١٨٢ - تَرفعُ لي خِنْدِفٌ واللهُ يَرْفَعُ لي ... ناراً إذا خَمَدَتْ نيرانُهم تَقِدِ
182 - Hındıf [kabilesi] benim için [şeref ateşini] yükseltir, Allah da bana öyle bir ateş yükseltir ki, onların ateşleri söndüğünde [o] parıldar.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
١٨٣ - واستَغْنِ ما أغناك ربُّك بالغِنى ... تُصِبْكَ خَصَاصةٌ فَتَجَمَّلِ
183 - Rabbin zenginlik verdiği sürece onunla yetin; başına bir darlık geldiğinde ise vakarını koru (sabret).
وقول الآخر:
Bir diğerinin şu sözü de [buna örnektir]:
١٨٤ - إذا قَصُرَتْ أسيافُنا كان وصلُها ... خُطانا إلى أعدائِنا فَنُضَارِبِ
184 - Kılıçlarımız [boyca] kısa kaldığında, onların boyunu düşmanlarımıza doğru attığımız adımlarımızla uzatırız ve [böylece] kılıçlaşırız.
فقوله: «فَنُضَارِبِ» مجزومٌ لعطفِه على محلِّ قولِه «كان وصلُها» . وقال الفرزدق:
Buradaki «fe-nudâribi» (فَنُضَارِبِ) ifadesi, «kâne vasluhâ» (كان وصلُها) sözünün mahalline atfedildiği için meczumdur. el-Ferezdak da şöyle demiştir:
١٨٥ - فقام أبو ليلى إليه ابنُ ظَالمٍ ... وكان إذا ما يَسْلُلِ السيفَ يَضْرِبِ
185 - Leylâ'nın babası İbn Zâlim ona karşı ayağa kalktı; o, kılıcı her kınından sıyırdığında vururdu.
وقد تكونُ للزمنِ الماضي ك «إذ» ، كما قد تكون إذْ للمستقبل ك «إذا» ، وتكون للمفاجأة أيضاً، وهل هي حينئذٍ باقيةٌ على زمانيتها أو صارَتْ/ ظرفَ مكانٍ أو حرفاً؟ ثلاثةُ أقوال، أصحُّها الأولُ استصحاباً للحالِ، وهل تتصرَّف أم لا؟ الظاهرُ عدمُ تَصَرُّفِها، واستدلَّ مَنْ زعم تصرُّفها بقولِه تعالى في قراءة مَنْ قرأ: {إِذَا وَقَعَتِ الواقعة لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ خَافِضَةً رَّافِعَةً إِذَا رُجَّتِ الأرض رَجّاً} [الواقعة: ١-٤] بنصب {خَافِضَةً رَّافِعَةً} ، فَجَعَلَ «إذا» الأولى مبتدأ والثانيةَ خبرَها، التقديرُ: وَقْتُ وقوعِ الواقعة وقتُ رَجِّ الأرض، وبقوله: {حتى إِذَا جَآءُوهَا} [الزمر: ٧١] {حتى إِذَا كُنتُمْ} [يونس: ٢٢] ، فجعلَ «حتى» حرفَ جر و «إذا» مجرورةً بها،
Tıpkı «iz»in (إذ) «izâ» (إذا) gibi gelecek zaman için olabildiği gibi, «izâ» da «iz» gibi geçmiş zaman için olabilir. Ayrıca sürpriz/ani durum (müfâceet) için de kullanılır. Bu durumda zaman zarfı olma özelliğini korur mu, yoksa mekân zarfına ya da bir harfe mi dönüşür? Bu hususta üç görüş vardır; bunların en sahihi, halin devamlılığı (istıshâb) esasına göre birincisidir. Çekimli (mutasarrıf) olup olmadığına gelince; zâhir olan, gayr-ı mutasarrıf (çekimsiz) olmasıdır. Onun çekimli olduğunu iddia edenler, Yüce Allah'ın: {إِذَا وَقَعَتِ الواقعة لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةٌ خَافِضَةً رَّافِعَةً إِذَا رُجَّتِ الأرض رَجّاً} “O vuku bulacak olan [kıyamet] vuku bulduğu zaman, onun vukuunu yalanlayacak hiçbir şey yoktur; [o kimini] alçaltıcı, [kimini] yükselticidir; yeryüzü sarsıldıkça sarsıldığı zaman” [Vâkıa 1-4] ayetinde {خَافِضَةً رَّافِعَةً} “[o kimini] alçaltıcı, [kimini] yükselticidir” kısmını mansub okuyanların kıraatini delil getirmişler; birinci «izâ»yı mübteda, ikincisini ise onun haberi yapmışlardır. Takdiri şöyledir: 'Vâkıanın gerçekleşme vakti, yerin sarsılma vaktidir.' Yine Yüce Allah'ın: {حتى إِذَا جَآءُوهَا} “Nihayet oraya geldikleri zaman...” [Zümer 71] ve {حتى إِذَا كُنتُمْ} “Nihayet siz [gemilerde] bulunduğunuz zaman...” [Yûnus 22] kavillerini delil göstererek «hattâ»yı (حتى) cer harfi, «izâ»yı da onunla mecrur kabul etmişlerdir.
وسيأتي تحقيقُ ذلك في مواضِعِه. ولا تُضافُ إلا إلى الجملِ الفعليةِ خلافاً للأخفش.
Bunun tahkiki ilgili yerlerde gelecektir. el-Ahfeş'in aksine, [«izâ»] yalnızca fiil cümlelerine muzaf olur.
وقولُه تعالى: «قيل» فعلٌ ماضٍ مبنيٌّ للمفعولِ، وأصلُه: قُولَ كضُرِبَ فاستُثْقِلت الكسرةُ على الواو، فَنُقِلَت إلى القافِ بعد سَلْبِ حركتِها، فَسَكَنَتَ الواوُ بعد كسرةٍ فقُلِبت ياءً، وهذه أفصحُ اللغاتِ، وفيه لغةٌ ثانية وهي الإِشمامُ، والإِشمامُ عبارةٌ عن جَعْلِ الضمةِ بين الضمِ والكسرِ، ولغةٌ ثالثةٌ وهي إخلاصُ الضم، نحو: قُوْلَ وبُوعَ، قال الشاعر:
Yüce Allah'ın «kîle» (قيل) kavli, meçhul (mebniyyün li'l-mef'ûl) bir mazi fiildir. Aslı, «duribe» (ضُرِبَ) gibi «kūvile» (قُولَ) şeklindedir; vav harfi üzerindeki kesre ağır görülmüş, harekesi alındıktan sonra kaf harfine aktarılmıştır. Kesreden sonra vav sakin kaldığı için yâ harfine dönüştürülmüştür; en fasih lehçe budur. Bu kelimede ikinci bir lehçe işmâmdır. İşmâm, dammeyi damme ile kesre arasında bir sesle telaffuz etmekten ibarettir. Üçüncü lehçe ise hâlis damme iledir: «kūle» (قُوْلَ) ve «bû‘a» (بُوعَ) gibi. Şair şöyle demiştir:
١٨٦ - ليت وهل يَنْفَع شيئاً ليتُ ... ليت شباباً بُوْعَ فاشتريْتُ
186 - Keşke! Hiç 'keşke' demenin bir faydası olur mu? Keşke gençlik satılsaydı da satın alsaydım!
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
١٨٧ - حُوكَتْ على نِيْرَيْنِ إذ تُحاكُ ... تَخْتَبِطَ الشَّوْكَ ولا تُشَاكُ
187 - O [zırh], dokunduğu zaman iki çözgü ipi üzerine sağlamca dokunmuştur; dikene çarpar da delinmez.
وقال الأخفش: «ويجوزُ» قُيْل «بضم القافِ والياءُ» يعني مع الياء لا أنَّ الياءَ تضمُّ أيضاً. وتجيءُ هذه اللغاتُ الثلاثُ في اختار وانقاد ورَدَّ وحَبَّ ونحوها، فتقول: اختير بالكسرِ والإِشمامِ واختُور، وكذلك انقيد وانقُود ورُدَّ ورِدَّ، وأنشدوا:
el-Ahfeş şöyle demiştir: 'Kāf'ın dammesi ve yâ ile birlikte «kūyle» (قُيْل) denilmesi de caizdir' yani yâ'nın da dammelenmesi demek olmayıp yâ harfi korunarak [kaf'ın dammelenmesi] kastedilmiştir. Bu üç lehçe «ihtâra» (اختار), «inkâde» (انقاد), «radde» (رَدَّ), «habbe» (حَبَّ) ve benzeri fiillerde de geçerlidir. Dolayısıyla kesre, işmâm ve [hâlis damme ile] «uhtûra» (اختُور) şeklinde «uhtîra» (اختير); aynı şekilde «inkîde» (انقيد) ve «inkūde» (انقُود), «rudde» (رُدَّ) ve «ridde» (رِدَّ) dersin. Şairin şu beytini inşad etmişlerdir:
١٨٨ - وما حِلَّ مِنْ جَهْلٍ حُبا حُلَمائِنا ... ولا قائِلُ المعروفِ فينا يُعنَّفُ
188 - Akıllılarımızın oturaklı halleri (hilim bağları) cehaletten ötürü çözülmedi; içimizdeki iyiliği söyleyen kimse de asla azarlanmaz.
بكسر حاء «حِلَّ» وقرئ: «ولو رِدُّوا» بكسر الراء، والقاعدةُ فيما لم يُسَمَّ فاعلُه أن يُضَمَّ أولُ الفعلِ مطلقاً، فإن كان ماضياً كُسِر ما قبلَ آخرهِ لفظاً نحو: ضُرِب أو تقديراً نحو: قِيلَ واخْتِير، وإن كان مضارعاً فُتح لفظاً نحو يُضْرَبُ أو تقديراً نحو: يُقال ويُختار، وقد يُضَمُّ ثاني الماضي أيضاً إذا افتُتح بتاءِ مطاوعةٍ نحو تُدُحْرج الحجرُ، وثالثهُ إن افتُتح بهمزةِ وصل نحو: انطُلِق بزيدٍ.
Burada «hille» (حِلَّ) kelimesinin hâ'sı kesrelidir. [Bir kıraatte] râ'nın kesresiyle «ve lev riddû» (ولو رِدُّوا) şeklinde okunmuştur. Fâili zikredilmeyen fiillerde (meçhul fiillerde) kural, mutlak olarak fiilin ilk harfinin dammelenmesidir. Şayet mazi fiil ise «duribe» (ضُرِب) lafzında olduğu gibi lafzan, yahut «kîle» (قِيلَ) ve «uhtîra» (اخْتِير) lafızlarında olduğu gibi takdiren sondan bir önceki harf kesrelenir. Şayet muzari fiil ise «yudrabu» (يُضْرَبُ) lafzında olduğu gibi lafzan, yahut «yukālu» (يُقال) ve «yuhtâru» (يُختار) lafızlarında olduğu gibi takdiren sondan bir önceki harf fethalanır. Mazi fiil mutavaat (dönüşlülük) tâ'sı ile başlamışsa «tuduhriye el-haceru» (تُدُحْرج الحجرُ - taş yuvarlandı) örneğindeki gibi ikinci harfi de dammelenebilir; hemze-i vasıl ile başlamışsa «untulika bi-Zeydin» (انطُلِق بزيدٍ) örneğindeki gibi üçüncü harfi de dammelenir.
واعلم أن شرطَ جوازِ اللغاتِ الثلاث في قيل وغيض ونحوِهما أَلاَّ يُلْبِسَ، فإن أَلْبس عُمِل بمقتضى عَدمِ اللَّبْس، هكذا قال بعضُهم، وإن كان سيبويه قد أطلقَ جوازَ ذلك، وأشمَّ الكسائي: {قيل} [البقرة: ١١] ، {وغيض} [هود: ٤٤] {وجيء} [الزمر: ٦٩] ، {وحيل بينهم} [سبأ: ٥٤] ، {وسيق الذين} [الزمر: ٧١] ، {وسيىء بهم} [هود: ٧٧] ، {وسيئت وجوهُ} [الملك: ٢٧] ، وافقه هشام في الجميع، وابنُ ذكوان في «حيل» وما بعدها، ونافع في «سيئ» و «سيئَتْ» والباقون بإخلاصِ الكسرِ في الجميع. والإِشمامُ له معانٍ أربعةٌ في اصطلاح القرَّاء سيأتي ذلكَ في «يوسف» إن شاء الله تعالى عند {مَا لَكَ لاَ تَأْمَنَّا} [يوسف: ١١] فإنه أليقُ به.
Bil ki; «kîle» (قيل), «ğîda» (غيض) ve benzerlerinde bu üç lehçenin caiz olmasının şartı, karışıklığa (iltibasa) yol açmamasıdır. Eğer iltibas oluşturacaksa, karışıklığı giderecek şekil üzere amel edilir. Sîbeveyh bunu mutlak olarak caiz görse de bazısı böyle demiştir. el-Kisâî; {قيل} “denildiğinde” [Bakara 11], {وغيض} “[su] çekildi” [Hûd 44], {وجيء} “getirildi” [Zümer 69], {وحيل بينهم} “aralarına engel konuldu” [Sebe 54], {وسيق الذين} “o kimseler sevk edildi” [Zümer 71], {وسيىء بهم} “onlar yüzünden fenalaştı” [Hûd 77], {وسيئت وجوهُ} “yüzler karardı/kötüleşti” [Mülk 27] yerlerinde işmâm yapmıştır. Hişâm bütün bu kelimelerde ona muvafakat etmiş; İbn Zekvân «hîle» (حيل) ve sonrakilerde, Nâfi‘ ise «sî'e» (سيئ) ve «sî'et» (سيئَتْ) kelimelerinde muvafakat etmiştir. Diğer kurrâ ise hepsinde hâlis kesre ile okumuşlardır. Kurrâ ıstılahında işmâmın dört manası vardır; bu konu inşâallâhu teâlâ Yûsuf Suresi'nde {مَا لَكَ لاَ تَأْمَنَّا} “Sana ne oluyor da bize güvenmiyorsun?” [Yûsuf 11] ayetinde gelecektir; zira oraya daha uygundur.
و «لهم» جارٌّ ومجرور متعلِّق بقيل، واللامُ للتبليغ، و «لا» حرفُ نهي تَجْزِمُ فعلاً واحداً، «تُفْسِدوا» مجزومٌ بها، علامةُ جَزْمِه حذفُ النون لأنه من الأمثلةِ الخمسةِ، و «في الأرضِ» متعلّقٌ به، والقائمُ مقامَ الفاعل هو الجملةُ من قوله «لا تُفْسِدوا» لأنه هو المقولُ في المعنى، واختاره أبو القاسم الزمخشري، والتقديرُ: وإذا قيل لهم هذا الكلامُ أو هذا اللفظُ، فهو من باب الإِسنادِ اللفظي. وقيل: القائمُ مقام الفاعلِ مضمرٌ تقديرُه: وإذا قيل لهم [قولٌ] هو، ويُفَسِّر هذا المضمَر سياقُ الكلامِ كما فسَّره في قولِه: {حتى تَوَارَتْ بالحجاب} [ص: ٣٢] والمعنى: «وإذا قيل لهم قولٌ سَديدٌ» فَأُضْمِر هذا القولُ الموصوفُ، وجاءَتِ الجملةُ بعده مفسرةً فلا موضعَ لها من الإِعراب، قال: «فإذا أَمْكَنَ الإِسنادُ المعنويُّ لم يُعْدَل إلى اللفظي، وقد أمكن ذلك بما تقدَّم» وهذا القولُ سبقه إليه أبو البقاء فإنه قال: «والمفعولُ القائمُ مقامَ الفاعل مصدرٌ وهو القولُ وأُضْمر لأنَّ الجملة بعد تفسِّره، ولا يجوزُ أن يكونَ» لا تُفْسِدوا «قائماً مقامَ الفاعلِ لأنَّ الجملة لا تكون فاعلةً فلا تقومُ مقامَ الفاعل» . انتهى. وقد تقدَّم جوابُ ذلك مِنْ أنَّ المعنى: وإذا قيل لهم هذا اللفظُ، ولا يجوزُ أن يكونَ «لهم» قائماً مقامَ الفاعلِ إلا في رأي الكوفيين والأخفشِ، إذ يجوزُ عندهم إقامةُ غيرِ المفعولِ به مع وجودِه. وتلخَّص مِنْ هذا أنَّ جملةَ قولِه: «لا تُفْسدوا» في محلِّ رفعٍ على قولِ الزمخشري، ولا محلَّ لها على قول أبي البقاء ومَنْ تبعه. والجملةُ من قوله: «قيل» وما في حيِّزِه في محلِّ خَفْض
«Lehüm» (لهم) car ve mecruru «kîle» (قيل) fiiline mütealliktir; lâm tebliğ içindir. «Lâ» (لا) tek bir fiili meczum kılan nehiy harfidir. «Tüfsidû» (تُفْسِدوا) onunla meczumdur; cezm alameti ef‘âl-i hamse (beş fiil) olduğu için nûn'un hazfidir. «Fi'l-ardı» (في الأرضِ) ise ona mütealliktir. Nâib-i fâil (fâil makamına kaim olan), mana bakımından söylenmiş olan söz olduğundan «lâ tüfsidû» (لا تُفْسِدوا) cümlesidir. Ebu'l-Kāsım ez-Zemahşerî bunu tercih etmiştir. Takdiri: 'Onlara bu söz veya bu lafız söylendiğinde' şeklindedir ve bu lafzî isnad kabilindendir. Bir görüşe göre nâib-i fâil, 'Onlara: [Bir söz ki] o da şudur denildiğinde' takdirinde gizli (muzmer) bir kelimedir. Tıpkı Yüce Allah'ın: {حتى تَوَارَتْ بالحجاب} “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi” [Sâd 32] kavlinde tefsir ettiği gibi, sözün akışı bu zamiri açıklar. Manası: 'Onlara doğru/sağlam bir söz söylendiğinde' demektir. Dolayısıyla bu sıfatlanmış söz gizlenmiş, ardından gelen cümle de onu tefsir edici olarak geldiği için iraptan mahalli olmamıştır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Manevî isnad mümkün olduğu takdirde lafzî isnada gidilmez; daha önce geçtiği üzere burada da bu mümkündür.' Bu görüşte Ebü'l-Bekā ondan önce davranmış ve şöyle demiştir: 'Fâil makamına geçen mef'ûl bir mastardır, o da el-kavl'dir (söz). Cümle onu açıkladığı için gizlenmiştir. «Lâ tüfsidû» ifadesinin nâib-i fâil olması caiz değildir; çünkü cümle fâil olamaz, dolayısıyla fâil makamına da geçemez.' Ebü'l-Bekā'nın sözü bitti. Mananın 'Onlara bu lafız söylendiğinde' şeklinde olduğu yönündeki cevap daha önce geçmişti. «Lehüm» ifadesinin nâib-i fâil olması ise ancak Kûfelilerin ve el-Ahfeş'in görüşüne göre caizdir; zira onlara göre mef'ûlün bih mevcut iken onun dışındakilerin [fâil yerine] ikame edilmesi caizdir. Bundan özetle anlaşılan şudur: «Lâ tüfsidû» cümlesi ez-Zemahşerî'nin görüşüne göre ref mahallindedir; Ebü'l-Bekā ve ona uyanların görüşüne göre ise iraptan mahalli yoktur. «Kîle» cümlesi ve onun kapsamındaki ifadeler ise hafz (cer) mahallindedir;
بإضافةِ الظرفِ إليه. والعاملُ في «إذا» جوابُها عند الجمهور وهو «قالوا» ، والتقدير: قالوا إنما نحن مصلحون وقتَ القائل لهم لا تُفْسدوا، وقال بعضهم: «والذي نختاره أنَّ الجملةَ/ التي بعدَها وتليها ناصبةٌ لها، وأنَّ ما بعدها ليس في محلِّ خفض بالإِضافةِ لأنها أداةُ شرط، فحكمُها حكمُ الظروفِ التي يُجازى بها، فكما أنك إذا قلتَ:» متى تقمْ أقمْ «كان» متى «منصوباً بفعلِ الشرط فكذلك» إذا «.
Zarfın kendisine muzaf olması sebebiyle [cer mahallindedir]. «İzâ»daki âmil, cumhura göre onun cevabı olan «kālû» (قالوا) fiilidir. Takdiri: 'Kendilerine fesat çıkarmayın diyen kimsenin [sözü] vaktinde biz ancak ıslah edicileriz dediler' şeklindedir. Bazıları şöyle demiştir: 'Bizim tercih ettiğimiz görüş şudur: Ondan sonra gelen ve onu takip eden cümle onu nasb edicidir; ondan sonraki kısım da izafet sebebiyle cer mahallinde değildir, zira o bir şart edatıdır. Dolayısıyla onun hükmü ceza (şart) ifade eden zarfların hükmü gibidir. Tıpkı 'Metâ tekum ekum' (Ne zaman kalkarsan kalkarım) dediğinde «metâ» şart fiiliyle mansub olduğu gibi, «izâ» da öyledir.'
قال هذا القائل: «والذي يُفْسد مذهبَ الجمهور جوازُ قولِك:» إذا قمت فعمورٌ قائمٌ «، ووقوعُ» إذا «الفجائية جواباً لها، وما بعد الفاء وإذا الفجائية لا يَعْمل ما بعدهما فيما قبلهما. وهو اعتراضٌ ظاهر.
Bu sözü söyleyen zat şöyle demiştir: 'Cumhurun mezhebini bozan/geçersiz kılan husus; 'İzâ kumte fe-Amrun kāimun' (Sen kalktığında Amr ayaktadır) demenin ve sürpriz bildiren fücâiyye «izâ»sının onun cevabı olarak gelmesinin caiz oluşudur. Fâ'dan ve fücâiyye «izâ»sından sonra gelen kısım ise kendilerinden önceki kısımda amel etmez.' Bu da gayet açık bir itirazdır.
وقوله: {إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} » إنَّ «حرفٌ مكفوفٌ ب» ما «الزائدة عن العمل، ولذلك تليها الجملةُ مطلقاً، وهي تفيدُ الحصرَ عند بعضِهم. وأَبْعَدَ مَنْ زعم أن» إنما «مركبة من» إنَّ «التي للإِثبات و» ما «التي للنفي، وأنَّ بالتركيب حدث معنىً يفيد الحصرَ. واعلم أنَّ» إنَّ «وأخواتِها إذا ولِيَتْها» ما «الزائدةُ بَطَلَ عملُها وذهب اختصاصُها بالأسماء كما مرَّ، إلا» ليت «فإنه يجُوز فيها الوجهان سماعاً، وأنشدوا قولَ النابغة:
Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} “Biz ancak ıslah edicileriz” kavline gelince; «innemâ» (إنما), amel etmekten zâid olan «mâ» (ما) ile menedilmiş (kâffe kılınmış) «inne» (إنَّ) harfidir. Bu yüzden ardından mutlak olarak [isim veya fiil] cümle gelir. Bazılarına göre bu edat hasr (kısıtlama/sınırlandırma) bildirir. «İnnemâ»nın, ispat bildiren «inne» ile nefy bildiren «mâ»dan mürekkep olduğunu ve bu birleşim sebebiyle hasr ifade eden bir mananın doğduğunu iddia eden kimse [haktan] uzaklaşmıştır. Bil ki; «inne» ve kardeşlerinin peşinden zâid «mâ» geldiğinde daha önce geçtiği üzere amelleri bâtıl olur ve isimlere mahsus oluşları ortadan kalkar. Ancak «leyte» (ليت) müstesnadır; zira onda semâî olarak iki vecih de (amel etmesi veya etmemesi) caizdir. en-Nâbiğa'nın şu sözünü inşad etmişlerdir:
١٨٩ - قالتْ ألا ليتما هذا الحمامَُ لنا ... إلى حمامتِنا ونصفَُهُ فَقَدِ
189 - Dedi ki: Keşke şu güvercinler bizim tek güvercinimize katılsaydı da [onların] yarısı kadar daha olsaydı!
برفع» الحمام «ونصبه، فأمَّا إعمالُها فلبقاءِ اختصاصِها، وأمَّا إهمالُها فلحَمْلِها على أخواتها، على أنه قد رُوي عن سيبويه في البيت أنها معملةٌ
«el-Hamâme/el-Hamâmü» (الحمامَُ) kelimesinin hem ref'i hem de nasbı iledir. Onun amel ettirilmesi isimlere mahsus oluşunun devam etmesindendir; ihmal edilmesi (amel ettirilmemesi) ise kardeşlerine kıyas edilmesindendir. Bununla birlikte beyitte [leyte'nin],
على رواية الرفع أيضاً بأن تَجْعل» ما «موصولةً بمعنى الذي، كالتي في قوله تعالى: {إِنَّمَا صَنَعُواْ كَيْدُ سَاحِرٍ} [طه: ٦٩] و» هذا «خبرُ مبتدأ محذوف هو العائدُ، و» الحَمام «نعتٌ ل» هذا «و» لنا «خبر لليت، وحُذِف العائدُ وإنْ لم تَطُلْ الصلةُ، والتقدير: ألا ليت الذي هو هذا الحمامُ كائنٌ لنا، وهذا أَوْلى من أن يُدَّعَى إهمالُها، لأن المقتضَى للإِعمال -وهو الاختصاصُ- باقٍ. وزعم بعضُهم أن» ما «الزائدةَ إذا اتصلت بإنَّ وأخواتِها جاز الإِعمالُ في الجميع.
Ref rivayetine göre de amel ettirilmiş olduğu Sîbeveyh'ten rivayet edilmiştir. Bu da «mâ»nın, Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا صَنَعُواْ كَيْدُ سَاحِرٍ} “Onların yaptıkları ancak bir büyücü tuzağıdır” [Tâhâ 69] kavlindeki gibi «ellezî» manasında ism-i mevsûl kılınmasıyla mümkündür. «Hâzâ» (هذا) âid zamir olan mahzuf mübtedanın haberidir; «el-hamâmü» (الحَمام) «hâzâ»nın sıfatıdır; «lenâ» (لنا) ise «leyte»nin haberidir. Sıla cümlesi uzamamış olsa bile âid zamir hazfedilmiştir. Takdiri: 'Keşke şu güvercinler olan şey bizim olsaydı' şeklindedir. Bu açıklama, onun ihmal edildiğini iddia etmekten daha evladır; zira amel etmesini gerektiren sebep -ki o da isimlere mahsus oluşudur- hâlâ mevcuttur. Bazıları ise «inne» ve kardeşlerine zâid «mâ» bitiştiğinde hepsinde amel ettirmenin caiz olduğunu iddia etmiştir.
و» نحن «مبتدأ، وهو ضميرٌ مرفوعٌ منفصلٌ للمتكلم، ومن معه، أو المعظِّمِ نفسه، و» مصلحون «خبرُه، والجملةُ في محلِّ نصبٍ لأنها محكيةٌ بقالوا. والجملة الشرطيةُ وهي قولُه:» وإذا قيلَ لهم «عطفٌ على صلة مَنْ، وهي» يقولُ «، أي: ومن الناس مَنْ يقول، ومن الناس مَنْ إذا قيل لهم لا تُفْسِدوا في الأرض قالوا:. وقيل: يجوز أَنْ تكونَ مستأْنفةً، وعلى هذين القولين فلا محلَّ لها من الإِعراب لما تقدم، ولكنها جزءُ كلامٍ على القولِ الأول وكلامٌ مستقل على القول الثاني، وأجازَ الزمخشري وأبو البقاء أن تكون معطوفةً على» يَكْذِبُون «الواقع خبراً ل» كانوا «، فيكونَ محلُّها النصبَ. وردَّ بعضُهم عليهما بأنَّ هذا الذي أجازاه على أحدِ وَجْهَي» ما «مِنْ قوله {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} خطأٌ، وهو أن تكونَ موصولةً بمعنى الذي، إذ لا عائدَ فيها يعود على» ما «الموصولةِ، وكذلك إذا جُعِلت مصدريةً فإنها تفتقرُ إلى العائد عند الأخفش وابن السراج. والجوابُ عن هذا أنهما لا يُجيزان ذلك إلا وهما
«Nahnü» (نحن) mübtedadır; mütekellim, beraberindekiler veya nefsini yücelten kimse için kullanılan merfû munfasıl zamirdir. «Muslihûn» (مصلحون) onun haberidir. Cümle, «kālû» (قالوا) fiili ile hikâye edildiği (makūlü'l-kavl olduğu) için nasb mahallindedir. Şart cümlesi olan «ve izâ kîle lehüm» (وإذا قيلَ لهم) ise «men»in (مَنْ) sılası olan «yekūlu» (يقولُ) fiiline matuftur; yani: 'İnsanlardan öylesi vardır ki der... ve insanlardan öylesi vardır ki kendilerine yeryüzünde fesat çıkarmayın denildiğinde derler...' manasındadır. Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olmasının caiz olduğu da söylenmiştir. Bu iki görüşe göre de daha önce geçtiği üzere iraptan mahalli yoktur; ancak birinci görüşe göre kelamın bir parçası, ikinci görüşe göre ise bağımsız bir kelamdır. ez-Zemahşerî ve Ebü'l-Bekā, bu cümlenin «kânû»nun (كانوا) haberi konumundaki «yekzibûn» (يَكْذِبُون) üzerine matuf olup nasb mahallinde olmasını caiz görmüşlerdir. Bazıları ez-Zemahşerî ve Ebü'l-Bekā'ya karşı çıkarak, {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “yalan söylemeleri sebebiyle” ayetindeki «mâ»nın iki vechinden biri -ki onun «ellezî» manasında mevsûl olmasıdır- üzere caiz gördükleri bu durumun hatalı olduğunu belirtmişlerdir; zira bu cümlede mevsûl olan «mâ»ya dönecek hiçbir âid zamir yoktur. Aynı şekilde masdariyye kılındığında da el-Ahfeş ve İbnü's-Serrâc'a göre bir âid zamire muhtaçtır. Buna verilecek cevap şudur: Onlar bu durumu ancak «mâ»nın harfî mevsûl olduğuna inanarak caiz görürler.
يعتقدان أن» ما «موصولةٌ حرفيةٌ، وأمّا مذهبُ الأخفش وابن السراجِ فلا يلزمهما القولُ به، ولكنه يُشْكِل على أبي البقاء وحدَه فإنه يستضعف كونَ» ما «مصدريةً كما تقدم.
el-Ahfeş ve İbnü's-Serrâc'ın mezhebini benimsemek ise onlara zorunlu değildir. Fakat bu durum sadece Ebü'l-Bekā açısından problem teşkil eder; zira daha önce geçtiği üzere o, «mâ»nın masdariyye olmasını zayıf görmektedir.
قوله تعالى: {ألا إِنَّهُمْ هُمُ المفسدون} : الآية. «ألا» حرف تنبيه واستفتاح، وليست مركبةً مِنْ همزةِ الاستفهام ولا النافيةِ، بل هي بسيطةٌ، ولكنها لفظٌ مشتركٌ بين التنبيه والاستفتاح، فتدخلُ على الجملة اسميةً كانت أو فعلية، وبين العَرْض والتخصيص، فتختصُّ بالأفعال لفظاً أو تقديراً، وتكون النافيةَ للجنس دَخَلَتْ عليها همزةُ الاستفهام، ولها أحكامٌ تقدَّم بعضها عند قوله {لاَ رَيْبَ فِيهِ} [البقرة: ٢] ، وتكونُ للتمني فتجري مَجْرى «ليت» في بعض أحكامِها. وأجاز بعضُهم أن تكون جواباً بمعنى بلى، يقول القائل: لم يقم زيد، فتقول: ألا، بمعنى بلى قد قام، وهو غريب.
Yüce Allah'ın: {ألا إِنَّهُمْ هُمُ المفسدون} “İyi bilin ki onlar, bozguncuların ta kendileridir” ayetine gelince: «Elâ» (ألا) tenbih ve istiftâh (dikkat çekme ve söze başlama) harfidir. İstifham hemzesi ile nâfiye «lâ»sından mürekkep olmayıp basittir (tek köktendir). Fakat tenbih ve istiftâh arasında müşterek bir lafızdır; böylece isim veya fiil olsun cümlenin başına gelir. Arz (teklif) ve tahsis arasında da müşterektir; bu durumda ise lafzan veya takdiren fiillere mahsus olur. Bazen de cinsini nefyeden ve başına istifham hemzesi dâhil olmuş bir harf olur; bunun bazı hükümleri {لاَ رَيْبَ فِيهِ} “onda şüphe yoktur” [Bakara 2] kavlinde geçmişti. Temennî için de olur ve bazı hükümlerde «leyte» gibi cereyan eder. Bazıları ise onun «belâ» (bilakis/evet) manasında bir cevap harfi olmasını caiz görmüşlerdir; biri 'Zeyd kalkmadı' der, sen de 'Elâ' yani 'Bilakis kalktı' dersin ki bu garip bir kullanımdır.
و «إنهم» «إنَّ» واسمُها، و «هم» تَحْتمل ثلاثةَ أوجه، أحدها: أن تكون تأكيداً لاسم «إنَّ» لأنَّ الضميرَ المنفصلَ المرفوعَ يجوز أن يؤكَّد به جميعُ ضروبِ الضميرِ المتصلِ، وأن تكون فصلاً، وأن تكونَ مبتدأ و «المفسدون» خبره، وهما خيرٌ ل «إنَّ» ، وعلى القَولَيْن الأَوَّلَيْن يكونُ «المفسدون» وحده خبراً لإِنَّ. وجيء في هذه الجملة بضروبٍ من التأكيد، منها: الاستفتاحُ والتنبيه والتأكيدُ بإنَّ وبالإِتيانِ وبالتأكيدِ أو الفصلِ بالضميرِ وبالتعريفِ في الخبر مبالغةً في الردِّ عليهم فيما ادَّعَوه من قولهم: إنما نحن مصلحون، لأنهم أَخْرجوا الجوابَ جملةً
«İnnehüm» (إنهم), «inne» ve onun ismidir. «Hüm» (هم) zamiri ise üç veçhe ihtimallidir: Birincisi, «inne»nin isminin tekidi olmasıdır; çünkü merfû munfasıl zamirle muttasıl zamirin bütün kısımlarını tekit etmek caizdir. İkincisi fasıl (zamir-i fasl) olmasıdır. Üçüncüsü ise mübteda olup «el-müfsidûn»un onun haberi olmasıdır; her ikisi birlikte «inne»nin haberidir. İlk iki görüşe göre ise «el-müfsidûn» tek başına «inne»nin haberidir. Bu cümlede çeşitli tekit türleri getirilmiştir: İstiftâh, tenbih, «inne» ile tekit, zamir getirmek, zamir ile tekit veya fasl yapmak ve haberin mârife (belirli) getirilmesi bunlardandır. Bu da onların 'Biz ancak ıslah edicileriz' şeklindeki iddialarını reddetmede mübalağa içindir. Çünkü onlar cevabı isim cümlesi olarak çıkarmışlar,
اسمية مؤكَّدة بإنما، لِيَدُلُّوا بذلك على ثبوتِ الوصفِ لهم فردَّ الله عليهم بأبلَغَ وآكدَ مِمَّا ادَّعَوه.
Bu vasfın kendilerinde sabit olduğunu göstermek için «innemâ» ile tekitli bir isim cümlesi şeklinde getirmişlerdir. Allah Teâlâ da onların iddia ettiklerinden çok daha beliğ ve çok daha tekitli bir şekilde onlara cevap verip [iddialarını] reddetmiştir.
قوله تعالى: {ولكن لاَّ يَشْعُرُونَ} الواوُ عاطفةٌ لهذه الجملةِ على ما قبلها و «لكن» معناها الاستدراكُ، وهو معنىً لا يفارقها، وتكون/ عاطفةً في المفردات، ولا تكون إلا بين ضِدَّيْن أو نقيضَيْن، وفي الخلافين خلافٌ، نحو: «ما قام زيدٌ لكن خرج بكر» ، واستدلَّ بعضُهم على ذلك بقولِ طرفة:
Yüce Allah'ın: {ولكن لاَّ يَشْعُرُونَ} “Lakin farkında değillerdir” kavline gelince: Vâv, bu cümleyi kendisinden öncekine bağlayan atıf harfidir. «Lâkin» (لكن) istidrâk (düzeltme) manasındadır ki bu mana ondan asla ayrılmaz. Müfred kelimelerde atıf harfi olur ve yalnızca iki zıt veya iki nakîz (çelişik) arasında yer alır. Birbirinin zıddı olmayan iki farklı şey (hılâfeyn) arasında yer alıp alamayacağı ise ihtilaflıdır; 'Mâ kāme Zeydün lâkin harace Bekrun' (Zeyd kalkmadı, lakin Bekir çıktı) örneğindeki gibi. Bazıları buna Tarafe'nin şu sözünü delil getirmişlerdir:
١٩٠ - ولستُ بحَلاَّلِ التِّلاعِ لِبَيْتِهِ ... ولكن متى يَسْترفدِ القومُ أَرْفِدِ
190 - Ben evi için tepelere konan (cimrilikten ötürü dağ başlarına sığınan) biri değilim; lakin kavim ne zaman yardım istese hemen bağışta bulunurum.
فقوله:: متى يسترفدِ القوم أرفدِ «ليس ضداً ولا نقيضاً لما قبله، ولكنه خلافُه. قال بعضهم: وهذا لا دليلَ فيه على المُدَّعَى، لأنَّ قولَه:» لستُ بحلاَّل التِّلاعِ لبيته «كنايةٌ عن نفي البخلِ أي: لا أَحُلُّ التلاعَ لأجلِ البخلِ، وقوله:» متى يسترفد القوم أرفد «كنايةٌ عن الكرم، فكأنه قال: لست بخيلاً ولكن كريماً، فهي هنا واقعةٌ بين ضِدَّيْنِ. ولا تعملُ مخفَّفةً خلافاً ليونس، ولها أحكامٌ كثيرة.
Şairin 'Kavim ne zaman yardım istese hemen bağışta bulunurum' sözü, kendisinden öncesinin zıddı veya nakîzi olmayıp onun bir hilâfıdır (farklı bir durumudur). Bazıları şöyle demiştir: Bunda iddia edilen şeye dair bir delil yoktur; zira onun 'Evi için tepelere konan biri değilim' sözü cimriliğin nefyinden kinayedir, yani 'Cimrilikten ötürü tepelerde konaklamam' demektir. 'Kavim ne zaman yardım istese bağışta bulunurum' sözü ise cömertlikten kinayedir. Dolayısıyla sanki 'Ben cimri değilim, lakin cömerdim' demiş gibidir; binaenaleyh burada iki zıt arasında yer almıştır. Yûnus'un aksine, [«lâkin»] şeddesiz (muhaffefe) olduğunda amel etmez; onun pek çok hükmü vardır.
ومعنى الاستدراكِ في هذه الآيةِ يحتاجُ إلى فَضْلِ تأمُّلٍ ونَظَر، وذلك أنهم لَمَّا نُهُوا عن اتخاذِ مثلِ ما كانوا يتعاطَوْنه من الإِفساد فقابلوا ذلك بأنهم مصلحون في ذلك، وأخبر تعالى بأنهم هم المفسدون، كانوا حقيقين بأن يَعْلَموا أن ذلك كما أخبر تعالى وأنهم لا يَدَّعُون أنهم مصلحون، فاستدرك عليهم هذا المعنى الذي فاتَهم من عدمِ الشعورِ بذلك، ومثلُه قولك:» زيدٌ جاهلٌ ولكن لا يعلم «، وذلك أنه من حيث اتصف بالجهل، وصار الجهلُ وصفاً قائماً به كان ينبغي أن يَعْلَمَ بهذا الوصفِ من نفسه، لأن الإِنسانَ ينبغي
Bu ayetteki istidrâk manası derin bir düşünce ve incelemeyi gerektirir: Zira onlar sürdürmekte oldukları ifsat türü davranışlardan nehyolunduklarında, buna kendilerinin ıslah ediciler olduğu şeklinde karşılık vermişlerdi. Allah Teâlâ da onların bozguncuların ta kendileri olduğunu haber verince, durumun Allah Teâlâ'nın bildirdiği gibi olduğunu bilmeleri ve kendilerinin ıslah edici olduklarını iddia etmemeleri gerekirdi. İşte onların bunu fark edememelerinden kaynaklanan ve kaçırdıkları bu mana istidrâk edilerek düzeltilmiştir. Bunun misali senin: 'Zeyd cahildir lakin bilmez' demendir. Zira o, cehaletle vasıflandığı ve cehalet kendisinde yerleşik bir vasıf haline geldiği için bizzat kendisinden bu vasfı bilmesi gerekirdi; çünkü insanın
له أن يعلم ما اشتملَتْ عليه نفسُه من الصفات فاستدركْتَ عليه أن هذا الوصفَ القائمَ به لا يعلمه مبالغةً في جَهْله.
Kendisinin hangi vasıfları taşıdığını bilmesi gerekirdi. Sen ise onun cehaletindeki aşırılığı belirtmek üzere, kendisinde bulunan bu vasfı bilmediğini istidrâk yoluyla belirttin.
ومفعول» يَشْعرون «محذوف: إمَّا حذفَ اختصار، أي: لا يشعرون بأنهم مفسدون، وإمَّا حذفَ اقتصار، وهو الأحسنُ، أي ليس لهم شعورٌ البتة.
«Yeş‘urûn» (يَشْعرون) fiilinin mef'ûlü mahzuftur: Ya ihtisar yoluyla hazfedilmiştir; yani 'Bozguncu olduklarının farkında değillerdir' demektir; ya da iktisar yoluyla hazfedilmiştir -ki en güzeli budur-; yani 'Onların asla hiçbir idrak ve şuurları yoktur' demektir.
قوله تعالى: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ: آمِنُواْ} : الكلامُ عليها كالكلامِ على نظيرتِها قبلها. وآمِنُوا فعل وفاعل والجملةُ في محلِّ رفع لقيامها مقامَ الفاعلِ على ما تقدَّم في {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُواْ} [البقرة: ١١] ، والأقوالُ المتقدمة هناك تعودُ هنا فلا حاجة لذِكْرِها.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ: آمِنُواْ} “Onlara: 'İman edin' denildiği zaman...” kavline gelince: Bu ayet hakkındaki tahliller, kendisinden önceki benzeri ayetin tahlilleri gibidir. «Âminû» (آمِنُوا) fiil ve fâildir; cümle, {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُواْ} “Onlara: 'Fesat çıkarmayın' denildiğinde...” [Bakara 11] ayetinde geçtiği üzere nâib-i fâil makamına geçtiği için ref mahallindedir. Orada geçen görüşler burada da geçerlidir, bu sebeple tekrar zikredilmelerine gerek yoktur.
والكافُ في قوله: {كَمَآ آمَنَ الناس} في محلِّ نصبٍ. وأكثرُ المُعْرِبينَ يجعلون ذلك نعتاً لمصدرٍ محذوفٍ، والتقدير: آمنوا إيماناً كإيمانِ الناس، وكذلك يقولون في: «سِرْ عليه حثيثاً» ، أي سيراً حثيثاً، وهذا ليس من مذهب سيبويه، إنما مذهبُه في هذا ونحوِه أن يكونَ منصوباً على الحالِ من المصدرِ المضمرِ المفهومِ من الفعلِ المتقدمِ.
Yüce Allah'ın: {كَمَآ آمَنَ الناس} “insanların iman ettiği gibi” kavlindeki kâf (ك) nasb mahallindedir. İrab yapanların çoğu bunu mahzuf bir mastarın sıfatı kabul ederler; takdiri: 'İnsanların imanı gibi bir imanla iman edin' şeklindedir. Nitekim 'Sir aleyhi hasîsen' (سِرْ عليه حثيثاً) ifadesinde de 'seyran hasîsen' (hızlı bir yürüyüşle yürü) derler. Bu ise Sîbeveyh'in mezhebi değildir. Onun bu ve benzeri yerlerdeki mezhebi, önceki fiilden anlaşılan takdirî mastardan hâl olarak mansub olmasıdır.
وإنما أَحْوَجَ سيبويهِ إلى ذلك أنَّ حَذْفَ الموصوفِ وإقامةَ الصفةِ مُقامَه لا يجوز إلا في مواضعَ محصورةٍ، ليس هذا منها، وتلك المواضعُ أن تكونَ الصفةُ خاصةً بالموصوفِ، نحو: مررت بكاتبٍ، أو واقعةً خبراً نحو: زيد قائم، أو حالاً نحو: جاء زيدٌ راكباً، أو صفةً لظرف نحو: جلستُ قريباً منك، أو مستعمَلةً استعمالَ الأسماء، وهذا يُحْفَظُ ولا يقاس عليه، نحو: الأَبطح والأَبْرق، وما عدا هذه المواضعَ لا يجوزُ فيها حذفُ الموصوف، ألا ترى أن
Sîbeveyh'i buna sevk eden sebep şudur: Mevsûfun hazfedilip sıfatın onun makamına geçmesi ancak sınırlı yerlerde caizdir ki burası onlardan biri değildir. O yerler şunlardır: Sıfatın mevsûfa mahsus olması, 'Merartü bi-kâtibin' (Bir kâtibe uğradım) örneğindeki gibi; haber konumunda olması, 'Zeydün kāimün' (Zeyd ayaktadır) örneğindeki gibi; hâl konumunda olması, 'Câe Zeydün râkiben' (Zeyd binekli olarak geldi) örneğindeki gibi; zarfın sıfatı olması, 'Celestü karîben minke' (Sana yakın bir yerde oturdum) örneğindeki gibi; yahut 'el-ebtah' (düzlük yer) ve 'el-ebrak' (kumlu taşlık) örneklerinde olduğu gibi isim gibi kullanılması ki bu semâîdir, kıyas yapılamaz. Bu yerlerin dışındakilerde mevsûfun hazfi caiz değildir. Görmez misin ki,
سيبويه منع: «ألا ماءَ ولو باردا» ، وإنْ تقدَّم ما يدل على الموصوف، وأجاز: ألا ماءَ ولو بارداً لأنه نَصْبٌ على الحال.
Sîbeveyh, mevsûfa delalet eden bir karine önceden geçmiş olsa bile 'Elâ mâen velev bâridün' (Soğuk dahi olsa bir su yok mu?) sözünü menetmiş; hâl olarak nasb edildiği için 'Elâ mâen velev bâriden' (ألا ماءَ ولو بارداً) ifadesini caiz görmüştür.
و «ما» مصدريةٌ في محلِّ جر بالكاف، و «آمَنَ الناسُ» صلتُها. واعلم أن «ما» المصدريةَ تُوصَلُ بالماضي أو المضارعِ المتصرِّف، وقد شَذَّ وصلُها بغيرِ المتصرِّف في قوله:
«Mâ» (ما) masdariyyedir ve kâf ile cer mahallindedir; «âmene'n-nâsu» (آمَنَ الناسُ) ise onun sılasıdır. Bil ki; masdariyye «mâ», mutasarrıf (çekimli) mazi veya muzari fiile sıla yapılır. Gayr-ı mutasarrıf (çekimsiz) fiile sıla yapılması ise şairin şu sözünde şâz olarak gelmiştir:
١٩١ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... بما لَسْتُما أهلَ الخيانةِ والغَدْرِ
191 - ... Siz ikiniz hıyanet ve vefasızlık ehli olmadığınız için...
وهل تُوصل بالجمل الاسمية؟ خلافٌ، واستُدِلَّ على جوازه، بقوله:
İsim cümlelerine sıla yapılıp yapılamayacağı hususu ise ihtilaflıdır. Caiz olduğuna şairin şu sözü delil getirilmiştir:
١٩٢ - واصِلْ خليلَك ما التواصلُ مُمْكِنٌ ... فلأَنْتَ أو هُو عن قليلٍ ذاهبُ
192 - İletişim/bağlantı mümkün olduğu sürece dostunla ilişkini sürdür; zira az bir zaman sonra ya sen ya da o göçüp gidecektir.
وقول الآخر:
Bir başkasının şu sözü de [buna delildir]:
١٩ - ٣- أحلامُكم لِسَقامِ الجَهْل شافيةٌ ... كما دماؤُكُمُ تَشْفي من الكَلَب
193 - Sizin sağduyularınız cehalet hastalığına şifadır; nitekim kanlarınız da kuduz hastalığına şifa verir.
وقول الآخر:
Bir başkasının şu sözü de [buna delildir]:
١٩ - ٤- فإنَّ الحُمْرَ من شرِّ المَطايا ... كما الحَبِطاتُ شَرُّ بني تميمِ
194 - Muhakkak ki merkepler bineklerin en kötüsüdür; nitekim Habatât [oğulları] da Temîm oğullarının en kötüsüdür.
إلا أنَّ ذلك يكثُر فيها إذا أَفْهَمَتِ الزمانِ كقوله: «واصلْ خليلَك.
Ancak [«mâ» edatının isim cümlesine sıla olması], şairin «Vâsıl halîleke...» (Dostunla ilişkini sürdür...) beytinde olduğu gibi zaman anlamı ifade ettiği durumlarda çokça görülür.
البيت. وأجاز الزمخشري وأبو البقاء أن تكونَ» ما «كافةً للكاف عن العمل، مثلُها في قولك: ربما قام زيد. ولا ضرورةَ تَدْعو إلى هذا، لأنَّ جَعْلَها مصدريةً مُبْقٍ للكافِ على ما عُهِدَ لها من العملِ بخلافِ جَعْلِها كافةً. والألفُ واللامُ في» الناس «تحتملُ أن تكونَ جنسيةً أو عهديةً. والهمزةُ في» أنؤمن «للإِنكار أو الاستهزاءِ، ومحلُّ» أنؤمن «النصبُ ب» قالوا «.
Zemahşerî ve Ebu'l-Bekâ, tıpkı «Rubbemâ kāme Zeydün» (Zeyd bazen kalktı) sözündeki gibi «mâ» edatının, kâf harfini amel etmekten alıkoyan «kâffe» olmasını da caiz görmüşlerdir. Fakat buna gerek duyuran bir zorunluluk yoktur; zira «mâ»yı masdariyye kabul etmek, kâf harfini kendisi için bilinen amelinde bırakır; onu kâffe kılmak ise bunun aksinedir. «en-Nâs» (الناس) kelimesindeki elif-lâm takısının cins veya ahd için olması muhtemeldir. «E-nü'minü» (أنؤمن) lafzındaki hemze inkâr veya istihza (alay) içindir. «E-nü'minü» ifadesinin mahalli ise «kālû» (قالوا) fiili ile nasbdır.
وقوله: {كَمَآ آمَنَ السفهآء} : القولُ في الكافِ و» ما «كالقول فيهما فيما تقدَّم، والألفُ في السفهاء تحتمل أن تكونَ للجنسِ أو للعهدِ، وأَبْعَدَ مَنْ جَعَلها للغلَبةِ كالعَيُّوق، لأنه لم يَغْلِبْ هذا الوصفُ عليهم، بحيث إذا قيل السفهاءُ فُهِمَ منهم ناسٌ مخصوصون، كما يُفْهم من العيُّوق/ كوكب مخصوص.
Cenâb-ı Hakk'ın { كَمَآ آمَنَ السفهآء } “Beyinsizlerin inandığı gibi mi?” buyruğunda kâf ve «mâ» hakkındaki hüküm, daha önce geçenlerle aynıdır. «es-Süfehâ» (السفهاء) kelimesindeki elif-lâmın cins veya ahd için olması muhtemeldir. Onu «el-Ayyûk» (parlak bir yıldız adı) kelimesinde olduğu gibi galebe (baskınlık) için sayan kimse uzak bir ihtimale gitmiştir; çünkü «es-süfehâ» denildiğinde, tıpkı el-Ayyûk lafzından belirli bir yıldızın anlaşılması gibi, kendilerinden belirli insanların anlaşılacağı derecede bu nitelik onlara galebe çalmış (özel isim gibi yerleşmiş) değildir.
والسَّفَهُ: الخِفَّةُ، تقول: «ثوبٌ سفيه» أي خفيفُ النَّسْج. وقوله: {ألا إِنَّهُمْ هُمُ السفهآء ولكن لاَّ يَعْلَمُونَ} كقولِه فيما تقدَّم: {ألا إِنَّهُمْ هُمُ المفسدون ولكن لاَّ يَشْعُرُونَ} [البقرة: ١٢] فلا حاجة إلى إعادتِه. ومعنى الاستدراكِ كمعناه فيما تقدَّم، إلا أنه قال هناك: «لا يشعرون» ، لأن المثبتَ لهم هناكَ هو الإِفسادُ، وهو ممَّا يُدْرَكُ بأدنى تأمُّلٍ لأنه من المحسوسات التي لا تحتاج إلى فكرٍ كبير، فَنَفَى عنهم ما يُدْرَكُ بالمشاعرِ وهي الحواسُّ مبالغةً في تَجْهيلهم وهو أنَّ الشعور الذي قد ثَبَتَ للبهائم منفيٌّ عنهم، والمُثْبَتُ هنا هو السَّفَهُ والمُصَدَّرُ به هو الأمرُ بالإِيمان وذلك ممَّا يَحتاج إلى إمعان فكرٍ ونظرٍ تامٍ
Sefehe (السَّفَهُ) lafzen hafiflik demektir. «Sevbun sefîhun» (ثوب سفيه) denir ki dokuması hafif/seyrek kumaş anlamına gelir. Cenâb-ı Hakk'ın { أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ } “İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir; fakat bilmezler” buyruğu, daha önce geçen { أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ } “İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir; fakat farkında değillerdir” [Bakara 12] buyruğu gibidir, bu sebeple [i'rabını] tekrarlamaya gerek yoktur. İstidrakın (lâkin edatının) anlamı da öncekiyle aynıdır. Ancak orada «lâ yeş'urûn» (farkında değillerdir) demiştir; zira orada onlar için sabit kılınan şey bozgunculuktur. Bu ise çok büyük bir düşünmeye ihtiyaç duymayan, duyularla kavranabilir şeylerden olduğu için en ufak bir düşünmeyle bile idrak edilir. Bu yüzden onların cehaletlerini vurgulamada mübalağa kastedilerek, hayvanlarda bile sabit olan şuurun (hislerin) onlardan nefyedildiği bildirilmiş ve böylece duyularla kavranan şeyler onlardan nefyedilmiştir. Burada ise sabit kılınan şey beyinsizliktir ve başlangıçta emredilen şey de imandır; bu ise derinlemesine düşünmeyi, tam bir tefekkürü gerektiren bir durumdur
يُفْضي إلى الإِيمانِ والتصديقِ، ولم يَقَعْ منهم المأمورُ به وهو الإِيمانُ، فناسَبَ ذلك نفيَ العلمِ عنهم. ووجهٌ ثان وهو أن السَّفَه هو خِفَّةُ العقل والجهلُ بالأمور، قال السمَوْءَل:
ki bu da imana ve tasdike ulaştırır. Kendilerine emredilen iman da onlardan meydana gelmemiştir; bu sebeple onlardan ilmin nefyedilmesi uygun düşmüştür. İkinci bir izah şudur: Sefeh, akıl hafifliği ve meseleleri bilmemektir (cehalettir). Semev'el şöyle demiştir:
١٩ - ٥- نخافُ أَنْ تَسْفَهَ أَحلامُنا ... فنجهلَ الجهلَ مع الجاهلِ
195 - Akıllarımızın hafifleşmesinden [ve] böylece cahille birlikte cahillik etmekten korkarız.
والعلمُ نقيضُ الجهلِ فقابلَه بقولِه: لا يَعْلمون، لأنَّ عدمَ العلمِ بالشيءِ جهلٌ به.
İlim ise cehaletin zıddıdır; bu sebeple onu «lâ ya'lemûn» (bilmezler) sözüyle karşılamıştır. Çünkü bir şeyi bilmemek, ona cahil kalmaktır.
قوله تعالى: {وَإِذَا لَقُواْ الذين آمَنُواْ قالوا آمَنَّا} : «إذا» منصوب بقالوا الذي هو جوابٌ لها، وقد تقدَّم الخلافُ في ذلك، و «لَقُوا» فعلٌ وفاعل، والجملةُ في محلِّ خفض بإضافةِ الظرفِ إليها. وأصل لَقُوا: لَقِيُوا بوزن شَرِبوا، فاسْتُثْقِلتِ الضمةُ على الياء التي هي لام الكلمة، فحُذِفَتِ الضمةُ فالتقى ساكنان: لامُ الكلمة وواوُ الجمع، ولا يمكن تحريكُ أحدهما، فَحُذِف الأول وهو الياء، وقُلِبت الكسرةُ التي على القاف ضمةً لتجانِسَ واوَ الضمير، فوزن «لَقُوا» : فَعُوا، وهذه قاعدةٌ مطردةٌ نحو: خَشُوا وحَيُوا.
Cenâb-ı Hakk'ın { وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا } “İnanmış olanlara rastladıkları zaman, «İnandık» derler” buyruğunda «izâ» (إِذَا), kendi cevabı olan «kālû» (قالوا) fiili ile mansubdur; bu konudaki ihtilaf daha önce geçmişti. «Lekū» (لَقُوا) fiil ve faildir; bu cümle, zarfın kendisine izafe edilmesiyle cer mahallindedir. «Lekū» lafzının aslı, «şeribû» vezninde «lekiyû» (لَقِيُوا) şeklindedir. Kelimenin lâmü'l-fiili olan yâ harfi üzerindeki zamme ağır gelmiş ve zamme hazfedilmiştir. Böylece kelimenin lâmı ile cemi vâvı olmak üzere iki sakin harf bir araya gelmiştir. Bu iki sakinden birini harekelemek mümkün olmadığından birincisi yani yâ harfi hazfedilmiş, kāf harfinin üzerindeki kesre de zamir olan vâv ile uyum sağlasın diye zammeye dönüştürülmüştür. Dolayısıyla «lekū» kelimesinin vezni «fa'û» (فَعُوا) olur. Bu, «haşû» (خَشُوا) ve «hayû» (حَيُوا) örneklerinde olduğu gibi kurallı ve süreklidir.
وقد سُمع في مصدر «لَقي» أربعة عشر وزناً: لُقْياً ولِقْيَةً بكسر الفاء وسكون العين، ولِقاء ولِقاءة [ولَقاءة] بفتحها أيضاً مع المدِّ في الثلاثة، ولَقَى ولُقَى بفتح القافِ وضمها، ولُقْيا بضم الفاء وسكون العين ولِقِيَّا بكسرهما والتشديد، ولُقِيَّا بضم الفاء وكسر العين مع التشديد، ولُقْياناً ولِقْيانا بضم الفاء وكسرها، ولِقْيانة بكسر الفاء خاصةً، وتِلْقاء.
«Lekıye» (لَقِيَ) fiilinin masdarında on dört vezin işitilmiştir: fâ'nın kesresi ve ayn'ın sükûnu ile «lukyen» (لُقْياً) ve «likyeten» (لِقْيَةً); bu üçünde med ile birlikte fâ'nın fethasıyla da «likāen» (لِقاء), «likāeten» (لِقاءة) [ve «lekāeten» (لَقاءة)]; kāf'ın fethası ve zammesiyle «lekan» (لَقَى) ve «lukan» (لُقَى); fâ'nın zammesi ve ayn'ın sükûnu ile «lukyâ» (لُقْيا); her ikisinin kesresi ve şedde ile «likıyyâ» (لِقِيَّا); fâ'nın zammesi, ayn'ın kesresi ve şedde ile «lukıyyâ» (لُقِيَّا); fâ'nın zammesi ve kesresiyle «lukyânen» (لُقْياناً) ve «likyânen» (لِقْيانا); sadece fâ'nın kesresiyle «likyâneten» (لِقْيانة) ve «tilkāe» (تِلْقاء).
و «الذين آمنوا» مفعولٌ به، و «قالوا» جوابُ «إذا» ، و «آمنَّا» في محلِّ نَصْبٍ بالقول.
«ellezîne âmenû» (الذين آمنوا) mef'ûlün bih; «kālû» (قالوا) «izâ»nın cevabıdır. «Âmennâ» (آمَنَّا) ise kālû sözüyle [makūlü'l-kavl olarak] nasb mahallindedir.
قوله تعالى: {وَإِذَا خَلَوْاْ إلى شَيَاطِينِهِمْ قالوا} تقدَّم نظيرُه، والأكثرُ في «خلا» أن يتعدَّى بالباء، وقد يتعدَّى بإلى، وإنما تعدَّى في هذه الآية بإلى لمعنى بديعٍ، وهو أنه إذا تعدَّى بالباء احتمل معنيين أحدهما: الانفرادُ، والثاني: السخرية والاستهزاءُ، تقول: «خَلَوْتُ به» أي سَخِرْتُ منه، وإذا تعدَّى بإلى كان نَصَّاً في الانفرادِ فقط، أو تقول: ضُمِّن خَلا معنى صَرَف فتعدَّى بإلى، والمعنى: صَرفوا خَلاهم إلى شياطينهم، أو تضمَّن معنى ذهبوا وانصرفوا فيكون كقول الفرزدق:
Cenâb-ı Hakk'ın { وَإِذَا خَلَوْا إِلَىٰ شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا } “Şeytanlarıyla baş başa kaldıkları zaman ise «[Biz sizinleyiz]» derler” buyruğunun benzeri daha önce geçmişti. «Halâ» (خلا) fiilinin çoğunlukla bâ (بـ) harf-i ceriyle geçişli olması yaygındır; bazen ilâ (إلى) ile de geçişli olur. Bu ayette ilâ ile geçişli kılınması bedî' (edebi) bir mana içindir: Şöyle ki, şayet bâ ile geçişli olsaydı iki manaya muhtemel olurdu; biri baş başa kalmak (yalnız kalmak), ikincisi ise alay etmek ve istihza etmektir. Nitekim «Halevtu bihî» (خَلَوْتُ به) dendiğinde «Onunla alay ettim» manası kastedilir. İlâ ile geçişli olduğunda ise sadece baş başa kalma manasında nass (kesin) olur. Yahut şöyle denir: «Halâ» fiiline «sarfe» (yöneltti) manası tazmin edilmiş (içirilmiş) ve böylece ilâ ile geçişli kılınmıştır. Anlamı şudur: Baş başa kalmalarını şeytanlarına yönelttiler. Veya «gittiler ve yöneldiler» manasını tazmin etmiştir ki bu takdirde Ferazdak'ın şu sözü gibi olur:
١٩٦ - ألم تراني قالِباً مِجنِّي ... قد قَتَل اللهُ زياداً عنِّي
196 - Görmedin mi beni kalkanımı çevirmişim / Allah Ziyâd'ı öldürerek benden savdı/uzaklaştırdı.
أي: صرفه بالقتل، وقيل: هي هنا بمعنى مع، كقوله: {وَلاَ تأكلوا أَمْوَالَهُمْ إلى أَمْوَالِكُمْ} [النساء: ٢] . وقيل: هي بمعنى الباء، وهذان القولان إنما يجوزان عند الكوفيين، وأمَّا البصريون فلا يجيزون التَجوُّز في الحروف لضَعْفِها. وقيل: المعنى وإذا خَلَوا من المؤمنين إلى شياطينهم، ف «إلى» على بابِها، قلت: وتقديرُ «مِن المؤمنين» لا يجعلُها على بابِها إلاَّ بالتضمينِ المتقدِّم.
Yani: Onu öldürerek [benden] uzaklaştırdı. Bir görüşe göre buradaki ilâ, Cenâb-ı Hakk'ın { وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَىٰ أَمْوَالِكُمْ } “Onların mallarını kendi mallarınıza [katarak] yemeyin” [Nisâ 2] buyruğunda olduğu gibi mea (مع - ile/birlikte) anlamındadır. Başka bir görüşe göre ise bâ (بـ) anlamındadır. Bu iki görüş ancak Kûfelilere göre caizdir; Basralılar ise harflerin zayıflığı sebebiyle harflerde mecazı (birbirinin yerine geçmesini) caiz görmezler. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: Müminlerden ayrılıp şeytanlarına gittiklerinde... Bu takdirde «ilâ» asıl manasındadır. Ben derim ki: «Müminlerden» kaydının takdir edilmesi, yukarıda geçen tazmin olmaksızın onu asıl manasında kılmaz.
والأصل في خَلَوْا: خَلَوُوْا، فَقُلِبَتِ الواوُ الأولى التي هي لامُ الكلمة ألفاً لتحركِها وانفتاحِ ما قبلها، فبقيَتْ ساكنةً، وبعدَها واوُ الضميرِ ساكنةٌ، فالتقَى ساكنان، فحُذِف أوَّلُهما وهو الألفُ، وبَقِيَتِ الفتحةُ دالَّةً عليهَا.
«Halev» (خَلَوْا) fiilinin aslı «halevû» (خَلَوُوْا) şeklindedir. Kelimenin lâmü'l-fiili olan birinci vâv, harekeli olup makabli fethalı olduğu için elife dönüştürülmüş ve sakin kalmıştır; ardından zamir olan sakin vâv gelmiş, böylece iki sakin harf bir araya gelmiştir. Bunun üzerine ikisinden ilki olan elif hazfedilmiş, fetha ise ona delalet etmek üzere kalmıştır.
و «شياطينهم» جمعُ شيطان جمعَ تكسيرٍ، وقد تقدَّم القولُ في اشتقاقه فوزن شياطين: إمَّا فعاليل أو فعالين على حَسَب القَوْلينِ المتقدِّمَيْنِ في الاستعاذة. والفصيح في «شياطين» وبابِه أن يُعْرَبَ بالحركاتِ لأنه جمعُ تكسيرٍ، وفيه لُغَيَّةٌ رديئةٌ، وهي إجراؤُه إجراءَ الجمعِ المذكر السالم، سُمع منهم: «لفلانٍ بستانٌ حولَه بساتون» ، وقُرئ شاذاً: {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشياطون} [الشعراء: ٢١٠] .
«Şeyâtînihim» (شياطينهم) kelimesi, şeytan lafzının kırık çoğuludur (cem-i teksîr). İştikakına dair açıklama daha önce geçmişti. Dolayısıyla şeyâtîn kelimesinin vezni, İstiâze bahsinde geçen iki görüşe göre ya «feâlîl» ya da «feâlîn»dir. «Şeyâtîn» ve benzeri kelimelerde fasih olan kullanım, kırık çoğul olduğu için harekeyle irab edilmesidir. Ancak bu kelimede zayıf/düşük bir şive daha vardır ki o da cemi müzekker sâlim gibi irab edilmesidir. Nitekim Araplardan «Li-fülânin bustânün havlehû besâtûn» (Falanın bir bahçesi var, etrafında da bahçeler var) sözü işitilmiştir. Şâz bir kıraatte de { وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطُونُ } “Onu şeytanlar indirmedi” [Şuarâ 210] şeklinde okunmuştur.
قوله تعالى: {قالوا إِنَّا مَعَكُمْ} إنَّ واسمُها و «معكم» خبرُها، والأصل في إنَّا: إنَّنا، كقوله تعالى: {إِنَّنَآ سَمِعْنَا مُنَادِياً} [آل عمران: ٩٣] ، وإنما حُذِفَتْ إحدى نوني «إنَّ» لَمَّا اتصلت بنونِ ن، تخفيفاً، وقال أبو البقاء: «حُذِفَتِ النونُ الوسطى على القول الصحيح كما حُذِفَتْ في» إنَّ «إذا خُفِّفَتْ.
Cenâb-ı Hakk'ın { قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ } “«Şüphesiz biz sizinleyiz» derler” buyruğunda «inne» ve ismi ile «meaküm» (معكم) onun haberidir. «İnnâ»nın aslı, Cenâb-ı Hakk'ın { إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا } “Şüphesiz biz bir çağırıcı işittik” [Âl-i İmrân 193] buyruğunda olduğu gibi «innenâ» (إنَّنا) şeklindedir. «İnne»nin iki nûnundan biri, nûn zamirine birleştiğinde tahfif (hafifletme) amacıyla hazfedilmiştir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Doğru olan görüşe göre, hafifletildiğinde 'inne'deki nûn hazfedildiği gibi ortadaki nûn hazfedilmiştir.»
و» مع «ظرفٌ والضميرُ بعده في محلِّ خفض بإضافتِه إليه وهو الخبرُ كما تقدَّم، فيتعلَّقُ بمحذوف، وهو ظرفُ مكانٍ، وفَهْمُ الظرفيةِ منه قَلِقٌ. قالوا: لأنه يَدُلُّ على الصحبةِ، ومِنْ لازمِ الصحبةِ/ الظرفيةُ، وأمَّا كونُه ظرفَ مكانٍ فلأنه مُخْبِرٌ به عن الجثث نحو:» زيدٌ معك «، ولو كان ظرف زمانٍ لم يَجُزْ فيه ذلك. واعلَم أنَّ» مع «لا يجوزُ تسكينُ عينِها إلا في شعر كقوله:
«Mea» (مع) zarftır; kendisinden sonraki zamir, ona izafe edildiği için cer mahallindedir ve daha önce geçtiği üzere haberdir; dolayısıyla mahzuf bir müteallaka bağlıdır. Bu bir mekân zarfıdır ve bundan zarflık manasının anlaşılması biraz zordur. Şöyle demişlerdir: Çünkü o beraberliğe delalet eder; beraberliğin gereklerinden biri de zarflıktır. Mekân zarfı olmasına gelince, 'Zeydün meake' (Zeyd seninledir) örneğinde olduğu gibi zatlar (cisimler) hakkında haber verildiği içindir; şayet zaman zarfı olsaydı bu durum caiz olmazdı. Bil ki; şairin şu sözünde olduğu gibi bir şiir zarureti dışında «mea»nın ayn harfini sakin kılmak caiz değildir:
١٩٧ - وريشي مِنْكُمُ وهَوايَ مَعَكُمْ ... وإنْ كانَتْ زيارتُكم لِماما
197 - Kanatlarım sizdendir ve arzum sizinledir / Ziyaretiniz seyrek olsa bile.
وهي حينئذٍ على ظرفِيتها خلافاً لمَنْ زَعَم أنَّها حينئذٍ حرفُ جرٍّ، وإنْ كان النحاس ادَّعَى الإِجماع في ذلك، وهي من الأسماءِ اللازمةِ للإِضافةِ، وقد تُقْطَعُ لفظاً فتنتصب حالاً غالِباً، تقولُ: جاء الزيدان معاً أي مصطحِبَيْنِ، وقد تقع خبراً، قال الشاعر:
Bu durumda dahi -en-Nehhâs bu hususta icmâ olduğunu iddia etse bile- onun harf-i cer olduğunu iddia eden kimsenin aksine zarflığı üzere kalır. Bu kelime, izafeti zorunlu olan isimlerdendir; bazen lafzen izafetten kesilir ve çoğunlukla hâl olarak nasbedilir. 'Câe ez-Zeydâni mean' (İki Zeyd birlikte geldiler) yani 'beraber oldukları halde' dersin. Bazen de haber olarak vaki olur; şair şöyle demiştir:
١٩٨ - حَنَنَْتَ إلى رَيَّا ونفسُك باعَدَتْ ... مَزارَكَ مِنْ رَيَّا وشَعْبَاكُما مَعَا
198 - Sen Reyyâ'yı özledin, oysa nefsin senin Reyyâ'yı ziyaretini uzaklaştırdı; / Oysa sizin iki yolunuz birdir/beraberdir.
فَشْعباكما مبتدأ، و» معاً «خبرُه، على أنه يُحتمل أن يكونَ الخبرُ محذوفاً، و» معا «حالاً. واختلفوا في» مع «حالَ قَطْعِها عن الإِضافة: هل هي من باب المقصور نحو: عصا ورحا، أو المنقوص نحو: يد ودم؟ قولان، الأولُ قولُ يونسَ والأخفشِ، والثاني قولُ الخليل وسيبويه، وتظهر فائدة ذلك إذا سَمَّيْنا به فعلى الأول تقول: جاءني معاً ورأيت معاً ومررت بمعاً، وعلى الثاني: جاءني معٌ ورأيت معاً ومررت بمعٍ كيَدٍ، ولا دليلَ على القولِ الأولِ في قوله:» وشَعْباكما معاً لأنَّ معاً منصوبٌ على الظرفِ النائبِ عن الخَبر، نحو: «زيدٌ عندَك» وفيها كلامٌ أطولُ من هذا، تَرَكْتُه إيثاراً للاختصارِ.
Burada «şa'bâkümâ» mübteda, «mean» ise onun haberidir; bununla birlikte haberin mahzuf olması ve «mean» kelimesinin hâl olması da muhtemeldir. İzafetten kesildiği andaki «mea» kelimesi hakkında ihtilaf etmişlerdir: «Asâ» (عصا) ve «rahâ» (رحا) gibi maksûr türünden midir, yoksa «yed» (يد) ve «dem» (دم) gibi menkūs türünden midir? İki görüş vardır: Birincisi Yûnus ve el-Ahfeş'in görüşü; ikincisi ise el-Halîl ve Sîbeveyh'in görüşüdür. Bunun faydası ona özel isim verdiğimizde ortaya çıkar. Birinci görüşe göre 'Câenî mean', 'Raeytü mean' ve 'Merartü bi-mean' dersin; ikinci görüşe göre ise yed kelimesi gibi 'Câenî meun', 'Raeytü mean' ve 'Merartü bi-mein' dersin. Şairin «Ve şa'bâkümâ mean» sözünde birinci görüşe bir delil yoktur; çünkü «mean», 'Zeydün ındeke' (Zeyd senin yanındadır) örneğinde olduğu gibi haberin yerine geçen zarf olarak mansubdur. Bu konuda bundan daha uzun açıklamalar vardır, ancak ihtisarı tercih ederek onları bıraktım.
قوله: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} كقوله: {إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} [البقرة: ١١] ، وهذه الجملةُ الظاهرُ أنها لا محلَّ لها من الإِعرابِ لاستئنافِها إذ هي جوابٌ لرؤسائِهم، كأنهم لمَّا قالوا لهم: «إنَّا معكم» توجَّه عليهم سؤالٌ منهم، وهو فما بالُكم مع المؤمنين تُظاهِرونهم على دينهم؟ فأجابوهم بِهذه الجملةِ، وقيل: محلُّها النصب، لأنها بدلٌ من قولِه تعالى: «إنَّا معكم» . وقياسُ تخفيفِ همزةِ «مستهزئون» ونحوِه أن تُجْعَلَ بينَ بينَ، أي بين الهمزةِ والحرفِ الذي
Cenâb-ı Hakk'ın { إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ } “«Biz ancak alay edicileriz» [derler]” buyruğu, { إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ } “«Biz ancak ıslah edicileriz» [derler]” [Bakara 11] buyruğu gibidir. Zâhir olan odur ki, bu cümle istînâf (yeni başlangıç) olduğu için irabdan mahalli yoktur; zira bu onların reislerine bir cevabıdır. Sanki onlar kendilerine «Biz sizinleyiz» dediklerinde reislerinden kendilerine: «O halde müminlerin yanında ne işiniz var, dinleri konusunda onlara niçin destek veriyorsunuz?» şeklinde bir soru yöneltilmiş, onlar da bu cümle ile cevap vermişlerdir. Bir görüşe göre ise bu cümlenin mahalli nasbdır; çünkü o, Cenâb-ı Hakk'ın «İnnâ meaküm» buyruğundan bedeldir. «Müstehziûn» (مستهزئون) ve benzeri kelimelerdeki hemzenin tahfifinde kural, onun 'beyne-beyne' yapılmasıdır; yani hemze ile
منه حركتُها وهو الواو، وهو رأيُ سيبويه، ومذهبُ الأخفش قَلْبُها ياءً محضةً. وقد وَقَف حمزةُ على «مستهزئون» و {فَمَالِئُونَ} [الصافات: ٦٦] ونحوهِما بحَذْفِ صورة الهمزة إتْباعاً لرسمِ المصحفِ.
harekesinin cinsinden olduğu harf olan vâv arasında okunmasıdır. Bu Sîbeveyh'in görüşüdür; el-Ahfeş'in mezhebi ise onun halis bir yâ harfine dönüştürülmesidir. Hamza, Mushaf hattına uyarak «müstehziûn» ve { فَمَالِئُونَ } “dolduracak olanlardır” [Sâffât 66] ile benzeri kelimelerde hemzenin sûretini hazfederek duruş yapmıştır.
قولُه تعالى: {الله يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ} : «اللهُ» رفعٌ بالابتداء و «يَسْتَهْزىء» جملةٌ فعليةٌ في محلِّ خبرِه، و «بهم» متعلقٌ به، ولا محلَّ لهذه الجملة لاستئنافِها، «وَيَمُدُّهم» في محلِّ رفع أيضاً لعطفِه على الخبر وهو يستهزىء، و «يَعْمَهُوْن» في محلِّ الحالِ مِن المفعولِ في «يَمُدُّهم» أو من الضميرِ في «طغيانهم» وجاءت الحالُ من المضافِ إليه لأنَّ المضاف مصدرٌ. و «في طغيانهم» يَحتمُل أن يتعلَّقَ بيَمُدُّهم أَو بيَعْمَهون، وقُدِّم عليه، إلا إذا جُعِل «يَعْمَهون» حالاً من الضميرِ في «طُغْيانهم» فلا يتعلَّق به حينئذ لفسادِ المعنى.
Cenâb-ı Hakk'ın { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” buyruğunda «Allah», ibtida (mübteda) ile merfudur; «yestehziu» fiil cümlesi ise haber mahallindedir. «Bihim» ona müteallıktır. İstînâfiye olduğu için bu cümlenin irabdan mahalli yoktur. { وَيَمُدُّهُمْ } “ve onları [bırakır/artırır]” ise haber olan «yestehziu» üzerine matuf olduğu için ref mahallindedir. { يَعْمَهُونَ } “bocalamaktadırlar” cümlesi, «yemüddühüm» fiilindeki mef'ûlden veya «tuğyânihim»deki zamirden hâl mahallindedir. Hâlin muzâfun ileyhden gelmesi, muzâfın masdar olmasından dolayıdır. «Fî tuğyânihim» ifadesinin ise «yemüddühüm» veya «ya'mehûn» fiillerine müteallık olması muhtemeldir ve [ikincisine göre] öne geçirilmiştir; meğerki «ya'mehûn» cümlesi «tuğyânihim»deki zamirden hâl yapılsın, bu takdirde mana bozulacağı için ona müteallık olamaz.
وقد مَنَع أبو البقاء أن يكونَ «في طُغيانهم» و «يَعْمَهون» حالَيْن من الضميرِ في «يَمُدُّهُمْ» ، مُعَلِّلاً ذلك بأنَّ العاملَ الواحدَ لا يعملُ في حالين، وهذا على رأي مَنْ مَنَعَ مِنْ ذلك، وأمَّا مَنْ يُجيزُ تعدُّدَ الحالِ مع عدمِ تعدُّدِ صاحبِها فيُجيز ذلك؛ إلاَّ أنَّه في هذه الآية ينبغي أن يَمْنَعَ ذلك لا لِما ذكره أبو البقاء، بل لأنَّ المعنى يأبى جَعْلَ هذا الجارُّ والمجرورِ حالاً، إذ المعنى مُنْصَبٌّ على أنه متعلِّقٌ بأحدِ الفعلينِ، أعني يَمُدُّهُمْ أو يَعْمَهُونَ، لا بمحذوفٍ على أنه حالٌ.
Ebu'l-Bekâ, tek bir âmilin iki hâlde amel edemeyeceğini gerekçe göstererek «fî tuğyânihim» ve «ya'mehûn» ifadelerinin «yemüddühüm»deki zamirden iki hâl olmasını menetmiştir. Bu, bunu engelleyenlerin görüşüne göredir. Sahibi tek olduğu halde hâlin birden fazla olmasını caiz görenler ise buna cevaz verir. Ne var ki bu ayette, Ebu'l-Bekâ'nın zikrettiği sebepten ötürü değil, bilakis mananın bu car-mecruru hâl yapmaya elvermemesinden dolayı bundan menedilmesi gerekir; zira mana, onun bir hâl olarak mahzufa değil, iki fiilden birine yani «yemüddühüm» veya «ya'mehûn» fiiline bağlı olmasına dayanmaktadır.
والمشهورُ فتحُ الياءِ من «يَمُدُّهم» ، وقُرئ شاذاً بِضمِّها، فقيل: الثلاثي والرباعي بِمعنى واحدٍ، تقول: مَدَّة وأَمَدَّه بكذا، وقيل: مَدَّه إذا زاده من جنسه، وأَمَدَّه إذا زادَه من غير جنسِه، وقيل: مَدَّه في الشرِّ، كقوله تعالى: {وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ العذاب مَدّاً} [مريم: ٧٩] ، وَأَمَدَّه في الخير، كقوله: {وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ} [نوح: ١٢] ، {وَأَمْدَدْنَاهُم بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ} [الطور: ٢٢] ، {أَن يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاَثَةِ آلاَفٍ} [آل عمران: ١٢٤] ، إلا أنَّه يُعَكِّر على هذين الفرقين أنه قرئ: {وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغي} [الأعراف: ٢٠٢] باللغتين، ويمكن أن يُجَاب عنه بما ذكره الفارسي في توجيهِ ضَمِّ الياء أنه بمنزلةِ قولِهِ تعالى: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ} [آل عمران: ٢١] {فَسَنُيَسِّرُهُ للعسرى} [الليل: ١٠] ، يعني أبو علي رحمه الله تعالى بذلك أنه على سبيل التهكم.
Meşhur olan, «yemüddühüm» kelimesinin yâ harfinin fethasıyla okunmasıdır. Şâz olarak zammeyle [«yümiddühüm» şeklinde] de okunmuştur. Şöyle denilmiştir: Sülâsî ve rubâî fiil aynı manadadır; «meddehû bi-kezâ» ve «emeddehû bi-kezâ» (ona şunu artırdı/verdi) denir. Bir görüşe göre; kendi cinsinden artırdığında «meddehû», kendi cinsinden olmayan bir şeyden artırdığında «emeddehû» denir. Başka bir görüşe göre ise Cenâb-ı Hakk'ın { وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا } “ve azabını uzattıkça uzatırız” [Meryem 79] buyruğunda olduğu gibi şerde «meddehû»; { وَيُمْدِدْكُم بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ } “mallarla ve oğullarla size yardım eder” [Nûh 12], { وَأَمْدَدْنَاهُم بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ } “onlara meyve ve et takviyesi yaparız” [Tûr 22] ve { أَن يُمِدَّكُمْ رَبُّكُم بِثَلَاثَةِ آلَافٍ } “Rabbinizin size üç bin melekle yardım etmesi” [Âl-i İmrân 124] buyruklarında olduğu gibi hayırda ise «emeddehû» kullanılır. Ne var ki { وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ } “Kardeşleri ise onları sapıklığa çekerler” [A'râf 202] ayetinin her iki lügatle de okunmuş olması bu iki ayrımı zedelemektedir. Buna, Fârisî'nin yâ harfinin zammesini açıklarken zikrettiği ve bunun Cenâb-ı Hakk'ın { فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ } “onları bir azapla müjdele” [Âl-i İmrân 21] ve { فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَىٰ } “onu en zora sevk edeceğiz” [Leyl 10] buyrukları konumunda olduğu şeklindeki izahıyla cevap verilebilir; yani Ebû Ali -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- bunun tehekküm (alay ve istihza) yoluyla olduğunu kastetmiştir.
وقال الزمخشري: «فإنْ قُلْتَ: لِمَ زعمت أنه من المَدَدِ دون المَدِّ في العُمْرِ والإِملاءِ والإِمهالِ؟ قلت: كفاك دليلاً على ذلك قراءةُ ابنِ كثير وابنِ محيصن:» ويُمِدُّهم «وقراءةُ نافعِ» «وإخوانُهم يُمِدُّونهم» على أنَّ الذي بمعنى أمهله إنما هو «مَدَّ له» باللام كأَمْلى له «.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Ömrü uzatmak, mühlet ve süre vermek anlamındaki medd'den değil de yardım ve takviye anlamındaki meded'den olduğunu nereden çıkardın?' dersen, derim ki: İbn Kesîr ve İbn Muhaysın'ın 've yümiddühüm' kıraati ile Nâfi'in 've ihvânühüm yümiddûnehüm' kıraati buna delil olarak sana yeter. Zira mühlet vermek anlamındaki fiil, tıpkı 'emlâ lehû' gibi lâm harf-i ceriyle 'medde lehû' şeklinde kullanılır.»
والاستهزاءُ لغةً: السُّخْرِيةُ واللعبُ: يقال: هَزِئَ به، واستَهْزَأَ قال:
İstihzâ lügatte; alay etmek ve eğlenmektir. 'Hezie bihî' ve 'istehzee' denir. Şair şöyle demiştir:
١٩٩ - قد هَزِئَتْ مني أمُّ طَيْسَلَهْ ... قالَتْ: أراه مُعْدِماً لا مالَ لَهْ
199 - Taysale'nin anası benimle alay etti / 'Onu fakir, malı mülkü olmayan biri görüyorum' dedi.
وقيل: أصلُه الانتقامُ، وأنشدَ:
Bir görüşe göre ise asıl anlamı intikam almaktır. Şair şöyle demiştir:
٢٠ - ٠- قد استهْزَؤوا منا بألفَيْ مُدَجَّجٍ ... سَراتُهُمُ وَسْطَ الصَّحاصِحِ جُثَّمُ
200 - Tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiyle bizden intikam aldılar / İleri gelenleri çöl düzlüklerinin ortasında cansız yere serilmişti.
فعلى هذا القولِ الثاني نسبةُ الاستهزاءِ إليه تعالى على ظاهِرها، وأمَّا على القولِ الأولِ فلا بُدَّ من تأويل ذلك.
Bu ikinci görüşe göre istihzanın Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi zâhirî anlamı üzeredir. Birinci görüşe göre ise bunu mutlaka tevil etmek gerekir.
فقيل: المعنى يُجازيهم على استهزائهم، فَسَمَّى العقوبةَ باسم الذنبِ/ ليزدوجَ الكلامُ، ومنه: {وَجَزَآءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا} [الشورى: ٤٠] ، {فَمَنِ اعتدى عَلَيْكُمْ فاعتدوا عَلَيْهِ} [البقرة: ١٩٤] . وقال عمرو ابن كلثوم:
Şöyle denilmiştir: Anlamı, onların istihzalarına karşılık ceza verir demektir. Sözde müşâkele (uyum) olsun diye cezayı günahın adıyla isimlendirmiştir. Şu ayetler de bu kabildendir: { وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا } “Bir kötülüğün karşılığı, onun benzeri bir kötülüktür” [Şûrâ 40], { فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ } “Kim size saldırırsa, siz de ona saldırın” [Bakara 194]. Amr b. Külsûm şöyle demiştir:
٢٠١ - ألا لا يَجْهَلَنْ أَحدٌ علينا ... فَنَجْهَلَ فوقَ جَهْلِ الجاهِلينا
201 - Sakın kimse bize karşı cahillik etmesin / Yoksa cahillerin cahilliğinin de üstünde bir cahillik ederiz [cezalandırırız].
وأصلُ المَدَدِ: الزيادةُ. والطغيانُ: مصدر طغى يَطْغَى طِغْياناً وطُغْياناً بكسر الطاء وضمِّها، ولامُ طغى قيل: ياءٌ وقيل: واو، يقال: طَغيْتُ وطغَوْتُ، وأصلُ المادة مجاوَزَةُ الحَدِّ ومنه: طَغَى الماءُ. والعَمَهُ: التردُّدُ والتحيُّرُ، وهو قريبٌ من العَمَى، إلا أن بينهما عموماً وخصوصاً، لأن العَمَى يُطلق على ذهاب ضوء العين وعلى الخطأ في الرأي، والعَمَهُ لا يُطلق إلا على الخطأ في الرأي، يقال: عَمِهَ يَعْمَهُ عَمَهاً وَعَمَهاناً فهو عَمِهٌ وعامِهٌ.
Meded kelimesinin aslı ziyade/artış demektir. Tuğyân ise tâ harfinin kesresi ve zammesiyle «tığyân» ve «tuğyân» şeklinde, «tağâ yetğâ» fiilinin masdarıdır. «Tağâ» fiilinin lâmü'l-fiili hakkında yâ olduğu da vâv olduğu da söylenmiştir; nitekim «tağaytü» ve «tağavtü» denir. Maddenin asıl anlamı haddi aşmaktır; suyun taşması manasında «tağa'l-mâü» denmesi bundandır. Ameh (العَمَهُ) ise tereddüt etmek ve şaşkınlığa düşmektir. Bu, amâ (körlük) kelimesine yakındır; ancak aralarında umum-husus ilişkisi vardır. Çünkü amâ hem göz ışığının gitmesine hem de görüşteki hataya denir; ameh ise sadece görüşteki hataya denir. «Amihe ya'mehu amehen ve amehanen» denir; o kimse için «amihün» (عَمِهٌ) ve «âmihün» (عامِهٌ) denir.
قولُه تعالى: {أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى} : «أولئك» رفعٌ بالابتداءِ والذين وصلتُه خبرُه، وقولُه تعالى: {فَمَا رَبِحَتْ تِّجَارَتُهُمْ} هذه الجملةُ عطفٌ على الجملةِ الواقعةِ صلةً، وهي «اشْتَرَوْا» وزعم بَعضُهم أنها خبرُ المبتدأ، وأنَّ الفاءَ دَخَلَتْ في الخَبرِ لِما تَضَمَّنه الموصولُ من معنى الشرط، وجعل ذلك نظيرَ قوله: {الذين يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ} [البقرة: ٢٧٤] ثم قال: {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ} وهذا وَهْمٌ، لأنَّ الذين اشتروا ليس مبتدأ حتى يُدَّعَى دخولُ الفاءِ في خبره، بل هو خبرٌ عن «أولئك» كما تقدَّم. فإنْ قيل: يكونُ الموصولُ مبتدأً ثانياً فتكونُ الفاءُ دَخَلَتْ في خبره فالجوابُ أنه يلزم مِن ذلك عدمُ الربطِ بين المبتدأ والجملة الواقعةِ خبراً عنه، وأيضاً فإنَّ الصلَةَ ماضيةٌ معنى. فإنْ قيل: يكونُ «الذين» بدلاً من «أولئك» فالجوابُ أنه يصير الموصولُ مخصوصاً لإِبداله من مخصوصٍ، والصلة أيضاً ماضيةٌ. فإن قيل: يكونُ «الذين» صفةً لأولئك ويصيرُ نظيرَ قولك: «الرجلُ الذي يأتيني فله درهمٌ» فالجوابُ: أنه مردودٌ بما رُدَّ به السؤالُ الثاني، وبأنه لا يجوز أن يكونَ وصفاً له لأنه أعرفُ منه فبانَ فسادُ هذا القول.
Cenâb-ı Hakk'ın { أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” buyruğunda «ülâike» ibtida (mübteda) ile merfudur; «ellezîne» ve sılası ise onun haberidir. Cenâb-ı Hakk'ın { فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ } “ticaretleri kazanç sağlamadı” buyruğu ise, sıla cümlesi olan «işterav» üzerine matuftur. Bazıları bu cümlenin mübtedanın haberi olduğunu ve ism-i mevsûlün şart manası içermesi sebebiyle fâ harfinin habere dâhil olduğunu iddia etmişler; bunu da Cenâb-ı Hakk'ın { الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم } “Mallarını infak edenler...” [Bakara 274] deyip ardından { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } “artık onların mükâfatları [vardır]” buyurmasının benzeri kılmışlardır. Bu bir vehimdir (yanılgıdır); çünkü «ellezîne'şterav» ifadesi mübteda değildir ki haberine fâ harfinin girdiği iddia edilsin; bilakis daha önce geçtiği üzere «ülâike»nin haberidir. Şayet: «İsm-i mevsûl ikinci bir mübteda olsun, böylece fâ da onun haberine girmiş olsun» denilirse, cevabı şudur: Bundan, mübteda ile haber olan cümle arasında bağın (râbıtın) bulunmaması neticesi doğar; ayrıca sıla cümlesi anlam bakımından geçmiş zamandır. Şayet: «'Ellezîne', 'ülâike'den bedel olsun» denilirse, cevabı şudur: Belirli (marife) bir lafızdan bedel yapıldığı için ism-i mevsûl belirli (tahsise uğramış) hale gelir ve ayrıca sıla cümlesi de yine geçmiş zamanlıdır. Şayet: «'Ellezîne', 'ülâike'nin sıfatı olsun ve böylece senin 'Er-Racülü'llezî ye'tînî fe-lehû dirhemün' (Bana gelen adam için bir dirhem vardır) sözün gibi olsun» denilirse, cevabı şudur: Bu görüş ikinci soruya verilen cevapla ve ayrıca 'ellezîne' lafzının 'ülâike'den daha marife olamayacağı için ona sıfat olmasının caiz olmamasıyla reddedilir. Böylece bu görüşün tutarsızlığı açığa çıkmış olur.
والمشهورُ ضَمُّ واو «اشتروا» لالتقاءِ الساكنين، وإنما ضُمَّتْ تشبيهاً بتاءِ الفاعل. وقيل: للفرقِ بين واوِ الجمع والواوِ الأصليةِ نحو: لو استطعنا. وقيل: لأن الضمة هنا أخفُّ من الكسرةِ لأنها من جنسِ الواو. وقيل حُرِّكَتْ بحركة الياءِ المحذوفةِ، فإنَّ الأصلَ اشْتَرَيُوا كما سيأتي. وقيل هي للجمع فهي مثل: نحن. وقُرئ بكسرِها على أصلِ التقاء الساكنين، وبفتحِها: لأنه أخفُّ. وأجاز الكسائي همزَها تشبيهاً لها بأَدْؤُر وأَثْؤُب وهو ضعيف، لأن
Meşhur olan, iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle «işterav» kelimesinin vâv'ının zammelenmesidir. Fail tâ'sına benzetildiği için zammelenmiştir. Bir görüşe göre cemi vâvı ile «levisteta'nâ» örneğindeki asıl vâv arasını ayırmak içindir. Bir görüşe göre buradaki zamme, vâv'ın cinsinden olduğu için kesreden daha hafiftir. Bir görüşe göre ileride geleceği üzere aslı «iştereyû» olduğu için hazfedilen yâ harfinin harekesiyle harekelenmiştir. Bir görüşe göre o çoğul içindir, dolayısıyla «nahnü» gibidir. İki sakinin karşılaşmasındaki asıl kural üzere kesreyle okunduğu gibi, daha hafif olduğu için fetha ile de okunmuştur. el-Kisâî, 'ed'ür' ve 'es'üb' kelimelerine benzeterek onu hemzeli kılmayı caiz görmüştür; fakat bu zayıftır, çünkü
ضمَّها غيرُ لازمٍ، وقال أبو البقاء: «ومِنهم مَنْ يَخْتَلِسُها، فيحذِفُها لالتقاءِ الساكنين وهو ضعيفٌ جداً؛ لأن قبلها فتحةً والفتحةُ لا تَدُلُّ عليها» .
onun zammesi lâzım (aslî) değildir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Aralarında onu ihtilâs edip iki sakinin birleşmesi sebebiyle hazfedenler de vardır; ancak bu son derece zayıftır, çünkü öncesinde fetha vardır ve fetha ona delalet etmez.»
وأصل اشْتَرَوا: اسْتَرَيُوا، فتحرَّكت الياءُ وانفتح ما قبلها، فقُلِبَتْ ألفاً، ثم حُذِفَتْ لالتقاءِ الساكنين، وبَقِيَتِ الفتحةُ دالَّةً عليها، وقيل: بل حُذِفَت الضمة من الياءِ فَسَكَنَتْ، فالتقى ساكنان، فَحُذِفَت الياءُ لالتقائِهما. فإن قيل: فواوُ الجمع قد حُرِّكَت فينبغي أن يعودَ الساكنُ المحذوفُ، فالجوابُ أن هذه الحركةَ عارضةٌ، فهو في حكمِ الساكنِ، ولم يجيءْ ذلك إلا في ضرورةِ شعرٍ، أنشد الكسائي:
«İşterav» fiilinin aslı «iştereyû»dur; yâ harfi harekeli olup makabli fethalı olduğu için elife dönüştürülmüş, sonra iki sakinin karşılaşması sebebiyle hazfedilmiş ve fetha ona delalet etmek üzere kalmıştır. Bir görüşe göre ise yâ harfinden zamme hazfedilip sakin kalmış, böylece iki sakin birleşmiş ve karşılaşmaları sebebiyle yâ hazfedilmiştir. Şayet: «Cemi vâvı harekelenmiştir, bu durumda hazfedilen sakinin geri dönmesi gerekmez mi?» denilirse, cevabı şudur: Bu hareke ârızîdir, dolayısıyla sakin hükmündedir. Bu durum ancak şiir zaruretinde gelmiştir; el-Kisâî şu beyti okumuştur:
٢٠٢ - يا صَباحِ لَمْ تنامِ العَشِيَّا ... فأعاد الألفَ لمَّا حُرِّكَتِ الميمُ حَركةً عارضةً.
202 - Ey Sabâh, akşamleyin uyumadın... / Mîm harfi ârızî bir harekeyle harekelendiğinde elifi geri getirmiştir.
و «الضلالةَ» مفعولُه، و «بالهدى» متعلِّق ب «اشتروا» ، والباءُ هنا للعِوض وهي تدخلُ على المتروكِ أبداً. فأمَّا قولُه تعالى: {فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ الله الذين يَشْرُونَ الحياة الدنيا بالآخرة} [النساء: ٧٤] فإنَّ ظاهرَه أنَّ الآخرة هي المأخوذةُ لا المتروكةُ، فالجوابُ ما قاله الزمخشري رحمه الله تعالى من أن المرادَ بالمُشترين المُبْطِئُون وُعِظُوا بأَنْ يُغَيِّروا ما بهم من النفاقِ ويُخْلِصوا الإِيمانَ بالله تعالى وسولِه ويجاهدوا في الله حَقَّ الجهادِ، فحينئذ إنما دخلتِ الباءُ على المتروكِ.
«ed-Dalâlete» mef'ûlün bih, «bi'l-hüdâ» ise «işterav» fiiline müteallıktır. Buradaki bâ (بـ) ivaz (bedel) içindir ve daima terk edilen/verilen şeyin başına gelir. Cenâb-ı Hakk'ın { فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ } “O halde dünya hayatını ahirete karşılık satanlar, Allah yolunda savaşsınlar” [Nisâ 74] buyruğuna gelince; zâhire göre ahiret terk edilen değil alınan şeydir. Buna cevap Zemahşerî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- belirttiği şu açıklamadır: Satın alanlardan maksat, [cihattan] geri kalanlardır; kendilerinde bulunan nifakı değiştirmeleri, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne ihlâsla iman etmeleri ve Allah yolunda hakkıyla cihat etmeleri hususunda kendilerine öğüt verilmiştir. Bu takdirde bâ harfi yine terk edilen şeyin başına girmiştir.
والشراءُ هنا مجازٌ عن الاستبدالِ بمعنى أنهم لَمَّا تَرَكوا الهدى، وآثروا الضلالةَ، جُعِلوا بمنزلة المشترين لها بالهدى، ثُم رُشِّح هذا المجازُ بقولِه تعالى: {فَمَا رَبِحَتْ تِّجَارَتُهُمْ} فَأَسْنَدَ الربحَ إلى التجارةِ، والمعنى: فما ربحوا في تجارتهم، ونظيرُ هذا الترشيحِ قولُ الآخر:
Buradaki satın alma (iştrâ), değiştirme (istibdâl) manasından mecazdır; yani onlar hidayeti terk edip sapıklığı tercih ettiklerinde, hidayet karşılığında onu satın alanlar konumuna konulmuşlardır. Sonra bu mecaz, Cenâb-ı Hakk'ın { فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ } “ticaretleri kazanç sağlamadı” buyruğuyla terşîh edilmiş (kuvvetlendirilmiş) ve kâr ticarete isnad edilmiştir. Anlamı şudur: Ticaretlerinde kâr etmediler. Bu terşîhin bir benzeri şairin şu sözüdür:
٢٠٣ - بكى الخَزُّ مِنْ رَوْحٍ وأنكرَ جِلْدَه ... وَعجَّتْ عَجيجاً من جُذامَ المَطارِفُ
203 - İpek kumaş Ravh'tan dolayı ağladı ve tenini inkâr etti / Cüzâm kabilesinden ötürü süslü giysiler feryat figan etti.
لمَّا أَسْنَدَ البكاءَ إلى الخَزِّ من أجل هذا الرجل وهو رَوْحٌ وإنكارِه لجِلْده مجازاَ رشَّحه بقوله: «وعَجَّت المَطارِف من جُذام» أي: استغاثت الثياب من هذه القبيلة، وقولُ الآخر:
Bu adam yani Ravh sebebiyle ipek kumaşa mecazen ağlamayı ve tenini inkâr etmeyi isnad edince, bunu «Ve acceti'l-matârıfü min Cüzâmi» yani 'elbiseler bu kabileden feryat etti' sözüyle terşîh etmiştir. Diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:
٢٠٤ - ولَمَّا رأيتُ النَّسْرَ عَزَّ ابنُ دايةٍ ... وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ جاشَ له صَدْري
204 - Akbabanın üstün geldiğini ve karga yavrusunun onun iki yuvasına yuva yaptığını gördüğümde göğsüm daraldı.
لمَّا جَعَلَ النَّسْرَ عبارةً عن الشيب، وابنَ دايةَ وهو الغرابُ عبارةً/ عن الشباب مجازاً رشَّحه بقوله: «وعَشَّشَ في وَكْريه» ، وقولُ الآخر:
Akbabayı yaşlılıktan (saçtaki aklıktan), karga yavrusunu da gençlikten (saçtaki siyahlıktan) mecaz olarak kinaye kılınca bunu «Ve aşşaşe fî vekreyhi» (Onun iki yuvasına yuva yaptı) sözüyle terşîh etmiştir. Diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:
٢٠٥ - فما أُمُّ الرُّدَيْنِ وإنْ أَدَلَّتْ ... بعالمةٍ بأخلاقِ الكرامِ
205 - Ümmü Rudeyn, nazlansa da / Kerem ehlinin ahlakını bilmez.
إذا الشيطانٌ قصَّع في قَفاها ... تَنَقَّفْناه بالحَبْل التُّؤامِ
Şeytan onun ensesinden içeri girdiğinde / Onu iki katlı iple [oradan] çekip çıkardık.
لمَّا قال: «قصَّع في قفاها» أي دخل من القاصعاء وهي جُحْر من جُحْرة
«Kassa'a fî kafâhâ» (ensesinden girdi) dediğinde; yani yer faresinin yuvalarından bir delik olan kāsiâdan girdiğini ifade edince,
اليَرْبوع رشَّحه بقولِه: «تَنَقَّفْناه» أي: أخرجناه من النافِقاء، وهي أيضاً من جُحْرة اليربوع.
bunu «Tenekkafnâhü» yani 'onu yine yer faresinin yuvasının bir deliği olan nâfikādan çıkardık' sözüyle terşîh etmiştir.
قوله تعالى: {وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ} هذه الجملةُ معطوفةٌ على قوله: {فَمَا رَبِحَتْ تِّجَارَتُهُمْ} ، والرِّبْحُ: الزيادةُ على رأس المال، والمهتدي: اسم فاعل من اهتدى، وافتعل هنا للمطاوعة، ولا يكونُ افْتَعَل للمطاوعة إلا من فِعْلٍ متعدٍ. وزعم بعضُهم أنه يجيء من اللازم، واستدلَّ على ذلك بقول الشاعر:
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ } “hidayete ermiş de değillerdi” buyruğundaki bu cümle, { فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ } “ticaretleri kazanç sağlamadı” sözüne matuftur. Rıbh (رِبْح), ana para üzerindeki fazlalıktır (kârdır). Mühtedî (مُهْتَدِي) ise ihtedâ (اهْتَدَى) fiilinin ism-i fâilidir. Buradaki ifti‘âl babı mutâvaat (dönüşlülük) içindir; ifti‘âl babı ise ancak geçişli (müteaddî) bir fiilden mutâvaat için gelir. Bazıları ise bunun geçişsiz (lâzım) fiilden de geleceğini iddia etmiş ve şairin şu sözünü buna delil getirmiştir:
٢٠٦ - حتى إذا اشْتَال سُهَيْلٌ في السِّحَرْ ... كشُعلةِ القابِس تَرْمِي بالشَّرَرْ
206 - Nihayet Süheyl yıldızı seher vaktinde yükseldiğinde / Ateş koru alan kimsenin kıvılcım saçan meşalesi gibi [parıldadı].
قال: «فاشْتال افْتَعَل لمطاوعة» شَال «وهو لازمٌ» ، وهذا وَهْمٌ من هذا القائل، لأن افتعلَ هنا ليس للمطاوعةِ، بل بمعنى فَعَل المجردِ.
[Bu görüş sahibi] şöyle demiştir: «‘İşteâle’ (اشْتَالَ), lâzım bir fiil olan ‘şâle’ (شَالَ) fiilinin mutâvaatı için ifti‘âl babındadır.» Oysa bu, söz konusu iddia sahibinin bir vehmidir (yanılgısıdır); zira buradaki ifti‘âl mutâvaat için değil, yalın (mücerred) ‘fe‘ale’ anlamındadır.