وحُمِل أولاً على لفظِ «مَنْ» فَأَفْرَدَ في قوله: «يَرْتَدِدْ، فيمتْ وهو كافرٌ» وعلى معناها ثانياً في قولِه: «فأولئك» إلى آخره، فَجَمَع، وقد تقدَّم أن مثلَ هذا التركيبِ أحسنُ الاستعمالَيْنِ: أعني الحَمْلَ أولاً على اللفظِ ثم على المعنى. وقولُه «في الدنيا» متعلِّقٌ ب «حَبِطَتْ» .
Önce «مَنْ» lafzına hamledilerek «يَرْتَدِدْ، فيمتْ وهو كافرٌ» kavlinde tekil getirilmiş; sonra da «فأولئك» kavlinden sonuna kadar anlamına hamledilerek çoğul getirilmiştir. Daha önce böyle bir terkibin iki kullanımdan en güzeli olduğu geçmişti; yani önce lafza, sonra da manaya hamletmektir. «في الدنيا» car ve mecrûru ise «حَبِطَتْ» fiiline mütealliktir.
وقوله: {وأولائك أَصْحَابُ النار} إلى آخرِهِ تقدَّم إعرابُ نظيرتِها. واختلفوا في هذه الجملةِ: هل هي استئنافيةٌ، أي: لمجرَّدِ الإخبارِ بأنهم أصحابُ النارِ، فلا تكونُ داخلةٍ في جزاء الشرطِ، بل تكونُ معطوفةً على جملةِ الشرطِ، أو هيَ معطوفةً على الجوابِ فيكونُ محلُّها الجزم؟ قولان،
Ayetteki { وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ } “İşte onlar ateş ehlidirler” kavlinin sonuna kadar benzerinin irabı daha önce geçmişti. Bu cümlenin istînâfiyye mi olduğu -yani sırf onların ateş ehli olduğunu haber vermek için olup şartın cezasına dahil olmaksızın şart cümlesine matuf mu olduğu-, yoksa cevaba matuf olup mahallinin cezm mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; iki görüş vardır:
رُجِّع الأولُ بالاستقلالِ وعدمِ التقييدِ، والثاني بأنَّ عطفَها على الجزاءِ أقربُ من عطفِها على جملةِ الشرطِ، والقربُ مُرَجِّحٌ.
Birincisi müstakil olması ve kayıtlı bulunmaması ile, ikincisi ise cezaya atfedilmesinin şart cümlesine atfedilmesinden daha yakın olması ve yakınlığın bir tercih sebebi olmasıyla tercih edilmiştir.
قولُه تعالى: {إِنَّ الذين آمَنُواْ} : إنَّ واسمُها، و «أولئك» مبتدأ، و «يَرْجُون» خبرُه، والجملةُ خبرُ «إنَّ» ، وهو أحسنُ من كونِ «أولئك» بدلاً من «الذين» و «يرجُون خبرٌ» إنَّ «. وجيء بهذه الأوصافِ الثلاثةِ مترتبةً على حَسَبِ الواقعِ، إذ الإيمانُ أولُ ثم المهاجَرةُ ثم الجهادُ. وأَفْرَدَ الإِيمانَ بموصولٍ وحدَه لأنه أصلُ الهجرةِ والجهادِ، وجَمَعَ الهجرةَ والجهادَ في موصولٍ واحدٍ لأنَّهما فَرْعانِ عنه، وأتى بخبرِ» إنَّ «اسمَ إشارة لأنه متضمِّنٌ للأوصافِ السابقةِ. وتكريرُ الموصولِ بالنسبةِ إلى الصفاتِ لا الذواتِ، فإنَّ الذوات متحدةٌ موصوفةٌ بالأوصافِ الثلاثةِ، فهو من بابِ عَطْفِ بعضِ الصفاتِ على بعض والموصوفُ واحدُ. ولا تقولُ: إنَّ تكريرَ الموصولِ يَدُلُّ على تَغايرِ الذواتِ والموصوفةِ لأنَّ الواقعَ كان كذلك. وأتى ب» يَرْجُون «لِيَدُلَّ على التجدُّدِ وأنهم في كلِّ وقتٍ يُحْدِثُون رجاءً.
Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler” kavlinde: «إنّ» ve ismidir; «أولئك» mübteda, «يَرْجُون» ise onun haberidir; bu cümle «إنّ» edatının haberidir. Bu, «أولئك» lafzının «الذين»den bedel, «يرجون» fiilinin de «إنّ» edatının haberi olmasından daha güzeldir. Bu üç vasıf vâkıaya uygun olarak sıralı bir şekilde getirilmiştir; zira önce iman, sonra hicret, sonra da cihattır. İman hicret ve cihadın aslı olduğu için tek başına müstakil bir mevsûlle getirilmiş, hicret ile cihat ise imanın iki fer'i olduğu için tek bir mevsûlde toplanmıştır. «إنّ» edatının haberi önceki vasıfları içerdiği için işaret ismi olarak getirilmiştir. Mevsûlün tekrarı zâtlara göre değil sıfatlara göredir; zira zâtlar bir olup üç vasıfla nitelenmiştir. Dolayısıyla bu, mevsûfu tek olan sıfatların birbirine atfedilmesi kabilindendir. Mevsûlün tekrarı nitelenen zâtların farklılığına delalet eder diyemezsin; zira vâkıa böyle idi. «يَرْجُون» lafzı ise teceddüt (yenilenme) bildirmek ve onların her vakit yeni bir ümit beslediklerini göstermek için getirilmiştir.
والمهاجَرةُ مُفاعَلَةٌ من الهَجْرِ، وهي الانتقالُ من أرضِ إلى أرضٍ، وأصلُ الهجرِ التركُ. والمجاهدةُ مفاعلةٌ من الجُهْدِ. وهو استخراجُ الوُسْع وبَذْلُ المجهود، والإِجهادُ: بَذْلُ المجهودِ في طَلَبِ المقصودِ، والرجاءُ: الطمعُ، وقال الراغب: وهو ظَنُّ يقتضي حصولَ ما فيه مَسَرَّةٌ، وقد يُطْلَقُ على الخوفِ، وأنشد:
Muhâcere (المهاجرة), «الهجر» kökünden mufâale bâbındadır ve bir topraktan diğerine intikal etmektir; hicretin aslı ise terk etmektir. Mücâhede (المجاهدة), gücü ortaya çıkarmak ve tüm gayreti sarf etmek anlamına gelen «الجهد» kökünden mufâale bâbındadır. İchâd (الإجهاد) ise maksadı talep etmede tüm gayreti harcamaktır. Recâ (الرجاء) ise ummak/taleb etmektir. Râgıb şöyle demiştir: 'O, kendisinde sevinç bulunan bir şeyin meydana gelmesini gerektiren zandır; bazen korku anlamında da kullanılır.' Ve şu beyti inşâd etmiştir:
٩٤٠ - إذا لَسَعَتْه النحلُ لَم يَرْجُ لَسْعَها ... وخالَفَها في بَيْتِ نُوبٍ عَواسلِ
940 - Arılar onu soktuğunda onların sokmasından korkmazdı ... ve bal yapan arı kovanında onlara karşı koyardı.
أي: لم يخف/، وقال تعالى: {لاَ يَرْجُونَ لِقَآءَنَا} [يونس: ٧] أي: لا يَخافون، وهل إطلاقُه عليه بطريقِ الحقيقةِ أو المجازِ؟ فزعم قومٌ أنَّه حقيقةٌ، ويكونُ من الاشتراك اللفظي، وزعم قومٌ أنه من الأضدادِ، فهو اشتراكٌ لفظي أيضاً. قال ابنُ عطية:» وليس هذا بجيدٍ «. يعني أن الرجاء والخوفَ ليسا بضدين إذ يمكنُ اجتماعُهما، ولذلك قال الراغب: - بعد إنشادِه البيتَ المتقدم -» ووجْهُ [ذلك] أن الرجاءَ والخوفَ يتلازمان «، وقال ابن عطية:» والرجاءُ أبداً معه خوفٌ، كما أن الخوفَ معه رجاءٌ «. وزعم قومٌ أنه مجازٌ للتلازمِ الذي ذكرناه عن الراغب وابنِ عطية.
Yani: Korkmazdı [demektir]. Allah Teâlâ da { لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا } “bize kavuşmayı ummazlar” buyurmuştur; yani korkmazlar demektir. Bunun ona ıtlak edilmesi hakikat yoluyla mıdır yoksa mecaz yoluyla mıdır? Bir topluluk bunun hakikat olduğunu ve lafzî müştereklikten sayılacağını ileri sürmüştür. Bir topluluk ise bunun ezdâddan (zıt anlamlı kelimelerden) olduğunu ileri sürmüştür ki bu da yine lafzî müşterekliktir. İbn Atiyye: «Bu güzel değildir» demiştir. Yani recâ ile havf zıt iki şey değildir; zira ikisinin bir arada bulunması mümkündür. Nitekim Râgıb -geçen beyti inşâd ettikten sonra- şöyle demiştir: «[Bunun] vechi, recâ ile havfın birbirini gerektirmesidir.» İbn Atiyye de: «Korkunun beraberinde ümit olduğu gibi, ümidin beraberinde de daima korku vardır» demiştir. Bir topluluk ise Râgıb ve İbn Atiyye'den naklettiğimiz bu gereklilik sebebiyle onun mecaz olduğunu iddia etmiştir.
وأجاب الجاحظُ عن البيتِ بأنَّ معناه لَم يَرْجُ بُرْءَ لَسْعِها وزواله فالرجاءُ على بابه» . وأمَّا قولُه: {لاَ يَرْجُونَ لِقَآءَنَا} أي لا يَرْجُون ثوابَ لقائِنا، فالرجاءُ أيضاً على بابِه، قاله ابنُ عطية. وقال الأصمعي: «إذا اقترن الرجاءُ بحرفِ النفي كان بمعنى الخوفِ كهذا البيتِ والآيةِ. وفيه نظرٌ إذ النفيُ لا يُغَيِّر مدلولاتِ الألفاظِ.
Câhız ise beyit hakkında, 'onun anlamı sokmasının iyileşmesini ve geçmesini ummazdı şeklindedir; dolayısıyla recâ kendi asıl anlamındadır' diye cevap vermiştir. İbn Atiyye'nin belirttiğine göre { لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا } kavli de 'bize kavuşmanın sevabını ummazlar' anlamında olup recâ yine kendi asıl anlamındadır. Asmaî ise şöyle demiştir: «Recâ olumsuzluk harfiyle birleştiğinde, bu beyitte ve ayette olduğu gibi korku anlamında olur.» Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira olumsuzluk edatı lafızların medlûllerini değiştirmez.
وكُتبت» رحمة «هنا بالتاءِ: إمَّا جرياً على لغةِ مَنْ يَقِفُ على تاءِ التأنيث بالتاءِ، وإمَّا اعتباراً بحالِها في الوصلِ، وهي في القرآن في سبعةِ مواضعَ كُتبت في الجميع تاءً، هنا وفي الأعراف: {إِنَّ رَحْمَةَ الله} [الأعراف: ٥٦] ، وفي هود: {رَحْمَةُ الله وَبَرَكَاتُهُ} [هود: ٧٣] ، وفي مريم: {ذِكْرُ رَحْمَةِ رَبِّكَ} [مريم: ٢] ، وفي الروم: {فانظر إلى آثَارِ رَحْمَتِ الله} [الروم: ٥٠] ، وفي الزخرف: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ. . . وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ} [الزخرف: ٣٢] .
Burada "rahmet" [kelimesi] (açık) te ile yazılmıştır: Ya müenneslik te'sinde te ile vakfedenlerin lehçesine uygun olarak ya da vasıl (bağlantı) halindeki durumu dikkate alınarak [böyle yazılmıştır]. Bu [kelime], Kur'an'da yedi yerde geçmekte olup hepsinde te ile yazılmıştır: Burada; el-A'râf'ta: {إِنَّ رَحْمَةَ الله} [el-A'râf: 56] “Şüphesiz Allah'ın rahmeti”; Hûd'da: {رَحْمَةُ الله وَبَرَكَاتُهُ} [Hûd: 73] “Allah'ın rahmeti ve bereketleri”; Meryem'de: {ذِكْرُ رَحْمَةِ رَبِّكَ} [Meryem: 2] “Rabbinin rahmetinin anılışıdır”; er-Rûm'da: {فانظر إلى آثَارِ رَحْمَتِ الله} [er-Rûm: 50] “Artık Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak” ve ez-Zuhruf'ta: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ. . . وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ} [ez-Zuhruf: 32] “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? ... Ve Rabbinin rahmeti daha hayırlıdır”.
قوله تعالى: {عَنِ الخمر والميسر} : الخمرُ: المُعْتَصَرُ من العِنَبِ إذا غَلى وقَذَفَ بالزَّبَدِ، ويُطْلَقُ على ما غلى وقَذَف بالزَّبَد من غيرِ ماءِ العنب مجازاً.
Allah Teâlâ'nın { عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “İçki ve kumardan” kavlinde geçen el-Hamr (الخمر); üzümden sıkılan suyun kaynayıp köpüğünü dışarı atması halidir. Üzüm suyu dışındakilerden kaynayıp köpüğünü dışarı atan içeceklere de mecazen ıtlak olunur.
وفي تسميِتها «خمراً» أربعةُ أقوال، أحدُها: - وهو المشهورُ - أنها سُمِّيتْ بذلك لأنهَا تَخْمُر العقلَ أي تستُرُه، ومنه: خِمارُ المرأة لسَتْرِهِ وَجْهَها، و: «خامِري حَضاجِرُ، أتَاك ما تُحَاذِرُ» يُضْرَبُ للأحمقِ، وحضاجرُ عَلَمٌ للضبُع، أي: استتر عن الناس. ودخَل في خِمار الناس وغِمارهم. وفي الحديث: «خَمِّروا آنيتَكم» ، وقال:
Ona «hamr» (şarap/içki) adının verilmesinde dört görüş vardır: Birincisi -ki meşhur olanıdır- aklı örttüğü (تخمر) yani kapattığı için bu şekilde isimlendirilmesidir. Nitekim kadının yüzünü örtmesi sebebiyle başörtüsüne «hımâr» denilmiştir. Ahmak kimse için darbımesel olarak söylenen «خامِري حَضاجِرُ، أتَاك ما تُحَاذِرُ» (Saklan ey Hadâcir! Sakındığın şey başına geldi) sözü de böyledir; Hadâcir sırtlanın özel ismidir, yani: 'İnsanlardan gizlen' demektir. «ودخل في خمار الناس وغمارهم» (İnsanların kalabalığı ve örtüsü arasına girdi) ifadesi de buradan gelir. Hadiste de: «Kaplarınızın üzerini örtün (خَمِّروا آنيتَكم)» buyrulmuştur. [Şair] şöyle demiştir:
٩٤١ - ألا يا زيدُ والضحاكَ سِيرا ... فَقَدْ جاوَزْتُما خَمَرَ الطرِيقِ
941 - Ey Zeyd ve Dahhâk, yürüyün! ... Yolun sizi gizleyen kuytu yerlerini aştınız.
أي: ما يَسُْرُكما من شجرٍ وغيرِه. وقال العَّجاج يصف مسير جيشٍ ظاهر:
Yani: Ağaç ve benzeri şeylerden sizi örten kısımları [aştınız demektir]. el-Accâc da açıkta yürüyen bir orduyu vasfederek şöyle demiştir:
٩٤٢ - في لامعِ العِقْبَانِ لا يَمْشِي الخَمَرْ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
942 - Parlak sancaklar altında, gizlenip pusarak yürümez ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
والثاني: لأنها تُغَطَّى حتى تُدْرَكَ وتشتدَّ، ومنه «خَمِّروا آنيتَكم»
İkincisi: Olgunlaşıp sertleşinceye kadar üzeri örtüldüğü içindir; «Kaplarınızın üzerini örtün» hadisi de bu köktendir.
والثالث: - قال ابنُ الأنباري - لأنها تخامِرُ العقلَ أي: تخالِطُه، يقال: خامره الداءُ أي: خالَطَه. والرابع: لأنها تُتْرَكُ حتى تُدْرَكَ، ومنه: «اختمر العجينُ» أي: بَلَغَ إدراكُه، وخَمَّر الرأيَ أي: تركَه حتى ظهرَ له فيه وجهُ الصوابِ، وهذه أقوالٌ متقاربةٌ. وعلى هذه الأقوال كلِّها تكونُ الخمرُ في الأصل مصدراً مراداً به اسمُ الفاعلِ أو اسمُ المفعولِ.
Üçüncüsü: -İbnü'l-Enbârî demiştir ki- akla karıştığı (تخامره) yani nüfuz ettiği içindir; nitekim hastalık ona nüfuz etti anlamında «خامره الداءُ» denir. Dördüncüsü: Kıvamına gelinceye kadar bekletildiği içindir; nitekim hamur mayalandı/kıvamına geldi anlamında «اختمر العجينُ», görüşünü olgunlaşmaya bıraktı yani kendisi için doğru yön belirinceye kadar onu bekletti anlamında «خَمَّر الرأيَ» denir. Bunlar birbirine yakın görüşlerdir. Bütün bu görüşlere göre hamr, aslında fâil ismi veya mef'ûl ismi kastedilen bir masdardır.
والمَيْسِرُ: القِمار، مَفْعِل من اليُسْر، يقال: يَسَرَ يَيْسِر. قال علقمة:
el-Meysir (المَيْسِرُ) ise kumardır; «اليُسْر» (kolaylık) kökünden «مَفْعِل» veznindedir; «يَسَرَ يَيْسِرُ» denir. Alkame şöyle demiştir:
٩٤٣ - لو يَيْسِرون بخيلٍ قد يَسَرْتُ بها ... وكلُّ ما يَسَرَ الأقَوامُ مَغْرومُ
943 - Benim kumar oynadığım o soylu atlarla kumar oynasalardı ... Oysa kavimlerin kumarda oynadıkları her şey bir borç ve ziyandır.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٩٤٤ - أقولُ لهم بالشِّعْبِ إذ يَيْسِرونَني ... ألم تَيْئَسوا أني ابنُ فارسِ زَهْدَمِ
944 - Geçitte benim üzerime kumar oynadıklarında onlara dedim ki: ... Benim Zehdem'in süvarisinin oğlu olduğumu bilip anlamadınız mı?
وفي اشتقاقِه أربعةُ أقوال، أحدُها: من اليُسْر وهو السهولةُ، لأنَّ أَخْذَه سهل. الثاني: من اليَسار وهو الغنى، لأنه يَسْلُبه يساره، الثالثة: مِنْ يَسَر لي كذا أي: وَجَب، حكَاه الطبري عن مجاهد. وردَّ ابنُ عطية عليه. الرابع: من يَسَر إذا جَزَر، والياسرُ الجازرُ، وهو الذي يُجَزِّىء الجَزُور أجزاءً. قال ابن عطية: «وسُمِّيت الجَزُور التي يُسْتَهَمُ عليها مَيْسِراً لأنَّها موضعُ
Onun iştikakında (türeyişinde) dört görüş vardır: Birincisi: Kolaylık anlamına gelen «el-Yusr» kökünden olmasıdır; çünkü onu elde etmek kolaydır. İkincisi: Zenginlik anlamına gelen «el-Yesâr» kökünden olmasıdır; çünkü [kumar] kişinin zenginliğini elinden alır. Üçüncüsü: Şu bana vacip/gerekli oldu anlamında «يَسَرَ لي كذا» ifadesinden gelmesidir; bunu Taberî Mücâhid'den nakletmiş, İbn Atiyye ise ona itiraz etmiştir. Dördüncüsü: [Deveyi] kestiğinde kullanılan «يَسَرَ» fiilindendir; «el-Yâsir» kasaptır, yani deveyi parçalara ayıran kimsedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Üzerine kur'a çekilen kesilmiş deveye 'meysir' denilmiştir, çünkü o
اليُسْرِ، ثم سُمِّيت السهامُ مَيْسِراً للمجاورة» واليَسَرُ: الذي يَدْخُل في الضربِ بالقِدَاح، ويُجْمع على أَيْسار، وقيل، بل «يُسَّر» جمع ياسِر كحارِس وحُرَّس وأَحْراس.
kolaylığın/taksimin yeridir; daha sonra mücâveret (yakınlık) sebebiyle o oklara da 'meysir' denilmiştir.» «el-Yeser» ise fal oklarını çekme işine dahil olan kimsedir ve çoğulu «eysâr» şeklinde gelir. Bir görüşe göre ise «yüsser», tıpkı harris-hurres-ahrâs gibi «yâsir» kelimesinin çoğuludur.
وللميسر كيفيةٌ، ولسهامه - وتُسَمَّى القِداحَ والأزلامَ أيضاً - أسماءٌ لا بُدَّ من ذِكْرها لتوقَّفِ المعنى عليها. فالكيفيةُ أنَّ لهم عشرةَ أقداح وقيل أحدَ عشرَ، لسبعةٍ منها حظوظٌ، وعلى كل منها خطوطٌ، فالخطُّ يقدِّرُ الحَظَّ، وتلك القداحُ هي: الفَذُّ وله سهمٌ واحد، والتَّوْءَمُ وله اثنان، والرقيبُ وله ثلاثةُ، والحِلْسُ وله أربعةٌ، والنافِسُ وله خمسةٌ، والمُسْبِلُ وله ستةٌ، والمُعَلَّى وله سبعةٌ، وثلاثةٌ أغفالٌ لا خطوطَ عليها وهي المَنِيح والسَّفِيح والوَغْدُ، ومَنْ زاد رابعاً سمَّاه المُضَعَّفُ. وإنما كَثُروا بهذه الأغفالِ ليختلطَ على الحُرْضَة وهو الضاربُ، فلا يميلُ مع أحدٍ، وهو رجلٌ عَدْلٌ عندهم، فيجثوا ويلتحِفُ بثوبٍ، ويُخْرِج رأسه، فيجعلُ تلك القداحَ في الرِّبابة وهي الخَريطةُ، ثم يُخَلْخِلُها ويُدْخِلُ يده فيها، ويُخْرِجُ باسم رجلٍ رجلٍ قَدَحاً فَمَنْ خَرَجَ على اسمه قدحٌ: فإنْ كانَ من ذوات السهام فاز بذلك النصيبِ وأخذَه، وإنْ كان من الأغفال غرِّم من الجَزور، وكانوا يفعلون هذا في الشَّتْوة وضيقِ العيش، ويُقَسِّمونه على الفقراء ولا يأكلون منه شيئاً، ويفتخرون بذلك، ويسمون مَنْ لم يَدْخُل معهم فيه: البَرَم، والجَزورُ تُقْسَمُ عند الجمهور على عددِ القداحِ فتقسَمُ عشرةَ أجزاء، وعند الأصمعي على عددِ خطوط القداحِ، فتقسم على ثمانيةٍ وعشرين جزءاً.
Meysirin (kumarın) bir uygulanış biçimi ve oklarının -ki bunlara kıdâh ve ezlâm da denir- mananın anlaşılması kendisine bağlı olduğu için zikredilmesi gereken isimleri vardır. Uygulanış biçimi şöyledir: Onların on adet oku vardı; on bir olduğu da söylenmiştir. Bunlardan yedisinin payı vardı ve her birinin üzerinde çizgiler bulunurdu; çizgi payı belirlerdi. Bu oklar şunlardır: Bir payı olan 'el-Fezz', iki payı olan 'et-Tev'em', üç payı olan 'er-Rakîb', dört payı olan 'el-Hils', beş payı olan 'en-Nâfis', altı payı olan 'el-Müsbil' ve yedi payı olan 'el-Muallâ'. Üç tanesi ise üzerinde hiçbir çizgi bulunmayan boş oklardır ki bunlar 'el-Menîh', 'es-Sefîh' ve 'el-Vağd'dır. Dördüncü bir tane ekleyen ise ona 'el-Muda''af' demiştir. Bu boş okları çok yapmalarının sebebi, okları çeken 'hurda'nın yanılmasını sağlamak ve böylece kimseye meyletmemesi içindir. Bu kişi onların nezdinde adil bir adamdı; diz çöker, bir elbiseye bürünür, başını dışarı çıkarır, bu okları 'ribâbe' denilen torbaya koyar, sonra onları çalkalayıp elini içine daldırır ve her bir adamın adına bir ok çekerdi. Kimin adına bir ok çıkarsa; şayet pay sahibi oklardan ise o hisseyi kazanır ve alırdı, şayet boş oklardan ise kesilen devenin bedelinden borçlandırılırdı. Bunu kış mevsiminde ve geçim darlığında yaparlar, fakirlere paylaştırır ve kendileri ondan hiçbir şey yemezlerdi; bununla övünürler ve kendileriyle birlikte buna girmeyen kimseye de 'el-Berem' adını verirlerdi. Kesilen deve cumhura göre okların sayısınca on parçaya, Asmaî'ye göre ise okların çizgileri sayısınca yirmi sekiz parçaya bölünürdü.
وخَطَّأ ابنُ عطية الأصمعيَّ في ذلك، وهذا عجيبٌ منه، لأنه يُحْتَمل أنَّ العربَ كانت تقسِّمُها مرةً على عشرةٍ ومرةً على ثمانية وعشرين/.
İbn Atiyye bu hususta Asmaî'yi hatalı bulmuştur. Bu ondan [beklenmeyen] şaşılacak bir durumdur; zira Arapların bunu bazen ona, bazen de yirmi sekize taksim etmiş olmaları muhtemeldir.
وقولُه {عَنِ الخمر} لا بد من حذفِ مضافٍ، إذ السؤالُ عن ذَاتَيْ الخمرِ
{ عَنِ الْخَمْرِ } “İçkiden” kavlinde muzâfın hazfi zorunludur; zira bizzat içki ve kumarın kendilerinden
والميسرِ غيرُ مُرادٍ. والتقدير. عن حكمِ الخمرِ والميسرِ حِلاًّ، وحُرْمَةً، ولذلك جاء الجوابُ مناسباً لهذا المُقَدَّرِ.
sorulması kastedilmiş değildir. Takdiri: 'Helallik ve haramlık bakımından içki ve kumarın hükmünden [sorarlar]' şeklindedir. Bundan dolayı cevap bu takdire uygun olarak gelmiştir.
قوله: {فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ} الجارُّ خبرٌ مقدمٌ، و «إثمٌ» مبتدأٌ مؤخر، وتقديمُ الخبرِ هنا ليس بواجبٍ وإن كان المبتدأُ نكرةً، لأنَّ هنا مسوغاً آخر، وهو الوصفُ أو العطفُ، ولا بد من حَذْفِ مضافٍ أيضاً، أي: في تعاطِيهما إثمٌ، لأنَّ الإِثمَ ليس في ذاتِهما.
Ayette geçen { فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ } “İkisinde de büyük bir günah vardır” kavlindeki car ve mecrûr mukaddem haber, «إثم» ise muahhar mübtedadır. Mübteda nekra da olsa burada haberin öne geçmesi vacip değildir; çünkü burada sıfatlanma veya atıf gibi başka bir cevaz sebebi vardır. Burada da bir muzâfın hazfi zorunludur; yani: 'İkisini irtikâp etmekte/kullanmakta günah vardır' takdirindedir; zira günah bizzat o ikisinin zâtında değildir.
وقرأ حمزةُ الكسائي: «كثيرٌ» بالثاء المثلثة، والباقونَ بالباء ثانيةِ الحروفِ. ووجهُ قراءةِ الجمهور واضح، وهو أن الإِثمَ يُوصف بالكِبرَ، ومنه آية {حُوباً كَبِيراً} [النساء: ٢] . وسُمِّيت الموبِقات: «الكبائر» ، ومنه قولُه تعالى: {يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإثم} [الشورى: ٣٧] ، وشربُ الخمرِ والقمارُ من الكبائرِ، فناسب وصفُ إثمهما بالكِبَر، وقد أجمعَتِ السبعةُ على قوله: «وإثْمهما أكبرُ» بالباء الموحَّدة، وهذه توافقها لفظاً.
Hamza ve Kisâî peltek se ile «كثيرٌ» (çok), diğerleri ise ikinci harf olan bâ ile [«كبيرٌ» (büyük)] şeklinde okumuşlardır. Cumhûrun kıraatinin vechi açıktır; zira günah büyüklükle nitelenir, { حُوبًا كَبِيرًا } “büyük bir günah” ayeti de bundandır. Helak edici günahlara da «el-Kebâir» (büyük günahlar) adı verilmiştir; Allah Teâlâ'nın { يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ } “Büyük günahlardan kaçınırlar” kavli de böyledir. İçki içmek ve kumar oynamak büyük günahlardandır; dolayısıyla günahlarının büyüklükle nitelenmesi uygun düşmüştür. Yedi kıraat imamı da noktalı tek bâ ile «وإثْمهما أكبرُ» kavlinde icmâ etmiştir; bu kıraat de lafızca ona muvafıktır.
وأمَّا وجهُ قراءة الأَخَوَين: فإمَّا باعتبارِ الآثمين من الشاربين والمقامرين فلكلِّ واحدٍ إثمٌ، وإما باعتبارِ ما يترتب على تعاطيهما من توالي العقابِ وتضعيفه، وإمّا باعتبارِ ما يترتَّبُ على شُرْبها مِمَّا يصدُر من شاربها من الأقوال السيئة والأفعال القبيحةِ، وإمَّا باعتبار مَنْ يزاولها من لَدُنْ كانت عِنباً إلى أن شُربَتْ، فقد لَعن رسول الله ﷺ الخمر، ولعن معها عشرةً: بائِعَها ومُبتاعَها، فناسَب ذلك أن يُوصَف إثمُها بالكثرةِ. وأيضاً
İki Kardeş'in (Hamza ve Kisâî) kıraatinin vechine gelince; bu ya içenlerden ve kumarbazlardan günaha girenler itibarıyladır -ki her biri için bir günah vardır-; ya bu ikisini irtikâp etmenin sonucunda cezanın ardı ardına gelmesi ve katlanması itibarıyladır; ya da içilmesinin neticesinde onu içenden sadır olan kötü sözler ve çirkin fiiller itibarıyladır; yahut üzüm olduğu andan içildiği âna kadar onunla meşgul olanlar itibarıyladır; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içkiyi ve onunla birlikte satıcısı ve alıcısı dahil on kişiyi lanetlemiştir. Dolayısıyla günahının çoklukla nitelenmesi münasip düşmüştür. Ayrıca
فإن قوله: «إثم» مقابلٌ ل «منافع» و «منافع» جمعٌ، فناسَبَ أن تُوصفَ مقابلةً بمعنى الجمعية وهو الكَثْرَةُ. وهذا الذي ينبغي أن يفعله الإِنسانُ في القرآن، وهو أن يَذْكر لكلِّ قراءةٍ توجيهاً من غير تعرُّضٍ لتضعيفِ القراءة الأخرى كما فعل بعضهُم، وقد تقدَّم فصلٌ صالحٌ من ذلك في قراءَتَيْ: «مَلِكَ» و «مالِك» .
«إثم» lafzı «منافع» lafzının karşılığıdır; «منافع» ise çoğuldur. Dolayısıyla çoğulluk manası olan çokluk ile nitelenerek karşılık bulması uygun düşmüştür. İnsanın Kur'an hakkında yapması gereken de budur; yani bazılarının yaptığı gibi diğer kıraati zayıf saymaya kalkışmaksızın her kıraat için bir tevcih zikretmesidir. Nitekim «مَلِكِ» ve «مالِكِ» kıraatlerinde bununla ilgili doyurucu bir bahis geçmişti.
وقال أبو البقاء: «الأحسنُ القراءةُ بالباء لأنه يُقال: إثمٌ كبير وصغير، ويُقال في الفواحش العظامِ» الكَبائرُ «، وفيما دونَ ذلك» الصغائرُ «وقد قُرىء بالثاءِ وهو جَيدٌ في المعنى، لأن الكثرةَ كِبر، والكثيرَ كبيرٌ، كما أنَّ الصغيرَ حقيرٌ ويَسيرٌ.
Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: "Bâ ile olan kıraat daha güzeldir; zira 'büyük ve küçük günah' denilir, büyük çirkinlikler hakkında «el-Kebâir» (büyük günahlar), bundan daha aşağısı hakkında ise «es-Sagâir» (küçük günahlar) denilir. Se ile de okunmuştur; bu da mana bakımından güzeldir, zira çokluk büyüklüktür, çok olan büyüktür; nitekim küçük olan da hakir ve az olandır."
قوله تعالى: {فِي الدنيا} : فيه خمسةُ أوجهٍ، أظهرُها: أن يتعلَّقَ بيتفكرون على معنى يتفكرون في أمرهما، فيأخذونَ ما هو الأصلحُ، ويُؤْثِرُون ما هو أبقى نفعاً. والثاني: أن يتعلَّقَ ب «يبيِّن» ويُرْوَى معناه عن الحسن، وحينئذٍ يُحْتَمَلُ أن يُقَدَّر مضافٍ، أي: في أمرِ الدنيا والآخرة، ويُحْتَمل ألاَّ يقدَّرَ، لأنَّ بيانَ الآيات وهي العلاماتُ يظهرُ فيها. وجعل بعضُهم قولَ الحسن من التقديم والتأخير، ثم قال: «ولا حاجة لذلك، لحَمْلِ الكلام على ظاهره، يعني مِنْ تعلق في الدنيا ب» تتفكرون «. وهذا ليس من التقديم والتأخير في شيء، لأنَّ جملةَ الترجِّي جاريةٌ مَجْرى العلةِ فهي متعلقةٌ بالفعل معنى، وتقديمُ أحدِ المعمولاتِ على الآخرِ لا يقال فيه تقديمٌ وتأخيرٌ، ويُحْتَمل أن تكونَ اعتراضيةً فلا تقديمَ ولا تأخيرَ.
Allah Teâlâ'nın { فِي الدُّنْيَا } “Dünyada” kavlinde beş vecih vardır. Bunların en açığı: o ikisinin durumu hakkında düşünüp en uygun olanı alsınlar ve faydası en kalıcı olanı tercih etsinler manasında [bir sonraki âyetteki] «يتفكرون» (düşünesiniz) fiiline müteallik olmasıdır. İkincisi: «يبين» (açıklar) fiiline müteallik olmasıdır; manası Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilmiştir. Bu durumda bir muzâfın takdir edilmesi muhtemeldir; yani: 'dünya ve ahiret işinde' takdirinde olur. Takdir edilmemesi de muhtemeldir; zira ayetlerin -yani açık alametlerin- beyanı onda (dünyada) tezahür eder. Bazıları Hasan'ın sözünü takdim ve tehir kabilinden saymış, ardından şöyle demiştir: "Sözü zahirine hamletmek için buna ihtiyaç yoktur; yani { فِي الدُّنْيَا } ifadesinin «تتفكرون» fiiline taalluk etmesinden dolayı." Oysa bu hiçbir şekilde takdim ve tehir kabilinden değildir; zira tereccî (umut bildiren) cümle illet mesabesindedir, dolayısıyla manaca fiile mütealliktir. Ma'mûllerden birinin diğerine takdim edilmesine ise takdim ve tehir denmez. İtiraziyye (ara cümle) olması da muhtemeldir, bu durumda da takdim ve tehir söz konusu olmaz.
والثالث: ان تتعلَّق بنفسِ» الآيات «لِما فيها من معنى الفعل وهو ظاهرُ قول مكي فيما فهمه عنه ابنُ عطية. قال مكي:» معنى الآيةِ أنه يبيِّن للمؤمنين آياتٍ في الدنيا والآخرةِ يَدُلُّ عليها وعلى منزِلَتِها لعلهم يتفكرون في تلك الآيات «قال ابن عطية:» فقولُه: «في الدنيا» يتعلَّقُ على هذا التأويلِ بالآيات «وما قاله عنه ليس بظاهرٍ، لأنَّ شرحَهُ الآيةُ لا يقتضي تَعَلُّقَ الجار بالآيات. ثم إن عنى ابنُ عطية بالتعلُّق التعلُّق/ الاصطلاحي، فقال الشيخ:»
Üçüncüsü: Fiil manası içerdiği için bizzat «الآيات» (ayetler) lafzına müteallik olmasıdır ki İbn Atiyye'nin Mekkî'den anladığına göre bu Mekkî'nin sözünün zahiridir. Mekkî şöyle demiştir: "Ayetin manası şudur: Müminlere dünya ve ahiretteki birtakım ayetleri açıklar; o ayetleri ve onların mertebesini gösterir, tâ ki o ayetler üzerinde düşünsünler." İbn Atiyye şöyle demiştir: "Bu tevil doğrultusunda O'nun { فِي الدُّنْيَا } kavli 'el-Âyât' lafzına mütealliktir." Onun Mekkî hakkında söylediği bu söz zahir değildir; çünkü onun ayeti açıklaması car [ve mecrûr]un 'el-Âyât' lafzına taallukunu gerektirmez. Şayet İbn Atiyye taalluk ile ıstılahî taalluku kastettiyse Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir:
فهو فاسدٌ، لأنَّ «الآيات» لا تعملُ شيئاً البتة، ولا يتعلَّقُ بها ظرفٌ ولا مجرورٌ «وهذا من الشيخ فيه نظرٌ، فإن الظروفَ تتعلَّقُ بروائح الأفعال، ولا شك أن معنى الآياتِ العلاماتُ الظاهرةُ فيتعلَّق بها الظرفُ على هذا. وإن عنى التعلقَ المعنويَّ وهو كونُ الجارِّ من تمام معنى» الآيات «فذلك لا يكون إلا إذا جَعَلْنا الجارَّ حالاً من» الآيات «ولذلك قَدَّرَها مكي نكرةً فقال:» يبيِّن لهم آياتٍ في الدنيا «لِيُعْلِمَ أنها واقعةً موقعَ الصفةِ لآيات، ولا فرقَ في المعنى بين الصفةِ والحالِ فيما نحن بصدده، فعلى هذا تتعلق بمحذوفٍ لوقوعِها صفةً.
"Bu fasittir; çünkü «الآيات» lafzı kesinlikle hiçbir şekilde amel etmez; ona ne bir zarf ne de bir mecrûr taalluk edebilir." Şeyh'in bu değerlendirmesi eleştiriye açıktır; zira zarflar fiil kokusu taşıyan şeylere de taalluk eder. Şüphe yok ki ayetlerin manası açık alametlerdir; bu takdirde zarf buna taalluk edebilir. Şayet manevî taalluku -yani car [ve mecrûr]un «الآيات» lafzının manasının tamamlayıcısı olmasını- kastettiyse bu ancak car [ve mecrûr]u «الآيات» lafzından hâl yapmamız durumunda mümkün olur. Nitekim Mekkî de onun 'âyât' için sıfat konumunda olduğunu bildirmek üzere onu nekra takdir ederek şöyle demiştir: "Onlara dünyada birtakım ayetleri açıklar." Ele aldığımız bu meselede sıfat ile hâl arasında mana bakımından bir fark yoktur. Buna göre sıfat olarak vaki olduğu için mahzûfa mütealliktir.
الرابع: أن تكونَ حالاً من» الآيات «كما تقدَّم تقريرُه الآن. الخامسُ: أن تكون صلةً للآيات فتتعلَّق بمحذوفٍ أيضاً، وذلك مذهبُ الكوفيين فإنهم يَجْعَلُون من الموصولات الاسمَ المعرَّفَ بأَل وأنشدوا:
Dördüncüsü: Az önce açıklandığı üzere «الآيات» lafzından hâl olmasıdır. Beşincisi: 'el-Âyât' lafzının sılası olmasıdır; bu takdirde de yine mahzûfa taalluk eder. Bu ise Kûfelilerin mezhebidir; zira onlar elif-lâm ile marife kılınmış ismi mevsûllerden sayarlar ve şu beyti inşad etmişlerdir:
٩٤٦ - لَعَمْرِي لأنت البيتُ أُكْرِمُ أَهْلَهُ ... وَأَقْعُدُ في أَفْيَائِهِ بالأصائِلِ
٩٤٦ - Ömrüme yemin olsun ki sen, ahalisine ikram ettiğim... ve akşam vakitlerinde gölgelerinde oturduğum evsin!
ف» البيت «عندهم موصول، ولتقرير مذهبِهم والردِّ عليه موضعٌ هو أليقُ به.
Onlara göre «البيت» mevsûldür. Onların mezhebini açıklamanın ve ona reddiye vermenin yeri buna daha layık olan başka bir yerdir.
والتَّفكُّر: تَفَعُّل من الفِكْر، والفِكْر: الذهنُ، فمعنى تفكَّر في كذا: أجال ذهنَه فيه وردَّده.
Tefekkür (التَّفكُّر), fikr (الفِكْر) kökünden tefe‘‘ul babındadır. Fikr ise zihindir. Dolayısıyla falan şey hakkında tefekkür etti demek: Zihnini onda dolaştırdı ve tekrar tekrar düşündü demektir.
قوله: {إِصْلاَحٌ لَّهُمْ خَيْرٌ} » إصلاحٌ «مبتدأ، وسَوَّغَ الابتداءَ به أحدُ شيئين: إمَّا وصفُه بقوله» لهم «، وإمَّا تخصيصُه بعملِه فيه، و» خيرٌ «خبرُه.
Ayette geçen { إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } “Onları ıslah etmek hayırlıdır” kavlindeki «إصلاح» mübtedadır. Onunla mübtedaya başlanmasını iki şeyden biri caiz kılmıştır: Ya «لهم» kavliyle sıfatlanması yahut onda amel etmesiyle tahsis edilmesidir. «خير» ise onun haberidir.
و «إصلاحٌ» مصدرٌ حُذِفَ فاعلُهُ، تقديره: إصلاحُكم له، فالخيريَّةُ للجانبين أعني جانبَ المُصْلِحِ والمُصْلَح له، وهذا أَوْلى من تخصيصِ أحدِ الجانبين
«إصلاح» faili hazfedilmiş bir masdardır; takdiri: 'Sizin onları ıslah etmeniz' şeklindedir. Dolayısıyla hayırlı oluş her iki tarafadır; yani ıslah eden ve kendisi için ıslah yapılan tarafadır. Bu ise iki taraftan birini
بالإصلاح كما فَعَلَ بعضُهم. قال أبو البقاء: «فيجوزُ أن يكونَ التقديرُ:» خيرٌ لكم «، ويجوز أن يكونَ:» خيرٌ لهم «أي إصلاحُهم نافعٌ لكم» .
bazılarının yaptığı gibi ıslah ile tahsis etmekten daha evladır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: "Takdirin «خيرٌ لكم» (sizin için hayırlıdır) olması da «خيرٌ لهم» (onlar için hayırlıdır) yani onları ıslah etmeniz sizin için faydalıdır olması da caizdir."
و «لهم» : إمَّا في محلِّ رفعٍ على أنه صفةً ل «خير» ، أو نصبٍ على أنه متعلق به معمول له كما تقدم. وأجاز أبو البقاء فيه أن يكونَ حالاً من «خير» قُدِّم عليه، وكان أصلُه صفةً فلما قُدِّم انتصَبَ حالاً عنه، واعتذَرَ عن الابتداءِ بالنكرةِ حينئذٍ بأحد وجهينِ: إمَّا لأنَّ النكرةَ في معنى الفعلِ تقديرُه: أَصْلِحُوهم، وإمَّا بأنَّ النكرةَ والمعرفة هنا سواءٌ لأنَّه جنسٌ.
«لهم» ifadesi: Ya «خير» kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir veya daha önce geçtiği üzere ona taalluk eden onun ma'mûlü olarak nasb [mahallinde]dir. Ebu'l-Bekâ bunun, «خير» kelimesinin önüne geçmiş bir hâl olmasını da caiz görmüştür. Aslı sıfat iken öne geçirilince ondan hâl olarak mansub olmuştur. Bu durumda nekra ile başlamayı ise iki vecihten biriyle gerekçelendirmiştir: Ya nekranın fiil manasında olmasıdır ki takdiri: 'Onları ıslah ediniz' şeklindedir; yahut cins bildirdiği için burada nekra ile marifenin eşit olmasıdır.
قوله: {فَإِخْوَانُكُمْ} الفاء جوابُ الشرط، و «إخوانُكم» خبرُ مبتدأ محذوفٍ، أي: فهم إخوانُكم. والجملةُ ي محلِّ جزمٍ على جوابِ الشرط. والجمهورُ على الرفع، وقرأ أبو مُجْلز: «فإخوانَكم» نصباً بفعل مقدر، أي: فقد خالَطْتُم إخوانَكم. والجملةُ الفعلية أيضاً في محلِّ جزمٍ، وكأن هذه القراءة لم يَطَّلِعْ عليها أبو البقاء، فإنه قال: «ويجوزُ النصبُ في الكلام، أي: فقد خالطْتُم إخوانَكم» .
Ayette geçen { فَإِخْوَانُكُمْ } “Onlar sizin kardeşlerinizdir” kavlindeki fâ şartın cevabıdır. «إخوانكم» ise mahzûf bir mübtedanın haberidir; yani: 'Onlar sizin kardeşlerinizdir' takdirindedir. Cümle şartın cevabı olarak cezm mahallindedir. Cumhûr ref ile okumuştur; Ebû Miclez ise takdirî bir fiille mansub olarak «فإخوانَكم» şeklinde okumuştur; yani: 'Kardeşlerinizle bir araya gelip karışmış olursunuz' takdirindedir. Bu fiil cümlesi de yine cezm mahallindedir. Sanki Ebu'l-Bekâ bu kıraate muttali olmamış gibidir; zira şöyle demiştir: "Kelamda nasb da caizdir; yani: 'Kardeşlerinizle bir araya gelip karışmış olursunuz' demektir."
وقوله: {يَعْلَمُ المفسد مِنَ المصلح} تقدَّم الكلام عليه في قوله: {إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَن يَتَّبِعُ الرسول مِمَّن يَنقَلِبُ} [البقرة: ١٤٣] ، والمُفْسِدُ والمُصْلِحُ جنسان هنا،
{ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Bozgunculuk yapanı ıslah edenden ayırt edip bilir” kavline dair açıklama, { إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ } “Ancak Peygamber'e uyanı geri dönenden ayırt edip bilelim diye” kavlinde geçmişti. Burada el-müfsid (bozguncu) ve el-muslih (ıslah edici) iki cinstir;
وليس الألف واللام لتعريفِ المعهود، وهذا هو الظاهرُ. وقد يجوز أن تكونَ للعهدِ أيضاً.
Elif ve lâm ise bilineni (ahdi) belirtmek için değildir; zahir olan da budur. Ahid için olması da caiz olabilir.
وفي قوله: {تُخَالِطُوهُمْ} التفاتٌ من ضميرِ الغيبةِ في قولِهِ: «ويسألونك» إلى الخطابِ لينبِّه السامعَ إلى ما يُلْقَى إليه. ووقََع جوابُ السؤالِ بجملتين: إحداهما من مبتدأٍ وخبرٍ، وأُبْرِزَتْ ثبوتيةً مُنَكَّرَة المبتدإِ لتدلَّ على تناولِهِ كلَّ إصلاح على طريقِ البدليةِ، ولو أُضيفَ لَعَمَّ أو لكانَ معهوداً في إصلاحٍ خاص، وكلاهُما غيرُ مرادٍ، إمَّا العمومُ فلا يُمْكِنُ، وأمَّا المعهودُ فلا يتناولُ غيره؛ فلذلك أُوثر التنكيرُ الدالُّ على عمومِ البدل، وأُخْبِرَ عنه ب «خير» الدالِّ على تحصيل الثواب، ليتبادَرَ المسلمُ إليه. والآخرُ من شرطٍ وجزاءٍ، دالّ على جوازِ الوقوعِ لا على طلبه وندبيَّتِهِ.
Ayette geçen { تُخَالِطُوهُمْ } “Onlarla bir arada yaşarsanız” kavlinde, işitene kendisine aktarılacak şeye dikkat çekmek için «ويسألونك» (Sana sorarlar) kavlindeki gaib zamirinden hitaba bir iltifat vardır. Sorunun cevabı iki cümle ile vaki olmuştur: Biri mübteda ve haberden oluşur; bedel yoluyla her türlü ıslahı kapsadığını göstermek için mübtedası nekra kılınmış sübûtiye (isim cümlesi) olarak getirilmiştir. Şayet izafe edilseydi ya umûm ifade ederdi ya da özel bir ıslahta ahid bildiren olurdu ki her ikisi de kastedilmemiştir. Zira umûm [burada] mümkün değildir; ahid ise başkasını kapsamaz. İşte bundan dolayı bedel umûmuna delalet eden tenvin (nekralık) tercih edilmiş, Müslümanın ona koşması için sevap elde etmeye delalet eden «خير» (hayırlıdır) ile haber verilmiştir. Diğeri ise talep ve mendubiyete değil, vukuunun caiz oluşuna delalet eden bir şart ve cezâ [cümlesi]dir.
قوله: {وَلَوْ شَآءَ الله} مفعولُ «شاءَ» محذوفٌ، أي: إعناتَكم. وجوابُ لو: «لأعنَتَكم» ، وهو الكثيرُ أعني ثبوتَ اللامِ في الفعلِ المُثْبَتِ.
Ayette geçen { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ } “Eğer Allah dileseydi” kavlindeki «شاء» fiilinin mef'ûlü mahzûftur; yani: 'Sizi sıkıntıya sokmayı [dileseydi]' takdirindedir. Lev (لَوْ) edatının cevabı «لَأَعْنَتَكُمْ» (elbette sizi sıkıntıya sokardı) ifadesidir. Müspet fiilde lâm harfinin bulunması yaygın olandır.
والمشهورُ قطعُ همزةِ «لأعنتكم» لأنها همزةُ قطعٍ. وقرأ البزي عن ابن كثير في المشهور بتخفيفِها بينَ بينَ، وليس من أصلِهِ ذلك، ورُوِيَ سقوطُها البتة، وهي كقراءة: {فلا إِثْمَ عَلَيْهِ} [البقرة: ١٧٣] شذوذاً وتوجيهاً. ونسبَ بعضُهم هذه القراءة إلى وَهْم الراوي، باعتبارِ أنه اعتقدَ في سماعِهِ التخفيفَ إسقاطاً، لكنَّ الصحيحَ ثبوتُها شاذةً.
Meşhur olan, «لأعنتكم» lafzındaki hemzenin kat' hemzesi olması sebebiyle kat' (açıkça) okunmasıdır. el-Bezzî'nin İbn Kesîr'den rivayetinde meşhur olan, hemzenin beyne-beyne (teshil ile) yumuşatılarak okunmasıdır; oysa bu onun asıl kuralı değildir. Hemzenin tamamen düşürülerek okunduğu da rivayet edilmiştir; bu kıraat şâz oluş ve tevcih bakımından { فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona hiçbir günah yoktur” kıraati gibidir. Bazıları bu kıraati ravinin vehmine nispet etmiş, işittiği teshili hazif (düşürme) zannettiğini ileri sürmüştür; fakat doğru olan, bunun şâz olarak sabit olmasıdır.
والمخالطةُ: الممازَجَةُ. والعَنَتُ: المشقةُ، ومنه «عَقَبَةٌ عَنَوُتٌ» ، أي: شاقةُ المَصْعَدِ.
Muhâlata (المخالطة), karışıp bir arada bulunmak (mümâzece) demektir. Anet (العَنَت) ise meşakkattir. «عَقَبَةٌ عَنَوُتٌ» (tırmanması meşakkatli sarp yokuş) ifadesi de bundandır.
قولُه تعالى: {وَلاَ تَنْكِحُواْ} : الجمهورُ على فتح تاءِ المضارعةِ، وقرأ الأعمش بضمِّها من: أنكَحَ الرباعي، فالهمزةُ فيه للتعديةِ، وعلى هذا فأحدُ المفعولين محذوفٌ، وهو المفعولُ الأولُ لأنه فاعلٌ معنىً تقديرُهُ: ولا تُنْكِحُوا أنفسَكم المشركاتِ.
Allah Teâlâ'nın { وَلَا تَنْكِحُوا } “Nikahlamayın” kavlinde cumhûr muzâraat tâ'sının fethasıyla [«تَنْكِحُوا»] okumuştur. A'meş ise dört harfli «أنْكَحَ» fiilinden hareketle zammeyle [«تُنْكِحُوا»] okumuştur; buradaki hemze ta'diye (geçişlilik) içindir. Buna göre iki mef'ûlden biri mahzûftur; o da manaca fail olduğu için birinci mef'ûldür; takdiri: 'Nefislerinizi müşrik kadınlarla nikahlamayınız' şeklindedir.
والنكاحُ في الأصلِ عند العرب: لزومُ الشيءِ والإِكبابُ عليه، ومنه: «نَكَح المطرُ الأرضَ» ، حكاه ثعلب عن أبي زيد وابن الأعرابي. وقيل: أصلُه المداخَلَةُ ومنه: تناكَحَت الشجر: أي تداخلت أغصانُها، ويُطْلق النكاح على العَقْد كقوله:
Nikah (النكاح) kelimesi Arapların lügatinde aslen bir şeye sarılmak ve ona yapışmaktır; Sa'leb'in Ebû Zeyd ve İbnü'l-A'râbî'den naklettiği «نَكَحَ المطرُ الأرضَ» (Yağmur yere iyice işledi/sarıldı) ifadesi de bundandır. Birbirine girmek/iç içe geçmek olduğu da söylenmiştir; «تناكَحَتِ الشجرُ» yani 'Ağaçların dalları birbirine girdi' sözü bundandır. Nikah kelimesi şu beyitte olduğu gibi akit (evlilik akdi) için de kullanılır:
٩٤٧ - ولا تَقْرَبَنَّ جارةً إنَّ سِرَّها ... حرامٌ عليك فانِكحَنْ أو تأبَّدا
٩٤٧ - Komşu kadına sakın yaklaşma; çünkü onun gizlisi sana haramdır; öyleyse ya evlen yahut büsbütün uzak dur!
أي: فاعقد أو توحَّشْ وتجَنَّبِ النساء. ويُطْلَقُ أيضاً على الوَطْءِ كقوله:
Yani: Akit yap veya vahşi hayvan gibi yalnız kalıp kadınlardan uzak dur. Şu beyitte olduğu gibi cinsî münasebet (vatıy) için de kullanılır:
٩٤٨ - البارِكينَ على ظهورِ نِسْوَتِهِمْ ... والناكحينَ بِشَطْءِ دجلةَ البَقَرَا
٩٤٨ - Kadınlarının sırtlarına çökenler ve Dicle kıyısında sığırlarla cinsel ilişkide bulunanlar!
وحكى الفراء «نُكُح المرأةِ» بضمِّ النونِ على بناء «القُبُل» و «الدُّبُر» ، وهو بُضْعُها، فمعنى قولِهم: «نَكَحَها» أي أصابَ ذلك الموضعَ، نحو كَبَده: أي أصابَ كَبِدَه، وقلَّما يقال: ناكحها، كما يقال باضَعَهَا.
Ferrâ, «قُبُل» ve «دُبُر» vezninde nûn'un zammesiyle kadının tenasül uzvu manasında «نُكُح المرأة» ifadesini nakletmiştir. Dolayısıyla onların «نَكَحَها» sözünün manası, ciğerine vurdu manasındaki «كَبَدَه» gibi 'o uzva isabet etti/temas etti' demektir. Tıpkı «باضَعَها» denildiği gibi «ناكحَها» denilmesi ise pek nadirdir.
وقال أبو علي: «فَرَّقَتِ العربُ بين العَقْد والوطء بفرق لطيف، فإذا قالوا:» نكح فلانٌ فلانةً «أو ابنةَ فلان أرادوا عقدَ عليها، وإذا قالوا: نَكَحَ
Ebû Ali şöyle demiştir: "Araplar akit ile cinsel münasebet arasını latif bir farkla ayırmışlardır. 'Falan kimse falan kadını' veya 'falanın kızını nikahladı' dediklerinde onunla evlilik akdi yaptığını kastederler; 'Falan kimse
امرأتَه أو زوجته فلا يريدون غير المجامعَةِ وهل إطلاقُهُ عليهما بطريق الحقيقةِ فيكونُ من باب الاشتراكِ أو بطريق الحقيقة والمجاز؟ الظاهر: الثاني: فإنَّ المجازَ خيرٌ من الاشتراكِ، وإذا قيلَ بالحقيقةِ والمجاز فإنهما حقيقة: ذهب قومٌ إلى أنه حقيقةٌ في الوطء وذهبَ قومٌ إلى العكس. قال الراغب:» أصلُ النكاحِ للعقدِ ثم استُعِيرَ للجِماع، ومُحالٌ أن يكونَ في الأصلِ للجماعِ ثم استُعير للعقد، لأنَّ أسماءَ الجماعِ كلَّها كناياتٌ لاستقباحِهم ذِكْرَه كاستقباحِهم تعاطِيه، ومُحالٌ أن يستعير مَنْ لا يقصِدُ فُحشاً اسمَ ما يستفظعونه لِما يستحسنونه. قال تعالى: {فانكحوا مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النسآء} [النساء: ٣] قوله: {حتى يُؤْمِنَّ} / «حتى» بمعنى «إلى» فقط، والفعلُ بعدَها منصوبٌ بإضمار «أَنْ» أي: إلى أن يؤمنَّ، وهو مبنيٌّ على المشهورِ لاتصاله بنونِ الإِناث، والأصل: يُؤْمِنْنَ، فَأُدْغِمَت لامُ الفعلِ في نون الإِناث.
hanımını nikahladı' dediklerinde ise yalnızca cinsel ilişkiyi kastederler." Nikahın her ikisi için de kullanılması hakikat yoluyla mıdır -ki bu takdirde müşterek lafız kabilinden olur- yoksa hakikat ve mecaz yoluyla mıdır? Zahir olan ikincisidir; zira mecaz müştereklikten evladır. Hakikat ve mecaz olduğu kabul edildiğinde hangisinde hakikattir: Bir topluluk cinsel ilişkide hakikat olduğunu savunurken, diğer bir topluluk da bunun aksini savunmuştur. Râgıb şöyle demiştir: "Nikahın aslı akit içindir; sonra cinsel ilişki için ödünç (istiare) olarak kullanılmıştır. Aslında cinsel ilişki için olup sonradan akit için istiare kılınmış olması imkansızdır; zira cinsel ilişki isimlerinin tamamı kinayedir; çünkü onu fiilen yapmayı çirkin gördükleri gibi adını anmayı da çirkin sayarlardı. Kötü bir söz kastetmeyen bir kimsenin, çirkin gördükleri bir şeyin ismini güzel gördükleri bir şey için istiare kılması imkansızdır." Allah Teâlâ: { فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ } “Kadınlardan size helal olanlarla evlenin” buyurmuştur. Ayetteki { حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar” kavlinde «حتى» sadece «إلى» (e kadar) manasındadır. Ondan sonraki fiil gizli bir «أَنْ» ile mansubdur; yani: 'İman edinceye kadar' takdirindedir. Meşhur görüşe göre nûn-i nisbeye (kadınlık nûnuna) bitiştiği için mebnîdir. Aslı: «يُؤْمِنْنَ» şeklindedir; fiilin lâm'ı nûn-i nisbeye idgam edilmiştir.
قوله: {وَلأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ} سَوَّغَ الابتداءَ ب «أَمَة» شيئان: لامُ الابتداء والوصفُ «وأصل» أمة «: أَمَوٌ، فَحُذِفَت لامُها على غيرِ قياسٍ، وعُوِّضَ منها تاءُ التأنيث ك» قُلَة «و» ثُبَة «يدلُّ على أنَّ لامَها واوٌ رجوعُها في الجمع. قال الكلابي:
Ayette geçen { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ } “Mümin bir cariye elbette daha hayırlıdır” kavlinde «أَمَة» (cariye) ile mübtedaya başlanmasını iki şey caiz kılmıştır: İbtidâ lâmı ve sıfatlanmasıdır. «أَمَة» lafzının aslı «أَمَوٌ»dur. Kıyasa aykırı olarak son harfi (lâm'ı) hazfedilmiş ve tıpkı «قُلَة» ve «ثُبَة» kelimelerinde olduğu gibi onun yerine müenneslik tâ'sı getirilmiştir. Lâm'ının vâv olduğuna delil, çoğulunda vâvın geri dönmesidir. el-Kilâbî şöyle demiştir:
٩٤٩ - أمَّا الإِماءُ فلا يَدْعُونني ولداً ... إذا تداعى بنون الإِمْوانِ بالعارِ
٩٤٩ - Cariyeler beni oğlum diye çağırmazlar, cariyelerin oğulları utançla birbirini çağırdığında!
ولظهورها في المصدرِ أيضاً، قالوا: أَمَةٌ بيِّنة الأُمُوَّة وأَقَرَّت له بالأُمُوَّة. وهل وزنُها» فَعَلة «بتحريكِ العين أو» فَعْلة «بسكونها؟ قولان، أظهرُهُما الأولُ، وكان قياسُها على هذا أن تُقْلَبَ لأمُها ألِفاً لتحرُّكِها وانفتاحِ ما قبلَها كفتاة وقَناة، ولكنْ حُذِفَتْ على غيرِ قياس.
Vâv harfinin masdarda ortaya çıkması da buna delildir; nitekim: «أَمَةٌ بيِّنة الأُمُوَّة» (Cariyeliği apaçık olan cariye) ve «أَقَرَّت له بالأُمُوَّة» (Ona cariye olduğunu ikrar etti) derler. Kelimenin vezninin ayn'ın harekesiyle «فَعَلَة» mi yoksa sükûnuyla «فَعْلَة» mi olduğu hususunda iki görüş vardır; en açığı birincisidir. Buna göre tıpkı «فتاة» ve «قناة» kelimelerinde olduğu gibi kendisi harekeli ve önceki harf fethalı olduğu için lâm'ının elife dönüşmesi gerekirdi; fakat kıyasa aykırı olarak hazfedilmiştir.
والثاني: قال به أبو الهيثم، فإنه زَعَمَ أنَّ جَمْعَ الأمة أَمْوٌ، وأنَّ وزنَها فعْلَة بسكون العين فيكون مثل نخل ونخلة فأصلها أَمْوَة، فحذفوا لامها إذ كانت حرف لين، فلمَّا جَمَعوها على مثل نَخْلة ونَخْل لَزِمَهُم أن يقولوا: أَمَة وأَم، فكَرهوا أن يَجْعَلُوها حرفين، وكَرِهُوا أن يَرُدُّوا الواوَ المحذوفَةَ لمَّا كانت [آخر] الاسمِ، فقدَّموا الواوَ وَجَعَلُوا ألفاً بين الهمزة والميم فقالوا: أام. وما زعَمه ليس بشيء إذ كان يلزَمُ أن يكونَ الإِعرابُ على الميمِ كما كان على لام «نَخْل» وراء «تمر» ، ولكنه على التاءِ المحذوفَةِ مقدَّرٌ كما سيأتي بيانُهُ. وجُمِعَت على «إمْوان» كما تقدَّم، وعلى إماء، والأصلُ: إماؤٌ، نحو رقبة ورِقاب، فَقُلِبَت الواوُ همزةً لوقوعها طرفاً بعد ألفٍ زائدةٍ ككساء. وفي الحديث: «لا تَمْنَعُوا إماءَ اللَّهِ مساجدَ الله» وعلى آمِ، قال الشاعر:
İkincisi: Ebü'l-Heysüm'ün görüşüdür. Zira o, «الأمة» lafzının çoğulunun «أَمْو» olduğunu, vezninin ayn'ın sükûnuyla «فَعْلَة» olduğunu, dolayısıyla «نخل» ve «نخلة» gibi olup aslının «أَمْوَة» olduğunu iddia etmiştir. İllet harfi olduğu için lâm'ını hazfetmişlerdir. «نَخْلَة» ve «نَخْل» gibi çoğul yaptıklarında «أَمَة» ve «أَمْ» demeleri gerekirdi; fakat onu iki harfli kılmayı hoş görmediler, ismin sonunda olduğu için de hazfedilen vâvı geri getirmek istemediler. Bunun üzerine vâvı öne alıp hemze ile mîm arasına bir elif koyarak «آءام» (أام) dediler. Onun bu iddiası tutarlı bir şey değildir; çünkü bu takdirde tıpkı «نَخْل» lafzının lâm'ında ve «تَمْر» lafzının râ'sında olduğu gibi irabın mîm üzerinde olması gerekirdi; oysa irab, ileride açıklanacağı üzere hazfedilen tâ üzerinde takdir edilmektedir. Bu kelime daha önce geçtiği üzere «إمْوان» şeklinde ve «رقبة»-«رِقاب» gibi «إماء» şeklinde çoğul yapılmıştır; bunun aslı «إماوٌ»dur, zâid bir eliften sonra sonda yer aldığı için «كساء» kelimesinde olduğu gibi vâv hemzeye dönüşmüştür. Hadiste: «لا تَمْنَعُوا إماءَ اللَّهِ مساجدَ الله» “Allah'ın kadın kullarını Allah'ın mescitlerinden alıkoymayın” buyrulmuştur. Ayrıca «آمٍ» şeklinde de çoğul yapılmıştır; şair şöyle demiştir:
٩٥٠ - تَمْشِي بها رُبْدُ النَّعا ... مِ تَماشِيَ الآمِ الزوافِرْ
٩٥٠ - Orada alaca deve kuşları, sırtlarında su kırbaları taşıyan cariyelerin yürüyüşü gibi yürür.
والأصل «أَأْمُوٌ» بهمزتين، الأولى مفتوحةٌ زائدةٌ، والثانيةُ ساكنةٌ هي فاءُ
Aslı iki hemze ile «أَأْمُوٌ» şeklindedir; birincisi fethalı zâid hemze, ikincisi ise sakin olup kelimenin fâ'ül-fiilidir;
الكلمة نحو: أَكَمَةَ وأَأْكُم، فوقعت الواوُ طرفاً مضموماً ما قبلَها في اسمٍ معربٍ ولا نظيرَ له، فَقُلِبَتِ الواوُ ياءً والضمةُ كسرةً لتصِحَّ الياءُ، فصارَ الاسمُ من قبيلِ المنقوصِ. نحو: غازٍ وقاضٍ، ثم قُلِبَتِ الهمزةُ الثانيةُ ألِفاً لسكونِها بعد أخرى مفتوحةٍ، فتقولُ: جاء آمٌ ومررت بآمٍ ورأيت آمياً، تقدِّرُ الضمة والكسرة وتُظْهِرُ الفتحةَ، ونظيرُهُ في هذا القلبِ مجموعاً أَدْلٍ وأَجْرٍ جمعُ دَلْو وجَرْو، وهذا التصريفُ الذي ذكرناهُ يَرُدُّ على أبي الهيثم قولَه المتقدمَ، أعني كونَه زعمَ أن آمياً جمع أَمْوَة بسكونِ العينِ، وأنه قُلب، إذ لو كان كذلكَ لكانَ ينبغي أن يُقالَ جاء آمٌ ومررت بآمٍ ورأيت آماً، وجاء الأم ومررتُ بالآم، فَتُعْرَبُ بالحركاتِ الظاهرِةِ.
Tıpkı «أَكَمَة» ve «أَأْكُم» gibi. Vâv harfi mureb bir ismin sonunda ve kendisinden önceki harf zammeli olarak vaki oldu ki bunun benzeri yoktur. Yâ harfinin sıhhati için vâv yâ'ya, zamme de kesreye dönüştürüldü; böylece isim «غازٍ» ve «قاضٍ» gibi menkûs isimler kabilinden oldu. Ardından ikinci hemze, fethalı bir hemzeden sonra sakin olduğu için elife dönüştürüldü. Dolayısıyla şöyle dersin: «جاء آمٍ» (Cariyeler geldi), «مررتُ بآمٍ» (Cariyelere uğradım) ve «رأيتُ آميًا» (Cariyeleri gördüm); zamme ve kesreyi takdir eder, fethayı ise açığa çıkarırsın. Çoğul olarak bu dönüşümdeki benzeri «دَلْو» ve «جَرْو» kelimelerinin çoğulu olan «أَدْلٍ» ve «أَجْرٍ»dir. Zikrettiğimiz bu sarf tahlili, Ebü'l-Heysüm'ün yukarıda geçen görüşünü -yani «آمٍ» kelimesinin ayn'ın sükûnuyla «أَمْوَة» kelimesinin çoğulu olduğu ve kalb edildiği iddiasını- reddeder. Zira durum onun dediği gibi olsaydı «جاء آمٌ», «مررتُ بآمٍ» ve «رأيتُ آماً», «جاء الآمُ» ve «مررتُ بالآمِ» denilmesi ve zahir harekelerle irab edilmesi gerekirdi.
والتفضيلُ في قوله: {خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكةٍ} : إمَّا على سبيلِ الاعتقادِ لا على سبيلِ الوجودِ، وإمَّا لأنَّ نكاحَ المؤمنةِ يشتملُ على منافعَ أُخْرَوِيَّة ونكاحَ المشركةِ الحرة يشتملُ على منافعَ دنيويةٍ، هذا إذا التزمنا بأن «أَفْعَلَ» لا بد أن يَدُلَّ على زيادةٍ ما وإلاَّ فلا حاجةَ إلى هذا التأويلِ كما هو مذهبُ الفراء وجماعةٌ.
O'nun { خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ } “Müşrik bir kadından daha hayırlıdır” kavlindeki üstünlük (tafdîl): Ya [müşriklerin] inancı itibarıyladır, fiilî varlık itibarıyla değildir; yahut mümin bir kadınla evlenmenin uhrevî faydaları, hür müşrik bir kadınla evlenmenin ise dünyevî faydaları içermesindendir. Bu, «أَفْعَل» (ism-i tafdîl) kalıbının mutlaka bir fazlalığa delalet etmesi gerektiğini kabul ettiğimiz takdirdedir; aksi halde Ferrâ ve bir grubun mezhebinde olduğu gibi bu tevile gerek yoktur.
وقوله: {مِّن مُّشْرِكَةٍ} يَحْتَمِلُ أن يكونَ «مشركةٍ» صفةً لمحذوفٍ مدلولٍ عليه مقابِلِهِ أي: مِنْ حرَّةٍ مشركةٍ، أو مدلول عليه بلفظِهِ أي: مِنْ أَمَةٍ مشركةٍ، على حَسَبِ الخلافِ في قوله: «ولأمةٌ» هل المرادُ المملوكَةُ للآدميين أو مطلقُ النساء لأنهنَّ مِلكٌ لله تعالى؟ وكذلك الخلافُ في قولِهِ: {وَلَعَبْدٌ مُّؤْمِنٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكٍ} والكلامُ عليه كالكلامُ على هذا.
Ayetteki { مِنْ مُشْرِكَةٍ } kavminde «مشركة» lafzının, karşılığının delalet ettiği mahzûf bir kelimenin sıfatı olması muhtemeldir; yani: 'Hür bir müşrik kadından' takdirindedir; yahut kendi lafzının delalet ettiği bir kelimenin sıfatıdır; yani: 'Müşrik bir cariye kadından' takdirindedir. Bu ihtilaf, «ولأمةٌ» kavlinde kastedilenin insanların mülkünde olan cariye mi yoksa Allah Teâlâ'nın mülkü oldukları için mutlak kadınlar mı olduğu hususundaki görüş ayrılığına dayanır. O'nun { وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ } “Mümin bir köle elbette müşrik bir erkekten daha hayırlıdır” kavlindeki ihtilaf da böyledir; onun hakkındaki söz de bunun hakkındaki söz gibidir.
قوله: {وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ} وقوله «ولو أَعْجَبَكم» هذه الجملةُ في محلِّ نصبِ على الحالِ، وقد تقدَّم أنَّ «لو» هذه في مثل هذا التركيبِ شرطيةٌ بمعنى «إنْ» نحو: «رُدُّوا السائلَ ولو بظَلْفٍ مُحْرقٍ» ، وأنَّ الواوَ للعطفِ على حالٍ
Ayette geçen { وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } “O [müşrik kadın] hoşunuza gitse bile” kavli ile [devamındaki] «ولو أَعْجَبَكم» kavli hâl olarak nasb mahallindedir. Daha önce geçtiği üzere böylesi bir terkipten sonra gelen bu «لو», tıpkı «رُدُّوا السائلَ ولو بظَلْفٍ مُحْرقٍ» (İsteyeni yanmış bir tırnakla/paçayla bile olsa geri çevirmeyiniz) hadisinde olduğu gibi «إنْ» manasında bir şart edatıdır; vâv ise mahzûf bir hâle atıf içindir.
محذوفةٍ، التقديرُ: خيرٌ من مشركةٍ على كلِّ حالٍ، ولو في هذه الحال، وأنَّ هذا يكون لاستقصاءِ الأحوالِ، وأنَّ ما بعدَ «لو» هذه إنما يأتي وهو مُنافٍ لِما قبلَه بوجهٍ ما، فالإِعجابُ منافٍ لحكمِ الخيريةِ، ومقتضٍ جوازَ النكاح لرغبةِ الناكحِ فيها.
Takdiri: 'Her hâlükârda müşrik kadından daha hayırlıdır; bu hâlde olsa bile' şeklindedir. Bu, bütün durumları kapsamak (istiksâ) içindir; bu «لو» edatından sonra gelen kısım ise mutlaka bir vecihle kendisinden öncekine aykırı olarak gelir. Zira beğenip hoşlanmak hayırlılık hükmüne zıttır ve evlenmek isteyenin ona rağbet etmesinden dolayı nikahın cevazını gerektirir.
وقال أبو البقاء: «لو» هنا بمعنى «إنْ» ، وكذا كُلُّ موضعٍ وقع بعد «لو» الفعلُ الماضي، وكان جوابُها متقدماً عليها، وكونُها بمعنى «إنْ» لا يُشْتَرَطُ فيه تقدُّمُ جوابِها، ألا ترى أنَّهم قالوا في قولِهِ تعالى: {لَوْ تَرَكُواْ مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافاً خَافُواْ عَلَيْهِمْ} [النساء: ٩] إنها بمعنى «إنْ» مع أنَّ جوابَها وهو «خافوا» متأخِّرٌ عنها، وقد نَصَّ هو على ذلك في آيةِ النساء قال في خافوا: «وهو جوابُ» لو «ومعناها» إنْ «.
Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: "Buradaki «لو», «إنْ» manasındadır; «لو» edatından sonra mazi fiil gelen ve cevabı onun önüne geçen her yerde durum böyledir." Onun «إنْ» manasında olması için cevabının öne geçmesi şart değildir; görmez misin ki Allah Teâlâ'nın { لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ } “Arkalarında zayıf çocuklar bıraksalardı onlar için endişe duyarlardı” kavlinde, cevabı olan «خافوا» fiili kendisinden sonra geldiği halde onun «إنْ» manasında olduğunu söylemişlerdir. Nitekim kendisi de Nisâ ayetinde buna açıkça değinmiş ve «خافوا» lafzı hakkında: "Bu, «لو» edatının cevabıdır, manası ise «إنْ»dir" demiştir.
قوله: {والمغفرة} الجمهورُ على جَرَّ» المغفرة «عطفاً على» الجنة «و» بإذنه «متعلِّقٌ بيدعو، أي: بتسهيلهِ.
Ayette geçen { وَالْمَغْفِرَةِ } “ve bağışlanmaya” kavminde cumhûr, «الجنة» lafzına atfen «المغفرة» kelimesini cer ile okumuştur. { بِإِذْنِهِ } “Kendi izniyle” ifadesi ise «يدعو» (çağırır) fiiline mütealliktir; yani: 'Onu kolaylaştırmasıyla' demektir.
وفي غير هذه الآيةِ تقدَّمَتِ» المغفرة «على الجنة: {سابقوا إلى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ} [الحديد: ٢١] {وسارعوا إلى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ} [آل عمران: ١٣٣] ، وهذا هو الأصل لأنَّ المغفرةَ سببٌ في دُخُولِ الجنَّةِ، وإنما أُخِّرَت هنا للمقابلَةِ، فإنَّ قبلَها» يدعو إلى النار «، فقدَّم الجنة ليقابِلَ بها النارَ لفظاً، ولتشُّوقِ النفوسِ إليها حين ذَكَرَ دعاءَ اللَّهِ إليها فأتى بالأَشْرَفِ. وقرأ الحسن» والمغفرةُ بإذنِهِ «على الابتداءِ والخبرِ، أي: حاصلةٌ بإِذنِهِ.
Bu ayetin dışındaki yerlerde «المغفرة» (mağfiret) lafzı «الجنة» (cennet) lafzından önce gelmiştir: { سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve bir cennete yarışın”, { وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve bir cennete koşun”. Asıl olan da budur; zira mağfiret cennete girmenin sebebidir. Burada ise tezat/karşılık (mukabele) için sonraya bırakılmıştır; çünkü bundan önce «يَدْعُو إِلَى النَّارِ» (ateşe çağırır) ifadesi yer almaktadır; lafızca ateşe karşılık gelmesi ve Allah'ın ona davetini zikrettiğinde nefislerin ona iştiyak duyması için cenneti öne almış ve en şerefli olanı getirmiştir. Hasan[-ı Basrî] ise mübteda ve haber olarak «والمغفرةُ بإذنِهِ» şeklinde [ref ile] okumuştur; yani: 'O'nun izniyle hâsıl olucudur' takdirindedir.
قولُه تعالى: {عَنِ المحيض} : مَفْعِلِ من الحَيْضِ، ويُراد به المصدرُ والزمانُ والمكانُ، تقولُ: حاضَتِ المرأَةُ تحيضُ حَيْضاً، ومَحِيضاً ومَحاضاً، فَبَنَوْه على مَفْعِل ومَفْعَل بالكسرِ والفتحِ.
Allah Teâlâ'nın { عَنِ الْمَحِيضِ } “Hayızdan” kavli: Hayız (الحَيْض) kelimesinden türemiş «مَفْعِل» veznindedir; bununla masdar, zaman ve mekân kastedilir. Şöyle dersin: «حاضَتِ المرأَةُ تَحيضُ حَيْضاً، ومَحِيضاً ومَحاضاً» (Kadın adet gördü). Dolayısıyla kesre ve fetha ile «مَفْعِل» ve «مَفْعَل» vezinlerinde yapmışlardır.
واعلم أنَّ في المَفْعَل مِنْ يَفْعِل بكسر العينِ اليائيها ثلاثةَ مذاهبَ، أحدُها: أنه كالصحيح، فتُفْتَحُ عينُه مراداً به المصدرُ، وتُكْسَرُ مراداً به الزمانُ والمكانُ. والثاني: أَنْ يُتَخَيَّرُ بين الفتحِ والكسر في المصدرِ خاصةً، كما جاء هنا: المَحيضُ والمَحاضُ، ووجهُ هذا القول أنه كَثُر هذان الوجهان: أعني الكسر والفتح فاقتاسا. والثالث: أن يُقْتَصَرَ على السماع، فيما سُمِع فيه الكسرُ أو الفتحُ لا يَتَعَدَّى. فالمحيضُ المرادُ به المصدرُ ليس بمقيس على المذهبين الأول والثالث، مقيسٌ على الثاني. ويقال: امرأَةٌ حائِضٌ ولا يُقال: «حائِضَةٌ» إلا قليلاً، أنشدَ الفراء:
Bil ki ayn'ul-fiili kesreli olan yâ'lı fiillerin «يَفْعِلُ» muzâriinden gelen «مَفْعَل/مَفْعِل» kalıbında üç mezhep (görüş) vardır: Birincisi: Sahih fiil gibi olmasıdır; masdar kastedildiğinde ayn'ul-fiili fethalanır, zaman ve mekân kastedildiğinde ise kesrelenir. İkincisi: Burada «المَحِيض» ve «المَحَاض» şeklinde geldiği gibi bilhassa masdarda fetha ile kesre arasında serbest olunmasıdır. Bu görüşün gerekçesi, bu iki vechin -yani kesre ve fethanın- çokça gelip kıyas haline gelmiş olmasıdır. Üçüncüsü: İşitmeye (semâa) bağlı kalınmasıdır; hakkında kesre veya fetha işitilen şeyde sınır aşılmaz. Masdar kastedilen el-Mahîz (المحيض) kelimesi, birinci ve üçüncü mezhebe göre kıyasî değil, ikinci mezhebe göre kıyasîdir. Kadın için «امرأَةٌ حائِضٌ» (adet gören kadın) denilir; pek nadir haller dışında «حائِضَةٌ» denilmez. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
٩٥١ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... كحائِضَةٍ يُزْنَى بها غيرِ طاهرِ
٩٥١ - ...Zina edilen temizlenmemiş hayızlı bir kadın gibi.
والمعروفُ أن النَّحويين فَرَّقوا بين حائض وحائضة: فالمجرد من تاء التأنيث بمعنى النَسَب أي: ذاتُ حيضٍ، وإنْ لم يكن عليها حَيْضٌ، والملتبسُ بالتاءِ لِمَنْ عليها الحَيْضُ في الحال، فيُحتمل أن يكونَ مرادُ الشاعرِ ذلك، وهكذا كلُّ صفةٍ مختصةٍ بالمؤنثِ نحو: طامِث ومُرْضِع وشبهِهما/.
Bilindiği üzere nahivciler «حائض» ile «حائضة» arasını ayırt etmişlerdir: Müenneslik tâ'sından soyutlanmış olanı nisbet manasındadır; yani o anda üzerinde hayız bulunmasa bile 'hayız sahibi kadın' demektir; tâ ile bitişik olanı ise fiilen o anda hayızlı olan kadın içindir. Şairin muradının bu olması muhtemeldir. Tıpkı «طامِث» (hayızlı), «مُرْضِع» (emzikli) ve benzerleri gibi kadına has olan her sıfat da böyledir.
وأصلُ الحَيْض السَّيَلانُ والانفجار، يُقال: حاضَ السيلُ وفاضَ، قال الفراء: «حاضَت الشَجرةُ أي: سالَ صَمْغُها» ، قال الأزهري: «ومن هذا
Hayız (الحَيْض) kelimesinin aslı akmak ve fışkırmaktır. «حاضَ السيلُ وفاضَ» (Sel akıp taştı) denilir. Ferrâ şöyle demiştir: "«حاضَتِ الشَجرةُ» yani 'Ağacın reçinesi/sakızı aktı' demektir." Ezherî şöyle demiştir: "Bundan dolayıdır ki
قيل للحوضِ: حَيْضٌ، لأنَّ الماءَ يسيل إليه» والعربُ تُدْخِلُ الواو على الياءِ، والياءَ على الواو، لأنهما من حَيَّز واحدٍ وهو الهواء. والظاهرُ أن المحيض في هذه الآية يُراد به المصدرُ وإليه ذهب الزمخشري وابن عطية، قال ابن عطية: «والمحيضُ مصدرٌ كالحيضِ، ومثله:» المقيل «مِنْ قال يَقيل، قال الراعي:
havuza 'hayz' denilmiştir; çünkü su ona doğru akar." Araplar vâvı yâ'nın, yâ'yı da vâvın yerine koyarlar; çünkü ikisi de tek bir mahreçten, yani heva (ağız boşluğu) menfezindendir. Zahir olan, bu ayette geçen el-Mahîz (المحيض) lafzıyla masdarın kastedilmiş olmasıdır; Zemahşerî ve İbn Atiyye de bu görüşe gitmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "el-Mahîz (المحيض), tıpkı el-hayz gibi masdardır; «قال يقيل» fiilinden gelen «المَقِيل» (öğle uykusuna yatmak/yatılan yer ve zaman) masdarı da bunun gibidir." Râî şöyle demiştir:
٩٥٢ - بُنِيَتْ مَرافِقُهُنَّ فوقَ مَزَلَّة ... لا يَسْتَطِيعُ بها القُرادُ مَقيلا
٩٥٢ - Dirsekleri öyle kaygan bir beden üzerine kurulmuştur ki kene bile orada öğle istirahatı yapamaz!
وكذلك قال الطبري:» إنَّ المحيضَ اسمُ كالمعيش اسمُ العيشِ «وأنشد لرؤبة:
Aynı şekilde Taberî de şöyle demiştir: «el-Mahîz (المحيض), tıpkı el-maîş'in (المعيش) el-ayş'ın (العيش) ismi olması gibi bir isimdir.» Ve Ru'be'nin şu beytini inşad etmiştir:
٩٥٣ - إليك أشكو شدَّة المعيشِ ... ومَرَّ أعوامٍ نَتَفْنَ ريشي
٩٥٣ - Geçim sıkıntısını ve tüylerimi yolan yılların geçip gidişini sana şikâyet ediyorum.
وقيل: المَحيضُ في الآية المرادُ به اسمُ موضعِ الدم وعلى هذا فهو مقيسٌ اتِّفاقاً، ويؤيِّد الأول قولُه: {قُلْ هُوَ أَذًى} . وقد يجاب عنه بأنَّ ثَمَّ حذفَ مضافٍ أي: هو ذو أذىً، ويؤيِّدُ الثانيَ قولُه: {فاعتزلوا النسآء فِي المحيض} . ومَنْ حَمَلَه على المصدر قَدَّر هنا حذف مضافٍ أي: فاعتزلوا وَطْءَ النساءِ في زمانِ الحَيْضِ، ويجوزُ أن يكونَ المحيضُ الأولُ مصدراً والثاني مكاناً.
Bir görüşe göre ayetteki el-Mahîz (المحيض) ile kanın geldiği yerin ismi kastedilmiştir; buna göre ittifakla kıyasîdir. Birinci görüşü {قُلْ هُوَ أَذًى} “De ki: O bir ezadır (sıkıntıdır)” kavli desteklemektedir. Buna karşı, orada bir muzâf hazfi bulunduğu, yani «هو ذو أذىً» (o, eza sahibidir/eza vericidir) takdirinde olduğu şeklinde cevap verilebilir. İkinci görüşü ise {فاعتزلوا النسآء فِي المحيض} “Hayız halinde kadınlardan uzak durun” kavli desteklemektedir. Onu masdara hamleden kimse burada bir muzâf hazfi takdir etmiş; yani «فاعتزلوا وَطْءَ النساءِ في زمانِ الحَيْضِ» (Hayız zamanında kadınlarla cinsel ilişkiden uzak durun) demiştir. Birinci el-Mahîz'in masdar, ikincisinin ise mekân [ismi] olması da caizdir.
وقوله: {هُوَ أَذَى} فيه وجهان: أحدُهما قالَه أبو البقاء:» أن يكونَ
O'nun {هُوَ أَذَى} “O bir ezadır” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, Ebu'l-Bekâ'nın söylediği üzere: [Zamirin],
ضميرَ الوطءِ الممنوعِ «وكأنه يقول: إن السياقَ يَدُلُّ عليه وإنْ لم يَجْرِ له ذِكْرٌ. الثاني: أن يعودَ على المحيض، قال أبو البقاء:» ويكون التقديرُ: «هو سببُ أذىً» ، وفيه نظرٌ، فإنَّهم فَسَّروا الأذى هنا بالشيء القذِرِ، فإذا أَرَدْنا بالمحيضِ نَفْسَ الدمِ كانَ شيئاً مُسْتَقْذَراً فلا حاجة إلى تقديرِ حذفِ مضافٍ.
«yasaklanan cinsel ilişkinin zamiri olmasıdır.» Sanki o, daha önce lafzen geçmemiş olsa bile bağlamın buna delalet ettiğini söylemektedir. İkincisi: Zamirin el-Mahîz'e dönmesidir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Takdiri de 'o bir eza sebebidir' şeklinde olur.» Ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır; zira onlar buradaki ezayı pis/iğrenç şey olarak tefsir etmişlerdir. Dolayısıyla el-Mahîz ile bizzat kanı kastedersek, o zaten pis sayılan bir şeydir ve muzâf hazfi takdir etmeye gerek kalmaz.
وجاء: {وَيَسْأَلُونَكَ} ثلاثَ مرات بحرفِ العطفِ بعدَ قولِه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الخمر} [البقرة: ٢١] وهي: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ} [البقرة: ٢١٩] ، و {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ اليتامى} [البقرة: ٣٢٠] {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ المحيض} [البقرة: ٢٢٢] . وجاء «يَسْأَلُونك» أربعَ مراتٍ من غيرِ عطفٍ. {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهلة} [البقرة: ١٨٩] {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ} [البقرة: ٢١٥] {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشهر الحرام} [البقرة: ٢١٧] {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الخمر} [البقرة: ٢١٩] . فما الفرقُ؟ والجوابُ: أنَّ السؤالاتِ الأواخرَ وقعَتْ في وقتٍ واحدٍ فَجُمِع بينها بحرفِ الجمعِ وهو الواوُ، أمَّا السؤالاتُ الأُوَلُ فوقعَتْ في أوقاتٍ متفرقةٍ، فلذلك استؤْنِفَتْ كلُّ جملةٍ، وجيء بها وحدها.
{وَيَسْأَلُونَكَ} “Sana soruyorlar” ifadesi, {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الخمر} [el-Bakara: 219] “Sana içkiyi soruyorlar” kavlinden sonra atıf harfiyle üç defa gelmiştir. Bunlar: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ} [el-Bakara: 219] “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar”, {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ اليتامى} [el-Bakara: 220] “Sana yetimleri soruyorlar” ve {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ المحيض} [el-Bakara: 222] “Sana hayzı soruyorlar” ayetleridir. «يَسْأَلُونَكَ» ifadesi atıfsız olarak da dört defa gelmiştir: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهلة} [el-Bakara: 189] “Sana hilalleri soruyorlar”, {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ} [el-Bakara: 215] “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar”, {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشهر الحرام} [el-Bakara: 217] “Sana haram ayı soruyorlar” ve {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الخمر} [el-Bakara: 219] “Sana içkiyi soruyorlar”. [Aralarındaki] fark nedir? Cevap: Sonraki sorular aynı vakitte vuku bulmuş, bu yüzden cem (birliktelik) harfi olan vâv ile birbirine bağlanmıştır. İlk sorular ise farklı farklı vakitlerde vuku bulmuş, bundan dolayı her bir cümle istinaf edilmiş (bağımsız başlatılmış) ve tek başına getirilmiştir.
قوله: {حتى يَطْهُرْنَ} «حتى» هنا بمعنى «إلى» والفعلُ بعدها منصوبٌ بإضمار أَنْ، وهو مبنيٌّ لاتصالِه بنون الإِناثِ.
O'nun {حتى يَطْهُرْنَ} “temizleninceye kadar” kavlindeki «حتى», burada «إلى» (-e kadar) anlamındadır; arkasından gelen fiil gizli bir «أن» (en) ile mansubdur, nûn-i nisveye (dişillik nûnuna) bitiştiği için de mebnidir.
وقرأ حمزة والكسائي وأبو بكر بتشديد الطاءِ والهاءِ، والأصلُ:
Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr, tâ ve he harflerinin şeddesiyle [«يَطَّهَّرْنَ» şeklinde] okumuşlardır; aslı ise
يَتَطَهَّرْنَ، فَأُدغم. والباقون: «يَطْهُرْنَ» مضارعُ طَهُر. قالوا: وقراءةُ التشديد معناها يَغْتَسِلْنِ. وقراءةُ التخفيف معناها يَنْقَطِعُ دَمُهُنَّ. ورجَّح الطبري قراءة التشديدِ وقال: «هي بمعنى يَغْتَسِلْنَ لإِجماع الجميع على تحريمِ قُرْبان الرجالِ امرأتَه بعد انقطاع الدم حتى تَطْهُرَ، وإنما الخلافُ في الطُهْر ما هو؟ هل هو الغُسْلُ أو الوضوءُ أو غَسْل الفرجِ فقط؟» قال ابنُ عطية: «وكُلٌّ واحدة من القراءتين تَحْتِمَل أن يُرادَ بها الاغتسالُ بالماءِ، وأن يُرادَ بها انقطاع الدمِ وزوالُ أذاه. قال:» وما ذَهَبَ إليه الطبري مِنْ أنَّ قراءَة التشديدُ مُضَمَّنُها الاغتسالُ، وقراءةُ التخفيف مُضَمَّنُها انقطاعُ الدم أمرٌ غيرُ لازم، وكذلك ادعاؤه الإِجماع «وفي رَدَّ ابنِ عطية عليه نظرٌ؛ إذ لو حَمَلْنَا القراءتين على معنىً واحدٍ لَزِم التكرارُ. ورجَّح الفارسي قراءةَ التخفيف لأنها من الثلاثي المضادِّ لطمِثَ وهو ثلاثي.
«يَتَطَهَّرْنَ» olup idgam yapılmıştır. Diğer kıraat imamları ise «طَهُرَ» fiilinin muzarisi olan «يَطْهُرْنَ» şeklinde okumuşlardır. Dediler ki: Şeddeli okuyuşun anlamı gusletmeleridir; şeddesiz (tahfifli) okuyuşun anlamı ise kanlarının kesilmesidir. Taberî şeddeli okuyuşu tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Bu 'guslederler' anlamındadır; zira erkeğin, kan kesildikten sonra kadın temizleninceye kadar ona yaklaşmasının haram olduğu hususunda icmâ vardır. İhtilaf ancak 'tuhr'un (temizliğin) ne olduğu konusundadır: Bu gusül mü, abdest mi, yoksa sadece fercin yıkanması mıdır?» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «İki kıraatin her biri su ile gusletme anlamını da, kanın kesilip ezasının gitmesi anlamını da taşımaya muhtemeldir. Taberî'nin, şeddeli okuyuşun guslü, şeddesiz okuyuşun ise kanın kesilmesini içerdiği yönündeki görüşü ile icmâ iddiası zorunlu [ve kesin] bir durum değildir.» İbn Atiyye'nin Taberî'ye bu reddiyesi eleştiriye açıktır; zira iki kıraati tek bir anlama hamletseydik tekrar gerekirdi. Fârisî ise şeddesiz kıraati tercih etmiştir; çünkü o, sülâsî olan «طَمِثَ» fiilinin zıddı olan sülâsî bir fiilden gelmektedir.
قوله: {مِنْ حَيْثُ} في» مِنْ «قولان، أحدُهما: أنُّها لابتداءِ الغايةِ، أي: من الجهة التي تنتهي إلى موضِعْ الحَيْض. والثاني: أن تكونَ [بمعنى] » في «، أي: في المكان الذي نُهيْتُم عنه في الحَيْض. ورَجَّح هذا بعضُهم بأنه ملائمٌ لقولِه: {فاعتزلوا النسآء فِي المحيض} ، ونَظَّر بعضُهم هذه الآية بقولِهِ: {لِلصَّلاَةِ مِن يَوْمِ الجمعة} [الجمعة: ٩] {مَاذَا خَلَقُواْ مِنَ الأرض} [فاطر: ٤٠] أي: في يوم الجمعة
O'nun {مِنْ حَيْثُ} “nereden [emrettiyse]” kavlindeki «مِنْ» hakkında iki görüş vardır: Birincisi, gaye başlangıcı (ibtidâ-i gâye) bildirmesidir; yani hayız mahalline varan cihetten. İkincisi, [«في» anlamında] olmasıdır; yani hayız sırasında yasaklandığınız yerde. Bazıları {فاعتزلوا النسآء فِي المحيض} “Hayız halinde kadınlardan uzak durun” kavline uygun düştüğü gerekçesiyle bunu tercih etmiş; kimileri de bu ayeti {لِلصَّلاَةِ مِن يَوْمِ الجمعة} [el-Cuma: 9] “Cuma gününde namaz için” ve {مَاذَا خَلَقُواْ مِنَ الأرض} [Fâtır: 40] “Yerden neyi yarattılar” ayetleriyle örneklendirmişlerdir; yani cuma gününde
وفي الأرضِ. قال أبو البقاء:» وفي الكلامِ حَذْفٌ تقديرُه: أَمَرَكُم اللهُ بالإِتيانِ منه «يعني أنَّ المفعولَ الثاني حُذِفَ للدلالةِ عليه. وكَرَّر قولَه» يحب «دلالةً على اختلافِ المقتضي للمحبَّة فتختلفُ المحبَّةُ.
ve yerde [demektir]. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Kelamda, takdiri 'Allah'ın size oradan yaklaşmayı emrettiği' şeklinde olan bir hazif vardır.» Yani delalet ettiği için ikinci mef'ûl hazfedilmiştir. Muhabbeti gerektiren sebebin farklılığına, dolayısıyla muhabbetin de farklılaştığına delalet etmesi için «يحب» (sever) lafzını tekrar etmiştir.
قولُه تعالى: {نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ} : مبتدأٌ وخبرٌ. ولا بدَّ من تأويلٍ ليصحَّ الإِخبارُ عن الجثةِ بالمصدرِ. فقيل: على المبالغة، جُعِلوا نفس الفعل. وقيل: أراد بالمصدر اسم المفعول. وقيل: عَلى حَذْفِ مضافٍ من الأولِ، أي: وَطْءُ نسائِكم حَرْثٌ أي: كحَرْث، وقيل: من الثاني أي: نساؤكم ذواتُ حَرْثٍ. و «لكم» في موضِع رفعٍ لأنه صفةٌ لحَرْث، فيتعلَّق بمحذوفٍ. وإنما أفرد الخبرَ والمبتدأُ جمعٌ لأنه مصدرٌ والأفصحُ فيه الإِفرادُ والتذكيرُ حينئذٍ.
Yüce Allah'ın {نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ} “Kadınlarınız sizin için bir ekinciktir (tarladır)” kavli: Mübteda ve haberdir. Somut bir varlıktan (cüsseden) masdar ile haber verilmesinin sahih olması için bir tevil gereklidir. Denildi ki: Mübalağa yoluyla bizzat fiilin kendisi kılınmışlardır. Denildi ki: Masdar ile ism-i mef'ûl kastedilmiştir. Denildi ki: Birinciden bir muzâfın hazfedilmesi üzeredir; yani 'kadınlarınızla cinsel ilişki ekin gibidir' demektir. Denildi ki: İkinciden [hazif vardır]; yani 'kadınlarınız ekin sahipleridir' demektir. «لكم» ise «حَرْث» kelimesinin sıfatı olduğu için ref mahallindedir ve mahzûfa müteallıktır. Mübteda çoğul olduğu halde haberin tekil getirilmesi masdar olmasındandır; bu durumda en fasih olanı tekil ve müzekker olmasıdır.
قوله: {أنى شِئْتُمْ} «أنَّى» ظرفُ مكانٍ، ويُسْتَعْمَلُ شرطاً واستفهاماً بمعنى «متى» ، فيكونُ ظرفَ زمانٍ ويكونُ بمعنى كيف، وبمعنى مِنْ أين، وقد فُسِّرت الآية الكريمةُ بكلٍّ من هذه الوجوهِ. وقال النحويون: «أنَّى» لتعميم الأحوال. وقال بعضُهم: إنما تجيءُ سؤالاً وإخباراً عن أمرٍ له جهاتٌ، فهي على هذا أعمُّ مِنْ «كيف» ومِنْ «أين» ومِنْ «متى» . وقالوا: إذا كانت شرطيةً فهي ظرفُ مكانٍ فقط. واعلم انها مبنيةٌ لتضمُّنها: إمَّا معنى حرفِ الشرطِ أو الاستفهامِ، وهي لازمةُ النصب على الظرفيةِ. والعاملُ فيها هنا قالوا: الفعلُ قبلها وهو: «فأتوا» قال الشيخ: «وهذا لا يَصِحُّ، لأنَّها: إمَّا/ شرطيةٌ أو استفهاميةٌ، لا جائزٌ أن تكونَ شرطيةً لوجهين، أحدُهما: من جهة المعنى وهو أنَّها إذا كانَتْ شرطاً كانت ظرف مكانٍ كما تقدَّم، وحينئذ يقتضى الكلامُ الإِباحةَ في غير القُبُل وقد ثبت تحريمُ ذلك. والثاني: من جهةِ الصناعةِ. وهو أنَّ اسمَ الشرط لا يعملُ فيه ما قبله، لأنَّ له صدرَ الكلام، بل يعمل فيه فعلُ الشرط،
O'nun {أنى شِئْتُمْ} “dilediğiniz şekilde” kavlindeki «أنَّى», mekân zarfıdır; şart ve istifham olarak «متى» (ne zaman) anlamında kullanılırsa zaman zarfı olur, «كيف» (nasıl) anlamında ve «مِنْ أين» (nereden) anlamında da kullanılır. Ayet-i kerime bu vecihlerin her biriyle tefsir edilmiştir. Nahivciler şöyle demiştir: «أنَّى», durumları genelleştirmek (ta'mîmü'l-ahvâl) içindir. Bazıları ise şöyle demiştir: O ancak yönleri/cihetleri olan bir durum hakkında soru ve haber olarak gelir; buna göre «كيف», «أين» ve «متى» lafızlarından daha kapsamlıdır. Şart edatı olduğunda ise sadece mekân zarfı olduğunu söylemişlerdir. Bil ki o, ya şart harfinin ya da istifhamın manasını içerdiği için mebnidir ve zarfiyet üzere mansub olması lazımdır. Buradaki amilinin ise kendisinden önceki fiil, yani «فأتوا» (varın/gelin) olduğunu söylemişlerdir. Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bu sahih değildir; zira o ya şartiyedir ya da istifhamiyedir. Şartiye olması iki yönden caiz değildir: Birincisi mana yönündendir; çünkü şart olduğunda daha önce geçtiği üzere mekân zarfı olur ve bu durumda söz, ön tarafın (kubül) dışındaki yerin mübahlığını gerektirir, oysa bunun haramlığı sabittir. İkincisi lafız kuralı (sanat) yönündendir: Şart isminde kendisinden önceki lafız amel edemez, zira cümlenin başında bulunma hakkı (sadr-ı kelam) vardır; bilakis onda şart fiili amel eder,
كما أنه عاملٌ في فعلِ الشرطِ الجزمَ. ولا جائزٌ أن تكون استفهاماً؛ لأنَّ الاستفهامَ لا يعملُ فيه ما قبلَه لأنَّ له صدرَ الكلام، ولأنَّ» أنَّى «إذا كانَتْ استفهاميةً اكتفَتْ بما بعدَها من فعلٍ واسم نحو: {أنى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} [الأنعام: ١٠١] {أنى لَكِ هذا} [آل عمران: ٣٧] وهذه في هذه الآية مفتقرةٌ لِما قبلَها كما ترى، وهذا موضعٌ مُشْكِلٌ يَحْتَاجُ إلى تأمُّلٍ ونظرِ.
tıpkı kendisinin şart fiilinde cezm amili olması gibi. İstifham olması da caiz değildir; çünkü cümlenin başında bulunma hakkı olduğu için kendisinden önceki lafız istifhamda amel edemez ve ayrıca «أنَّى» istifhamiye olduğunda {أنى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} [el-En'âm: 101] “O'nun nasıl çocuğu olur?” ve {أنى لَكِ هذا} [Âl-i İmrân: 37] “Bu sana nereden [geldi]?” ayetlerinde olduğu gibi kendisinden sonraki fiil veya isimle yetinir. Bu ayetteki ise gördüğün gibi öncesine muhtaçtır. Bu, derin düşünmeyi ve incelemeyi gerektiren müşkil bir konudur.
ثم الذي يظهرُ أنها هنا شرطيةٌ ويكونُ قد حُذِف جوابُها: لدلالة ما قبله عليه، تقديرُه: أنَّى شِئْتُم فَأْتُوه، ويكون قد جُعِلَت الأحوالُ فيها جَعْلَ الظروفِ، وأُجْرِيَتْ مُجراها تشبيهاً للحالِ بظرفِ المكانِ ولذلك تُقَدَّرُ ب» في «، كما أُجْرِيت» كيف «الاستفهاميةُ مُجْرى الشرطِ في قولِهِ: {يُنفِقُ كَيْفَ يَشَآءُ} [المائدة: ٦٤] وقالوا: كيف تصنع أصنع، فالمعنى هنا ليس استفهاماً بل شرطاً، فيكونُ ثَمَّ حَذْفٌ في قوله: {يُنفِقُ كَيْفَ يَشَآءُ} أي: كيف يشاء ينفق، وهكذا كلُّ موضعٍ يُشْبِهُه. وسيأتي له مزيدٌ بيانٍ. فإنْ قلتَ: قد أَخْرَجْتَ» أنَّى «عن الظرفيةِ الحقيقيةِ وجعلتَها لتعميمِ الأحوالِ مثل كيف، وقلت: إنها مقتضيةٌ لجملةٍ أخرى كالشرطِ، فهل الفعلُ بعدها في محلِّ جزمٍ اعتباراً بكونِها شرطيةً، أو في محلِّ رفعٍ كما تكونُ كذلك بعد» كيف «التي تُسْتَعْمَل شرطية؟ قلت: تَحْتَمِل الأمرين، والأرجحُ الأولُ لثبوتِ عمل الجزم، لأنَّ غايةَ ما في البابِ تشبيهُ الأحوالِ بالظروفِ للعلاقةِ المذكورةِ، وهو تقديرُ» في «في كلٍّ منهما» .
Sonra zahir olan şudur ki o burada şartiyedir ve öncesinin delalet etmesinden ötürü cevabı hazfedilmiştir; takdiri: 'Nasıl/ne zaman dilerseniz ona öyle varın' şeklindedir. Burada haller zarf konumuna getirilmiş ve halin mekân zarfına benzetilmesi sebebiyle zarf gibi yürütülmüştür; bu yüzden her ikisinde de «في» (-de/-da) takdir edilir. Nitekim istifham olan «كيف», {يُنفِقُ كَيْفَ يَشَآءُ} [el-Mâide: 64] “Dilediği gibi infak eder” kavlinde ve 'Sen nasıl yaparsan ben de öyle yaparım' sözlerinde şart konumunda yürütülmüştür; buradaki mana istifham değil şarttır. Dolayısıyla {يُنفِقُ كَيْفَ يَشَآءُ} kavlinde bir hazif vardır; yani 'nasıl dilerse öyle infak eder' demektir. Buna benzeyen her yer de böyledir. Bunun geniş açıklaması gelecektir. Şayet dersen ki: Sen «أنَّى» edatını hakiki zarfiyetten çıkarıp «كيف» gibi durumları genelleştirme (ta'mîmü'l-ahvâl) konumuna getirdin ve şart gibi başka bir cümleyi gerektirdiğini söyledin; peki, şartiye olması itibariyle kendisinden sonraki fiil cezm mahallinde midir, yoksa şart olarak kullanılan «كيف» edatından sonra olduğu gibi ref mahallinde midir? Derim ki: İki ihtimali de taşır; cezm amelinin sabit olması sebebiyle birincisi daha racihtir. Zira meselenin özü, zikredilen ilgiden ötürü durumların zarflara benzetilmesidir ki bu da her ikisinde «في» takdir edilmesidir.»
ولم يَجْزِمْ ب «كيف» إلا بعضُهم قياساً لا سماعاً. ومفعولُ «شئتم» محذوفٌ أي: شِئْتُمْ إتيانَه بعد أن يكونَ في المحلِّ المُباح.
«كيف» edatıyla ancak bazıları cezm amelini kabul etmiştir; bu da semâa değil kıyasa dayanır. «شئتم» fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani mübah olan yerde olması şartıyla 'ona varmayı dilediğiniz zaman/şekilde' demektir.
قوله: {وَقَدِّمُواْ} مفعولُه محذوفٌ أي: نيَّةَ الولدِ أو نيةَ الإِعفاف وذِكْرَ اللَّهِ أو الخيرِ، كقولِهِ: {وَمَا تُقَدِّمُواْ لأَنْفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ} [البقرة: ١١٠] و «لأنفسكم» متعلقٌ بقَدِّموا. واللامُ تحتملُ التعليلَ والتعدي. والهاءُ في «ملاقوه» يجوزُ أَنْ تعودَ على اللهِ تعالى. ولا بُدَّ مِنْ حَذْفِ مضافٍ أي: ملاقو جزائِه، وأَن تعودَ على مفعولِ «قَدِّموا» المحذوفِ، على حَذْفِ مضافٍ أيضاً أي: ملاقُو جزاءِ ما قَدَّمتم، وأن تعودَ على الجزاءِ الدالِّ عليه مفعولُ «قَدِّموا» المحذوف.
O'nun {وَقَدِّمُواْ} “Ve [kendiniz için önceden] takdim edin (hazırlık yapın)” kavlinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani çocuk niyetini veya iffetli kalma niyetini, Allah'ın zikrini yahut {وَمَا تُقَدِّمُواْ لأَنْفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ} [el-Bakara: 110] “Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz onu bulursunuz” kavlinde olduğu gibi hayrı [takdim edin]. «لأنفسكم» (kendiniz için) ise «قَدِّموا» fiiline müteallıktır. Buradaki lâm harfi ta'lîl (gerekçe) ve ta'diye (geçişlilik) ihtimali taşır. «ملاقوه» (O'na kavuşacaksınız) ifadesindeki 'hâ' zamirinin Yüce Allah'a dönmesi caizdir; bu takdirde bir muzâf hazfi kaçınılmazdır, yani 'O'nun mükâfatına kavuşacak olanlarsınız' demektir. Zamirin «قَدِّموا» fiilinin mahzûf mef'ûlüne dönmesi de -yine bir muzâf hazfiyle, yani 'takdim ettiklerinizin mükâfatına kavuşacaksınız' takdiriyle- caizdir. Yine «قَدِّموا» fiilinin mahzûf mef'ûlünün delalet ettiği mükâfata (cezâya) dönmesi de mümkündür.
والضميرُ في «وبَشِّر» للرسول ﵇ لِجَرْي ذِكْرِه في قوله: {يَسْأَلُونَكَ} قاله أبو البقاء، وفيه نظرٌ لأنَّ ضميرَ الخطابِ والتكلم لا يَحْتَاج أَنْ يُقالَ فيهما تَقدَّم ذِكْرُ ما يَدُلُّ عليهما. ويجوزُ أن يكونَ لكلِّ مَنْ يَصِحُّ منه البِشارة.
«وبَشِّر» (müjdele) lafzındaki zamir, {يَسْأَلُونَكَ} “Sana soruyorlar” kavlinde zikri geçtiği için Resûl aleyhisselâm'a aittir; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. Ancak bu eleştiriye açıktır; zira muhatap ve mütekellim zamirlerinde kendilerine delalet eden bir şeyin daha önce geçtiğinin söylenmesine gerek yoktur. Müjdelemesi sahih olan herkese yönelik olması da caizdir.
قوله تعالى: {لأَيْمَانِكُمْ أَن تَبَرُّواْ} : هذه اللامُ تحتملُ وجهينِ، أحدُهما: أن تكونَ مقويةً لتعديةِ «عُرْضة» تقديرُه: ولا تجعلوا اللَّهَ مُعَدَّاً ومَرْصَدَآً لحَلْفِكم. والثاني: ان تكون للتعليلِ، فتتعلَّقَ بفعلِ النهيِ أي: لا تَجْعلوه عُرْضَةً لأجْلِ أَيْمانكم.
Yüce Allah'ın {لأَيْمَانِكُمْ أَن تَبَرُّواْ} “yeminlerinize, iyilik etmenize” kavli: Bu lâm harfi iki vecih ihtimali taşır: Birincisi, «عُرْضة» lafzının geçişliliğini takviye edici olmasıdır; takdiri: 'Allah'ı yeminleriniz için hazır ve hedef kılmayın' şeklindedir. İkincisi, ta'lîl (sebep bildirme) için olmasıdır; bu durumda nehiy fiiline taalluk eder, yani: 'Yeminleriniz yüzünden O'nu bir engel kılmayın' demektir.
قوله: {أَنْ تَبَرَّواْ} فيه ستةُ أوجهٍ، أحدُها وهو قولُ الزجاج والتبريزي وغيرهما، أنها في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ، والخبرُ محذوفٌ تقديرُه: أَنْ تَبَرُّوا وتتقوا وتُصْلِحُوا خيرٌ لكم مِنْ أَنْ تجعلوه عُرْضَةً لأَيْمانكم، أو بِرُّكم
O'nun {أَنْ تَبَرَّواْ} “iyilik etmeniz” kavlinde altı vecih vardır: Birincisi -ki Zeccâc, Tebrîzî ve başkalarının görüşüdür- mübteda olarak ref mahallinde olmasıdır; mahzûf haberi ise 'İyilik etmeniz, sakınmanız ve düzeltmeniz, O'nu yeminlerinize siper kılmanızdan sizin için daha hayırlıdır' veya 'İyilik etmeniz
أَوْلَى وأَمْثَلُ، وهذا ضعيفٌ؛ لأنه يؤدِّي إلى انقطاع هذه الجملةِ عمَّا قبلها، والظاهر تعلُّقُها به.
daha evlâ ve daha uygundur' takdirindedir. Bu zayıftır; çünkü bu cümlenin öncesinden kopmasına yol açar, oysa zahir olan onun öncesine bağlı olmasıdır.
الثاني: أنَّها في محلِّ نصبٍ على أنها مفعولٌ من أجله، وهذا قولُ الجمهورِ، ثم اختلفوا في تقديرِه، فقيل: إرادةَ أن تَبَرُّوا، وقيل: كراهةَ أن تبروا، قاله المهدوي، وقيل: لترك أَنْ تَبروا، قال المبرد، وقيل: لئلا تبروا: قاله أبو عبيدة والطبري، وأنشدا:
İkincisi: Mef'ûlün leh olarak nasb mahallinde olmasıdır; cumhurun görüşü budur. Sonra bunun takdirinde ihtilaf etmişlerdir: 'İyilik etmeyi istemeniz sebebiyle' denildiği gibi Mehdevî'nin dediği üzere 'iyilik etmeyi kerih görmeniz sebebiyle', Müberred'in dediği üzere 'iyilik etmeyi terk etmeniz için' ve Ebû Ubeyde ile Taberî'nin dediği üzere 'iyilik etmeyesiniz diye' şeklinde de takdir edilmiştir. Bu ikisi şu beyti inşad etmişlerdir: