وقولَ الآخر:
Ve diğer [şairin] şu sözü:
٩٩٠ - يا صاحبيَّ فَدَتْ نفسي نفوسَكما ... وحيثما كُنتما لُقِّيتما رَشَدا
٩٩٠ - Ey iki arkadaşım! Canım canlarınıza feda olsun, nerede olursanız olun doğru yola ulaştırılasınız;
أَنْ تقرآنِ على أسماءَ ويَحْكُما ... مني السلامَ وألاَّ تُشْعِرا أَحَدا
Esmâ'ya benden selâm söyleyesiniz -yazıklar olsun size- ve bunu hiç kimseye hissettirmeyesiniz.
فأَهْملها ولذلك ثَبَتَتْ نونُ الرفع، وأَبَوأ أن يَجْعلوها المخففةَ من الثقيلةِ
[Şair] onu amelden düşürmüştür, bu yüzden ref nûnu sabit kalmıştır. [Basralılar] iki sebepten ötürü onun şeddeli edattan hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olmasını kabul etmemişlerdir:
لوجهين، أحد لوجهين، أحدُهما: أنه لم يُفْصَل بينها وبين الجملةِ الفعليةِ بعدَها، والثاني: أنَّ ما قبلَها ليس بفعلِ علمٍ ويقينٍ.
Birincisi: Onunla kendisinden sonraki fiil cümlesi arasının [fâsıl ile] ayrılmamış olmasıdır; ikincisi ise: Kendisinden önce kesin bilgi ve yakîn bildiren bir fiilin bulunmayışıdır.
والثاني: وهو قولُ الكوفيين أنها المخففةُ من الثقيلة، وشَذَّ وقوعُها موقعَ الناصبةِ، كما شذَّ وقعُ «أَنْ» الناصبةِ موقعَها في قوله:
İkincisi: Bu Kûfelilerin görüşüdür; şeddeli edattan hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olmasıdır ve nasbeden edatın yerine gelmesi şâzzdır; nitekim nasbeden «أَنْ»nin onun yerine gelmesi de şu beyitte şâzz olmuştur:
٩٩١ -. . . . . . . . . . . . قد علموا ... أَنْ لا يُدانِينَا في خَلْقهِ أحدُ
٩٩١ - ... Kesinlikle bilmişlerdir ki, ahlak bakımından hiç kimse bize yaklaşamaz.
وقرأ مجاهد: «الرَّضْعَة» بوزن القَصْعة. والرَّضْعُ: مَصُّ الثَّدْي: ويقال للَّئيم: راضعٌ، وذلك أنه يَخاف أن يَحْلُبَ الشاةَ فَيُسْمَعَ منه الحَلْبُ، فَيُطْلَبَ منه اللبنُ، فَيَرْتَضِعُ ثديَ الشاةِ بفَمِه.
Mücâhid, «el-Kas'a» vezninde «الرَّضْعَة» şeklinde okumuştur. «er-Rad'» (الرَّضْعُ) memeyi emmektir. Alçak/cimri kimseye «râdı'» (emici) denir; çünkü o, koyunu sağarsa sağma sesinin duyulacağından ve kendisinden süt isteneceğinden korkar da koyunun memesini ağzıyla bizzat emer.
قوله: {وَعلَى المولود لَهُ} هذا الجارُّ خبرٌ مقدَّمٌ، والمبتدأ قولُه: «رِزْقُهن» ، و «أل» في المولودِ موصولةٌ، و «له» قائمٌ مقامَ الفاعل للمولودِ، وهو عائدُ الموصولِ، تقديرُه: وعلى الذي وُلِدَ له رِزْقُهُنَّ، فَحُذِف الفاعلُ وهو الوالداتُ، والمفعولُ وهو الأولادُ، وأُقيمَ هذا الجارُّ والمجرورُ مُقامَ الفاعلِ.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَعلَى المولود لَهُ} “Kendisi için doğurulan kimseye (babaya) aittir” kavlindeki bu câr öne geçmiş haberdir (haber-i mukaddem), mübteda ise «رِزْقُهُنَّ» “onların yiyeceği” kavlidir. «el-Mevlûd»deki «el» (ال) harf-i târifi mevsûledir; «لَهُ» ise «mevlûd» ismi mefulü için nâib-i fâildir (fail makamına kaimdir) ve mevsûlün sılasındaki âid zamiridir; takdiri: «Ve kendisi için doğurulan kimseye onların rızkı aittir» şeklindedir; fail olan anneler ve meful olan çocuklar hazfedilmiş, bu câr-mecrûr ise fail makamına geçirilmiştir (nâib-i fâil kılınmıştır).
وذَكَر بعضُ الناسِ أنه لا خلافَ في إقامةِ الجارِّ والمجرور مُقامَ الفاعلِ إلا السهيلي، فإنهَ مَنَع من ذلك. وليس كما ذَكَر هذا القائلُ، وأنا أبسُطُ مذاهبَ الناسِ في هذه المسألةِ، فأقول بعونِ الله: اختلف الكوفيون والبصريون في هذه المسألةِ فأجازها البصريون مطلقاً، وأما الكوفيون فقالوا: لا يَخْلو: إمَّا أن يكونَ حرفُ الجر زائداً فيجوزَ ذلك نحو: ما ضُرب من أحد، وإن كان غيرَ زائدٍ لم يَجُزْ ذلك عندَهم، ولا يجوزُ عندَهم أن يكونَ الاسمُ المجرورُ في موضعِ رفعٍ باتفاقٍ بينهم. ثم اختلفوا بعد هذا الاتفاقِ في
Bazı kimseler, câr-mecrûrun nâib-i fâil kılınmasında es-Süheylî hariç hiçbir ihtilaf olmadığını, zira onun buna mani olduğunu zikretmiştir. Durum bu sözü söyleyenin zikrettiği gibi değildir; ben bu meselede insanların [âlimlerin] mezheplerini açıklayayım ve Allah'ın yardımıyla şöyle derim: Kûfeliler ile Basralılar bu meselede ihtilaf etmişlerdir; Basralılar bunu mutlak olarak caiz görmüşlerdir. Kûfelilere gelince onlar şöyle demiştir: [Durum iki halden] uzak olamaz: Harf-i cer ya zâid olur, bu takdirde «مَا ضُرِبَ مِنْ أَحَدٍ» örneğinde olduğu gibi caizdir; şayet zâid değilse onlara göre bu caiz olmaz; aralarındaki ittifak gereğince mecrûr ismin ref mahallinde olması da onlara göre caiz değildir. Sonra bu ittifakın ardından
القائمِ مقامَ الفاعل: فذهب الفراء إلى أنَّ حرفَ الجرِّ وحدَه في موضعِ رفعٍ، كما أنَّ «يقوم» من «زيد يقوم» في موضع رفعٍ. وذهب الكسائي وهِشام إلى أنَّ مفعولَ الفعلِ ضميرٌ مستترٌ فيه، وهو ضَميرٌ مبهمٌ من حيثُ أَنْ يرادَ به ما يَدُلُّ عليه الفعلُ من مصدر وزمانٍ ومكانٍ ولم يَدُلَّ دليلٌ على أحدِها، وذهب بعضُهم إلى أنَّ القائمَ مقامَ الفاعلِ ضميرُ المصدرِ، فإذا قلت: «سِيرَ بزيدٍ» فالتقديرُ: سير هو، أي: السيرُ، لأنَّ دلالةَ الفعلِ على مصدرهِ قويةٌ، وهذا يوافِقُهم فيه بعضُ البصريين. ولهذه الأقوالِ دلائلُ واعتراضاتٌ وأجوبةٌ لا يحتملها هذا الموضوعُ فَلْيُطْلب من كتبِ النَّحْويين.
fail makamına geçen (nâib-i fâil olan) unsur hakkında ihtilaf etmişlerdir: el-Ferrâ, tıpkı «زَيْدٌ يَقُومُ» terkibindeki «يَقُومُ» fiilinin ref mevkiinde olması gibi, harf-i cerrin tek başına ref mevkiinde olduğu görüşüne gitmiştir. el-Kisâî ve Hişâm ise fiilin mefulünün, fiilde müstetir bir zamir olduğu görüşüne varmışlardır ki bu, masdar, zaman ve mekândan fiilin delalet ettiği şeyin kastedilmesi ve bunlardan hiçbirine ayrıca delil bulunmaması bakımından mübhem bir zamirdir. Bir kısmı da nâib-i fâilin masdarın zamiri olduğu görüşüne gitmiştir; nitekim «سِيرَ بِزَيْدٍ» dediğinde takdiri: «Sîra huve» yani yürüyüş [yapıldı] şeklindedir; zira fiilin kendi masdarına delaleti kuvvetlidir; bu hususta bazı Basralılar da onlara muvafakat etmiştir. Bu görüşlerin delilleri, itirazları ve cevapları vardır ki bu konu onları kaldırmaz; dolayısıyla nahivcilerin kitaplarından aranmalıdır.
قوله: {بالمعروف} يجوز أن يتعلَّقَ بكلٍّ مِنْ قولِه: «رزقُهنَّ» و «كسوتُهنَّ» على أن المسألة من بابِ الإِعمالِ، وهو على إعمالِ الثاني، إذ لو أُعْمِل الأولُ لأُضْمِر في الثاني، فكان يقال: وكسوتهنَّ به بالمعروفِ. هذا إنْ أُريد بالرزقِ والكسوةِ المصدران، وقد تقَدَّم أنَّ الرزقَ يكون مصدراً، وإنْ كانَ ابنُ الطراوةِ قد رَدَّ على الفارسي ذلك في قوله: {مَا لاَ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِّنَ السماوات والأرض} [النحل: ٧٣] كما سيأتي تحقيقُه في النحل، وإنْ أريدَ بهما اسمُ المرزوقِ والمكسوِّ كالطِّحْن والرِّعْي فلا بدَّ من حذفِ مضافٍ، تقديرُه: اتِّصالُ أو دفعُ أو ما أشبهَ ذلك مِمَّا يَصِحُّ به المعنى، ويكونُ «بالمعروف» متعلِّقاً بمحذوفٍ على أنه حالٌ منهما.
Cenâb-ı Hakk'ın {بالمعروف} “örfe uygun olarak” kavlinin, meselenin i'mâl babından olması üzere hem «رِزْقُهُنَّ» hem de «كِسْوَتُهُنَّ» kavillerinin her birine müteallık olması caizdir; bu da ikincisinin amel ettirilmesi esasına dayanır; zira birincisi amel ettirilseydi ikincisinde zamir getirilmesi gerekirdi ve «ve kisvetuhunne bihî bi'l-ma'rûf» denilirdi. Bu durum, rızık ve kisve ile masdarlar kastedilmişse böyledir; nitekim rızkın masdar olabileceği daha önce geçmişti -her ne kadar İbnü't-Tarâve, Nahl sûresinde tahkiki geleceği üzere {مَا لاَ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِّنَ السماوات والأرض} [Nahl 73] kavlinde bu hususu el-Fârisî'ye reddetmiş olsa da-. Şayet bu ikisiyle, «et-tıhn» (öğütülmüş un) ve «er-ri'y» (otlak/otlanan şey) gibi rızıklandırılan ve giydirilen nesnenin ismi kastedilmişse mutlaka bir muzafın hazfi gerekir; takdiri: Ulaştırılması, verilmesi veya mananın kendisiyle sahih olacağı benzeri bir ifadedir; bu takdirde «بِالْمَعْرُوفِ» her ikisinden hal olmak üzere mahzufa müteallık olur.
وجَعَلَ أبو البقاء العاملَ في هذه الحالِ الاستقرار الذي تَضَمَّنه «على» .
Ebü'l-Bekâ ise bu halde amel eden âmili, «عَلَى» harfinin içerdiği istikrar (sabit olma) manası kılmıştır.
والجمهورُ على «كِسْوَتِهِنَّ» بكسر الكاف، وقرأ طلحة بضمها، وهما لغتان في المصدر واسم المكسوِّ، وفعلُها يتعدَّى لاثنين، وهما كمفعولّيْ «
Cumhur, kâf harfinin kesresiyle «كِسْوَتِهِنَّ» şeklinde okumuştur; Talha ise zammesiyle okumuştur; bu ikisi hem masdarda hem de giydirilen nesnenin isminde iki ayrı lehçedir. Bunun fiili iki mefule geçişlidir (müteaddidir) ve bunlar «
أعطى» في جوازِ حَذْفِهما أو حَذْفِ أحدِهما اختصاراً أو اقتصاراً. قيل: وقد يتعدَّى إلى وَاحدٍ وأنشدوا:
أَعْطَى» fiilinin iki mefulü gibi ihtisar veya iktisar sebebiyle her ikisinin yahut birinin hazfedilmesinin caiz oluşu bakımındandır. Tek bir mefule geçişli olabileceği de söylenmiştir ve şu beyti okumuşlardır:
٩٩٢ - وَأْركَبُ في الروعِ خَيْفانَةً ... كسا وجَهَا سَعَفٌ مُنْتَشِرْ
٩٩٢ - Savaş korkusu anında öyle hızlı bir ata binerim ki, yayılmış yeleleri yüzünü örtüp kaplamıştır.
ضَمَّنه معنى غَطَّى. وفيه نظرٌ لاحتمالِ أنه حُذِف أحدُ المفعولين للدلالةِ عليه، أي: كسا وجهَها غبارٌ أو نحوه.
[Şair bu fiile] «örttü, kapladı» (غطى) anlamını yüklemiştir (tazmin etmiştir). Bunda ise eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; zira karine bulunduğu için iki mefulden birinin hazfedilmiş olması muhtemeldir; yani: «Yüzüne toz veya benzeri bir şeyi büründürdü» demektir.
قوله: {لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ} الجمهورُ على «تُكَلَّفُ» مبنياً للمفعولِ، «نفسٌ» قائمٌ مقامَ الفاعلِ وهو الله تعالى، «وُسْعَها» مفعولٌ ثانٍ، وهو استثناءٌ مفرغٌ، لأنَّ «كَلَّفَ» يتعدَّى لاثنين. قال أبو البقاء: «ولو رُفِعَ الوُسْعُ هنا لم يَجُزْ لأنه ليس ببدَلٍ» .
Cenâb-ı Hakk'ın {لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ} “Hiçbir nefse yüklenmez” kavlinde cumhur, meçhul bina ile «تُكَلَّفُ» şeklinde okumuştur; «نَفْسٌ» nâib-i fâildir [asıl fail ise Allah Teâlâ'dır]; «وُسْعَهَا» ikinci mefüldür ve bu bir istisnâ-i müferrağdır; çünkü «كَلَّفَ» fiili iki mefule geçişlidir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Şayet burada "el-vus'" ref edilseydi caiz olmazdı, çünkü o bedel değildir.»
وقرأ أبو رجاء: {لاَ تَكَلَّفُ نفسٌ} بفتح التاءِ والأصلُ: «تتكلف» فَحُذِفَتْ إحدى التاءين تخفيفاً: إمَّا الأولى أو الثانيةُ على خلافٍ في ذلك تقدَّم، فتكونُ «نفسٌ» فاعلاً، و «وُسْعَها» مفعول به، استثناء مفرغاً أيضاً. وَرَوى أبو الأشهب عن أبي رجاء أيضاً: {لا يُكَلِّفُ نفساً} بإسناد الفعلِ إلى ضميرِ الله تعالى، فتكونُ «نفساً» و «وُسْعَها» مفعولَيْنِ.
Ebû Recâ, tâ harfinin fethasıyla {لاَ تَكَلَّفُ نفسٌ} “Hiçbir nefis güç yetiremeyeceği şeyi yüklenmez” şeklinde okumuştur; aslı «تَتَكَلَّفُ»dir; hafifletmek maksadıyla iki tâ harfinden biri hazfedilmiştir: Daha önce geçen ihtilaf üzere ya birincisi ya da ikincisi [hazfedilmiştir]; bu durumda «نَفْسٌ» fail, «وُسْعَهَا» ise yine istisnâ-i müferrağ olarak mefulün bih olur. Ebü'l-Eşheb de Ebû Recâ'dan fiili Allah Teâlâ'nın zamirine isnat ederek {لا يُكَلِّفُ نفساً} “Allah hiçbir nefse güç yetiremeyeceği şeyi yüklemez” şeklinde rivayet etmiştir; bu durumda «نَفْسًا» ve «وُسْعَهَا» iki meful olurlar.
والتكليفُ: الإِلزامُ، وأصلُه من الكَلَفِ، وهو الأثرُ من السَّوادِ في الوجهِ، قال:
«et-Teklîf» (التَّكْلِيفُ) zorunlu tutmak, yükümlü kılmaktır; aslı ise yüzdeki siyahlık izi/leke anlamına gelen «el-kelef» (الكَلَفُ) kökünden gelir. [Şair] şöyle demiştir:
٩٩٣ - يَهْدِي بها أَكْلَفُ الخَدَّيْنِ مُخْتَبِرٌ ... من الجِمالِ كثيرُ اللَّحْمَ عَيْثُومُ
٩٩٣ - O [kervana], yanakları siyah benekli, tecrübeli, etli butlu ve iri yarı bir erkek deve yol gösterir.
وَفلانٌ كَلِفٌ بكذا: أي مُغْرىً به.
«Filanca şuna keliftir (فُلَانٌ كَلِفٌ بِكَذَا)» ifadesi, yani ona tutkundur/düşkündür demektir.
وقوله: {لاَ تُضَآرَّ} / ابنُ كثير وأبو عمرو: «لا تضارُّ» برفع الراء مشددةً، وتوجيهُها واضحٌ، لأنه فعلٌ مضارعٌ لم يَدْخُلْ عليه ناصبٌ ولا جازمٌ فَرُفِعَ، وهذه القراءةُ مناسِبَةٌ لِما قبلِهَا من حيث إنه عَطَفَ جملةً خبريةً على خبريةً لفظاً نَهْيِيَّةٌ معنى، ويدل عليه قراءةُ الباقين كما سيأتي. وقرأ باقي السبعة بفتح الراءِ مشددةً، وتوجيهُها أنَّ «لا» ناهيةٌ فهي جازمةٌ، فَسَكَنَتِ الراء الأخيرةُ للجزمِ وقبلَها راءٌ ساكنةٌ مدغمةٌ فيها، فالتقى ساكنان فَحَرَّكْنا الثانيةَ لا الأولى، وإنْ كان الأصلُ الإِدغامَ، وكانَتِ الحركةُ فتحةً وإنْ كانَ أصلُ التقاءِ الساكنينِ الكسرَ لأجلِ الألفِ إذ هي أختُ الفتحةِ، ولذلك لَمَّا رَخَّمَتِ العربُ «إسحارّ» وهو اسمُ نباتٍ قالوا: «إسحارَ» بفتح الراء خفيفةً، لأنهم لمَّا حَذَفوا الراءَ الأخيرةَ بقيتِ الراءُ الأولى ساكنةً والألفُ قبلَها ساكنةٌ فالتقى ساكنان، والألفُ لا تقبلُ الحركَةَ فحَرَّكوا الثاني وهو الراءُ، وكانَتِ الحركةُ فتحةً لأجلِ الألفِ قبلَها، ولم يَكْسِروا وإنْ كان الأصلَ، لما ذكرْتُ لك من مراعاةِ الألف.
Cenâb-ı Hakk'ın {لاَ تُضَآرَّ} “zarara uğratılmasın” / kavlinde İbn Kesîr ve Ebû Amr, rā harfinin şeddeli ref'i ile «لَا تُضَارُّ» şeklinde okumuşlardır; bunun açıklaması açıktır, zira başına nasbedici veya cezmedici edat girmemiş bir muzari fiildir, bu yüzden merfû kılınmıştır. Bu kıraat, lafzan haber cümlesi olan [bir cümleyi] mana bakımından nehiy olan haber cümlesine atfetmesi cihetiyle kendisinden öncesine uygundur; nitekim geleceği üzere diğer kıraat imamlarının kıraati de buna delalet eder. Yedi imamın geri kalanı ise rā harfinin şeddeli fethasıyla okumuşlardır; bunun açıklaması şudur: «لَا» edatı nehiy edatıdır, dolayısıyla cezmedicidir; bu yüzden son rā harfi cezm sebebiyle sâkin olmuş, ondan önce de kendisine idğam edilmiş sâkin bir rā harfi bulunmuştur; böylece iki sâkin harf bir araya gelmiştir; biz de birincisini değil ikincisini harekeledik -her ne kadar asıl olan idğam olsa da-; iki sâkinin bir araya gelmesinde asıl olan kesre vermek iken harekenin fetha olması ise fethanın kardeşi olan elif sebebiyledir. Bu yüzdendir ki Araplar bir bitki ismi olan «إِسْحَارّ» kelimesinde terhîm yaptıklarında, şeddesiz rā harfinin fethasıyla «إِسْحَارَ» demişlerdir; zira son rā harfini hazfettiklerinde birinci rā harfi sâkin kalmış, ondan önceki elif de sâkin olduğundan iki sâkin bir araya gelmiştir; elif hareke kabul etmediği için ikinci harf olan rā harfini harekelemişler ve kendisinden önceki elif sebebiyle bu hareke fetha olmuştur; asıl kural bu olsa da sana zikrettiğim üzere elifi gözetmelerinden dolayı kesre vermemişlerdir.
وقرأ الحسن بكسرِها مشددةً، على أصلِ التقاءِ الساكنين، ولم يُراعِ الألفَ، وقرأ أبو جعفرٍ بسكونِها مشددةً كأنه أجرى الوصلَ مُجْرى الوقفِ فسكَّنَ، ورُوِي عنه وعن ابن هرمز بسكونِهَا مخففةً، وتَحْتمل هذه وجهين، أحدهما: أن يكونَ من ضارَ يَضير، ويكونُ السكونُ لإِجراءِ الوصلِ مُجْرى الوقف.
Hasan ise, iki sâkinin buluşmasındaki asıl kurala uyarak ve elife riayet etmeyerek şeddeli [râ'nın] kesresiyle okumuştur. Ebû Ca'fer, sanki vaslı (geçişi) vakıf yerine koymuş gibi şeddeli sükûn ile okumuştur. Ondan ve İbn Hürmüz'den şeddesiz sükûn ile de rivayet edilmiştir; bu rivayet iki vecih taşır: Birincisi: «ضَارَ يَضِيرُ» fiilinden olması ve sükûnun vaslın vakıf yerine konulması sebebiyle olmasıdır.
والثاني: أن يكونَ من ضارَّ يُضارُّ بتشديد الراءِ، وإنما استثقل تكريرَ حرفٍ هو مكررٌ في نفسِه فَحَذَفَ الثانيَ منهما، وَجَمَع بين الساكنين - أعني الألفَ والراء - إمَّا إجراءً للوصلِ مُجْرى الوقفِ، وإمَّا لأنَّ الألفَ قائمةٌ مقامَ الحركةِ لكونِها حرفَ مَدٍّ.
İkincisi: Rā harfinin şeddesiyle «ضَارَّ يُضَارُّ» fiilinden olmasıdır; bizzat kendisinde tekrarlanan bir harfin yinelenmesini ağır bularak ikisinden ikincisini hazfetmiş ve iki sâkini -yani elif ve rā harflerini- ya vaslı vakıf yerine koyarak yahut elif med harfi olduğu için hareke makamına kaim olduğundan dolayı bir araya getirmiştir.
وزعم الزمخشري «أن أبا جعفر إنما اختلس الضمة فتَوَهَّم الراوي أنه سَكَّنَ، وليس كذلك» انتهى. وقد تقدَّم شيءٌ من ذلك عند {يَأْمُرُكُمْ} [البقرة: ٦٧] ونحوه.
ez-Zemahşerî ise şöyle iddia etmiştir: «Ebû Ca'fer yalnızca dammeyi ihtilâs etmiş (hızlıca geçmiş), râvi ise onun sükûn yaptığını zannetmiştir; oysa durum böyle değildir.» [ez-Zemahşerî'nin sözü] bitti. Buna dair bir miktar açıklama {يَأْمُرُكُمْ} [Bakara 67] ve benzeri yerlerde geçmişti.
ثم قراءةُ تسكينِ الراء تحتملُ أَنْ تكونَ مِنْ رفعٍ فتكونَ كقراءةِ ابن كثير وأبي عمرو، وأن تكونَ من فَتْح فتكونَ كقراءةِ الباقين، والأولُ أَوْلى، إِذ التسكينُ من الضمةِ أكثرُ من التسكينِ من الفتحةِ لخفتها.
Sonra rā harfini sâkin kılma kıraatinin ref'ten [hafifletilerek] olması muhtemeldir ki bu durumda İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraati gibi olur; fethadan olması da muhtemeldir ki bu durumda diğerlerinin kıraati gibi olur. Birincisi daha evlâdır; zira [harekenin] hafifliği sebebiyle fethadan ziyade dammeden sükûna geçiş daha yaygındır.
وقرأ ابن عباس بكسر الراءِ الأولى والفكِّ، ورُوي عن عمر ابن الخطاب: «لا تضارَرْ» بفتح الراء الأولى والفك، وهذه لغةُ الحجاز أعني [فكَّ] المِثْلين فيما سَكَنَ ثانيهما للجزمِ أو للوقفِ نحو: لم تَمْرُرْ، وامرُرْ، وبنو تميم يُدْغِمون، والتنزيلُ جاء باللغتين نحو: {وَمَن يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَن دِينِهِ} [المائدة: ٥٤] في المائدةِ، قُرىء في السبعِ بالوجهين وسيأتي بيانُه واضحاً.
İbn Abbâs birinci rā harfinin kesresi ve idğamsız (fek ile) okumuştur. Ömer b. el-Hattâb'dan da birinci rā harfinin fethası ve fek ile «لَا تُضَارَرْ» şeklinde rivayet edilmiştir; bu, Hicaz ehlinin lehçesidir; yani cezm veya vakıf sebebiyle ikincisi sâkin olan aynı cinsten iki harfin [fezk edilmesini / ayrılmasını] kastediyorum; tıpkı «لَمْ تَمْرُرْ» ve «اُمْرُرْ» gibi; Temîm oğulları ise idğam yaparlar. Kur'ân her iki lehçeyle de gelmiştir; nitekim Mâide sûresindeki {وَمَن يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَن دِينِهِ} [Mâide 54] ayeti, yedi kıraatte iki vecihle de okunmuştur; bunun açıklaması açık bir şekilde gelecektir.
ثم قراءةُ مَنْ شَدَّد الراءَ مضمومةً أو مفتوحةً أو مكسورةً أو مُسْكَّنةُ أو خَفَّفها تحتملُ أن تكونَ الراءُ الأولى مفتوحةً، فيكونُ الفعلُ مبنياً للمفعول، وتكونُ «والدةٌ» مفعولاً لم يُسَمَّ فاعله، وحُذِفَ الفاعلُ للعِلْمِ به، ويؤيده قراءةُ عمرَ ﵁. وأَنْ تكونَ مكسورةً فيكونُ الفعلُ مبنياً للفاعلِ، وتكونُ «والدةٌ» حينئذ فاعلاً به، ويؤيده قراءةُ ابنِ عباس.
Sonra râ harfini dammeli, fethalı, kesreli veya sâkin olarak şeddeli okuyanların ya da şeddesiz okuyanların kıraati; birinci râ harfinin fethalı olmasını muhtemel kılar ki bu durumda fiil meçhul (etken olmayan) yapıda olur, «والدةٌ» kelimesi de nâib-i fâil (sözde özne) olur ve fâil bilinmesinden ötürü hazfedilmiştir; bunu Ömer radıyallâhu anh'ın kıraati de desteklemektedir. [Birinci râ'nın] kesreli olmasını da muhtemel kılar ki bu durumda fiil ma'lûm (etken) yapıda olur ve «والدةٌ» o takdirde onun fâili (öznesi) olur; bunu da İbn Abbâs'ın kıraati desteklemektedir.
وفي المفعولِ على هذا الاحتمالِ ثلاثةُ أوجهٍ، أحدهما - وهو الظاهر - أنه محذوفٌ تقديرُه: «لا تُضَارِرْ والدةٌ زوجَها بسسبِ ولدِها بما لا يَقْدِرُ عليه من رزقٍ وكِسْوةٍ ونحو ذلك، ولا يضارِرْ مولودٌ له زوجتَه بسبب ولدِه
Bu ihtimale göre mef'ûl (nesne) hakkında üç vecih vardır: Birincisi -ki zâhir olan da budur- mef'ûlün mahzuf olmasıdır; takdiri şöyledir: «Hiçbir anne, çocuğu sebebiyle kocasını güç yetiremeyeceği rızık, nafaka, giyim ve benzeri şeylerle zarara sokmasın; hiçbir baba da çocuğu sebebiyle hanımını
بما وَجَبَ لها من رزقٍ وكسوةٍ، فالباءُ للسببيةِ. والثاني: - قاله الزمخشري - أن يكونَ» تُضارَّ «بمعنى تَضُرُّ، وأن تكونَ الباءُ من صلتِه أي: لا تضرُّ والدةٌ بولِدها فلا تسيءُ غذاءه وتعهُّدَه ولا يَضُرُّ الوالدُ به بأن ينزِعه منها بعدما ألِفَها.» انتهى. ويعني بقولِه «الباءُ من صلته» أي: تكونَ متعلقةً به ومُعَدِّيةً له إلى المفعول، كهي في «ذهبت بزيدٍ» ويكونُ ضارَّ بمعنى أضرَّ فاعَلَ بمعنى أَفْعَل، ومثلُه: ضاعفْتُ الحِسابَ وأَضْعَفْتُه، وباعَدْته وأبعدْتُه، وقد تقدَّم أن «فاعَلَ» يأتي بمعنى أَفْعَل فيما تقدَّم، فعلى هذا نفسُ المجرور بهذه الباءِ هو المفعول به في المعنى، والباءُ على هذا للتعديةِ، كما ذكرْتُ في التنظيرِ بذَهَبْتُ بزيدٍ، فإنه بمعنى أَذْهبته.
üzerine vâcip olan rızık ve giyim hususunda zarara uğratmasın.» Bu durumda [harf-i cer olan] ba (ب), sebebiyet bildirir. İkincisi -ki bunu ez-Zemahşerî söylemiştir- «تُضارَّ» fiilinin «تَضُرُّ» (zarar verir) anlamında olması ve ba harfinin onun sılasından (geçiş harfi) olmasıdır; yani: «Hiçbir anne çocuğuna zarar vermesin; onun beslenmesini ve bakımını ihmal edip kötüleştirmesin. Hiçbir baba da çocuk kendisine alıştıktan sonra onu annesinden çekip koparmak suretiyle ona zarar vermesin.» [ez-Zemahşerî'nin sözü] bitti. Onun «ba onun sılasındandır» sözüyle kastettiği; harf-i cerin fiile taalluk edip onu mef'ûle geçişli (müteaddî) kılmasıdır; tıpkı «ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ» (Zeyd'i götürdüm) ifadesinde olduğu gibi. Bu durumda «ضارَّ», «أضرَّ» anlamında olur; yani «فاعَلَ» vezni «أَفْعَلَ» anlamındadır; nitekim «ضاعفْتُ الحِسابَ وأَضْعَفْتُه» (hesabı katladım) ve «باعَدْته وأبعدْتُه» (onu uzaklaştırdım) kullanımları da böyledir. Daha önce «فاعَلَ» vezninin «أَفْعَلَ» anlamında gelebileceği geçmişti. Buna göre bu ba harfiyle mecrur olan kelimenin bizzat kendisi mana bakımından mef'ûlün bihtir (nesnedir). Bu takdirde ba harfi, «ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ» örneğinde belirttiğim gibi ta'diye (geçişlilik) içindir; zira bu ifade «أَذْهَبْتُهُ» (onu götürdüm) anlamındadır.
والثالث: أن الباءَ مزيدةٌ، وأنَّ «ضارَّ» بمعنى ضَرَّ، فيكون «فاعَلَ» بمعنى «فعَلَ» المجردِ، والتقديرُ: لا تَضُرُّ والدةٌ ولدَها بسوءِ غذائِه وعَدَم تعهُّدِه، ولا يَضُرُّ والدٌ ولدَه بانتزاعِه من أمه بعدما أَلِفهَا ونحوِ ذلك. وقد جاء «فاعَل» بمعنى فَعَل المجرد نحو: واعَدْته ووعَدْتُه، وجاوَزْته وجُزْته، إلا أنَّ الكثيرَ في فاعَل الدلالةُ على المشاركةِ بين مرفوعِه ومنصوبِه، ولذلك كان مرفوعهُ منصوباً في التقدير، ومنصوبُه مرفوعاً في التقدير، فمن ثَمَّ كانَ التوجيهُ الأولُ أرجحَ مِنْ توجيهِ الزمخشري وما بعدَه، وتوجيهُ الزمخشري أَوْجَهَ مِمَّا بعدَه.
Üçüncüsü: Ba harfinin zâid (fazladan) olması ve «ضارَّ» fiilinin «ضَرَّ» anlamında olmasıdır; bu takdirde «فاعَلَ» vezni mücerred (yalın) «فَعَلَ» anlamında olur. Takdiri de şöyledir: «Hiçbir anne çocuğuna beslenmesini kötüleştirerek ve bakımını ihmal ederek zarar vermesin; hiçbir baba da çocuğa, annesine alıştıktan sonra onu elinden çekip alarak ve benzeri şekillerde zarar vermesin.» Nitekim «فاعَلَ» vezni «فَعَلَ»-i mücerred anlamında gelmiştir; «واعَدْته» ve «وعَدْتُه» (ona söz verdim), «جاوَزْته» ve «جُزْته» (onu geçtim) gibi. Ne var ki «فاعَلَ» vezninde çokça olan kullanım, merfû'u ile mensûbu arasındaki müşâreket (ortaklaşa yapma) anlamını göstermesidir. Bundan dolayı onun merfû'u takdirde mensûb, mensûbu da takdirde merfû'dur. İşte bu sebeple birinci açıklama tarzı, ez-Zemahşerî'nin ve sonrakinin açıklama tarzından daha tercihe şayandır; ez-Zemahşerî'nin açıklaması da kendisinden sonrakinden daha uygundur.
و «له» في محلِّ رفعٍ لقيامِه مَقامَ الفاعلِ.
«له» ifadesi ise fâil (özne) makamına kaim olduğu için mahallen merfû'dur.
وقوله: {لاَ تُضَآرَّ وَالِدَةٌ} فيه دلالةٌ على ما يقولُه النحويون، وهو أنه إذا اجتمع مذكرٌ ومؤنثٌ، معطوفاً أحدُهما على الآخرِ كان حكمُ الفعلِ السابِق عليهما للسابِق منهما، تقول: قامَ زيدٌ وهندٌ، فلا تُلْحِقُ علامةَ تأنيثٍ، وقامَتْ هندٌ وزيدٌ، فتلحقُ العلامةَ، والآيةُ الكريمة من هذا القبيل، ولا يُستثنى من ذلك
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ تُضَآرَّ وَالِدَةٌ} “Hiçbir anne zarara uğratılmasın / zarar vermesin” kavlinde nahivcilerin şu kuralına delil vardır: Müzekker ile müennes biri diğerine matuf olarak bir arada bulunduğunda, onlardan önce gelen fiilin hükmü [müzekkerlik/müenneslik bakımından] ilk gelene aittir. «قامَ زَيْدٌ وَهِنْدٌ» (Zeyd ve Hind ayağa kalktı) dersin, müenneslik alâmeti eklemezsin; «قامَتْ هِنْدٌ وَزَيْدٌ» (Hind ve Zeyd ayağa kalktı) dersin, müenneslik alâmetini eklersin. Bu âyet-i kerîme de bu türdendir. Bundan yalnızca
إلاَّ أَنْ يكونَ المؤنثُ مجازياً، فَيَحْسُنُ الاَّ يراعي المؤنثُ وإنْ تقدَّم كقوله تعالى: {وَجُمِعَ الشمس والقمر} [القيامة: ٩] .
müennesin mecâzî müennes olması durumu müstesnadır; zira bu durumda -önce gelse bile- müennesin gözetilmemesi güzel kabul edilir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَجُمِعَ الشمس والقمر} [Kıyâmet 9] “Güneş ve ay bir araya getirildiği [zaman]”.
ولا يَخْفى ما في هذه الجملِ من علمِ البيان، فمنه: الفصلُ والوصلُ/ أمَّا الفصلُ وهو عدمُ العطفِ بين قولِه: {لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ} وبين قوله: «لا تضارَّ» لأنَّ قوله: «لا تُضارَّ» كالشرحِ للجملةِ قبَلها، لأنه إذا لَمْ تُكَلَّفِ النفسُ إلا طاقَتَها لم يقع ضررٌ، لا للوالدة ولا للمولود له. وكذلك أيضاً لم يَعْطِف {لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ} على ما قبلَها، لأنها مع ما بعدَها تفسيرٌ لقوله «بالمعروفِ» . وأمَّا الوصلُ وهو العطفُ بين قوله: «والوالداتُ يُرْضِعْنَ» وبين قولِه: «وعلى المولودِ له رزقُهن» فلأنَّهما جملتان متغايرتان في كلٍّ منهما حكمٌ ليس في الأخرى. ومنه إبراز الجملةِ الأولى مبتدأ وخبراً، وجَعْلُ الخبرِ فعلاً، لأنَّ الإِرضاع إنما يتجدَّدُ دائماً. وأُضيفت الوالداتُ للأولاد تنبيهاً على شفقتهنَّ وحَثَّاً لهنَّ على الارضاع. وجيء بالوالدات بلفظِ العموم وإنْ كان جمعَ قلة، لأنَّ جمعَ القلةِ متى حُلِّي بأَل عمَّ، وكذلك «أولادَهُنَّ» عامٌّ، لإِضافته إلى ضمير العامِّ، وإنْ كان أيضاً جمع قلةٍ. ومنه إبرازُ الجملةِ الثانيةِ مبتدأً وخبراً، والخبرُ جارٌّ ومجرورٌ بحرفِ «على» الدالِّ على الاستعلاء المجازي في الوجوبِ وقُدِّم الخبرُ اعتناءً به. وقُدِّم الرزْقُ على الكسوةِ لأنه الأهمُّ في بقاءِ الحياةِ ولتكرره كلَّ يومٍ. وأُبرزت الثالثة فعلاً ومرفوعَه، وجُعِل مرفوعُه نكرةً في سياقِ النفي ليعمَّ ويتناولَ ما سبقَ لأجله من حكم الوالدات في الإِرضاع والمولود له في الرزق والكِسْوة الواجبَتَيْنِ عليه للوالدةِ، وأُبْرِزَت الرابعةُ كذلك لأنها كالإِيضاح لما قبلها والتفصيلِ بعد الإِجمال، ولذلك لم يُعْطَفْ عليها كما ذَكَرْتُه لك.
Bu cümlelerde beyân ilminden [inceliklerin] bulunduğu gizli değildir; bunlardan biri fasıl ve vasıldır. Fasıla gelince; yani {لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ} kavli ile «لا تضارَّ» kavli arasında atıf yapılmamasıdır; çünkü «لا تُضارَّ» kavli kendisinden önceki cümle için açıklama gibidir; zira nefse ancak gücü yettiği teklif edildiğinde ne anneye ne de babaya bir zarar meydana gelir. Aynı şekilde {لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ} kavlini de kendisinden öncekine atfetmemiştir; zira o, kendisinden sonraki ile birlikte «بالمعروف» (örfe uygun olarak) kavlinin bir tefsiridir. Vasıla gelince; yani «والوالداتُ يُرْضِعْنَ» kavli ile «وعلى المولودِ له رزقُهن» kavli arasındaki atıftır; çünkü ikisi birbirinden farklı iki cümledir ve her birinde diğerinde bulunmayan bir hüküm vardır. [Bu sanatlardan] bir diğeri, birinci cümlenin mübteda ve haber olarak getirilmesi ve emzirme sürekli yenilenen bir eylem olduğu için haberin fiil yapılmasıdır. Annelerin çocuklara izâfe edilmesi ise onların şefkatine dikkat çekmek ve onları emzirmeye teşvik etmek içindir. Anneler (الوالدات) kelimesi cemi kıllet (azlık çoğulu) olduğu halde umûm (kapsayıcılık) bildiren lafızla getirilmiştir; zira cemi kıllet elif-lâm aldığında umûm ifade eder. Aynı şekilde «أولادَهُنَّ» (çocukları) kelimesi de cemi kıllet olmasına rağmen umûm ifade eden bir zamire izâfe edildiği için umûmdur. Bir diğeri, ikinci cümlenin mübteda ve haber olarak getirilmesi, haberin ise vücûbiyetteki (gereklilikteki) mecâzî istilâya (üstünlüğe/sorumluluğa) delalet eden «على» harf-i ceriyle mecrur bir câr-mecrûr kılınması ve habere önem verilerek öne geçirilmesidir. Rızık, hayatın devamında en önemli unsur olduğu ve her gün tekrarlandığı için giyimden önce zikredilmiştir. Üçüncü cümle ise fiil ve merfû'u olarak getirilmiş; merfû'u, annelerin emzirme konusundaki hükmünü ve babanın anneye karşı yükümlü olduğu rızık ve giyim hükmünü içine alıp kapsasın diye nefy (olumsuzluk) bağlamında nekre kılınmıştır. Dördüncü cümle de kendisinden öncekine bir açıklama ve mücmelden sonra tafsilat kabilinde olduğu için bu şekilde getirilmiştir; işte sana zikrettiğim gibi bu sebeple de kendisinden öncekine atfedilmemiştir.
ولَمَّا كان تكليفُ النفسِ فوق الطاقة ومُضَارَّةُ أحدِ الزوجينِ للآخر
Kişiye gücünün üstünde yük yüklemek ve eşlerden birinin diğerine zarar vermesi hususu
مِمّ يتكرَّر ويتجدَّدُ أتى بهاتين الجملتين فعليتين وأَدْخَلَ عليهما حرف النفي وهو «لا» لأنه موضوعٌ للاستقبال غالباً.
sürekli tekrarlanan ve yenilenen durumlardan olduğu için, bu iki cümleyi fiil cümlesi olarak getirmiş ve çoğunlukla gelecek zamana özgü kılındığı için bunların başına nefy harfi olan «لا»yı dahil etmiştir.
وأمَّا في قراءة مَنْ جَزَمَ فإنَّها ناهيةٌ، وهي للاستقبالِ فقط، وأضافَ الولدَ إلى الوالدة والمولودِ له تنبيهاً على الشفقةِ والاستعطافِ، وقدَّمَ ذِكْرَ عدم مُضَارَّةِ الوالد مراعاةً لِمَا تقدَّم من الجملتين، إذ قد بدأ بحكمِ الوالداتِ وثَنَّى بحكمِ الوالدِ. ولولا خوفُ السآمةِ وأنَّ الكتابَ غيرُ موضوعٍ لهذا الفنِّ لذكرْتُ ما تَحتمِلُه هذه الآية الكريمةُ من ذلك.
Cezm ile okuyanların kıraatinde ise bu edat nehiy (yasaklama) bildirir ve sadece gelecek zaman içindir. Şefkati ve merhameti uyandırmak için çocuğu anneye ve babaya izâfe etmiştir. İki cümleden önce geçeni gözeterek önce babanın zarar görmemesinin zikrini öne almıştır; çünkü annelerin hükmüyle başlamış, babanın hükmünü ikinci sırada zikretmiştir. Usanç verme endişesi olmasaydı ve bu kitap bu ilim dalı için tahsis edilmiş bulunmasaydı, bu âyet-i kerîmenin bu türden taşıdığı daha nice nükteleri zikrederdim.
قولُه: {وَعَلَى الوارث مِثْلُ ذلك} هذه جملةٌ من مبتدأٍ وخبرٍ، قَدَّم الخبرَ اهتماماً، ولا يَخْفَى ما فيها، وهي معطوفةٌ على قولِه: {وَعلَى المولود لَهُ رِزْقُهُنَّ} وما بينهما اعتراضٌ؛ لأنه كالتفسيرِ لقوله «بالمعروف» كما تقدَّم التنبيهُ عليه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَعَلَى الوارث مِثْلُ ذلك} “Vârisin üzerine de bunun benzeri [bir yükümlülük] vardır” kavli, mübteda ve haberden oluşan bir cümledir; önemine binaen haberi öne geçirmiştir ve bundaki incelik gizli değildir. Bu cümle {وَعلَى المولود لَهُ رِزْقُهُنَّ} kavline matuftur; aralarındaki kısım ise itiraziyedir (ara cümledir); zira daha önce dikkat çekildiği üzere «بالمعروف» kavlinin açıklaması hükmündedir.
والألفُ واللامُ في «الوارث» بدلٌ من الضميرِ عندَ مَنْ يَرى ذلك، ثم اختلفوا في ذلك الضمير: هل يعودُ على المولود له وهو الأبُ، فكأنه قيل: وعلى وارِثِه، أي: وارِثِ المولدِ له، أو يعودُ على الولدِ نفسه، أي: وارثِ الولد؟ وهذا على حَسَبِ اختلافِهم في الوارثِ.
«الوارث» kelimesindeki elif ve lâm, bu görüşü benimseyenlere göre zamirden bedeldir. Sonra bu zamir hakkında ihtilaf etmişlerdir: Acaba çocuk kendisine doğan babaya mı döner; yani sanki «ve onun vârisine» -yani baba olan kişinin vârisine- mi denilmiştir? Yoksa çocuğun bizzat kendisine mi döner; yani çocuğun vârisine mi? Bu da onların vâris hakkındaki ihtilaflarına göredir.
وقرأ يحيى بن يعمر: «الوَرَثَة» بلفظ الجمعِ، والمشارُ إليه بقوله «مثلُ ذلك» إلى الواجبِ من الرزق والكسوة، وهذا أحسنُ مِنْ قول مَنْ يقول: أُشير به إلى الرزق والكسوة. وأشير بما للواحدِ للاثنين كقوله: {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] . وإنما كان أحسنَ لأنه لا يُحْوِج إلى تأويل، وقيل: المشارُ إليه
Yahya b. Ya'mer çoğul lafzıyla «الوَرَثَة» şeklinde okumuştur. «مِثْلُ ذلك» sözüyle işaret edilen şey; rızık ve giyimden vâcip olan kısımdır. Bu, «Bununla bizzat rızık ve giyime işaret edilmiştir» diyenlerin sözünden daha güzeldir. Tıpkı {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [Bakara 68] “Bunun arasında orta yaşta” âyetinde olduğu gibi, iki şey için tekile işaret eden lafız kullanılmıştır. Bu açıklamanın daha güzel olması, bir te'vile ihtiyaç hissettirmemesindendir. Şöyle de denilmiştir: İşaret edilen şey,
هو عَدَمُ المُضَارَّة، وقيل: أجرةُ المثلِ، وغيرُ ذلك.
zarar vermemektir. Emsal ücret olduğu ve başka şeyler olduğu da söylenmiştir.
قوله: {عَن تَرَاضٍ} فيه وجهان، أحدُهما: - وهو الظاهر - أنه متعلِّقٌ بمحذوفٍ إذ هو صفةٌ ل «فِصالاً» ، فهو في محلِّ نصبٍ أي: فصالاً كائناً عن تراضٍ، وقدَّره الزمخشري: صادراً عن تراضٍ، وفيه نظرٌ من حيث كونُه كوناً مقيَّداً. والثني: أنه متعلَّقٌ بأراد، قاله أبو البقاء، ولا معنى له إلاَّ بتكلفٍ. و «عن» للمجاوزة مجازاً لأنَّ التراضيَ معنىً لا عينٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَن تَرَاضٍ} “karşılıklı rıza ile” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi -ki zâhir olan budur- «فِصالاً» kelimesinin sıfatı olması sebebiyle mahzuf bir kelimeye müteallik olmasıdır; dolayısıyla nasb mahallindedir, yani «karşılıklı rızadan neşet eden bir sütten kesme» demektir. ez-Zemahşerî bunu «karşılıklı rızadan kaynaklanan» şeklinde takdir etmiştir; ancak bunun mukayyed bir kevn (özel bir varlık bildiren fiil) olması bakımından itiraza açıktır. İkincisi: «أراد» fiiline müteallik olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir, fakat bu tevellütsüz (zorlamasız) bir anlam ifade etmez. «عن» harfi mecâzen mücâvezet (ayrılma/kaynaklanma) bildirir; zira karşılıklı rıza somut bir varlık değil, soyut bir manadır.
و «تراض» مصدرُ تفاعَل، فعينُه مضمومةٌ وأصله: تفاعُل تراضُوٌ، فَفُعِل فيه ما فُعِل ب «أَدْلٍ» جمعَ دَلْوٍ، مِنْ قلبِ الواو ياءً والضمةِ قلبِها كسرةً، إذ لا يوجَدُ في الأسماءِ المعربةِ واوٌ قبلَها ضمةٌ لغير الجمع إلا ويُفْعَلُ بها ذلك تخفيفاً.
«تراض» kelimesi «تفاعَل» vezninin masdarıdır; dolayısıyla aynü'l-fiili dammelidir ve aslı «تفاعُل - تراضُوٌ» şeklindedir. «دَلْو»ün çoğulu olan «أَدْلٍ» kelimesine yapılan muamele bunda da yapılmış; vâv harfi yâ'ya, damme de kesreye çevrilmiştir; zira mu'reb isimlerde, çoğul olmaması durumunda öncesinde damme bulunan hiçbir vâv harfi yoktur ki hafiflik sağlamak amacıyla ona bu muamele yapılmasın.
قوله {مِّنْهُمَا} في محلِّ جرٍّ صفةً ل «تَراضٍ» ، فيتعلَّق بمحذوفٍ، أي تراضٍ كائنٍ أو صادرٍ منهما. و «مِنْ لابتداء الغايةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنْهُمَا} “her ikisinden” kavli, «تَراضٍ» kelimesinin sıfatı olarak cer mahallindedir; dolayısıyla mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani «onlardan meydana gelen veya kaynaklanan bir rıza» demektir. «مِنْ» harfi ise gâye başlangıcı (ibtidâ-i gaye) bildirir.
وقوله: {وَتَشَاوُرٍ} حُذِفَتْ لدلالةِ ما قبلَها عليها والتقدير: وتشاورٍ منهما، ويُحْتَمَل أَنْ يكونَ التشاوُرُ من أحدِهما مع غيرِ الآخر لتتفق الآراءُ منهما ومِنْ غيرِهما على المصلحةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَتَشَاوُرٍ} “ve danışma ile” kavlinde, önceki ifadenin delaletinden ötürü [zamir] hazfedilmiştir; takdiri: «ikisinin danışması ile» şeklindedir. Danışmanın, maslahat üzerinde hem onların hem de başkalarının fikirleri birleşsin diye birinin diğeri dışındaki kimselerle yaptığı bir istişare olması da muhtemeldir.
قوله: {فَلاَ جُنَاحَ} الفاءُ جوابُ الشرطِ، وقد تقدَّم نظيرُ هذه الجملة، ولا بُدَّ قبلَ هذا الجواب من جملةٍ قد حُذِفَت ليصحَّ المعنى بذلك تقديرُه: فَفَصَلاه أو فَعَلا ما تراضيا عليه فلا جُناحَ عليهما في الفِصال أو في الفَصْلِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلاَ جُنَاحَ} “bir günah yoktur” kavlindeki fâ (ف) harfi şartın cevabıdır. Bu cümlenin benzeri daha önce geçmişti. Anlamın düzgün olması için bu cevaptan önce mahzuf bir cümlenin bulunması zorunludur; takdiri şöyledir: «Böylece çocuğu sütten keserlerse veya üzerinde anlaştıkları şeyi yaparlarsa, sütten kesme konusunda kendilerine bir günah yoktur.»
قوله: {أَن تسترضعوا} أنْ وما في حَيِّزها في محلِّ نصبٍ مفعولاً ب «أراد» وفي «استرضع» قولان للنحْويين، أحدُهما: أنه يتعدَّى لاثنين ثانيهما بحرف الجرِّ، والتقديرُ: أَنْ تسترضعوا المراضعَ لأولادِكم، فَحُذِف المفعولُ الأول وحرفُ الجر من الثاني، فهو نظيرُ «أمرتُ الخيرَ» ، ذكرْتَ المأمورَ به لوم تَذْكُرِ المأمورَ، لأنَّ الثاني منهما غيرُ الأول، وكلُّ مفعولين كانا كذلك فأنتَ فيهما بالخيار بين ذِكْرِهما وحَذْفِهما، وذِكْرِ الأولِ، دونَ الثاني والعكس. والثاني: أنه متعدٍّ إليهما بنفسِه، ولكنه حُذِفَ المفعولُ الأولُ وهذا رأيُ الزمخشري، ونَظَّر الآية الكريمة بقولك: «أنجح الحاجة» واستَنْجَحَتْه الحاجة «وهذا يكون نقلاً بعد نقلٍ، لأنَّ الأصلَ/» رَضِعَ الولدُ «، ثم تقول:» أَرْضَعَت المرأةُ الولدَ «، ثم تقول:» استرضَعْتُها الولد «هكذا قال الشيخ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن تسترضعوا} “emzirtmek isterseniz” kavlinde «أنْ» ve sılası, «أراد» fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. «استرضع» fiili hakkında nahivcilerin iki görüşü vardır: Birincisi: Fiilin ikincisi harf-i cerle olmak üzere iki mef'ûle geçişli olmasıdır; takdiri şöyledir: «Çocuklarınız için sütanneler tutmak isterseniz.» Burada birinci mef'ûl ve ikincisindeki harf-i cer hazfedilmiştir; bu durum «أمرتُ الخيرَ» (iyiliği emrettim) kullanımının benzeridir; emredilen kişiyi zikretmeyip emredilen şeyi zikretmişsindir. Çünkü bu iki mef'ûlden ikincisi birincisinden başkadır; bu durumda olan her iki mef'ûlde de sen her ikisini zikretmek ile her ikisini hazfetmek veya ikincisi olmaksızın birincisini zikretmek ya da bunun aksini yapmak hususunda muhayyersin. İkincisi: Fiilin her iki mef'ûle de bizzat geçişli olması, fakat birinci mef'ûlün hazfedilmiş olmasıdır. Bu ez-Zemahşerî'nin görüşüdür. O, bu âyet-i kerîmeyi senin «أنجح الحاجة» (ihtiyacı giderdi) ve «استَنْجَحَتْه الحاجة» (ihtiyacın giderilmesini istedi) sözlerine benzetmiştir. Bu da nakilden sonra nakil (geçişlilik üstüne geçişlilik) yoluyla olur; zira aslı «رَضِعَ الولدُ» (çocuk emdi) şeklindedir, sonra «أَرْضَعَت المرأةُ الولدَ» (kadın çocuğu emzirdi) dersin, sonra «استرضَعْتُها الولد» (ondan çocuğu emzirmesini istedim) dersin. Şeyh [İbnü'l-Enbârî / İbn Âşûr] böyle demiştir.
وفيه نظرٌ، لأنَّ قولَه» رضِع الولدُ «يُعتقدُ أنَّ هذا لازمٌ ثمَ عَدَّيْتَه بهمزةِ النقلِ، ثمَ عَدَّيْتَه ثانياً بسينِ الاستفعال، وليس كذلك لأنَّ» رَضِع الولدُ «متعدٍّ، غاية ما فيه أنَّ مفعولَه غيرُ مذكورٍ تقديرُه: رَضِع الولدُ أمَّه، لأنَّ المادةَ تقتضي مفعولاً به كضَربَ، وأيضاً فالتعديةُ بالسين قولٌ مرغوب عنه. والسينُ للطلبِ على بابها نحو: استسقيتُ زيداً ماءً واستطْعَمْته خبزاً، فكما أنَّ ماءٌ وخبزاً منصوبان لا على إسقاط الخافضِ كذلك» أولادكم «. وقد [جاء] استفعل للطلب وهو مُعَدَّى إلى الثاني بحرف جر، وإن كان» أَفْعَل «الذي هو أصلُه متعدِّياً لاثنين نحو:» أفهمني زيدٌ المسألةَ «واستفهمتُه عنها، ويجوز حَذْفُ» عن «، فلم يَجِىءْ مجيء» استَسْقَيْت «و» استطعمت «من كونِ ثانيهما منصوباً على لا على إسقاطِ الخافض.
Fakat bu görüş itiraza açıktır; çünkü «رضِع الولدُ» ifadesinin lâzım (geçişsiz) olduğu, sonra senin bunu nakil hemzesiyle müteaddî kıldığın, sonra da istif'âl sîni ile ikinci kez müteaddî kıldığın zannedilmektedir. Oysa durum böyle değildir; çünkü «رَضِع الولدُ» fiili zaten müteaddîdir; en fazla söylenebilecek şey, mef'ûlünün zikredilmemiş olmasıdır ki takdiri: «رَضِع الولدُ أمَّه» (Çocuk annesini emdi) şeklindedir; zira kelimenin kök anlamı «ضرب» gibi bir mef'ûlün bihi iktiza eder. Ayrıca sîn harfiyle ta'diye (geçişli kılma) tercih edilmeyen bir görüştür. Sîn harfi kendi asıl manası üzere talep içindir; nitekim «استسقيتُ زيداً ماءً» (Zeyd'den su istedim) ve «استطْعَمْته خبزاً» (Ondan ekmek istedim) örneklerinde olduğu gibi. Nasıl ki «ماء» ve «خبزاً» kelimeleri hâfızın (harf-i cerin) hazfi yoluyla değil doğrudan mensûb iseler, «أولادكم» kelimesi de öyledir. İstif'âl babı talep için olup aslı olan «أَفْعَلَ» fiili iki mef'ûle geçişli olduğu halde ikincisine harf-i cerle geçişli olarak da gelmiştir; nitekim «أفهمني زيدٌ المسألةَ» (Zeyd bana meseleyi anlattı) ve «استفهمتُه عنها» (Ondan bunu açıklamasını istedim) denilir ve «عن» harfinin hazfedilmesi câizdir; dolayısıyla bu, ikincisi harf-i cerin hazfi kabilinden olmayıp doğrudan mensûb olan «استَسْقَيْت» ve «استطعمت» kullanımları gibi gelmemiştir.
وفي هذا الكلام التفاتٌ وتكوينٌ: أمَّا الالتفاتُ فإنه خروجٌ من ضميرِ الغَيْبةِ في قوله» فإنْ أرادوا «إلى الخطابِ في قولِه:» وإنْ أردْتُم «إذا المخَاطَبُ الباءُ والأمهاتُ. وأمَّا التكوينُ في الضمائِر فإنَّ الأول ضميرُ تثنيةٍ وهذا ضميرُ جمعٍ، والمرادُ بهما الآباءُ والأمهاتُ أيضاً، وكأنه رَجَعَ بهذا الضمير المجموع إلى الوالدات والمولودِ له، ولكنه غَلَّب المذكَّرَ وهو المولودُ له، وإنْ كان مفرداً لفظاً. و» فلا جُناحَ «جوابُ الشرط.
Bu kelâmda iltifât ve tekvîn vardır: İltifâta gelince; «فإنْ أرادا» kavlindeki gâib zamirinden «وإنْ أردْتُم» kavlindeki hitaba geçiştir; zira muhatap olanlar babalar ve annelerdir. Zamirlerdeki tekvîne (değişime) gelince; birincisi tesniye (ikil) zamiridir, bu ise cemi (çoğul) zamiridir ve her ikisiyle de kastedilen yine babalar ve annelerdir. Sanki bu çoğul zamiriyle annelere ve babaya dönmüştür; ancak lafzen tekil olsa bile müzekker olan babayı tağlîb yoluyla üstün tutmuştur. «فلا جُناحَ» ise şartın cevabıdır.
قوله: {إِذَا سَلَّمْتُم مَّآ آتَيْتُم} » إذا «شرطٌ حُذِفَ جوابُه لدلالةِ الشرطِ الأولِ وجوابِه عليه، قال أبو البقاء:» وذلك المعنى هو العاملُ في «إذا» وهو متعلقٌ بما تَعَلَّق به «عليكم» . وهذا خطأٌ في الظاهرِ، لأنه جَعَلَ العاملَ فيها أولاً ذلك المعنى المدولَ عليه بالشرطِ الأولِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذَا سَلَّمْتُم مَّآ آتَيْتُم} “ödeyeceğinizi teslim ettiğiniz zaman” kavlindeki «إذا» şart edatıdır; cevabı, birinci şartın ve cevabının ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu mana ‘إذا’daki âmildir ve ‘عليكم’ lafzının taalluk ettiği şeye taalluk eder.» Bu zâhiren hatalıdır; çünkü o, ‘إذا’daki âmili evvela birinci şart ve cevabının delalet ettiği o mana kılmıştır.
وجوابِه، فقولُه ثانياً «وهو متعلقٌ بما تعلَّقَ به عليكم» تناقضٌ، اللهم إلا أن يُقالَ: قد يكونُ سقطت من الكاتب ألفٌ، وكان الأصلُ «أو هو متعلقٌ» فَيَصِحُّ، إلا أنه إذا كان كذلك تمحَّضَتْ «إذا» للظرفية، ولم تكنْ للشرطِ، وكلامُ هذا القائِل يُشْعر بأنها شرطيةٌ في الوجهينِ على تقدير الاعتذارِ عنه.
ve onun cevabı kılmışken, ikinci olarak «ve o, ‘عليكم’ lafzının taalluk ettiği şeye taalluk eder» demesi tenakuzdur. Meğerki şöyle denilsin: Kâtipten bir elif düşmüş olabilir ve aslı «أو هو متعلقٌ» (veya o taalluk eder) şeklindedir; o zaman sahih olur. Ne var ki böyle olduğunda «إذا» sırf zarfiyyet ifade eder, şart için olmaz; halbuki bu sözü söyleyenin ifadesi, kendisi adına mazeret üretilme takdirinde dahi her iki vecihte de onun şartiyye olduğunu hissettirmektedir.
وقرأ الجمهور: «آتيتم» بالمدِّ هنا وفي الروم: {وَمَآ آتَيْتُمْ مِّن رِّباً} [الروم: ٣٩] ، وقَصَرَهما ابنُ كثير. ورُوي عن عاصم «أوتيتم» مبنياً للمفعول، أي: ما أَقْدَرَكم الله عليه. فأمَّا قراءةُ الجمهورِ فواضحةٌ لأنَّ آتى بمعنى أعطى فهي تتعدَّى لاثنين أحدُهما ضميرٌ يعودُ على «ما» الموصولةِ، والآخر ضميرٌ يعودُ على المراضعِ، والتقديرُ: ما آتيتموهنَّ إياه، ف «هُنَّ» هو المفعولُ الأول، لأنه فاعلٌ في المعنى، والعائدُ هو الثاني، لأنه هو المفعولُ في المعنى. والكلامُ على
Cumhur burada ve Rûm sûresindeki {وَمَآ آتَيْتُمْ مِّن رِّباً} [Rûm 39] âyetinde med (uzatma) ile «آتيتم» şeklinde okumuştur; İbn Kesîr ise her ikisini kasr ile (uzatmadan) okumuştur. Âsım'dan meçhul yapıda «أوتيتم» şeklinde de rivayet edilmiştir ki anlamı: «Allah'ın size güç yetirdiği şey» demektir. Cumhurun kıraatine gelince, bu açıktır; çünkü «آتى», «أعطى» (verdi) anlamındadır ve biri mevsûl olan «ما»ya, diğeri ise sütannelere dönen iki zamire müteaddî olur; takdiri: «onlara verdiğiniz şeyi» demektir. Dolayısıyla «هُنَّ» mana bakımından fâil olduğu için birinci mef'ûldür; dönen zamir ise mana bakımından mef'ûl olduğu için ikinci mef'ûldür. Munfasıl zamir olduğu halde
حذفِ هذا الضمير وهو منفصلٌ قد تقدَّم ما عليه من الإِشكال والجوابُ عند قوله: {وَممَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [البقرة: ٣] فَلْيُلْتفتْ إليه.
bu zamirin hazfedilmesi hakkındaki mesele ve buna dair cevap, {وَممَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [Bakara 3] kavlinde geçmişti; oraya müracaat edilsin.
وأمَّا قراءةُ القصرِ فمعناها جِئْتم وفَعَلْتُم كقولِ زهير:
Kasr kıraatine gelince, bunun anlamı «geldiniz ve yaptınız» demektir; Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi:
٩٩٤ - وما كان مِن خيرٍ أَتَوْه فإنَّما ... توارَثَهُ آباءُ آبائِهم قَبْلُ
994 - Onların yaptıkları her bir hayır var ya, muhakkak ki... / Bunu daha önce onların babalarının babaları miras bırakmıştır.
أي: فعلوه، والمعنى إذا سَلَّمتم ما جِئْتُمُ وفَعَلْتُم، قال أبو علي: «تقديرُ: ما أتيتم نَقْدَه أو إعطاءه، فَحُذِفَ المضافُ وأقيم المضافُ إليه مُقامَه، وهو عائدُ الموصول، فصار: آتيتموه أي جئتموه، ثم حُذِفَ عائدُ الموصولِ» . وأجاز أبو البقاء أن يكونَ التقديرُ: ما جِئْتُم به فَحُذِفَ، يعني حُذِف على التدريج، بأنَّ حُذِفَ حرف الجر أولاً فاتصل الضمير منصوباً بفعلٍ فَحُذِفَ.
Yani: «Yaptıkları hayır» demektir. Mana da şudur: «Yaptığınız ve yerine getirdiğiniz şeyi teslim ettiğinizde.» Ebû Ali şöyle demiştir: «Takdiri: ‘Ödemesine veya vermesine geldiğiniz/karar verdiğiniz şey’ şeklindedir; muzaf hazfedilmiş ve sıla zamiri olan muzafun ileyh onun makamına geçirilmiş, böylece ‘آتيتموه’ yani ‘ona geldiniz’ olmuş, sonra mevsûlun sıla zamiri hazfedilmiştir.» Ebu'l-Bekâ ise takdirin «ما جِئْتُم به» (kendisiyle geldiğiniz şey) şeklinde olup hazfedildiğini tecviz etmiştir; yani tedrîcî olarak hazfedilmiştir; şöyle ki önce harf-i cer hazfedilmiş, zamir fiile mensûb olarak bitişmiş ve ardından hazfedilmiştir.
و «ما» فيها وجهان، أظهرهُما: أنها بمعنى الذي، وأجاز أبو عليّ فيها أن تكون موصولةً حرفيةً، ولكنْ ذَكَر ذلك مع قراءةِ القصرِ خاصة، والتقدير: إذا سَلَّمتم الإِتيان، وحينئذٍ يُسْتَغْنَى عن ذلك الضمير المحذوف. ولا يختصُّ ذلك بقراءة القصرِ، بل يجوزُ أن تكونَ مصدريةً مع المدِّ أيضاً على أَن المصدرَ واقعٌ موقع المفعولِ، تقديرُه: إذا سلَّمتم الإِعطاء، أي المُعْطَى والظاهرُ في «ما» أن يكونَ المرادُ بها الأجرةَ التي تُعْطاها المرضعُ، والخطابُ على هذا في قولِه: «سَلَّمتم» و «آتيتم» للآباء خاصةً، وأجازوا أن يكونَ المرادُ
«ما» hakkında iki vecih vardır: En zâhiri, «الذي» (ellezî) anlamında olmasıdır. Ebû Ali onda harfî mevsûl (masdariyye) olmasını da tecviz etmiştir, ancak bunu özellikle kasr kıraati ile birlikte zikretmiştir; bu takdirde anlam: «Gelmeyi teslim ettiğinizde» olur ve o zaman hazfedilen o zamire ihtiyaç kalmaz. Bu durum sadece kasr kıraatine özgü değildir; aksine masdarın mef'ûl makamında bulunması esasına dayanarak med kıraati ile de masdariyye olması câizdir; takdiri: «Vermeyi teslim ettiğinizde», yani «verilen şeyi» demektir. «ما» lafzında zâhir olan, bununla sütanneye verilen ücretin kastedilmiş olmasıdır; buna göre «سَلَّمتم» ve «آتيتم» ifadelerindeki hitap özellikle babalaradır. Bununla
بها الأولادَ، قاله قتادة والزهري. وفيه نظرٌ من حيث وقوعُها على العقلاء، وعلى هذا فالخطابُ في «سَلَّمتم» للآباء والأمهاتِ.
çocukların kastedilmiş olmasını da câiz görmüşlerdir; bunu Katâde ve ez-Zührî söylemiştir. Ancak bu görüş, akıllı varlıklar için «ما» edatının kullanılması bakımından itiraza açıktır. Bu kabule göre «سَلَّمتم» ifadesindeki hitap hem babalara hem de anneleredir.
وقرأ عاصم في رواية شيبان: «أُوتيتم» على البناء للمجهول ومعناه: ما آتاكم الله وأَقْدركم عليه من الأجرة، وهو في معنى قولِه تعالى: {وَأَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَكُم مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ} [الحديد: ٧] قوله: {بالمعروف} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أَنْ يتعلَّق ب «سَلَّمْتم» أي: بالقولِ الجميلِ. والثاني: أنْ يتعلَّق ب «آتيتم» ، والثالثُ: أن يكونَ حالاً من فاعل «سَلَّمْتم» أو «آتيتم» ، فالعاملُ فيه حينئذٍ محذوفٌ أي: ملتبسين بالمعروفِ.
Âsım, Şeybân rivayetinde meçhul sîga ile «أُوتيتم» okumuştur; manası: «Allah'ın size verdiği ve güç yetirdiği ücret» demektir. Bu, Yüce Allah'ın: {وَأَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَكُم مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ} [Hadîd 7] “Sizi üzerinde tasarrufa yetkili kıldığı şeylerden infak edin” kavlinin anlamındadır. Cenâb-ı Hakk'ın: {بالمعروف} “örfe uygun olarak” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: «سَلَّمْتم» fiiline müteallik olmasıdır; yani «güzel bir sözle» demektir. İkincisi: «آتيتم» fiiline müteallik olmasıdır. Üçüncüsü: «سَلَّمْتم» veya «آتيتم» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır; bu takdirde onun âmili mahzuftur; yani «örfe uygun davranarak» demektir.
قولُه تعالى: {والذين يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ} الآية: فيه أوجهٌ: الأولُ: أَنَّ «الذين» مبتدأٌ لا خبرَ له، بل أَخْبر عن الزوجات المتصلِ ذِكْرُهُنَّ به، لأنَّ الحديثَ معهنَّ في الاعتدادِ، فجاء الخبرُ عن المقصود، إذ المعنى: مَنْ مات عنها زوجُها تربَّصت. وإليه ذهب الكسائي والفراء، وأنشد الفراء:
Yüce Allah'ın: {والذين يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ} [Bakara 234] âyetinde muhtelif vecihler vardır: Birincisi: «الذين» kelimesinin haberi olmayan bir mübteda olmasıdır; aksine iddet bekleme hususunda söz konusu olan onlar olduğu için, kendisiyle irtibatlı olan zevcelerden haber verilmiştir; böylece haber asıl maksattan gelmiştir, zira mana: «Kocası ölen kadın iddet bekler» şeklindedir. el-Kisâî ve el-Ferrâ bu görüşe gitmiştir; el-Ferrâ şu beyti inşâd etmiştir:
٩٩٥ - لعَلِّيَ إنْ مَالَتْ بِيَ الريحُ مَيْلَةً ... على ابن أبي ذِبَّانَ أَنْ يتندَّما
995 - Umulur ki rüzgâr İbn Ebî Zibbân'a doğru bir kez meylederse benimle... / O pişman olur.
فقال: «لعلي» ثم قال: «أن يتندم» فأخبر عن ابن أبي ذبَّان، فترك
Şair «لعلي» (umulur ki ben) demiş, ardından «أن يتندم» (pişman olur) diyerek İbn Ebî Zibbân'dan haber vermiş; böylece
المتكلم، إذا التقديرُ: لعل ابن أبي ذبان أن يتندَّمَ إنْ مالت بي الريحُ ميلةً. وقال آخر:
mütekellimi bırakmıştır; zira takdiri: «Rüzgâr benimle bir meylederse, umulur ki İbn Ebî Zibbân pişman olur» şeklindedir. Bir başkası da şöyle demiştir:
٩٩٦ - بني أسدٍ إنَّ ابن قَيسٍ وقَتْلَه ... بغيرِ دَمٍ دارُ المَذَلَّةِ حُلَّتِ
996 - Ey Esedoğulları! Muhakkak ki İbn Kays ve onun kısassız öldürülmesi var ya... / Zillet diyarı kurulmuştur artık.
فأخبرَ عن قتلِه بأنه دارُ مذلَّة، وتَرَكَ الإِخبار عن ابن قيس.
Şair onun öldürülmesini bir zillet diyarı olarak haber vermiş, İbn Kays'tan haber vermeyi terk etmiştir.
وتحريرُ مذهبِ الكسائي والفراء أنه إذا ذُكِر اسمٌ، وذُكِر اسمٌ مضافٌ إليه فيه معنى الإِخبارِ تُرِك عن الأولِ وأُخْبِر عن الثاني/ نحو: «إنَّ زيداً وأخته منطلقةٌ» ، المعنى: أنَّ أخت زيد منطلقة، لكنَّ الآية الكريمة والبيتَ الأول ليسا من هذا الضربِ، وإنما الذي أورده تشبيهاً بهذا الضرب قوله:
el-Kisâî ve el-Ferrâ'nın mezhebinin özeti şudur: Bir isim zikredilip ardından haber manası taşıyan bir muzafun ileyh zikredildiğinde, birinciden haber verilmesi terk edilir ve ikinciden haber verilir; tıpkı «إنَّ زَيْداً وَأُخْتَهُ مُنْطَلِقَةٌ» (Muhakkak ki Zeyd ve kız kardeşi gitmiştir) sözünde olduğu gibi. Anlamı: «Zeyd'in kız kardeşi gitmiştir» demektir. Fakat âyet-i kerîme ve birinci beyit bu türden değildir; şairin bu türe benzeterek getirdiği ifade ancak şu sözüdür:
٩٩٧ - فَمَنْ يكُ سائِلاً عني فإني ... وجِرْوَةَ لا تَرُودُ ولا تُعارُ
997 - Kim benden yana sual edecek olursa bilsin ki ben ve Cirve... / Ne başıboş gezer ne de ödünç verilir.
ولتحرير هذا المذهب والردِّ عليه وتأويلِ دلائِله كتابٌ غيرُ هذا.
Bu mezhebin tahkiki, ona reddiye yapılması ve delillerinin te'vili bu kitabın dışındaki eserlerin konusudur.
الثاني: أَنَّ له خبراً وهو «يتربَّصْن» ولا بُدَّ من حذفٍ يصحِّحُ وقوعَ هذه الجملةِ خبراً عن الأول لخلوِّها من الرابط، والتقديرُ: وأزواجُ الذين يُتَوفَّوْن يتربَّصْنَ. ويدلُّ على هذا المحذوفِ قولُه: «ويَذَرون أزواجاً» فَحُذِفَ المضافُ وأقيم المضافُ إليهُ مُقامَه لتلك الدلالةِ. الثالث أن الخبرَ أيضاً «يتربَّصْن» ولكن حُذِفَ العائدُ من الكلامِ لدلالةِ عليه، والتقدير: يتربصن بعدهم أو بعد موتِهم، قاله الأخفش. الرابع: أنَّ «يتربَّصْنَ» خبرٌ لمبتدأ محذوفٍ، التقديرُ: أزواجُهم يتربَّصْنَ، وهذه الجملةُ خبرٌ عن الأول، قاله المبردُ. الخامس: أنَّ
İkincisi: Onun «يتربَّصْن» şeklinde bir haberinin bulunmasıdır; fakat bu cümlenin râbıt (bağlayıcı zamir) bulunmaması sebebiyle birincinin haberi olmasını sıhhatli kılacak bir hazfin bulunması şarttır; takdiri: «Vefat edenlerin zevceleri beklerler» şeklindedir. Bu mahzufa «ويَذَرون أزواجاً» (ve geride eşler bırakırlar) kavli delalet etmektedir; dolayısıyla bu delalete binaen muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun makamına geçirilmiştir. Üçüncüsü: Haberin yine «يتربَّصْن» olması, fakat delalet bulunmasından dolayı söylenenden râbıtın hazfedilmiş olmasıdır; takdiri: «Onlardan sonra veya onların vefatından sonra beklerler» şeklindedir; bunu el-Ahfeş söylemiştir. Dördüncüsü: «يتربَّصْنَ» cümlesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: «Eşleri beklerler» şeklindedir ve bu cümle birincinin haberidir; bunu el-Muberred söylemiştir. Beşincisi:
الخبرَ محذوفٌ بجملتِه قبلَ المبتدأ، تقديرُه: فيما يُتْلى عليكم حكمُ الذين يُتَوَفَّوْن، ويكون قولُه «يتربَّصْنَ» جملةً مبيِّنَةً للحكم ومفسِّرة له، فلا موضع لها من الإِعرابِ، ويُعْزى هذا لسيبويه. قال ابن عطية: «وحكى المهدويُّ عن سيبويه أنَّ المعنى:» وفيما يُتْلَى عليكم الذين يُتَوَفَّون، ولا أعرفُ هذا الذي حكاه، لأنَّ ذلك إنما يتَّجهُ إذا كان في الكلام لفظُ أمرٍ بعد المبتدأ نحو قوله تعالى: {والسارق والسارقة فاقطعوا} [المائدة: ٣٨] ، {الزانية والزاني فاجلدوا} [النور: ٢] ، وهذه الآيةُ فيها معنى الأمر لا لفظُه، فتحتاجُ مع هذا التقديرِ إلى تقديرِ آخر يُسْتغنى عنه إذا حَضَرَ لفظُ الأمرِ «. السادس: أنّ بعضَ الجملةِ قَام مَقام شَيءً مضافٍ إلى عائدِ المبتدأ، والتقديرُ:» والذين يُتَوفَّون منكم ويذرون أزواجاً يتربصُ أزواجُهم «فَحُذِف» أزواجهُم «بجملته، وقامَتِ النون التي هي ضميرُ الأزواج مَقامَهُنَّ بقيدِ إضافتهنَّ إلى ضميرِ المبتدأ.
haberin mübtedadan önce bütün bir cümle olarak mahzuf olmasıdır; takdiri: «Size okunanlar arasında vefat edenlerin hükmü de vardır» şeklindedir; «يتربَّصْنَ» kavli ise hükmü beyan eden ve onu açıklayan bir cümle olur, dolayısıyla iraptan mahalli olmaz; bu görüş Sîbeveyh'e nispet edilir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «el-Mehdevî Sîbeveyh'ten mananın ‘Ve size okunanlar arasında vefat edenler vardır’ şeklinde olduğunu nakletmiştir; ancak ben onun bu naklettiği şeyi tanıyamıyorum; çünkü bu takdir ancak mübtedadan sonra kelâmda Yüce Allah'ın: {والسارق والسارقة فاقطعوا} [Mâide 38] ve {الزانية والزاني فاجلدوا} [Nûr 2] âyetlerinde olduğu gibi açık bir emir lafzı bulunduğunda yön bulur; bu âyette ise emir lafzı değil emir manası vardır, dolayısıyla bu takdirle birlikte, emir lafzı hazır olduğunda müstağni kalınan başka bir takdire daha ihtiyaç duyulur.» Altıncısı: Cümlenin bir cüz'ünün, mübtedanın râbıtına muzaf olan bir şeyin makamına kaim olmasıdır; takdiri: «İçinizden vefat edip de geride zevceler bırakan kimselerin eşleri beklerler» şeklindedir; böylece «أزواجهُم» bütünüyle hazfedilmiş ve zevcelerin zamiri olan nûn (ن), mübtedanın zamirine izâfe edilmesi kaydıyla onların makamına kaim olmuştur.
وقراءةُ الجمهورِ «يُتَوَفَّوْنَ» مبنياً لِما لم يُسَمَّ فاعلُه، وقرأ مير المؤمنين - ورواها المفضل عن عاصم - بفتح الياء على بنائه للفاعل، ومعناها يَسْتوفون آجالَهم، قاله أبو القاسم الزمخشري.
Cumhurun kıraati, fâili isimlendirilmeyen fiil (meçhul) olarak «يُتَوَفَّوْنَ» şeklindedir. Mü'minlerin Emîri [Ali b. Ebî Tâlib] ise -Mufaddal da bunu Âsım'dan rivayet etmiştir- fâile bina kılarak (etken olarak) yâ harfinin fethasıyla [«يَتَوَفَّوْنَ»] okumuştur; manası: «Ecellerini tamamlarlar» demektir; bunu Ebu'l-Kāsım ez-Zemahşerî söylemiştir.
والذي يُحكى أن أبا الأسود كان خلفَ جنازةٍ فقال له رجل: مَن المتوفِّي؟ بكسر الفاء، فقال: اللهُ، وكان أحدَ الأسباب الباعثة لعلي ﵁ على أَنْ أمرَه بوضعِ كتابٍ في النحو. [وهذا] تُناقِضُه هذه القراءة.
Ebû'l-Esved'in bir cenazenin arkasında bulunduğu ve bir adamın kendisine fâ harfinin kesresiyle «مَنِ الْمُتَوَفِّي؟» (Vefat ettiren kimdir?) diye sorduğu, onun da «Allah'tır» dediği ve Ali radıyallâhu anh'ın ona nahiv ilminde bir kitap yazmasını emretmesine sevk eden sebeplerden birinin bu olduğu rivayet edilir. Bu kıraat ise [bu rivayete] zıttır.
وقد تقدَّم احتمالات في قوله: «يَتَرَبَّصْنَ بأنفسِهن ثلاثةَ قُروء» وهل «
Daha önce Cenâb-ı Hakk'ın: «يَتَرَبَّصْنَ بأنفسِهن ثلاثةَ قُروء» kavlinde ihtimaller geçmişti;
بأنفسهن» تأكيدٌ أو لا؟ وهل نصبُ «قروء» على الظرفِ أو المفعوليةِ؟ وهي جاريةٌ ههنا.
«بأنفسهن» ifadesinin tekit olup olmadığı ve «قروء» kelimesinin nasbının zarfiyyet üzere mi yoksa mef'ûliyyet üzere mi olduğu hususları burada da geçerlidir.
قوله: {مِنكُمْ} في محلِّ نصبٍ على الحالِ من مرفوعِ «يَتَوَفَّوْن» والعاملُ فيه محذوفٌ تقديره: حالَ كونِهم منكم. و «مِنْ» تحتمل التبعيض وبيانَ الجنسِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنكُمْ} “içinizden” kavli, «يَتَوَفَّوْن» fiilinin merfû'undan hâl olarak nasb mahallindedir; âmili ise mahzuftur, takdiri: «Sizden oldukları halde» şeklindedir. «مِنْ» edatı ise teb'îz (bazılık) veya beyân-ı cins (cins açıklama) bildirmeyi muhtemel kılar.
قوله: {وَعَشْراً} إنما قال «عشراً» من غير تأنيثٍ في العدد لأحد أوجهٍ، الأولُ: أنَّ المراد «عَشْر ليال» . مع أيامِها، وإنما أوثرت الليالي على الأيام في التاريخ لسَبْقها. قال الزمخشري: «وقيل» عَشْراً «ذهاباً إلى الليالي، والأيامُ داخلةٌ فيها، ولا تراهم قطُّ يستعملون التذكيرَ ذاهبين فيه إلى الأيام، تقول:» صُمْت عشراً «، ولو ذكَّرْت خَرَجْتَ من كلامِهم، ومن البيِّن قولُه تعالى: {إِن لَّبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً} [طه: ١٠٣] ، {إِن لَّبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً} [طه: ١٠٤] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَعَشْراً} “ve on [gün]” kavlinde sayıyı müennes kılmaksızın [müzekker lafızla] «عشراً» demesi birtakım vecihlerden ötürüdür: Birincisi: Kastedilenin gündüzleriyle birlikte «on gece» olmasıdır; tarihlendirmede gecelerin gündüzlere takdim edilmesi ise gecenin önde gelmesindendir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Gecelere hamletmek suretiyle ‘عشراً’ dendiği de söylenmiştir; zira gündüzler de onların içine dahildir. Onların, gündüzlere hamlederek müzekker kalıbı kullandıklarını asla göremezsin; nitekim ‘صُمْتُ عشراً’ (On gün oruç tuttum) dersin, şayet müzekker yapsaydın onların kelâmından çıkmış olurdun. Yüce Allah'ın şu kavli de bunun açık delillerindendir: {إِن لَّبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً} [Tâhâ 103] “Sadece on [gece] kaldınız”, {إِن لَّبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً} [Tâhâ 104] “Sadece bir gün kaldınız”.»
والثاني - وهو قولُ المبرد -: أَنَّ حَذْف التاء لأجلِ أنَّ التقديرَ عشرُ مُدَدٍ كلُّ مدة منها يومٌ وليلةٌ، تقول العرب:» سِرْنا خمساً «أي: بين يوم وليلة قال:
İkincisi -ki bu el-Müberred'in görüşüdür-: Tâ (ة) harfinin hazfedilmesi, takdirin her biri bir gün ve bir gece olan «on süre (müddet)» şeklinde olmasındandır. Nitekim Araplar: «سِرْنا خمساً» (Beş [süre] yürüdük) derler, yani: Bir gün ile bir gece arası. Şair şöyle demiştir:
٩٩٨ - فطافَتْ ثلاثاً بين يومٍ وليلةٍ ... وكان النكيرُ أَنْ تُضِيفَ وتَجْأرا
998- Bir gün ve bir gece arasında üç [süre] dolaştı ... Kötü olan ise [korkudan bir yere] sığınman ve feryat etmendir.
والثالث: أنَّ المعدودَ مذكرٌ وهو الأيام، وإنما حُذِفَت التاء لأنَّ المعدودَ
Üçüncüsü: Sayılan şeyin (ma'dûd) müzekker, yani günler olmasıdır. Tâ harfi ancak şu sebeple hazfedilmiştir: Çünkü sayılan şey...
المذكَّر متى ذُكِرَ وَجَبَ لَحاقُ التاء في عدده، وإذا حُذِفَ لفظاً جاز في العددِ الوجهان: ذِكْرُ التاءِ وعدمُها. حكى الكسائي:» صُمْنَا من الشهرِ خمساً «، ومنه الحديث:» وأتبعَه بستٍّ من شوال «، وقال آخر:
...müzekker olduğunda, lafzen zikredilirse sayısına tâ harfinin bitişmesi vacip olur; lafzen hazfedildiğinde ise sayıda iki vecih caiz olur: Tâ harfinin zikredilmesi ve zikredilmemesi. el-Kisâî şöyle nakletmiştir: «صُمْنَا من الشهرِ خمساً» (Aydan beş [gün] oruç tuttuk). Şu hadis de bundandır: «وأتبعَه بستٍّ من شوال» (Ona Şevval'den altı [gün] ekledi). Bir başkası da şöyle demiştir:
٩٩٩ - وإلاَّ فسيري مثلَ ما سار راكبٌ ... تيمَّمَ خَمْساً ليس في سيره أَمَمْ
999- Yoksa sen de, yürüyüşünde hiçbir yakınlık [ve kolaylık] bulunmayan ve beş [günlük yolu] hedefleyen bir atlının yürüdüğü gibi yürü!
نَصَّ النحويون على ذلك. قال الشيخ:» فلا يُحْتَاج إلى تأويلها بالليالي ولا بالمُدَد كما قدَّره الزمخشري والمبرد على هذا «قال:» وإذا تقرر هذا فجاء قولُهُ: «وعشراً» على أحدِ الجائزين، وإنما حَسُنَ حذفُ التاءِ هنا لأنه مقطعُ كلامٍ فهو شبيهٌ بالفواصِلِ، كما حَسَّنَ قولَه: {إِن لَّبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً} [طه: ١٠٣] كونُه فاصلةً، فقوله: «ولو ذَكَّرْتَ لخرَجْتَ من كلامهم» ليس كما ذكر، بل هو الأفصحُ. وفائدةُ ذكره «إن لبثتم إلاَّ يوماً» بعد قولِهِ «إلا عَشْراً» أنه على زعمِهِ أرادَ الليالي والأيامُ داخلةٌ معها، فقولُهُ «إلا يوماً» دليلٌ على إرادةِ الأيام «، قال الشيخ:» وهذا عندنا يَدُلُّ على أنَّ المرادَ بالعشر الأيامُ، لأنهم اختلفوا في مُدَّة اللَّبْث، فقال بعضُهم: «عشراً» وقال بعضُهم: «يوما» فدلَّ على أنَّ المقابَلَ باليومِ إنما هو أيام، إذ لا يَحْسُنُ في المقابَلَةِ أن يقولَ بعضُهم: عشرُ ليال، فيقول البعضُ: يومٌ «.
Nahivciler bunu açıkça belirtmişlerdir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Buna göre ez-Zemahşerî ve el-Müberred'in takdir ettiği gibi ne gecelerle ne de müddetlerle tevil edilmesine ihtiyaç kalmaz.» Devamla şöyle demiştir: «Bu sabit olunca, O'nun: ‘وعشراً’ kavli caiz olan iki vecihten birine göre gelmiştir. Burada tâ harfinin hazfedilmesinin güzel (fasih) görülmesi ise kelâmın kesinti yeri (durak noktası) olması ve fâsılalara benzemesindendir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {إِن لَّبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً} [Tâhâ 103] “Sadece on [gece] kaldınız” kavlinde de [tâ harfinin hazfini] güzel kılan fâsıla oluşudur. Dolayısıyla [ez-Zemahşerî'nin]: ‘Müzekker yapsaydın onların kelâmından çıkmış olurdun’ sözü onun zikrettiği gibi değildir, aksine [tâ ile gelmesi] daha fasihtir. [ez-Zemahşerî'nin] ‘إلا عَشْراً’ kavlinden sonra ‘إن لبثتم إلاَّ يوماً’ kavlini zikretmesindeki fayda; onun iddiasına göre [Arapça kullanımda] gecelerin kastedildiği ve gündüzlerin de onlara dahil olduğu, ‘إلا يوماً’ kavlinin ise günlerin kastedildiğine delil olduğudur.» Şeyh devamla der ki: «Bize göre bu, on [lafzı] ile günlerin kastedildiğine delalet eder. Çünkü onlar kalma süresinde ihtilaf etmiş, bazısı: ‘عشراً’ (on), bazısı ise: ‘يوماً’ (bir gün) demiştir. Bu da günün karşılığına konulanın ancak günler olduğuna delalet eder; zira mukabelede (kıyaslamada) bir kısmının: ‘on gece’, diğer kısmının ise: ‘bir gün’ demesi güzel olmaz.»
قوله: {بالمعروف} فيه أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أن يكونَ حالاً من فاعل «فَعَلْنَ» أي: فَعَلْنَ ملتبساتٍ بالمعروفِ ومصاحباتٍ له. والثاني: أنه مفعولٌ به أي: تكونُ الباءُ باءَ التعدية. والثالثُ: أن يكونَ نعتَ مصدر محذوفٍ أي:
Cenâb-ı Hakk'ın: {بالمعروف} “maruf (meşru) ölçüler içinde” kavlinde dört vecih vardır: Birincisi: «فَعَلْنَ» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır; yani: «Marufa bürünmüş ve onunla beraber olarak yaptılar» demektir. İkincisi: Mef'ûlün bih olmasıdır; yani bâ harfi ta'diye (geçişlilik) bâ'sı olur. Üçüncüsü: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani:
فَعَلْنَ فِعْلاً بالمعروف، أي: كائناً، ويجيءُ فيه مذهب/ سيبويه: أنه حالٌ من ضميرِ المصدرِ المعرفةِ أي: فَعَلْنَه - أي الفعلَ - ملتبساً بالمعروفِ وهو الوجهُ الرابعُ.
«فَعَلْنَ فِعْلاً كائناً بالمعروف» (Maruf üzere olan bir fiil işlediler) takdirindedir. Burada Sîbeveyh'in mezhebi de geçerli olur: [O da] marife olan masdarın zamirinden hâl olmasıdır; yani: «فَعَلْنَه» -yani o fiili- «marufa bürünmüş olarak yaptılar» takdirindedir ki bu da dördüncü vecihtir.
و «بما تعملون» متعلق ب «خبيرٌ» . وقُدِّمَ لأجلِ الفاصلةِ. و «ما» يجوزُ أن تكونَ مصدريةً وأن تكونَ بمعنى الذي أو نكرةً موصوفة، وهو ضعيفٌ. وعلى هذين القولين فلا بدَّ من عائدٍ محذوفٍ، وعلى الأولِ لا يُحتاج إليه إلا على رأيٍ ضعيفٍ.
«بما تعملون» ifadesi «خبيرٌ» kelimesine müteallıktır; fâsıla sebebiyle öne geçirilmiştir. «ما» edatının masdariyye olması, «الذي» anlamında olması veya mevsûf bir nekre olması caizdir; bu sonuncusu zayıftır. Bu iki görüşe göre mahzuf bir âid [zamir] gereklidir; birinci görüşe göre ise zayıf bir görüş müstesna buna ihtiyaç yoktur.
قوله تعالى: {مِنْ خِطْبَةِ النسآء} : في محل نصبٍ على الحالِ وفي صاحبها وجهان، أحدُهما: الهاءُ المجرورةُ في «به» ، والثاني: «ما» المجرورُة ب «في» ، والعاملُ على كِلا التقديرين محذوفٌ، وقال أبو البقاء: «حالٌ من الهاءِ المجرورةِ، فيكونُ العاملُ فيه» عَرَّضْتم «. ويجوزُ أن يكونَ حالاً من» ما «فيكونُ العاملُ فيه الاستقرارَ» . وهذا على ظاهره ليس بجيد، لأنَّ العاملَ فيه محذوفٌ على ما تقرَّر، إلا أَنْ تريدَ من حيث المعنى لا الصناعةُ فقد يجوزُ له ذلك.
Yüce Allah'ın: {مِنْ خِطْبَةِ النسآء} “kadınlara evlenme teklifinde bulunmanızdan” kavli hâl olarak nasb mahallindedir. Hâlin sahibi (zülhâl) hususunda iki vecih vardır: Birincisi: «به»deki mecrûr olan hâ (هـ) zamiridir. İkincisi: «في» ile mecrûr olan «ما» edatıdır. Âmil ise her iki takdire göre de mahzuftur. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «Mecrûr olan hâ zamirinden hâldir, bu durumda âmili ‘عَرَّضْتم’ olur. ‘ما’ edatından hâl olması da caizdir, bu durumda âmili istikrardır (mahzuf müstakarr fiilidir).» Zahirine bakılırsa bu iyi bir izah değildir; çünkü sabit olduğu üzere âmil mahzuftur; meğerki irap kuralı (san'at) açısından değil de mana açısından kastetmiş olsun, o zaman onun için bu caiz olabilir.
والخِطْبَةُ مصدرٌ مضافٍ للمفعول أي: من خِطْبَتِكم النساء، فَحُذِفَ الفاعلُ للعلم به. والخِطْبَةُ مصدرٌ في الأصل بمعنى الخَطْب، والخَطْب: الحاجة، ثم خُصَّت بالتماس النكاح لأنه بعضُ الحاجات، يقال: ما خطبُكَ؟ أي: ما حاجتُك. وقال الفراء: «الخِطْبَةُ مصدرٌ بمعنى الخَطْب وهي من قولك: إنه لَحَسَنُ الجِلْسَةِ والقِعْدَةِ أي: الجلوس والقعود، والخُطْبَةُ -
«الخِطْبَةُ» mef'ûle izâfe edilmiş bir masdardır; yani: «من خِطْبَتِكم النساء» (Kadınlara evlilik teklif etmenizden) demektir; fâil ise bilindiği için hazfedilmiştir. el-Hıtbe (الخِطْبَة), aslen el-hatb (الخَطْب) anlamında bir masdardır. el-Hatb (الخَطْب) ise ihtiyaç demektir; daha sonra ihtiyaçlardan biri olduğu için nikâh talebine tahsis edilmiştir. Nitekim: «ما خطبُكَ؟» denir; yani: «İhtiyacın/işin nedir?» el-Ferrâ şöyle demiştir: «el-Hıtbe, el-hatb anlamında bir masdardır; bu da senin: ‘İnnehû le-hasenu'l-cilseti ve'l-kı'deti’ (Onun oturuş tarzı ne güzeldir) sözün gibidir; yani oturuş (cülûs ve kuûd) demektir. el-Hutbe (الخُطْبَة) ise -
بالضم - الكلامُ المشتملُ على الوعظِ والزجرِ، وكلاهما من الخَطْب الذي هو الكلام، وكانت سَجاحُ يُقال لها خِطْبٌ فتقول: نِكْحٌ.
-zamme ile- vaaz ve sakındırma içeren kelâmdır. Her ikisi de konuşma anlamına gelen el-hatb (الخَطْب) kökündendir. Secâh'a: ‘Hıtb’ (evlenme teklifi/talip) denilir, o da: ‘Nikh’ (nikâh/evlilik) derdi.
قوله: {أَوْ أَكْنَنتُمْ} » أو «هنا للإِباحةِ أو التخيير أو التفصيلِ أو الإِبهامِ على المخاطب، وأَكَنَّ في نفسِهِ شيئاً أي: أَخْفاه، وَكَنَّ الشيء بثوبٍ ونحوهِ: أي سَتَرَهُ به، فالهمزةُ في» أكنَّ «للتفرقة بين الاستعمالَيْنِ كأشرَقَتْ وشَرَقَتْ. ومفعول» أكنَّ «محذوفٌ يعودُ على» ما «الموصولةِ في قوله:» فيما عَرَّضْتم «أي: أو أكننتموه. ف» في أنفسكم «متعلِّقٌ ب» أَكْنَنتم «، ويَضْعُفُ جَعْلُهُ حالاً من المفعولِ المقدَّرِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ أَكْنَنتُمْ} “yahut gizlediğiniz” kavlindeki «أَوْ» edatı burada ibâha (mubah kılma), tahyîr (muhayyer bırakma), tafsîl (ayrıntılama) veya muhataba karşı ibhâm (kapalı bırakma) içindir. «أَكَنَّ في نفسِهِ شيئاً» ifadesi, «onu gizledi» demektir. «كَنَّ الشيء بثوبٍ ونحوهِ» ise «onu bir elbise ve benzeriyle örttü» demektir. Dolayısıyla «أكنَّ» fiilindeki hemze, «أشرَقَتْ» ve «شَرَقَتْ» fiillerinde olduğu gibi iki kullanım arasındaki farkı belirtmek içindir. «أكنَّ» fiilinin mef'ûlü mahzuftur; Cenâb-ı Hakk'ın: «فيما عَرَّضْتم» kavlindeki mevsûl olan «ما» edatına döner; yani: «Veya onu gizlediğiniz» takdirindedir. «في أنفسكم» ise «أَكْنَنتم» fiiline müteallıktır; takdir edilen mef'ûlden hâl yapılması ise zayıftır.
قوله: {ولكن} هذا الاستدراكُ فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه استدراكٌ من الجملةِ قبلَه، وهي قولُهُ:» ستذكرونَهُنَّ «، فإنَّ الذِّكْرَ يقع على أنحاءٍ كثيرةٍ ووجوهٍ متعددةٍ، فاسْتُدْرِكَ منه وجهٌ نُهِيَ فيه عن ذِكْرٍ مخصوص، ولو لم يُسْتَدْرَك لكانَ من الجائز، لاندراجِهِ تحت مطلقِ الذِّكْرِ. وهو نظيرُ:» زيدٌ سيلقى خالداً ولكنْ لا يواجهُهُ بِشَرٍّ «. لمَّا كانت أَحوالُ اللقاءِ كثيرةً، من جملتها مواجهتُه بالشرِّ، استُدْرِكَت هذه الحالةُ من بينِها. والثاني - قاله أبو البقاء - قاله الزمخشري - أنَّ المُسْتَدْرَكَ منه جملةٌ محذوفةٌ قبل» لكنْ «تقديرُهُ:» فاذكروهُنَّ، ولكن لا تواعِدُوهُنَّ سراً «وقد تقدَّم أنَّ المعنى على
Cenâb-ı Hakk'ın: {ولكن} “fakat” kavlindeki bu istidrakta üç vecih vardır: Birincisi: Kendisinden önceki cümleden, yani: «ستذكرونَهُنَّ» kavlinden bir istidrak olmasıdır. Zira zikir (anma) pek çok şekilde ve muhtelif vecihlerde vuku bulur; bu sebeple ondan özel bir zikirden nehyedilen bir vecih istidrak edilmiştir (istisna kılınmıştır); şayet istidrak edilmeseydi mutlak zikrin altına girmesi sebebiyle caiz olanlardan sayılırdı. Bu: «Zeyd, Hâlid ile karşılaşacak fakat ona kötülükle yüz yüze gelmeyecektir» sözünün benzeridir. Karşılaşmanın durumları çok olup bunlardan biri de kötülükle yüzleşmek olduğundan, bu durum onların arasından istidrak edilmiştir. İkincisi -ki bunu Ebu'l-Bekā ez-Zemahşerî'den naklen söylemiştir-: Kendisinden istidrak yapılan şeyin (müstedrekün minh), «لكنْ» edatından önceki mahzuf bir cümle olmasıdır; takdiri: «Onları anın, fakat onlarla gizlice sözleşmeyin» şeklindedir. Anlamın,
الاستدراكِ من الجملةِ قبلَه فلا حاجَةَ إلى حذفِ. . .، وإنما الذي يَحْتاجه ما بعدَ» لكن «وقوعُ ما قبلَها من حيثُ المعنى لا من حيثُ اللفظُ، لأنَّ نَفْيَ المواجهةِ بالشرِّ يستدعي وقوعَ اللقاءِ.
kendisinden önceki cümleden istidrak üzere olduğu daha önce geçmişti, dolayısıyla bir hazfe ihtiyaç yoktur... «لكن» sonrasının ihtiyaç duyduğu şey, lafız bakımından değil mana bakımından kendisinden öncekinin vuku bulmasıdır; çünkü kötülükle yüz yüze gelmenin nefyedilmesi karşılaşmanın vuku bulmasını gerektirir.
قوله: {سِرّاً} فيه خمسةُ أوجهٍ، أحدُها: أن يكونَ مفعولاً ثانياً لتواعِدُوهُنَّ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {سِرّاً} “gizlice” kavlinde beş vecih vardır: Birincisi: «تواعِدُوهُنَّ» fiilinin ikinci mef'ûlü olmasıdır.
والثاني أنه حالٌ من فاعلِ «تواعدوهُنَّ» أي: لا تواعدوهُنَّ مُسْتَخْفين بذلك. والثالث: أنه نعت مصدرٍ محذوفٍ أي: مواعدةً سراً. والرابعُ: أنه حالٌ من ذلكَ المصدرِ المُعَرَّفِ، أي: المواعدةَ مستخفيةً والخامس: أَنْ ينتصِبَ على الظرفِ مجازاً أي: في سِرٍّ. وعلى الأقوالِ الأربعةِ فلا بُدَّ من حَذْفِ مفعولٍ تقديرُهُ: لا تواعدوهُنَّ نكاحاً.
İkincisi: «تواعدوهُنَّ» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır; yani: «Bunu gizleyen kimseler olarak onlarla sözleşmeyin.» Üçüncüsü: Mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani: «مواعدةً سراً» (Gizli bir sözleşme ile). Dördüncüsü: O marife masdardan hâl olmasıdır; yani: «المواعدةَ مستخفيةً» (Sözleşmeyi gizli olarak). Beşincisi: Mecazen zarf olarak nasbedilmesidir; yani: «في سِرٍّ» (Gizlilik içinde). Dört görüşe göre de takdiri: «Onlarla nikâh üzere sözleşmeyin» şeklinde olan bir mef'ûlün hazfi zorunludur.
والسِّرُّ: ضدُّ الجَهْرِ، وقيل: يُطْلَقُ على الوَطْءِ وعلى الزِّنا بخصوصيةٍ، وأنشدوا للحُطَيئة:
es-Sırr (السِّرُّ), cehrin (açıklığın) zıddıdır; cinsel ilişkiye ve hususi olarak zinaya da ıtlak olunduğu söylenmiştir. el-Hutay'e'nin şu beytini inşad etmişlerdir:
١٠٠٠ - ويَحْرُم سِرُّ جارتِهم عليهم ... ويأكلُ جارُهُمْ أُنُفَ القِصاعِ
1000- Komşularının mahremiyeti (sırrı) onlara haramdır / Komşuları ise çanakların en seçkin yerinden yer.
وقولَ الآخر - هو الأعشى -:
Bir diğer şairin -ki o el-A'şâ'dır- şu sözünü de [inşad etmişlerdir]:
١٠٠١ - ولا تَقْرَبَنَّ جارةً إنَّ سِرَّها ... حَرامٌ عليكَ فانكِحَنْ أو تَأَبَّدا
1001- Sakın bir komşu kadına yaklaşma! Zira onunla gizli ilişki / Sana haramdır; ya [meşru yoldan] evlen ya da ebediyen vazgeç!
قوله: {إِلاَّ أَن تَقُولُواْ} في هذا الاستثناءِ قولان، أحدُهما: أنه استثناءٌ منقطعٌ لأنه لا يندرجُ تحت «سِرّ» على أيِّ تفسيرٍ فَسَّرْتَه، به، كأنه [قال] : لكنْ قولوا قولاً معروفاً. والثاني: أنه متصلٌ وفيه تأويلان ذكَرهما الزمخشري
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ أَن تَقُولُواْ} “ancak söylemeniz müstesna” kavlindeki bu istisnada iki görüş vardır: Birincisi: Munkatı' bir istisna olmasıdır; zira onu hangi şekilde tefsir edersen et «سِرّ» kelimesinin altına girmez; sanki [şöyle buyurmuştur]: «Lakin maruf (meşru) bir söz söyleyin.» İkincisi: Muttasıl bir istisna olmasıdır; bunda da ez-Zemahşerî'nin zikrettiği iki tevil bulunmaktadır.