وأبو حيوة: «زَيَّنَ» مبنياً للفاعل، و «الحياة» مفعولٌ، والفاعلُ هو الله تعالى، والمعتزلةُ يقولون: إنه الشيطان.
Allah Teâlâ'nın: {زُيِّنَ} “Süslendi” kavli: Nâib-i fâil mecazi müennes olduğu için fiile müenneslik alameti bitişmemiştir; araya fasılanın girmesi de bunu güzelleştirmiştir. İbn Ebî Able lafza riayet ederek müennes sîgasıyla «زُيِّنَتْ» şeklinde okumuştur. Mücâhid ve Ebû Hayve mâlûm sîgasıyla «زَيَّنَ» şeklinde okumuşlardır; «الحياة» mefuldür, fâil ise Allah Teâlâ'dır; Mûtezile ise fâilin şeytan olduğunu söylemektedir.
وقوله: {وَيَسْخَرُونَ} يَحْتَمِل أن يكونَ من باب عَطْفِ الجملةِ الفعلية على
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَسْخَرُونَ} “Ve alay ederler” kavline gelince: Bu ifadenin fiil cümlesinin,
الجملة الفعليةِ، لا من بابِ عطفِ الفعلِ وحدَه على فعلٍ آخرَ، فيكونُ من عطف المفردات، لِعَدَمِ اتِّحادِ الزمانِ. ويَحْتَمل أن يكونَ «يَسْخَرُون» خبرَ مبتدأ محذوفٍ، أي: وهم يَسْخَرُون فيكون مستأنفاً، وهو من عَطْفِ الجملةِ الاسمية على الفعلية. وجِيءَ بقولِهِ: «زُيِّن» ماضياً دلالةً على أنَّ ذلك قد وقع وَفُرِغَ منه، وبقوله: «وَيَسْخَرُون» مضارعاً دلالةً/ على التَّجَدُّدِ والحدوثِ.
fiil cümlesine atfı kabilinden olması muhtemeldir; zamanın bir olmaması sebebiyle tek başına bir fiilin diğer bir fiile atfı kabilinden, yani müfredlerin atfından değildir. «يَسْخَرُون» ifadesinin mahzûf bir mübtedanın haberi olması da muhtemeldir; yani: «وهم يَسْخَرُون» (onlar alay etmektedirler) takdirinde olur ve istînâfiyye sayılır; bu takdirde isim cümlesinin fiil cümlesine atfı kabilinden olur. «زُيِّن» kavlinin mazi olarak getirilmesi bu durumun vuku bulup bittiğine delalet etmek içindir; «وَيَسْخَرُون» kavlinin muzari olarak getirilmesi ise / yenilenme ve sürekliliğe (teceddüd ve hudûs) delalet etmek içindir.
قوله: {والذين اتقوا فَوْقَهُمْ} مبتدأٌ وخبرٌُ، و «فوق» هنا تَحْتَمل وجهين، أحدُهما: أن تكونَ ظرفَ مكانٍ على حقيقتِها، لأنَّ المتقين في أَعلى عَلِّيِّين، والكافرين في أسفلِ سِجِّين. والثاني: أن تكون الفوقيةُ مجازاً: إمَّا بالنسبة إلى نعيمِ المؤمنين في الآخرة ونعيمِ الكافرين في الدنيا. و «يوم» منصوب بالاستقرار الذي تعلَّق به «فوقهم» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {والذين اتقوا فَوْقَهُمْ} “Sakınanlar ise onların üstündedir” kavli mübteda ve haberdir. Buradaki «فوق» lafzı iki ihtimal taşır: Birincisi: Hakiki anlamında bir mekân zarfı olmasıdır; zira takva sahipleri illiyyînin en yükseğinde, kâfirler ise siccînin en aşağısındadırlar. İkincisi: Üstünlüğün mecazi olmasıdır; bu da ya müminlerin ahiretteki nimeti ile kâfirlerin dünyadaki nimeti kıyaslandığındadır. «يوم» lafzı ise «فوقهم» ifadesinin müteallık olduğu istikrar [fiili] ile mensubdur.
قولُه: {مَن يَشَآءُ} مفعولُ «يشاء» محذوفٌ، أي: مَنْ يشاءُ أَنْ يَرزقَه. و «بغيرِ حساب» هذا الجارُّ فيه وجهان، أحدُهما: أنه زائدٌ. والثاني: أنه غيرُ زائدٍ، فعلى الأول لا تَعَلُّقَ له بشيء، وعلى الثاني هو متعلِّقٌ بمحذوف. فأمّا وجهُ الزيادةِ: فهو أنه تقدَّمه ثلاثةُ أشياءَ في قوله: {والله يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ} الفعلُ والفاعلُ والمفعولُ، وهو صالحٌ لأنْ يتعَلَّقَ من جهةِ المعنى بكلِّ واحدٍ منها، فإذا تعلَّق بالفعلِ كان من صفاتِ الأفعالِ، تقديرُهُ: والله يرزق رزقاً غيرَ حساب، أي: غير ذي حساب، أي: أنه لا يُحْسَب ولا يُحْصَى لكثرتِهِ، فيكونُ في محلِّ نصبٍ على أنه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ، والباءُ زائدةٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَن يَشَآءُ} kavlinde «يشاء» fiilinin mefulü mahzûftur; yani: «مَنْ يشاءُ أَنْ يَرزقَه» (rızıklandırmayı dilediği kimseyi) demektir. «بغيرِ حساب» câr-mecrûrunda ise iki vecih vardır: Birincisi: [Bâ harfinin] zâid olmasıdır. İkincisi: Zâid olmamasıdır. Birinciye göre hiçbir şeye taalluk etmez; ikinciye göre ise mahzûf bir kelimeye müteallıktır. Zâid olma vechine gelince: Cenâb-ı Hakk'ın: {والله يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ} kavlinde ondan önce üç unsur geçmiştir: Fiil, fâil ve meful. Mana yönünden bunların her birine taalluk etmeye elverişlidir. Fiile taalluk ettiğinde fiillerin sıfatlarından olur; takdiri: «والله يرزق رزقاً غيرَ حساب» yani: Hesaba sığmayan, çokluğundan ötürü sayılıp tüketilemeyen [bir rızıkla rızıklandırır] demektir; bu durumda mahzûf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallinde olur ve bâ harfi zâiddir.
وإذا تَعَلَّقَ بالفاعل كان من صفاتِ الفاعلين، والتقديرُ: واللَّهُ يرزق غيرَ
Fâile taalluk ettiğinde ise fâillerin sıfatlarından olur; takdiri:
محاسِبٍ بل متفضلاً أو غيرَ حاسِبٍ، أي: عادٍّ. ف «حساب» واقعٌ موقعَ اسمِ فاعلٍ من حاسَب أو من حَسَبَ، ويجوزُ أن يكونَ المصدرُ واقعاً موقعَ اسمِ مفعولٍ من حاسَبَ، أي: الله يرزقُ غيرَ مُحَاسَبٍ أي: لا يحاسبه أحدٌ على ما يُعْطِي، فيكونُ المصدرُ في محلِّ نصبٍ على الحالِ من الفاعل، والباءُ فيه مزيدةٌ.
«واللَّهُ يرزق غيرَ محاسِبٍ» (Allah hesaba çekici olmaksızın lütufkâr olarak rızıklandırır) veya «غيرَ حاسِبٍ» yani: saymaksızın [demektir]. Bu durumda «حساب» kelimesi «حاسَب» veya «حَسَبَ» fiilinin ism-i fâili yerine geçmiş olur. Masdarın «حاسَبَ» fiilinin ism-i mefulü yerine geçmesi de caizdir; yani: «الله يرزقُ غيرَ مُحَاسَبٍ» (Allah hesaba çekilmeksizin rızıklandırır), yani: Verdiği şeyden ötürü O'nu hiç kimse hesaba çekemez demektir. Bu takdirde masdar fâilden hâl olarak nasb mahallinde olur ve bâ harfi onda zâiddir.
وإذا تعلَّق بالمفعولِ كانَ من صفاتِهِ أيضاً والتقديرُ: والله يرزقُ مَنْ يشاء غيرَ محاسَبٍ أو غيرَ محسوبٍ عليه، أي: معدودٍ عليه، أي: إنَّ المرزوق لا يحاسِبُهُ أحدٌ، أو لا يَحْسُبُ عليه أي: لا يَعُدُّ. فيكونُ المصدرُ أيضاً واقعاً موقعَ اسمِ مفعولٍ من حاسَبَ أو حَسَبَ، أو يكونُ على حَذْفِ مضافٍ أي غيرَ ذي حساب أي: محاسبة، فالمصدرُ واقعٌ موقعَ الحالِ والباءُ أيضاً زائدةٌ فيه، ويحتمل في هذا الوجهِ أن يكونَ المعنى أنه يُرْزَق مِنْ حيثُ لا يَحْتَسِبُ، أي: من حيث لا يظنُّ أن يأتيَه الرزقُ، والتقديرُ: يرزقُه غيرَ محتسِب ذلك، أي: غيرَ ظانٍّ له، فهو حالٌ أيضاً.
Mefule taalluk ettiğinde ise yine onun sıfatlarından olur; takdiri: «والله يرزقُ مَنْ يشاء غيرَ محاسَبٍ» veya «غيرَ محسوبٍ عليه» (Allah dilediğini hesaba çekilmeksizin veya kendisine sayıp dökülmeksizin rızıklandırır), yani: Kendisine rızık verilen kimseyi kimse hesaba çekmez yahut aleyhine sayım yapmaz demektir. Bu takdirde masdar yine «حاسَبَ» veya «حَسَبَ» fiilinin ism-i mefulü yerine geçmiş olur; yahut muzafın hazfi üzere takdir edilir, yani «غيرَ ذي حساب» (hesap sahibi olmaksızın), yani: muhasebe olmaksızın demektir. Dolayısıyla masdar hâl yerine geçmiş olur ve bâ harfi yine onda zâiddir. Bu vecihte mananın: Hiç ummadığı yerden rızıklandırılır, yani rızkın kendisine geleceğini zannetmediği yerden takdirinde olması da muhtemeldir; takdiri: «يرزقُه غيرَ محتسِب ذلك» (bunu hiç hesaba katmadığı hâlde onu rızıklandırır), yani: onu hiç ummadığı hâlde demektir ki bu da yine hâldir.
ومثلُه في المعنى {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ} [الطلاق: ٣] وكونُ الباء تُزادُ في الحال ذكروا لذلك شرطاً - على خلافٍ في جواز ذلك في الأصل - وهو أن تكون الحال منفيَّةً كقوله:
Mana bakımından bunun benzeri: {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ} [et-Talâk: 3] “Ve onu beklemediği yerden rızıklandırır” ayetidir. Bâ harfinin hâlde zâid kılınmasına gelince -aslen bunun caiz olup olmamasındaki ihtilafla birlikte- bunun için bir şart zikretmişlerdir ki o da şu beyitte olduğu gibi hâlin menfî (olumsuz) olmasıdır:
٩٢٠ - فما رَجَعَتْ بخائبةٍ رِكابٌ ... حكيمُ بن المُسَيَّب مُنْتَهَاها
920 - Hiçbir binek eli boş dönmedi / Varış noktası Hakîm b. el-Müseyyeb olan.
وهذه الحالُ - كما رأيتَ - غيرُ منفيةٍ فالمنعُ من الزيادة فيها أَوْلى.
Gördüğün gibi buradaki hâl ise menfî değildir; dolayısıyla onda [bâ harfinin] zâid olmasını men etmek daha evlâdır.
وأمَّا وجهُ عدمِ الزيادةِ فهو أن تَجْعَلَ الباءَ للحالِ والمصاحبة. وصلاحيةُ وصفِ الأشياء الثلاثة - أعني الفعلَ والفاعلَ والمفعولَ - بقولِهِ: «بغير
Zâid olmama vechine gelince: Bâ harfini hâl ve musâhabet (birliktelik) için kılmandır. Daha önce zâid olduğu görüşünde geçtiği üzere, bu üç unsurun -yani fiil, fâil ve mefulün- «بغير
حساب» باقيةٌ أيضاً، كما تقدَّم في القولِ بزيادَتِها. والمُراد بالمصدرِ المحاسبةُ أو العدُّ والإِحصاءُ أي: يرزقُ مَنْ يشاء ولا حسابَ على الرزقِ، أو ولا حسابَ للرازق، أو ولا حسابَ على المرزوق، وهذا أَوْلَى لما فيه من عدمِ الزيادةِ، التي الأصلُ عدمُها ولِما فيه من تَبَعِيَّة المصدرِ على حالِهِ، غيرَ واقعٍ موقع اسمِ فاعلٍ أو اسم مفعولٍ، ولِما فيه من عَدَمِ تقديرِ مضافٍ بعد «غير» أي: غيرَ ذي حساب. فإذاً هذا الجارُّ والمجرورُ متعلِّقٌ بمحذوفٍ لوقوعِه حالاً من أي الثلاثةِ المقتدِّمةِ شِئْتَ كما تقدَّم تقريرُه، أي: ملتبساً بغيرِ حسابٍ.
حساب» kavliyle nitelenmeye elverişliliği aynen devam etmektedir. Masdardan murat muhasebe veya sayıp dökmektir; yani: Dilediğini rızıklandırır ve rızık üzerinde hiçbir hesap yoktur, yahut rızık veren için hiçbir hesap yoktur, yahut rızıklandırılan üzerinde hiçbir hesap yoktur. Asıl olanın zâidlik bulunmaması olması, masdarın ism-i fâil veya ism-i meful yerine geçmeksizin kendi hâli üzere tâbi kalması ve «غير» lafzından sonra «غيرَ ذي حساب» şeklinde bir muzaf takdir edilmemesi sebebiyle bu vecih daha evlâdır. Dolayısıyla bu câr-mecrûr, daha önce açıklandığı üzere yukarıda geçen üç unsurdan dilediğinden hâl olması sebebiyle mahzûf bir kelimeye müteallıktır; yani: Hesapsızlıkla iç içe olarak [demektir].
قولُه تعالى: {مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ} : حالان من «النبيين» . قيل: وهي حالٌ مقارنَةٌ، لأنَّ بعثَهم كان وقتِ البِشارة والنِّذارة. وفيه نظرٌ، لأنَّ البِشارةَ والنِّذارةَ بعدَ البعثِ. والظاهِرُ أنها حالٌ مقدَّرَةٌ. وقد تقدَّم معنى البشارة والنذارةِ في قولِهِ: {أَأَنذَرْتَهُمْ} [البقرة: ٦] {وَبَشِّرِ الذين آمَنُواْ} [البقرة: ٢٥] .
Allah Teâlâ'nın: {مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ} “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak” kavli: «النبيين» kelimesinden iki hâldir. Denildi ki: Bu hâl-i mukâranedir (eylemle eş zamanlı hâl); çünkü peygamberlerin gönderilmesi müjdeleme ve uyarma anında olmuştur. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira müjdeleme ve uyarma peygamber olarak gönderildikten sonradır. Zâhir olan ise bunun hâl-i mukaddere (geleceğe matuf hâl) olmasıdır. Müjdeleme ve uyarmanın anlamı Cenâb-ı Hakk'ın: {أَأَنذَرْتَهُمْ} [el-Bakara: 6] “Onları uyardın mı” ve {وَبَشِّرِ الذين آمَنُواْ} [el-Bakara: 25] “İman edenleri müjdele” kavillerinde daha önce geçmişti.
قوله: {مَعَهُمُ} هذا الظرفُ فيه وجهان، أحدُهما: أنه متعلقٌ بأنزلَ. وهذا لا بُدَّ فيه من تأويلٍ، وذلك أنه يلزَمُ من تعلُّقِهِ بأَنْزَلَ أن يكونَ النبيون مصاحِبين للكتابِ في الإِنزالِ، وهم لا يُوصَفُونَ بذلك لِعَدَمِهِ فيهم. وتأويلُهُ أنَّ المرادَ بالإِنزالِ الإِرسالُ، لأنه مُسَبِّبٌ عنه، كأنه قيل: وأرسلَ معهم الكتابَ فتصِحُّ مشاركتُهم له في الإِنزالِ بهذا التأويلِ. والثاني: أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من الكتاب، وتكونُ حالاً مقدرةً أي: وأنزلَ مقدِّراً مصاحبتَه إياهم، وقدَّره أبو البقاء بقوله: «شاهداً لهم ومُؤَيِّداً» ، وهذا تفسيرُ معنىً لا إعرابٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَعَهُمُ} kavlindeki bu zarfta iki vecih vardır: Birincisi: «أنزلَ» fiiline müteallık olmasıdır. Bunda bir tevil zorunludur; çünkü bu zarfın «أنزل» fiiline taalluk etmesinden peygamberlerin indirilme esnasında kitapla beraber bulunmaları gerekir; oysa peygamberlerde böyle bir indirilme durumu bulunmadığından onlar bununla nitelenemezler. Bunun tevili şudur: İndirmekten (inzâl) kasıt göndermektir (irsâl); zira gönderme indirmenin bir sonucudur; sanki 'onlarla beraber kitabı gönderdi' denilmiş gibidir, dolayısıyla bu teville peygamberlerin indirilmede kitapla müşterek olmaları sahih olur. İkincisi: Kitaptan hâl olarak mahzûf bir kelimeye müteallık olmasıdır ve bu hâl-i mukadderedir; yani: 'Kitabın onlarla beraberliğini takdir ederek indirdi' demektir. Ebu'l-Bekâ bunu «şahit ve destekçi olarak» sözüyle takdir etmiştir; bu ise irap değil mana tefsiridir.
والألفُ واللامُ في «الكتاب» يجوزُ أَنْ تكونَ للعهدِ بمعنى أنه كتابٌ
«الكتاب» kelimesindeki elif-lâmın ahd için olması caizdir; şu anlamda ki o,
معينٌ كالتوراةِ مثلاً، فإنها أُنْزِلَتْ على موسى وعلى النبيين بعدَه، بمعنى أنَّهَم حَكَموا بها، واستداموا على ذلك، وأَنْ تكونَ للجنس، أي: أنزلَ مع كلِّ واحدٍ منهم من هذا الجنسِ. وقيل: هو مفردٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الجَمْعِ، أي: وأَنْزَلَ معهم الكُتُبَ وهو ضعيفٌ.
Mesela Tevrat gibi muayyen bir kitaptır; zira Tevrat Mûsâ'ya ve ondan sonraki peygamberlere indirilmiştir; yani onlar onunla hükmetmişler ve bu minval üzere devam etmişlerdir. Elif-lâmın cins için olması da caizdir; yani: Onlardan her biriyle bu cinsten [bir kitap] indirdi demektir. Bir görüşe göre de: Çoğul yerine konulmuş tekildir, yani: «وأَنْزَلَ معهم الكُتُبَ» (onlarla beraber kitapları indirdi) demektir; fakat bu zayıftır.
وهذه الجملةُ معطوفةٌ على قولِهِ: «فَبَعَثَ» لا يُقال: البشارة والنِّذارة ناشئةٌ عن الإِنزال فكيفَ قُدِّما عليه؟ لأنا لا نُسَلِّم أنَّهما إنما يكونَان بإنزالِ كتابٍ، بل قد يكونَانِ بوحيٍ من اللَّهِ تعالى غير مَتْلُوٍّ ولا مَكْتُوبٍ. ولئن سَلَّمنا ذلك، فإنَّما قُدِّما لأنهما حالان من «النبيين» فالأَوْلَى اتَّصالُهُما بهم.
Bu cümle Cenâb-ı Hakk'ın: «فَبَعَثَ» kavline matuftur. 'Müjdeleme ve uyarma indirmeden neşet etmektedir, öyleyse nasıl oldu da indirmenin önüne geçirildi?' denilemez; çünkü biz bunların mutlaka bir kitabın indirilmesiyle gerçekleştiğini kabul etmiyoruz, bilakis Allah Teâlâ'dan okunan ve yazılan türden olmayan bir vahiy ile de olabilir. Bunu kabul etsek bile, onlar ancak «النبيين» lafzından hâl oldukları için öne geçirilmişlerdir; zira hâlin [sahibine] bitişik olması daha evlâdır.
قوله: {بالحق} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أن يكونَ متعلِّقاً بمحذوف على أنه حالٌ من الكتابِ أيضاً عند مَنْ يُجَوِّزُ تعَدُّدَ الحالِ وهو الصحيحُ. والثاني: أن يتعلَّق بنفسِ الكتابِ لما فيه من معنى الفعلِ، إذ المرادُ به المكتوبُ. والثالث: أن يتعلَّق بأنزالَ، وهذا أَوْلَى لأنَّ/ جَعْلَه حالاً لا يَسْتَقِيم إلا أَنْ يكونَ حالاً مؤكدةً، إذ كُتُب اللَّهِ تعالى لا تكونُ ملتبسةً بالحقِّ، والأصلُ فيها أَنْ تكونَ منتقلةً، ولا ضرورةَ بنا إلى الخروج عن الأصلِ. ولأنَّ الكتابَ جارٍ مَجْرى الجوامِدِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بالحق} kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: Hâlin birden fazla olmasını caiz görenlere göre -ki sahih olan da budur- kitaptan ikinci bir hâl olarak mahzûf bir kelimeye müteallık olmasıdır. İkincisi: «الكتاب» kelimesinin bizzat kendisine müteallık olmasıdır; çünkü onda fiil anlamı vardır, zira kitaptan kasıt yazılmış olandır (mektûb). Üçüncüsü: «أنزل» fiiline müteallık olmasıdır. Bu [son vecih] daha evlâdır; çünkü onun hâl kılınması ancak hâl-i müekkide (pekiştirici hâl) olmasıyla mümkündür, zira Allah Teâlâ'nın kitapları hak ile karışmış olmaktan berî değildir (zaten haktır); hâlde asıl olan ise geçici (müntekıle) olmasıdır ve bizim asıldan çıkmamızı gerektiren bir zaruret yoktur. Ayrıca kitap [müctak değil] câmid isimler mesabesindedir.
قوله: {لِيَحْكُمَ} هذا الجارُّ متعلقٌ بقوله: «أنزل» واللامُ للعلةِ. وفي الفاعلِ المضمرِ في «ليحكم» ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُها: وهو أظهرُها، أنه يعودُ على اللَّهِ تعالى لتقدُّمِهِ في قوله: «فَبَعَثَ الله» ولأنَّ نسبةَ الحكمَ إليه حقيقةٌ، ويؤيِّده قراءةُ الجَحْدَرِي فيما نقله عنه مكي: «لنحكمَ» بنون العظَمَةِ،
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِيَحْكُمَ} kavlindeki bu car-mecrûr «أنزل» fiiline müteallıktır ve lâm harfi illet içindir. «ليحكم» fiilindeki gizli fâil hakkında üç görüş vardır: Birincisi ve en zâhir olanı: Cenâb-ı Hakk'ın: «فَبَعَثَ الله» kavlinde daha önce geçtiğinden ve hükmün O'na nispet edilmesi hakikat olduğundan Allah Teâlâ'ya dönmesidir. Mekkî'nin el-Cahderî'den naklettiği azamet nûnu ile «لنحكمَ» (hükmedelim diye) kıraati de bunu destekler.
وفيه التفاتٌ من الغَيْبَةِ إلى التكلُّمِ. وقد ظَنَّ ابنُ عطية أن مكياً غَلِطَ في نَقْلِ هذه القراءةِ عنه وقال: «إنَّ الناسَ رَوَوْا عن الجحدري:» ليُحْكَمَ «على بناءِ الفعلِ للمفعولِ» ولا ينبغي أن يُغَلِّطَه لاحتمالِ أن يكونَ عنه قراءتان.
Bu kıraatte gaibden mütekellime iltifat sanatı vardır. İbn Atıyye, Mekkî'nin bu kıraati ondan naklederken yanıldığını zannetmiş ve: «İnsanlar Cahderî'den fiilin meçhul yapısıyla 'ليُحْكَمَ' şeklinde rivayet etmişlerdir» demiştir. Halbuki Cahderî'den iki ayrı kıraat rivayet edilmiş olma ihtimaline binaen onu hatalı saymamak gerekirdi.
والثاني: أنه يعودُ على «الكتاب» أي: ليحكم الكتابُ، ونسبةُ الحكم إليه مجازٌ كنسبةِ النطق إليه في قوله تعالى: {هذا كِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيْكُم بالحق} [الجاثية: ٢٩] ، ونسبةُ القضاء إليه في قوله:
İkincisi: «الكتاب» kelimesine dönmesidir, yani: 'Kitap hükmetsin diye' demektir. Hükmün kitaba nispet edilmesi, tıpkı Allah Teâlâ'nın: {هذا كِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيْكُم بالحق} [el-Câsiye: 29] “Bu bizim kitabımızdır, size karşı gerçeği söylüyor” kavlinde konuşmanın ona nispet edilmesi ve şairin şu sözünde hükmün (kazâ) ona nispet edilmesi gibi mecazdır:
٩٢١ - ضَرَبَتْ عليكَ العنكبُوتُ بنَسْجِها ... وقضى عليك به الكتابُ المُنَزَّلُ
921 - Örümcek ağıyla seni sardı ... ve indirilmiş Kitap aleyhine hükmünü verdi.
ووجهُ المجازِ أنَّ الحكمَ فيه فَنُسِبَ إليه. والثالثُ: أنه يعودَ على النبي، وهذا استضعَفَهُ الشيخُ من حيث إفرادُ الضميرِ، إذ كان ينبغي على هذا أن يُجْمَعَ ليطابِقَ «النبيين» . ثم قال: «وما قالَه جائزٌ على أَنْ يعودَ الضميرُ على إفراد الجمعِ على معنى: ليحكمَ كلُ نبي بكتابِهِ. و» بين «متعلق ب» يَحْكم «. والظرفيةُ هنا مجازٌ. وكذلك» فيما اختلفوا «متعلقٌ به أيضاً. و» ما «موصولةٌ، والمرادُ بها الدين، أي: ليحكم اللَّهُ بين الناسِ في الدِّين، بعد أن كانوا متفقين عليه. ويَضْعُفُ أن يُرَادَ ب» ما «النبيُّ ﷺ، لأنها لغير العقلاءِ غالباً. و» فيه «متعلِّقٌ ب» اختلفوا «، والضميرُ عائدٌ على» ما «الموصولةِ.
Mecazın yönü şudur: Hüküm kitabın içinde yer aldığı için ona nispet edilmiştir. Üçüncüsü: Peygambere dönmesidir. Şeyh [Ebû Hayyân], zamirin tekil olması açısından bu görüşü zayıf bulmuştur; zira bu takdirde «النبيين» lafzına mutabık olması için zamirin çoğul gelmesi gerekirdi. Ardından şöyle demiştir: «Onun söylediği, zamirin çoğulun fertlerine dönmesi esasına göre caizdir; yani 'her peygamber kendi kitabıyla hükmetsin diye' manasındadır.» «بين» zarfı «يَحْكم» fiiline müteallıktır. Buradaki zarfiyet mecazidir. Aynı şekilde «فيما اختلفوا» ifadesi de ona müteallıktır. «ما» ismi mevsuldür ve ondan kasıt dindir; yani: 'Daha önce onda ittifak halinde iken [sonradan] ihtilaf ettikleri din hususunda Allah insanlar arasında hükmetsin diye' demektir. «ما» ile Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastedilmiş olması zayıf bir ihtimaldir; çünkü bu edat çoğunlukla gayr-ı âkiller (akıl taşımayan varlıklar) için kullanılır. «فيه» car-mecrûru «اختلفوا» fiiline müteallıktır ve [içindeki] zamir mevsul olan «ما» edatına dönmektedir.
قوله: {وَمَا اختلف فِيهِ} الضمير في» فيه «فيه أوجهٌ، أظهُرها: أنه عائدٌ على» ما «الموصولةِ أيضاً، وكذلك الضميرُ في» أوتوه «. وقيل: يعودان على الكتابِ، أي: وما اخْتَلَفَ في الكتاب إلا الذين أُوتوا الكتابَ. وقيل: يعودان
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا اختلف فِيهِ} kavlindeki «فيه» lafzındaki zamirde birkaç vecih vardır: En zâhir olanı, yine mevsul olan «ما» edatına dönmesidir; «أوتوه» lafzındaki zamir de böyledir. Bir görüşe göre her iki zamir kitaba döner, yani: 'Kendilerine kitap verilenlerden başkası o kitap hakkında ihtilafa düşmedi' demektir. Bir görüşe göre de her ikisi
على النبيِّ قاله الزجاج. أي: وما اختلفَ في النبيّ إلا الذين أُوتوا علمَ نبوتِه. وقيل: يعودُ على عيسى للدلالةِ عليه.
Peygambere döner; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Yani: 'Peygamber hakkında, ancak onun peygamberlik ilmi kendilerine verilmiş olanlar ihtilafa düştü' demektir. Bir görüşe göre de ona delalet ettiği için Îsâ'ya döner.
قوله: {مِن بَعْدِ} فيه وجهانِ، أحدُهما: وهو الصحيحُ، أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ تقديرُهُ: اختلفوا فيه مِنْ بَعْد. والثاني: أنه متعلِّقٌ ب» اختلف «الملفوظِ به، قال أبو البقاء: ولا تَمْنَعُ» إلاَّ «من ذلك، كما تقول:» ما قام إلا زيدٌ يومَ الجمعة «. وهذا الذي أجازه أبو البقاء للنحاةِ فيه كلامٌ كثيرٌ. وملخَّصُه أن» إلا «لا يُسْتَثْنَى بها شيئان دونَ عطفٍ أو بدليةٍ، وذلك أنَّ» إلاَّ «مُعَدِّيَةٌ للفعلِ، ولذلك جازَ تَعَلُّقُ ما بعدها بما قبلَها، فهي كواوِ مع وهمزة التعدية، فكما أن واو» مع «وهمزة التعدية لا يُعَدِّيان الفعلَ لأكثرَ من واحدٍ، إلاَّ مع العطفِ، أو البدليةِ كذلك» إلا «. وهذا هو الصحيحُ، وإنْ كان بعضُهم خالَفَ. فإن وَرَدَ من لسانِهم ما يُوهم جوازَ ذلك يُؤَوَّل. فمنه قولُه: {وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً نوحي} [النحل: ٤٣-٤٤] ثم قال:» بالبينات «، فظاهر هذا أن» بالبينات «متعلقٌ بأرسلنا، فقد استُثْنِيَ ب» إلا «شيئان، أحدُهما» رجالاً «والآخرُ» بالبينات «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن بَعْدِ} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi ve sahih olanı: 'Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onda ihtilafa düştüler' takdirinde mahzûf bir kelimeye müteallık olmasıdır. İkincisi: Lafzen zikredilmiş olan «اختلف» fiiline müteallık olmasıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle der: Tıpkı 'Cuma günü Zeyd'den başkası kalkmadı' (ما قام إلا زيدٌ يومَ الجمعة) demende olduğu gibi «إلاَّ» edatı buna engel olmaz. Ebü'l-Bekâ'nın caiz gördüğü bu hususta nahivcilerin pek çok sözü vardır. Bunun özeti şudur: Atıf veya bedel olmaksızın «إلا» ile iki şey istisna edilemez. Çünkü «إلاَّ» fiili geçişli kılar (muaddiyedir); bundan dolayı sonrasının öncesine taalluk etmesi caiz olmuştur. O halde o, maiyyet vâvı (vâv-ı mea) ve teaddi hemzesi gibidir; maiyyet vâvı ve teaddi hemzesi atıf veya bedel olmaksızın fiili birden fazla şeye nasıl geçişli kılamıyorsa «إلا» da öyledir. Bazıları muhalefet etmiş olsa da sahih olan budur. Eğer Arapların kelamından bunun caiz olduğunu düşündüren bir kullanım varid olmuşsa tevil edilir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً نوحي} [en-Nahl: 43-44] “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” kavlinden sonra «بالبينات» buyurması böyledir; bunun zâhiri «بالبينات» ifadesinin «أرسلنا» fiiline müteallık olduğunu ve «إلا» ile biri «رجالاً» diğeri «بالبينات» olmak üzere iki şeyin istisna edildiğini gösterir.
وتأويلُه أنَّ «بالبينات» متعلِّقٌ بمحذوفٍ لئلا يلزَمَ منه ذلك المحذورُ. وقد منع أبو الحسن وأبو علي: «ما أخذ أحدٌ إلا زيدٌ درهماً» و «ما ضربَ القومُ إلا بعضُهم بعضا» . واختلفا في تصحيحِها فقال أبو الحسن: «طريقُ تصحيحِها بأَنْ تُقَدِّم المرفوعَ الذي بعد» إلاَّ «عليها، فيقال: ما أخذَ أحدٌ زيدٌ إلا درهماً، فيكونُ» زيدٌ «بدلاً من» أحد «و» درهماً «مستثنى مفرغٌ من ذلك المحذوف، تقديرُهُ: ما أخذ أحدٌ زيدٌ شيئاً إلا درهماً» . وقال أبو علي: «طريقُ ذلك زيادةُ منصوبٍ
Bunun tevili ise, söz konusu mahzurun doğmaması için «بالبينات» ifadesinin mahzûf bir fiile müteallık olmasıdır. Ebü'l-Hasen ve Ebû Ali: «Zeyd'den başkası bir dirhem almadı» (ما أخذ أحدٌ إلا زيدٌ درهماً) ve «Topluluk birbirlerinden başkasını dövmedi» (ما ضربَ القومُ إلا بعضُهم بعضا) cümlelerini caiz görmemişlerdir. Bu cümlelerin tashih edilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ebü'l-Hasen şöyle demiştir: «Bunun tashih edilme yolu, 'إلاَّ' edatından sonraki merfû lafzı onun önüne geçirmendir; böylece 'ما أخذَ أحدٌ زيدٌ إلا درهماً' denilir; bu takdirde 'زيدٌ' lafzı 'أحد' lafzından bedel olur, 'درهماً' lafzı da o mahzûf kelimeden müferrağ istisna olur; takdiri: 'Zeyd olan hiç kimse bir dirhem dışında bir şey almadı' (ما أخذ أحدٌ زيدٌ شيئاً إلا درهماً) şeklindedir.» Ebû Ali ise şöyle demiştir: «Bunun yolu, lafızda mensûb bir öge artırmaktır,
في اللفظ فَيَظْهَرُ ذلك المقدَّرُ المستثنى منه، فيقال:» ما أخذ أحدٌ شيئاً إلا زيدٌ درهماً «فيكونُ المرفوعُ بدلاً من المرفوعِ، والمنصوبُ بدلاً من المنصوب وكذلك: ما ضَرَبَ القومُ أحداً إلا بعضُهم بعضاً. وقال أبو بكر بن السراج: تقول:» أعطيت الناسَ درهماً إلا عُمَراً «جائز. ولو قلت:» أعطيتُ الناسَ درهماً إلا عمراً الدنانيرَ «لم يَجُزْ، لأنَّ الحرفَ لا يُسْتَثْنَى به إلا واحدٌ. فإنْ قُلْتَ:» ما أَعْطَيْتُ الناسَ درهماً إلا عَمْراً دانقاً «على الاستثناءِ لم يَجُزْ، أو على البدلِ [جاز] فَتُبْدِلُ» عمراً «من الناس، و» دانقاً «من» درهماً «. كأنك قلتَ:» ما أعطيت إلا عمراً دانقاً «يعني أنَّ الحصرَ واقعٌ في المفعولين.
böylece o takdir edilen müstesnâ minh açığa çıkar ve: 'Zeyd'in bir dirhem alması dışında hiç kimse bir şey almadı' (ما أخذ أحدٌ شيئاً إلا زيدٌ درهماً) denilir. Böylece merfû merfûdan, mensûb da mensûbdan bedel olur. Aynı şekilde: 'Topluluk birbirini dövmesi dışında kimseyi dövmedi' (ما ضَرَبَ القومُ أحداً إلا بعضُهم بعضاً) denilir.» Ebû Bekr b. es-Serrâc şöyle demiştir: «Ömer hariç insanlara bir dirhem verdim» (أعطيت الناسَ درهماً إلا عُمَراً) demen caizdir. Şayet: «Ömer'e dinarlar hariç insanlara bir dirhem verdim» (أعطيتُ الناسَ درهماً إلا عمراً الدنانيرَ) dersen caiz olmaz; çünkü [istisna] harfi ile ancak tek bir şey istisna edilebilir. Eğer: «İnsanlara bir dirhem vermedim; ancak Ömer'e bir dânek verdim» (ما أَعْطَيْتُ الناسَ درهماً إلا عَمْراً دانقاً) ifadesini istisna üzere söylersen caiz olmaz, bedel üzere söylersen [caiz olur]; böylece «عمراً» kelimesini «الناس» lafzından, «دانقاً» kelimesini de «درهماً» lafzından bedel yaparsın. Sanki: «Ömer'e bir dânekten başkasını vermedim» (ما أعطيت إلا عمراً دانقاً) demiş gibi olursun; yani hasr iki mef'ûlde gerçekleşmiştir.
قال بعض المحققين:» وما أجازَه ابن السراج من البدل في هذه المسألة ضعيفٌ، وذلك أنَّ البدلَ في الاستثناء لا بُدَّ من مُقارَنَتِهِ ب «إلاَّ» ، فَأَشْبَهَ العطفَ، فكما أنه لا يَقَعُ بعدَ حرفِ العطفِ معطوفان لا يَقَعُ بعدَ «إلاَّ» بدلان «.
Muhakkik âlimlerden biri şöyle demiştir: «İbnü's-Serrâc'ın bu meselede caiz gördüğü bedel vechi zayıftır. Çünkü istisnada bedelin 'إلاَّ' edatı ile bitişik olması zorunludur; dolayısıyla atfa benzer. Nasıl ki atıf harfinden sonra iki matûf gelemezse, 'إلاَّ' edatından sonra da iki bedel gelemez.»
فإذا عُرِفَ هذا الأصلُ وما قال الناسُ فيه كان إعرابُ أبي البقاء في هذه الآيةِ الكريمةِ من هذا البابِ، وذلك أنه استثناءٌ مفرَّغٌ، وقد وَقَعَ بعدَ» إلاَّ «الفاعلُ وهو» الذين «، والجارُّ والمجرورُ وهو» مِنْ بعد «، والمفعولُ من أجلِهِ وهو» بغياً «فيكونُ كلٌّ منهما محصوراً. والمعنى: وما اختلفَ فيه إلا الذين أُوتوه إلاَّ من بعدِ ما جَاءَتْهُم البيناتُ إلا بغياً. وإذا كان التقدير كذلك فقد اسْتُثْنِيَ ب» إلاَّ «شيئان دونَ الأولِ الذي هو فاعلٌ من غيرِ عطفِ ولا بدليةٍ. وإنما استوفيتُ الكلام في هذه المسألة لكثرةِ دُوْرِها.
Bu asıl kural ve âlimlerin bu konudaki sözleri bilindiğinde, Ebü'l-Bekâ'nın bu kerim ayetteki irabı bu kabilden olur. Zira bu müferrağ bir istisnadır; «إلاَّ» edatından sonra fâil olan «الذين», car-mecrûr olan «مِنْ بعد» ve mef'ûlün lieclih olan «بغياً» yer almıştır; dolayısıyla bunların her biri mahsur (sınırlandırılmış) olur. Mana şudur: 'Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra sırf aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden kendilerine kitap verilenlerden başkası onda ihtilafa düşmedi.' Takdir böyle olunca, fâil olan birincisi hariç atıf ve bedel olmaksızın «إلاَّ» edatıyla iki şey istisna edilmiş olur. Bu meselenin [kelamda] çokça dönüp dolaşmasından ötürü açıklamayı etraflıca yaptım.
قوله: {بَغْياً} في نصبِهِ وجهان، أظهرُهما: أنه مفعولٌ من أجلِهِ لاستكمالِ الشروطِ، هو علةٌ باعثةٌ. والعامِلُ فيه مضمرٌ على ما اخترناه،
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَغْياً} kavlinin nasbında iki vecih vardır: En zâhir olanı, şartları taşıdığı ve sevk edici illet olduğu için mef'ûlün lieclih olmasıdır. Tercih ettiğimiz görüşe göre onda amel eden âmil muzmardır (gizlidir);
وهو الذي تُعَلِّقُ به» فيه «و» اختلف «المفلوظُ به عند مَنْ يرى أنَّ» إلاَّ «يُسْتثنى بها شيئان.
o da «إلاَّ» ile iki şeyin istisna edilebileceğini savunanlara göre kendisine «فيه» car-mecrûrunun taalluk ettiği lafzen zikredilmiş «اختلف» fiilidir.
والثاني: أنه مصدرٌ في محلِّ حالٍ أي: باغين، والعامِلُ فيها ما تقدَّم. و «بينهم» متعلقٌ بمحذوفٍ لأنه صفةٌ ل «بغياً» . أي: بَغْياً كائناً بينهم.
İkincisi: Hâl mevkiinde bir masdar olmasıdır, yani: 'Haddi aşarak/azgınlık ederek' (bâğîne) demektir; onda amel eden âmil ise daha önce geçen fiildir. «بينهم» zarfı «بغياً» kelimesinin sıfatı olduğu için mahzûf bir kelimeye müteallıktır; yani: 'Aralarında vuku bulan bir azgınlıkla' demektir.
قوله: {لِمَا اختلفوا فِيهِ} «لِما» متعلِّقٌ ب «هَدَى» وما موصولةٌ، والضمِيرُ في «اختلفوا» عائدٌ على «الذين أوتوه» ، وفي «فيه» عائدٌ على «ما» وهو متعلِّقٌ ب «اختلف» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِمَا اختلفوا فِيهِ} kavlindeki «لِما» car-mecrûru «هَدَى» fiiline müteallıktır ve «ما» ismi mevsuldür. «اختلفوا» fiilindeki zamir «الذين أوتوه» ifadesine, «فيه» lafzındaki zamir ise «ما» mevsulüne dönmektedir ve «اختلف» fiiline müteallıktır.
و {مِنَ الحق} متعلِّقٌ بمحذوفٍ لأنه في موضعِ الحالِ من «ما» في «لِما» . و «مَنْ» يجوزُ أن تكونَ للتبعيضِ وأن تكونَ للبيانِ عند مَنْ يرى ذلك تقديرُهُ: الذي هو الحق. وأجاز أبو البقاء أن يكونَ «مِنَ الحق» حالاً من الضميرِ في «فيه» والعامِلُ فيها «اختلفوا» . وزعم الفراء أنَّ في الكلامِ قَلْباً والأصلُ: «فَهَدى الله الذينَ آمنوا للحقِّ ممَّا اختلفوا» واختاره الطبري. وقال ابن عطية: «ودعَاه إلى هذا التقديرِ خَوْفُ أن يحتملَ اللفظُ أنهم اختلفوا في الحقِّ، فهدى الله المؤمنين لبعضِ ما اختلفوا فيه، وعَسَاهُ أن يكونَ غيرَ حقٍ في نفسِهِ» قال: «والقلبُ في كتابِ اللَّهِ دونَ ضرورةٍ تدفعُ إليه عجزٌ وسوءُ فهمٍ» انتهى. قلت: وهذا الاحتمالُ الذي جَعَلَه ابنُ عطية حاملاً للفراء على ادعاءِ القلبِ لا يُتَوَهَّمُ أصلاً.
{مِنَ الحق} kavli ise «لِما» ifadesindeki «ما» mevsulünden hâl mevkiinde olduğu için mahzûf bir kelimeye müteallıktır. «مِنْ» edatının teb'îz (kısmiyet) için olması caiz olduğu gibi, bunu kabul edenlere göre beyan (açıklama) için olması da caizdir; takdiri: 'Hak olan şeye' demektir. Ebü'l-Bekâ «مِنَ الحق» ifadesinin «فيه» içindeki zamirden hâl olmasını caiz görmüştür; bu takdirde onda amel eden âmil «اختلفوا» fiilidir. el-Ferrâ ise bu sözde bir kalp (yer değiştirme) olduğunu ve aslının: «فَهَدى الله الذينَ آمنوا للحقِّ ممَّا اختلفوا» (Allah iman edenleri, hakkında ihtilaf ettikleri şeyden hakka ulaştırdı) olduğunu iddia etmiş, et-Taberî de bunu tercih etmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Onu bu takdire sevk eden şey; lafzın, onların hak hususunda ihtilaf ettikleri ve dolayısıyla Allah'ın müminleri ihtilaf ettikleri şeyin bir kısmına ilettiği, o kısmın da kendi zatında hak olmayabileceği ihtimalini taşıması korkusudur. Zorunlu kılan bir zaruret olmaksızın Allah'ın Kitabı'nda kalp olduğunu iddia etmek acziyet ve anlayış kıtlığıdır.» Ben derim ki: İbn Atıyye'nin Ferrâ'yı kalp iddiasına sevk ettiğini belirttiği bu ihtimal asla vehmedilemez.
قوله: {بِإِذْنِهِ} فيه وجهان، أحدُهما: أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ لأنه حالٌ من «الذين آمنوا» أي: مأذوناً لهم. والثاني: أن يكونَ متعلقاً بهدى مفعولاً به، أي: هداهم بأمرهِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِإِذْنِهِ} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «الذين آمنوا» lafzından hâl olduğu için mahzûf bir kelimeye müteallık olmasıdır; yani: 'Kendilerine izin verilmiş olarak' demektir. İkincisi: «هدى» fiiline mef'ûlün bih olarak müteallık olmasıdır; yani: 'Kendi emriyle onları hidayete erdirdi' demektir.
قوله تعالى: {أَمْ حَسِبْتُمْ} : «أم» هذه فيها أربعةُ أقوالٍ: أنْ تكونَ منقطعةً فتتقدَّر ب «بل» والهمزةِ. ف «بل» لإِضرابِ انتقالٍ من إخبارٍ إلى إخبارٍ، والهمزةُ للتقريرِ. والتقديرُ/: بل أحَسِبْتُم. والثاني: أنها لمجردِ الإِضرابِ من غير تقديرِ همزةٍ بعدها، وهو قولُ الزجاج وأنشد:
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمْ حَسِبْتُمْ} kavlindeki «أم» edatı hakkında dört görüş vardır: Munkatıa (kesintili) olmasıdır; bu takdirde «بل» ve hemze ile takdir edilir. «بل» bir haberden diğer bir habere intikal idrabı (vazgeçişi) için, hemze ise takrir (pekiştirme/soru) içindir. Takdiri: 'Yoksa siz sandınız mı?' (بل أحَسِبْتُم) şeklindedir. İkincisi: Sonrasında hemze takdir edilmeksizin sırf idrab için olmasıdır; bu ez-Zeccâc'ın görüşüdür ve şu beyti inşad etmiştir:
٩٢٢ - بَدَتْ مثل قَرْنِ الشمسِ في رَوْنَقِ الضحى ... وصورتِها أم أنتَ في العينِ أَمْلَحُ
922 - Kuşluk vaktinin parlaklığında ve suretinde güneşin doğuşu gibi göründü, yoksa gözde daha mı güzelsin sen?