Binûn

Bakara — 45. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: {وَهُمْ أُلُوفٌ} مبتدأٌ وخبرٌ، وهذه الجملةُ في [موضع] نصبٍ على الحال، وهذا أحسنُ مجيئِها، إذ قد جُمَعَ فيها بين الواوِ والضمير. و «أُلوفٌ» فيه قولان، أظهرُهُما: أنه جمعُ «أَلْف» لهذا العَدَدِ الخاصِّ وهو جَمْعُ كثرةٍ، وجمعُ القلةِ: آلاف كحُمول وأَحْمال. والثاني: أَنه جَمْعُ «آلِف» على فاعِل كشاهد وشُهود وقاعِد وقُعود. أي: خَرَجوا وهم مؤتلفون، قال الزمخشري: «وهذا من بِدَع التفاسير» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُمْ أُلُوفٌ} “onlar binlerce idiler” kavli mübteda ve haberdir; bu cümle hâl olarak nasb mahallindedir ve bu, vâv ile zamirin bir arada toplanması sebebiyle hâlin en güzel geliş şeklidir. «أُلوفٌ» lafzında iki görüş vardır; en zâhir olanı: Bu kelimenin, «حُمول» ve «أَحْمال» gibi, bu muayyen sayıyı ifade eden «أَلْف» (bin) kelimesinin çokluk çoğulu (cem-i kesret) olmasıdır; bunun azlık çoğulu (cem-i kıllet) ise «آلاف» lafzıdır. İkincisi: «شاهد-شُهود» ve «قاعِد-قُعود» kalıbında olduğu gibi fâil kalıbındaki «آلِف» kelimesinin çoğulu olmasıdır; yani «birbiriyle kaynaşmış/uyum içinde olarak çıktılar» demektir. ez-Zemahşerî: «Bu, tefsirdeki bidatlerdendir» demiştir.

قوله: {حَذَرَ الموت} مفعولٌ من أجلِهِ، وفيه شروطُ النصبِ، أعني المصدريةَ واتحادَ الفاعلِ والزمانِ. /

Cenâb-ı Hakk'ın: {حَذَرَ الموت} “ölüm korkusuyla” kavli mefulün lieclihdir; masdar olmak, fail ve zaman birliği taşımak gibi nasb şartlarını bünyesinde barındırmaktadır.

قوله: {ثُمَّ أَحْيَاهُمْ} فيه وجهانِ، أحدُهما: أنه معطوفٌ على معنى: فقالَ لهم اللَّهُ: موتوا، لأنه أَمْرٌ في معنى الخبرِ تقديرُهُ: فأماتَهُم اللَّهُ ثم أحياهُمْ. والثاني: أنه معطوفٌ على محذوفٍ، تقديرهُ: فماتوا ثم أحياهم، و «ثم» تقتضي تراخي الإِحياءِ عن الإِماتَةِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ أَحْيَاهُمْ} “sonra onları diriltti” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «Allah onlara: Ölün! dedi» kavlinin manasına matuf olmasıdır; çünkü bu, haber anlamında bir emir olup takdiri: «Allah onları öldürdü, sonra da diriltti» şeklindedir. İkincisi: Takdiri «فماتوا ثم أحياهم» (Bunun üzerine öldüler, sonra onları diriltti) şeklinde olan mahzûf bir ifadeye matuf olmasıdır. «ثم» edatı, diriltmenin öldürmeden sonra bir süre geciktiğini (terâhî) ifade eder.

وألفُ «أحيا» عن ياء، لأنه من «حَيِيَ» ، وقد تقدَّم تصريفُ هذه المادةِ عند قولِه: {إِنَّ الله لاَ يَسْتَحْى أَن يَضْرِبَ مَثَلاً} [البقرة: ٢٦] قوله: {إِنَّ الله لَذُو فَضْلٍ} أَتَى بهذه الجملةِ مؤكَّدة ب «إنَّ» واللام، وأتى بخبرِ «إنَّ» : «ذو» الدالة على الشرفِ بخلافِ «صاحب» . و «على الناسِ» متعلقٌ بفَضْل. تقول: تَفَضَّل فلان عليَّ، أو بمحذوفٍ لأنه صفة له فهو في محل جر، أي: فضلٍ كائنٍ على الناس. وأل في الناسِ للعمومِ، وقيل للعهدِ، والمرادُ بهم الذين أماتهم.

«أحيا» kelimesindeki elif yâ harfinden dönüşmüştür; çünkü bu kelime «حَيِيَ» fiilindendir. Bu kökün sarfı, Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ الله لاَ يَسْتَحْى أَن يَضْرِبَ مَثَلاً} [el-Bakara: 26] “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez” kavlinde daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ الله لَذُو فَضْلٍ} “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir” kavli: Bu cümleyi «إنَّ» ve lâm ile tekitli olarak getirmiş, «إنَّ» nin haberi olarak da «صاحب» kelimesinden farklı olarak şeref ifade eden «ذو» lafzını getirmiştir. «على الناسِ» ifadesi «فَضْل» kelimesine müteallıktır; nitekim «تَفَضَّل فلان عليَّ» (Falanca bana lütufta bulundu) dersin; yahut ona sıfat olduğu için mahzûf bir müteallaka bağlıdır ve cer mahallindedir; yani: «İnsanlar üzerinde var olan bir lütuf» demektir. «الناس» lafzındaki elif-lâm umum (bütün insanlar) içindir; ahd için olduğu ve bununla öldürdüğü kimselerin kastedildiği de söylenmiştir.

قوله: {ولكن أَكْثَرَ الناس} هذا استدراكٌ مِمَّا تَضَمَّنَهُ قولُهُ {إِنَّ الله لَذُو فَضْلٍ عَلَى الناس} ، لأنَّ تقديرَه: فيجِبُ عليهم أَنْ يشكُروا لتفضُّلِهِ عليهم بالإِيجادِ والرزق، ولكنَّ أكثرَهم غيرُ شاكرٍ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {ولكن أَكْثَرَ الناس} “fakat insanların çoğu...” kavli: Bu, {إِنَّ الله لَذُو فَضْلٍ عَلَى الناس} “Şüphesiz Allah insanlar üzerinde lütuf sahibidir” kavlinin içerdiği anlama yönelik bir istidraktır (düzeltmedir); çünkü bunun takdiri: «Onları var etmesi ve rızıklandırması suretiyle onlara lütufta bulunmasından dolayı şükretmeleri gerekir, lakin onların çoğu şükretmez» şeklindedir.

قولُه تعالى: {وَقَاتِلُواْ} : هذه الجملةُ فيها أقوالٌ، أحدُها: أنها عطفٌ على قولِهِ: «موتوا» وهو أمرٌ لِمَنْ أَحْيَاهُم اللَّهُ بعدَ الإِماتَةِ بالجهادِ، أي: فقال لهم: مُوتوا وقاتِلوا، رُوي ذلك عن ابنِ عباس والضحاك. قال الطبري: «ولا وجهَ لهذا القولِ» . والثاني: أنها معطوفةٌ على قوله: {حَافِظُواْ عَلَى الصلوات} وما بينهما اعتراضٌ. والثالث: أنها معطوفةٌ على محذوفٍ تقديرُهُ «فَأَطِيعُوا وقاتِلوا، أو فلا تَحْذَروا الموتَ كما حَذِرَهُ الذين مِنْ

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَاتِلُواْ} “Ve savaşın...” kavli: Bu cümle hakkında görüşler vardır: Birincisi: Onun «موتوا» kavline matuf olması ve Allah'ın öldürdükten sonra dirilttiği kimselere cihat etmeleri yönündeki bir emri olmasıdır; yani: «Allah onlara: Ölün ve savaşın! dedi» demektir. Bu görüş İbn Abbas ve ed-Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. et-Taberî: «Bu görüşün tutar bir yönü yoktur» demiştir. İkincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: {حَافِظُواْ عَلَى الصلوات} “Namazlara devam edin” kavline matuf olması ve aradaki ifadelerin itiraziyye (ara cümle) olmasıdır. Üçüncüsü: Mahzûf bir ifadeye matuf olmasıdır; Ebü'l-Bekâ'nın belirttiğine göre takdiri: «فَأَطِيعُوا وقاتِلوا» (İtaat edin ve savaşın) yahut «Sizden öncekilerin ölümden sakındığı gibi

قَبْلِكُمْ فلم يَنْفَعهم الحذرُ» ، قاله أبو البقاء. والظاهرُ أنَّ هذا أمرٌ لهذه الأمةِ بالجهادِ، بعد أَنْ ذَكَرَ أن قوماً لم ينفعْهم الحذرُ من الموتِ، فهو تشيجعٌ لهم، فيكونُ من عطفِ الجملِ فلا يُشْتَرَطُ التوافُق في أمرٍ ولا غيرِه.

ölümden sakınmayın; zira sakınmak onlara bir fayda vermedi» şeklindedir. Zâhir olan ise bir topluluğa ölümden sakınmanın fayda vermediğini zikrettikten sonra bunun bu ümmete cihat için bir emir olmasıdır; dolayısıyla bu, onları bir teşviktir. Bu durumda cümlelerin birbirine atfı kabilinden olur ve emirde ya da başka bir hususta uyum şartı aranmaz.

قوله تعالى: {مَّن ذَا الذي يُقْرِضُ الله قَرْضاً حَسَناً} : «مَنْ» للاستفهام ومَحَلُّها الرفعُ على الابتداءِ، و «ذا» اسم إشارةٍ خبرُهُ، و «الذي» وصلتُهُ نعتٌ لاسمِ الإِشارةِ أو بدلٌ منه، ويجوزُ أن يكونَ «مَنْ ذا» كلُّه بمنزلَةِ اسمٍ واحدٍ تركَّبا كقولِكَ: «ماذا صَنَعْتَ» كما تقدَّم شرحُه في قوله: {مَاذَآ أَرَادَ الله} [البقرة: ٢٦] . ومَنَع أبو البقاء هذا الوجه وفَرَّق بينه وبين قولِكَ: «ماذا» حيثُ يُجْعَلان اسماً واحداً بأنَّ «ما» أشدُّ إبهاماً مِنْ «مَنْ» لأنَّ «مَنْ» لمَنْ يَعْقِلُ. ولا معنى لهذا المنعِ بهذه العلةِ، والنحويون نَصُّوا على أنَّ حكمَ «مَنْ ذا» حكمُ «ماذا» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّن ذَا الذي يُقْرِضُ الله قَرْضاً حَسَناً} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” kavli: «مَنْ» istifham içindir ve ibtida sebebiyle ref mahallindedir. «ذا» onun haberi olan işaret ismidir. «الذي» ve sılası ise işaret isminin sıfatı yahut ondan bedeldir. Cenâb-ı Hakk'ın: {مَاذَآ أَرَادَ الله} [el-Bakara: 26] kavlinde açıklaması daha önce geçtiği üzere, senin «ماذا صَنَعْتَ» sözünde olduğu gibi «مَنْ ذا» ifadesinin tamamının birleşerek tek bir isim mesabesinde olması da caizdir. Ebü'l-Bekâ bu veche karşı çıkmış ve tek bir isim kılındıklarında bununla senin «ماذا» sözün arasını ayırarak, «ما» lafzının «مَنْ» lafzından daha müphem olduğunu, çünkü «مَنْ» lafzının akıl sahipleri için kullanıldığını ileri sürmüştür. Bu gerekçeyle yapılan bu men'in bir anlamı yoktur; nitekim nahivciler «مَنْ ذا» terkibinin hükmünün «ماذا» terkibinin hükmüyle aynı olduğunu açıkça belirtmişlerdir.

ويجوز أن يكونَ «ذا» بمعنى الذي، وفيه حينئذٍ تأويلان، أحدُهما: أنَّ «الذي» الثاني تأكيدٌ له، لأنه بمعناه، كأنه قيل: مَنْ الذي الذي يُقْرِضُ؟ والثاني: أن يكونَ «الذي» خبرَ مبتدأٍ محذوفٍ، والجملةُ صلةُ ذا، تقديرهُ: «مَنْ الذي هو الذي يُقْرِضُ» وذا وصلتُه خبرُ «مَنِ» الاستفهامية. أجاز هذين الوجهين جمالُ الدين بن مالك، وهما ضعيفان، والوجهُ ما قَدَّمْتُهُ.

«ذا» lafzının «الذي» manasında olması da caizdir; bu durumda iki tevil ortaya çıkar: Birincisi: İkinci «الذي» lafzının aynı manada olduğu için onu tekit etmesidir; sanki «مَنْ الذي الذي يُقْرِضُ؟» (Ödünç veren o kimse kimdir?) denilmiş gibidir. İkincisi: «الذي» lafzının mahzûf bir mübtedanın haberi olması ve bu cümlenin «ذا» isminin sılası olmasıdır; takdiri: «مَنْ الذي هو الذي يُقْرِضُ» (Borç veren kişi olan o kimse kimdir?) şeklindedir ve «ذا» ile sılası istifham bildiren «مَنْ» lafzının haberidir. Bu iki vechi Cemâleddin İbn Mâlik caiz görmüştür; ancak ikisi de zayıftır, doğru olan vecih ise daha önce sunduğumdur.

وانتصَبَ «قرْضاً» على المصدرِ على حذفِ الزوائدِ، إذ المعنى: إقراضاً كقوله: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [البقرة: ٢٦] ، وعلى هذا فالمفعولُ الثاني محذوفٌ تقديرُهُ: «يُقْرِض اللَّهَ مالاً وصدقةً» ، ولا بدَّ من حذفِ مضافًٍ تقديرهُ: يقرضُ

«قرْضاً» lafzı, fazlalık harflerin hazfedilmesiyle masdar olarak nasb edilmiştir; zira mana Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنبَتَكُمْ مِّنَ الأرض نَبَاتاً} [Nûh: 17] kavlinde olduğu gibi «إقراضاً» (ödünç vermek) demektir. Buna göre ikinci meful hazfedilmiştir ve takdiri: «يُقْرِض اللَّهَ مالاً وصدقةً» (Allah'a bir mal ve sadaka ödünç verir) şeklindedir. Allah Teâlâ bundan münezzeh olduğu için takdiri:

عبادَ اللَّهِ المحاويجَ، لتعاليه عن ذلك، أو يكونُ على سبيل التجوُّزِ، ويجوز أن يكونَ بمعنى المفعول نحو: الخَلْق بمعنى المخلوق، وانتصابُهُ حينئذٍ على أنه مفعولٌ ثانٍ ل «يُقْرِض» .

«يقرضُ عبادَ اللَّهِ المحاويجَ» (Allah'ın muhtaç kullarına ödünç verir) şeklinde bir muzafın hazfedilmesi zorunludur; yahut bu ifade mecaz yoluyladır. «الخَلْق» kelimesinin «المخلوق» manasında olması gibi [«قَرْضاً» lafzının] meful (ödünç verilen şey) manasında olması da caizdir; bu durumda onun nasbı «يُقْرِض» fiilinin ikinci mefulü olması sebebiyledir.

«وحَسَناً» يجوزُ أن يكونَ صفةً لقرضاً بالمعنيينِ المذكورين، ويجوز أن يكونَ نعتَ مصدرٍ محذوفٍ، إذ جعلنا «قَرْضاً» بمعنى مفعول أي: إقراضاً حسناً.

«حَسَناً» lafzının, zikredilen iki anlama göre «قرضاً» kelimesinin sıfatı olması caizdir; «قَرْضاً» lafzını meful manasında kabul ettiğimizde mahzûf bir masdarın sıfatı olması da caizdir; yani: «إقراضاً حسناً» (güzel bir ödünç verişle) demektir.

قوله: {فَيُضَاعِفَهُ} قرأ عاصم وابن عامر هنا، وفي الحديد بنصب الفاء، إلاَّ أنَّ ابنَ عامر يشدِّد العينَ من غير ألفٍ. والباقون برفعِها، إلاَّ أنَّ ابن كثير يشدِّد العينَ من غير ألفٍ، فالرفعُ من وجهين، أحدُهما: أنه عطفٌ على «يقرضُ» الصلةِ. والثاني: أنه رفعٌ على الاستئناف أي: فهو يُضاعِفُهُ، والأولُ أحسنُ لعدَمِ الإِضمارِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَيُضَاعِفَهُ} kavli: Âsım ve İbn Âmir burada ve Hadîd sûresinde fâ harfini nasb ile okumuşlardır; şu kadar var ki İbn Âmir elifsiz olarak ayn harfini şeddeli («فيُضَعِّفَهُ») okur. Diğerleri ise bu kelimeyi ref ile («فيُضاعِفُهُ») okurlar; yalnız İbn Kesîr de elifsiz olarak ayn harfini şeddeli («فيُضَعِّفُهُ») okur. Ref ile okunuş iki vecihten kaynaklanır: Birincisi: Sıla cümlesi olan «يقرضُ» fiiline matuf olmasıdır. İkincisi: İstinaf (yeni başlangıç) üzere merfû olmasıdır; yani: «فهو يُضاعِفُهُ» (Böylece O onu katlar) demektir; birincisi ise takdir gerektirmediği için daha güzeldir.

والنصبُ من وجهين، أحدُهما: أنه منصوبٌ بإضمارٍ «أَنْ» عطفاً على المصدر المفهومِ من «يقرضُ» في المعنى، فيكونُ مصدراً معطوفاً على مصدرٍ تقديرُهُ: مَنْ ذا الذي يكونُ منه إقراضٌ فمضاعفةٌ من اللَّهِ، كقوله:

Nasb ile okunuş ise iki vecihtendir: Birincisi: Anlam bakımından «يقرضُ» fiilinden anlaşılan masdara matuf olarak gizli bir «أَنْ» ile mansub olmasıdır; böylece masdarın masdara atfı olur ve takdiri: «مَنْ ذا الذي يكونُ منه إقراضٌ فمضاعفةٌ من اللَّهِ» (Kendisinden bir ödünç verme ve akabinde Allah'tan bir katlama meydana gelecek olan kimdir?) şeklinde olur; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

١٠١٤ - لَلُبْسُ عباءَةٍ وتَقرَّعيني ... أحبُّ إليَّ مِنْ لُبْسِ الشفوفِ

1014 - Bir aba giymek ve gözümün aydın olması ... bana ince şeffaf elbiseler giymekten daha sevimlidir.

والثاني: أنه نصبٌ على جوابِ الاستفهامِ في المعنى، لأنَّ الاستفهامِ وإنْ وَقَعَ عن المُقْرِضِ لفظاً فهو عن الإِقراضِ.

İkincisi: Mana bakımından istifhamın cevabı olarak mansub olmasıdır; çünkü istifham lafızda ödünç veren şahıs hakkında olsa da,

معنىً كأنه قال: أيقرضُ اللَّهَ أَحَدٌ فيضاعفَه.

mana bakımından ödünç verme fiili hakkındadır; sanki: «Allah'a bir kimse ödünç verir mi ki O da bunu katlasın?» demiştir.

قال أبو البقاء: «ولا يجوز أن يكونَ جوابَ الاستفهامِ على اللفظِ لأنَّ المُسْتَفْهَمَ عنه في اللفظِ المُقْرِضُ أي الفاعلُ للقرضِ، لا عن القرضِ، أي: الذي هو الفعلُ» وقد مَنَعَ بعضُ النحويين النصبَ بعد الفاء في جواب الاستفهام الواقعِ عن المسندِ إليه الحكمُ لا عن الحكمِ، وهو مَحْجوجٌ بهذه الآيةِ وغيرِها، كقوله: «مَنْ يستغفرُونِي فأغفرَ له، مَنْ يدعوني فأستجيبَ له» بالنصبِ فيهما.

Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Lafza göre istifhamın cevabı olması caiz değildir; çünkü lafızda hakkında soru sorulan kişi ödünç verendir, yani borç vermenin failidir; fiil olan ödünç vermenin kendisi hakkında değildir.» Bazı nahivciler, hükmün kendisine değil de hükmün isnat edildiği kişiye yönelik olarak gerçekleşen istifhamın cevabında fâ harfinden sonra nasbı caiz görmemişlerdir; fakat onların bu görüşü bu ayetle ve her iki cümlede de nasb ile gelen: «مَنْ يستغفرُونِي فأغفرَ له، مَنْ يدعوني فأستجيبَ له» (Benden kim bağışlanma diler ki onu bağışlayayım, bana kim dua eder ki ona icabet edeyim) hadisi gibi naslarla çürütülmüştür.

قال أبو البقاء: «فإنْ قيلَ: لِمَ لاَ يُعْطَفُ الفعلُ على المصدرِ/ الذي هو» قرضاً «كما يُعْطَفُ الفعلُ على المصدرِ بإضمار» أَنْ «مثلَ قولِ الشاعر:

Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Şayet: Şairin şu sözünde olduğu gibi fiil gizli bir ‘أَنْ’ ile masdara matuf kılındığı gibi,

١٠١٥ - لَلُبْسُ عباءةٍ وتَقَرَّعَيْني ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1015 - Bir aba giymek ve gözümün aydın olması ...

قيل: هذا لا يَصِحُّ لوجهين، أحدُهما: أنَّ» قرضاً «هنا مصدرٌ مؤكِّدٌ، والمصدرُ المُؤَكِّدِ لا يُقَدَّرُ ب» أَنْ «والفعلِ. والثاني: أنَّ عَطْفَهُ عليه يُوجِبُ أن يكونَ معمولاً ليقرضُ، ولا يَصِحُّ هذا في المعنى، لأن المضاعفَةَ ليستُ مُقْرِضَةً، وإنما هي فعلُ اللِّهِ تعالى، وتعليلُه في الوجهِ الأولِ يُؤْذِنُ بأنه يَشْتَرِط في النصبِ أنْ يُعْطَفَ على مصدرٍ يتقدَّر ب» أَنْ «والفعلِ، وهذا ليسَ بشرطٍ، بل يجوزُ ذلك وإن كان الاسمُ المعطوفُ عليه غيرَ مصدرٍ كقوله:

buradaki fiil de niçin ‘قرضاً’ olan masdara matuf kılınmasın? denilirse; şöyle denilir: Bu iki nedenden ötürü sahih olmaz: Birincisi: Buradaki ‘قرضاً’ lafzı tekit edici bir masdardır; tekit edici masdar ise ‘أَنْ’ ve fiil ile takdir edilemez. İkincisi: Fiilin ona atfedilmesi, onun da ‘يقرضُ’ fiilinin mamulü olmasını gerektirir; anlam bakımından ise bu sahih değildir, zira katlama fiili borç verici değildir, o ancak Allah Teâlâ'nın fiilidir. Onun birinci vecihteki bu gerekçelendirmesi, nasb için ‘أَنْ’ ve fiil ile takdir edilen bir masdara atfedilmesini şart koştuğunu ima etmektedir; oysa bu bir şart değildir, aksine kendisine atıf yapılan isim şairin şu sözünde olduğu gibi masdar olmasa bile bu durum caizdir:

١٠١٦ - ولولا رجالٌ من رِزامٍ أَعِزَّةٍ ... وآلُ سبيعٍ أو أَسُوءَك عَلْقَما

1016 - Rızâm kabilesinden izzetli adamlar ve Sebî' hanedanı olmasaydı ... ey Alkame, sana fenalık ederdim.

ف» أسوءَك «منصوبٌ بأنْ عطفاً على» رجالٌ «فالوجهُ في مَنْعِ ذلك أنْ يُقال: لو عُطِفَ على» قرضاً «لشاركه في عاملِهِ وهو» يُقْرض «فيصيرُ التقديرُ: مَنْ ذا الذي يقرض مضاعفةً، وهذا ليسَ صحيحاً معنىً.

Burada «أسوءَك» lafzı ‘أَنْ’ ile mansubdur ve «رجالٌ» lafzına matuftur. Dolayısıyla bu [atıf] durumunu men etmenin doğru gerekçesi şöyle denilmesidir: Şayet «قرضاً» kelimesine matuf kılınsaydı, onun amili olan «يُقْرض» fiiline ortak olurdu; bu durumda takdir: «مَنْ ذا الذي يقرض مضاعفةً» (Katlamayı ödünç verecek olan kimdir?) şeklini alırdı ki bu da mana bakımından doğru değildir.

وقد تقدَّم أنه قرىء» يُضاعِفُ «و» يُضَعِّفُ «فقيل: هما بمعنىً، وتكونُ المفاعلَةُ بمعنى فَعَل المجرد، نحو: عاقَبْت، وقيل: بل هما مختلفان، فقيل: إنَّ المضعَّفَ للتكثير. وقيل: إنَّ» يُضَعِّف «لِما جُعِلَ مثلين، و» ضاعَفَه «لِما زيد عليه أكثرُ من ذلك.

Bu kelimenin «يُضاعِفُ» ve «يُضَعِّفُ» şeklinde okunduğu daha önce geçmişti. Bu iki kelimenin aynı anlamda olduğu ve «عاقَبْت» örneğinde olduğu gibi mufâale kalıbının sülâsî mücerred (فَعَل) anlamında bulunduğu söylenmiştir. İkisinin farklı manalarda olduğu da söylenmiştir; nitekim şeddeli olanın çokluk (teksîr) için olduğu söylenmiştir. «يُضَعِّف» fiilinin iki kat kılınan şeyler için, «ضاعَفَه» fiilinin ise bundan daha fazla artırılan şeyler için olduğu da söylenmiştir.

والقَرْضُ: القَطْعُ، ومنه:» المِقْراضُ «لِما يُقْطَع به، وقيل للقَرْض» قرض «لأنه قَطْعُ شيءٍ من المالِ، هذا أصلُ الاشتقاقِ، ثم اختلف أهل العلم في» القَرْض «فقيل: هو اسمٌ لكلِّ ما يُلْتَمَسُ الجزاءُ عليه. وقيل: أن تُعْطِيَ شيئاً ليرجِعَ إليك مثلُهُ. وقال الزجاج:» هو البلاءُ حَسَناً كان أو سيئاً «.

«القَرْض» (karz): Kesmek demektir; kendisiyle kesim yapılan şeye «el-mıkrâd» (makas) denilmesi bundandır. Ödünce «karz» denilmesi ise maldan bir parçanın kesilip verilmesi sebebiyledir; iştikakın aslı budur. Sonra ilim ehli «karz» hakkında ihtilaf etmiştir: Onun karşılık beklenen her şeyin adı olduğu söylenmiştir. Bir şeyi, sana bir benzeri geri dönsün diye vermen olduğu da söylenmiştir. ez-Zeccâc ise: «O, iyi olsun kötü olsun [yapılan] imtihan ve muameledir» demiştir.

قوله: {أَضْعَافاً} فيه ثلاثة أوجهٍ، أظهرُها: أنه حالٌ من الهاء في» يضاعِفُ «وهل هذه حالٌ مؤكِّدَةٌ أو مبيِّنة، الظاهرُ أنها مُبَيِّنَةٌ، لأنَّها وإنْ كانَتْ من لفظِ العامِلِ، إلاَّ أنَّها اختصَّتْ بوصفِها بشيءٍ آخرَ، فَفُهِمَ منها ما لا يُفْهَمُ من عاملِها، وهذا شأنُ المبيِّنة. والثاني: أنه مفعولٌ به على تضمين» يضاعِفُ «معنى يُصَيِّر، أي: يُصَيِّره بالمضاعَفَةِ أضْعافاً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَضْعَافاً} “kat kat” kavlinde üç vecih vardır: En zâhir olanı: «يضاعِفُ» fiilindeki zamirden (hâ harfinden) hâl olmasıdır. Bu hâlin tekit edici bir hâl mi yoksa açıklayıcı (mübeyyine) bir hâl mi olduğu hususunda zâhir olan şudur ki o açıklayıcı bir hâldir; çünkü amilinin lafzından olsa bile başka bir vasıfla nitelenerek tahsis kazanmış, böylece amilinden anlaşılmayan bir mana kendisinden anlaşılmıştır; açıklayıcı hâlin vasfı da budur. İkincisi: «يضاعِفُ» fiilinin «dönüştürür/kılar» (يُصَيِّر) anlamını tazammun etmesiyle mefulün bih olmasıdır; yani: «Onu katlama yoluyla kat kat hâle getirir» demektir.

والثالث: أنه منصوبٌ على المصدرِ.

Üçüncüsü: Masdar (mefulü mutlak) olarak mansub olmasıdır.

قال الشيخ: «قيل: ويجوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ على المصدرِ باعتبار أَنْ يُطْلَقَ الضِّعْفُ - وهو المضاعَفُ أو المضعَّفُ - بمعنى المضاعفَة أو التضعيف، كما أُطلِقَ العَطاء وهو اسمُ المُعْطَى بمعنى الإِعطاء. وجُمِعَ لاختلافِ جهاتِ التضعيفِ باعتبارِ اختلاف الأشخاصِ واختلاف المُقْرِضِ واختلافِ أنواعِ الجزاء» وسَبَقَه إلى هذا أبو البقاء، وهذه عبارتُهُ، وأنشد:

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Denildi ki: Katlanan şey anlamındaki ‘ed-dı'f’ lafzının, verilen şeyin ismi olan ‘el-atâ’ lafzının verme (i'tâ) anlamında kullanılması gibi katlama (mudâafe/taz'îf) anlamında kullanılması kabul edilerek masdar olarak nasb edilmesi caizdir. Katlama cihetlerinin şahısların farklılığına, ödünç verenin farklılığına ve mükâfat türlerinin çeşitliliğine göre değişmesi sebebiyle çoğul olarak getirilmiştir.» Ebü'l-Bekâ bu görüşte ondan önce davranmıştır; bu onun ifadesidir ve şu beyti inşad etmiştir:

١٠١٧ - أكفراً بعد ردِّ الموتِ عني ... وبعدَ عطائِكَ المئةَ الرِّتاعا

1017 - Ölümü benden savdıktan ve senin otlakta yayılan yüz deveyi bağışından sonra bir de nankörlük mü?

والأَضْعافُ جمع «ضِعْف» ، والضِّعْفُ مثل قَدْرَيْنِ متساويين. وقيل: مثلُ الشيء في المِقْدَارِ. ويقال: ضِعْفُ الشيء: مثلُهُ ثلاثَ مرات، إلاَّ أنه إذا قيل «ضعفان» فقد يُطْلَقُ على الاثنين المِثْلَيْنِ في القَدْرِ من حيث إنَّ كلَّ واحدٍ يُضَعِّفُ الآخرَ، كما يقال زَوْجان، من حيث إنَّ كلاً منهما زوجٌ للآخر.

«الأَضْعاف» (el-ad'âf) lafzı «ضِعْف» (dı'f) kelimesinin çoğuludur. Dı'f ise birbirine eşit iki miktar gibidir. Bir şeyin miktarca dengi olduğu da söylenmiştir. Bir şeyin dı'fının, onun üç katı olduğu da söylenir; şu kadar var ki «ضعفان» (iki kat) denildiğinde, miktarca eşit olan iki şeye de ıtlak edilebilir; çünkü her biri diğerini katlamaktadır; nitekim her biri diğerinin eşi olması hasebiyle iki tek için «زَوْجان» (iki eş / bir çift) denilmesi gibidir.

وقرأ أبو عمرو [وابن عامر وحمزة وحفص وقنبل] «وَيَبْسُطُ» بالسين على الأصلِ، والباقون بالصادِ لأجل الطاء. وقد تقدَّم تحقيقُه في «الصراط» .

Ebû Amr, [İbn Âmir, Hamza, Hafs ve Kunbul] aslı üzere sîn harfiyle «وَيَبْسُطُ» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise tâ harfinden dolayı sâd ile okumuştur. Bunun tahkiki «الصراط» kelimesinde geçmişti.

قوله تعالى: {مِن بني} : فيه وجهان، أحدُهما: أنه صلةٌ للملأ على مذهب الكوفيين، لأنهم يَجْعِلون المعرَّفَ بأل موصولاً ويُنْشِدُون:

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن بني} “İsrailoğullarından” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Kûfelilerin mezhebine göre «el-Mele'» (ileri gelenler) lafzının sılasıdır; zira onlar elif-lâm ile marife olan kelimeyi mevsul kabul ederler ve şu beyti inşad ederler:

١٠١٨ - لَعَمْرِي لأنتَ البيتُ أُكَرِمُ أهلَه ... وأَقْعُدُ في أفنائِهِ بالأصائِلِ

1018 - Ömrüme andolsun ki sen, halkına ikramda bulunduğum ve akşam vakitlerinde avlularında oturduğum o evsin.

فالبيت موصولٌ، فعلى هذا لا محلَّ لهذا الجارِّ من الإِعرابِ. والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حال من الملأ، و «مِنْ» للتبعيض، أي: في حالِ كونِهم بعضَ بني إسرائيل.

Burada «el-Beyt» ismi mevsul konumundadır; buna göre bu car-mecrurun irabdan mahalli yoktur. İkincisi: «el-Mele'» lafzından hâl olmak üzere mahzuf bir lafza mütealliktir ve «مِنْ» teb'îz (kısmilik) içindir; yani: «İsrailoğullarının bir kısmı oldukları hâlde» demektir.

والملأ: الأشْرافُ، سُمُّوا بذلك لأنهم يَمْلَؤُون العيونَ هيبةً، [أو المجالسَ إذا حَضَروا] ، أو لأنهم مَليئون بما يُحْتاج إليهم فيه. وقال الفراء: «الملأُ: [الرجالُ في كلِّ القرآن، وكذلك] القومُ والرهطُ والنفرُ، ويُجْمع على أَمْلاء، قال:

«el-Mele'» (الملأ): İleri gelenler, eşraf demektir. Heybetleriyle gözleri doldurdukları [veya hazır bulunduklarında meclisleri doldurdukları] ya da kendilerine ihtiyaç duyulan hususlarda ehil/yeterli oldukları için bu şekilde isimlendirilmişlerdir. el-Ferrâ şöyle demiştir: «el-Mele': [Bütün Kur'an'da erkekler demektir; aynı şekilde] kavim, cemaat ve topluluk demektir ve 'emlâ' (أَمْلاء) şeklinde çoğul yapılır. Şair şöyle demiştir:

١٠١٩ - وقالَ لها الأملاءُ من كلِّ مَعْشَرٍ ... وخيرُ أقاويل الرجالِ سديدُها

1019 - Ona her topluluktan ileri gelenler dediler ki: Adamların sözlerinin en hayırlısı doğru olanıdır.

وهو اسمُ جمعٍ لا واحدَ له من لفظه كالقومِ والرهطِ.

Bu kelime «kavm» (قوم) ve «raht» (رهط) gibi kendi lafzından tekili olmayan bir ismi cemdir.

و {مِن بَعْدِ موسى} متعلِّقٌ بما تعلَّقَ به الجارُّ الأولُ وهو الاستقرار، ولا يَضُرُّ اتحادُ الحرفينِ لفظاً لاختلافِهما معنىً، فإنَّ الأولى للتبعيض والثانيةَ لابتداءِ الغايةِ. وقال أبو البقاء:» مِنْ بعدِ «متعلِّقٌ بالجار الأول، أو بما تعلَّق به الأول» يعني بالأول: «من بني» ، وجعله عاملاً في «مِنْ بعد» لِما تضمَّنه من الاستقرار، فلذلك نَسَبَ العملَ إليه، وهذا على رأي بعضِهم، يَنْسِبُ العمل للظرفِ والجارِّ الواقِعَيْن خبراً أو صفةً أو حالاً أو صلةً، فتقول في نحو: «زيدٌ في الدار أبوه» أبوه: فاعلٌ بالجارِّ، والتحقيقُ أنه فاعلٌ بالاستقرار الذي تعلَّق

{مِن بَعْدِ موسى} “Musa'dan sonra” ifadesi, birinci car-mecrurun müteallik olduğu şeye, yani istikrara (hükme) mütealliktir. İki harfin lafzen bir olması manalarının farklı olmasından dolayı bir zarar vermez; zira birincisi teb'îz (kısmilik), ikincisi ise ibtidâ-i gaye (başlangıç sınırı) içindir. Ebü'l-Bekâ: «'Musa'dan sonra' ifadesi birinci car-mecrura veya birincinin müteallik olduğu şeye mütealliktir» demiştir; birinci ile «min benî» ifadesini kastetmektedir. Onda içerilen istikrar manasından ötürü onu «min ba'di» ifadesinde amel edici (amil) kılmış ve bu yüzden ameli ona nisbet etmiştir. Bu görüş, haber, sıfat, hâl veya sıla olarak vaki olan zarfa ve car-mecrura amel nisbet eden bazı nahivcilerin görüşüne göredir. Nitekim «Zeydün fid-dâri ebûhû» (Zeyd, babası evde olandır) gibi bir cümlede «ebûhû» lafzı car-mecrur ile merfu bir fâildir dersin. Tahkik edilmiş olan şudur ki o, car-mecrurun müteallik olduğu istikrar ile merfu bir fâildir;

به الجارُّ، وهو الوجهُ الثاني. وقَدَّر أبو البقاء مضافاً محذوفاً. تقديرُه: مِنْ بعدِ موتِ موسى، ليصِحَّ المعنى بذلك.

bu da ikinci vecihtir. Ebü'l-Bekâ, mananın bununla sıhhat kazanması için mahzuf bir muzaf takdir etmiştir; bunun takdiri: «Musa'nın vefatından sonra» şeklindedir.

قوله: {إِذْ قَالُواْ} العاملُ في هذا الظرفِ أجازوا فيه وجهين، أحدُهما: أنه العاملُ في «مِنْ بعد» لأنَّه بدلٌ منه، إذ هما زمانان، قاله أبو البقاء والثاني: أنه «ألم تر» وكلاهما غيرُ صحيحٍ. أمَّا الأولُ فلوجهين. أحدُهما: من جهة اللفظِ، والآخرُ: مِنْ جهةِ المعنى. فأمّا الذي من جهةِ اللفظِ فإنه على تقدير إعادة «مِنْ» و «إذ» لا تُجَرُّ ب «مِنْ» . الثاني: أنه ولو كانَتْ «إذ» من الظروف التي تُجَرُّ ب «من» كوقت وحين لم يَصِحَّ ذلك أيضاً، لأنَّ العاملَ في «مِنْ بعد» محذوفٌ فإنه حالٌ تقديرُه: كائنين من بعد، ولو قلت: كائن من حين قالوا لنبيٍّ لهم ابعثْ لنا ملكاً لم يَصِحَّ هذا المعنى. وأمَّا الثاني فلأنه تقدَّم أن معنى «ألم تر» تقريرٌ للنفي، والمعنى: ألم ينته علمُك، أو قد نَظَرْتَ إلى الملأ، وليس انتهاءُ علمِه إليهم ولا نظرُه إليهم كان في وقتِ قولِهم ذلك، وإذا لم تكنْ ظرفاً للانتهاءِ ولا للنظر فكيف تكونُ معمولاً لهما أو لأحدِهما؟

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذْ قَالُواْ} “Hani onlar demişlerdi” kavlindeki bu zarfın amili hakkında iki vecih caiz görmüşlerdir: Birincisi: Her ikisi de zaman bildirdiği için «min ba'di» ifadesinden bedel olması sebebiyle onda amel eden amilin bunda da amil olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. İkincisi: Amilin «Elem tera» (Görmedin mi) ifadesi olmasıdır. Her iki vecih de sahih değildir. Birincisine gelince, iki sebepten ötürü [sahih değildir]: Biri lafız yönünden, diğeri mana yönündendir. Lafız yönünden olan şudur: «Min» harfinin iade edildiği takdire dayanır, oysa «iz» (إذ) edatı «min» ile cer olunmaz. İkincisi: «İz» edatı «vakt» ve «hîn» gibi «min» ile cer edilen zarflardan olsaydı bile bu yine de sahih olmazdı; çünkü «min ba'di» ifadesindeki amil mahzuftur, zira o bir hâldir ve takdiri «kâinîne min ba'di» (sonrasında bulunarak) şeklindedir. Şayet sen «kâinün min hîni kâlû linebiyyin lehum ib'as lenâ meliken» (Peygamberlerine bize bir hükümdar gönder dedikleri zamandan beri bulunan) dersen bu mana sahih olmaz. İkincisine gelince: «Elem tera» ifadesinin manasının nefyi takrir (onaylatma) olduğu daha önce geçmişti; manası: «Bilgin ulaşmadı mı?» veya «İleri gelenlere baktın/gördün» demektir. Oysa ne onun bilgisinin onlara ulaşması ne de onlara bakması onların bunu söyledikleri vakitte olmuştur. Bu zarf ne ulaşmanın ne de bakmanın zarfı olmadığına göre, nasıl bu ikisinin veya birinin mamulü olabilir?

وإذ قد بَطَلَ هذان الوجهان فلا بُدَّ له من عاملٍ يَصِحُّ به المعنى وهو محذوفٌ، تقديرُه: ألم تَر إلى قصة الملأ أو حديثِ الملأ أو ما في معناه؛ وذلك لأنَّ الذواتِ لا يُتَعَجَّبُ منها، إنما يُتَعَجَّبُ من أحداثها، فصار المعنى: ألم تَرَ إلى ما جرى للملأ من بني إسرائيل إلى آخرها، فالعاملُ هو ذلك المجرورُ، ولا يَصِحُّ إلا به لِما تَقدَّم.

Bu iki vecih geçersiz olunca, mananın kendisiyle sahih olacağı mahzuf bir amil mutlaka gereklidir; takdiri de şöyledir: «O ileri gelenlerin kıssasını / ileri gelenlerin hadisesini veya bu manadaki bir şeyi görmedin mi?» Çünkü zatlara değil, ancak onların başından geçen hadiselere şaşılır. Böylece mana: «İsrailoğullarından o ileri gelenlerin başına gelenleri görmedin mi?» şeklini alır. Dolayısıyla amil, bu mecrur [olan mahzuf muzaf]tır ve daha önce geçtiği üzere ancak bununla sahih olur.

قوله: {لِنَبِيٍّ} متعلِّقٌ ب «قالوا» ، فاللامُ فيه للتبليغ، و «لهم» متعلقٌ

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِنَبِيٍّ} “bir peygamberlerine” kavli «kâlû» (dediler) fiiline mütealliktir; buradaki lâm harfi tebliğ içindir. {لَّهُمُ} “kendilerine ait” ifadesi ise

بمحذوفٍ لأنه صفةٌ لنبي، ومحلُّه الجرُّ، و «ابعَثْ» وما في حَيِّزه في محلِّ نصبٍ بالقولِ. و «لنا» الظاهرُ أنه متعلِّقٌ بابعَثْ، واللامُ للتعليلِ أي: لأجلِنا.

mahzuf bir lafza mütealliktir; çünkü «nebiy» kelimesinin sıfatıdır ve irab mahalli cerdir. {ٱبْعَثْ} “gönder” fiili ve onun tasarrufundaki kısım kavil (söz) ile mansub konumundadır. {لَنَا} “bizim için / bize” ifadesinin zâhir olanı «ib'as» fiiline müteallik olmasıdır ve lâm harfi ta'lîl (gerekçe) içindir, yani: «Bizim uğrumuza / bizim için» demektir.

قوله: {نُّقَاتِلْ} الجمهورُ بالنونِ والجزمِ على جوابِ الأمر. وقرىء بالياء والجزمِ على ما تقدَّم، وابنُ أبي عبلة بالياءِ ورفعِ اللامِ على الصفةِ لملكاً، فمحلُّها النصبُ. وقُرىء بالنونِ ورفعِ اللام على أنها حالٌ من «لنا» فمحلُّها النصبُ أيضاً أي: ابعَثْه، لنا مقدِّرين القتال، أو على أنها استئنافُ جوابٍ لسؤالٍ مقدَّرٍ كأنه قال لهم: ما يَصْنعون بالملكِ؟ فقالوا نقاتِلْ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {نُّقَاتِلْ} “savaşalım” kavlini cumhur, nûn harfi ve emrin cevabı olarak meczum ile okumuştur. Daha önce geçtiği üzere yâ harfi ve cezm ile de okunmuştur. İbn Ebî Able ise «meliken» (hükümdar) kelimesinin sıfatı olarak yâ harfi ve lâmın ref'iyle okumuştur; buna göre mahalli nasbdır. «Lenâ» ifadesinden hâl olarak nûn harfi ve lâmın ref'iyle de okunmuştur; buna göre mahalli yine nasbdır, yani: «Savaşı kararlaştırmış/öngörmüş olarak onu bize gönder» demektir. Ya da takdîrî bir suale istînâf cevabı olması üzeredir; sanki onlara: «Hükümdarla ne yapacaksınız?» denilmiş, onlar da «Savaşırız» demişler gibidir.

قوله: {هَلْ عَسَيْتُمْ} عسى واسمُها، وخبرُها {أَلاَّ تُقَاتِلُواْ} والشرطُ معترضٌ بينهما، وجوابُه محذوفٌ للدلالة عليه، وهذا كما توسَّط في قوله: {وَإِنَّآ إِن شَآءَ الله لَمُهْتَدُونَ} [البقرة: ٧٠] ، وهذا على رأي مَنْ يَجْعَلُ «عسى» داخلةً على المبتدأ والخبرِ، ويقولُ إنَّ «أَنْ» زائدةٌ لئلا يُخْبَرَ بالمعنى عن العين. وأمّا مَنْ يرى أنّها تُضَمَّنُ معنى فعلٍ متعدٍ فيقولُ: «عَسَيْتم» فعلٌ وفاعلٌ، و «أَنْ» وما بعدَها مفعولٌ به تقديرُه: هل قَارَبْتُم عدم القتالِ، فهي عنده ليسَتْ من النواسخِ، والأولُ هو المشهورُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {هَلْ عَسَيْتُمْ} “Ya ... yapmazsanız?” kavlinde «asâ» fiili ve onun ismi vardır; haberi ise {أَلاَّ تُقَاتِلُواْ} “savaşmamanız” kısmıdır. Şart cümlesi bu ikisi arasına itiraziyye (ara cümle) olarak girmiştir ve cevabı, ona delalet eden karineden ötürü mahzuftur; bu durum, Bakara Suresi'ndeki {وَإِنَّآ إِن شَآءَ الله لَمُهْتَدُونَ} “Allah dilerse mutlaka doğru yolu buluruz” kavlinde araya girmesi gibidir. Bu görüş, «asâ» fiilini mübteda ve haberin başına dahil kılan ve mana ile zattan (somut varlıktan) haber verilmesin diye «en» edatının zâit olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne göredir. Onun müteaddi bir fiil manasını tazammun ettiğini düşünen kimseye göre ise şöyle denir: «Aseytüm» fiil ve fâildir; «en» ve sonrasındaki kısım ise mefulün bihtir, takdiri de: «Savaşmamaya yaklaşır mısınız?» şeklindedir. Dolayısıyla ona göre bu fiil nâsih fiillerden değildir; meşhur olan ise birinci görüştür.

وقرأ نافع «عَسِيْتُم» هنا وفي القتال: بكسرِ السينِ، وهي لغةٌ مع تاءِ الفاعلِ مطلقاً/ ومع ن، ومع نونِ الإناثِ نحو: عَسِينا وعَسِين، وهي لغةُ الحجاز، ولهذا غَلِطَ مَنْ قال: «عسى تُكْسَرُ مع المضمر» وأَطْلَقَ، بل كان ينبغي

Nâfi', burada ve Muhammed (Kıtâl) Suresi'nde sîn harfinin kesresiyle «عَسِيْتُم» şeklinde okumuştur. Bu, fâil tâ'sı ile mutlak olarak, nûn ile ve «عَسِينا» ve «عَسِين» gibi müenneslik nûnu ile birlikte bir lehçedir ve Hicaz lehçesidir. Bu sebeple «Asâ fiili zamirle birlikte kesrelenir» deyip mutlak bırakan kimse yanılmıştır; aksine ona düşen,

له أن يُقَيِّدَ بما ذَكَرْتُ، إذ لا يقال: الزيدان عَسِيا والزيدون عَسِيوا بالكسرِ البتة.

benim zikrettiğim şekilde kayıtlamasıydı; zira asla kesre ile «ez-Zeydâni asiyâ» ve «ez-Zeydûne asiyû» denilmez.

وقال الفارسي: «ووجهُ الكسرِ قولُ العربِ:» هو عَسٍ بكذا «مثلَ: حَرٍ وشَجٍ، وقد جاء فَعَل وفَعِل في نحو: نَقَم ونَقِم، فكذلك عَسَيْتُ وعَسِيْتُ، فإنْ أُسْنِدَ الفعلُ إلى ظاهرٍ فقياسُ عَسِيتم - أي بالكسر - أن يقال:» عَسِيَ زيدٌ «مثل:» رَضِي زيدٌ «. فإن قيل فهو القياسُ، وإنْ لم يُقَلْ فسائِغٌ أن يُؤْخَذَ باللغتين، فتُسْتَعملَ إحداهما موضعَ الأخرى كما فُعِل ذلك في غيره» فظاهر هذه العبارة أنه يجوز كسرُ سينِها مع الظاهرِ بطريق القياسِ على المضمرِ، وغيرُه من النحويين يمنعُ ذلك حتى مع المضمر مطلقاً، ولكن لا يُلتفت إليه لورودِه متواتراً، وظاهرُ قوله «قولُ العرب: عسىٍ» أنه مسموعٌ منهم اسمُ فاعلها، وكذلك حكاه أبو البقاء أيضاً عن ابن الأعرابي، وقد نَصَّ النحويون على أن «عسى» لا تتصرَّف.

el-Fârisî şöyle demiştir: «Kesrenin gerekçesi, Arapların 'harin' (حَرٍ) ve 'şecin' (شَجٍ) gibi 'hüve asin bik ezâ' (هو عَسٍ بكذا) demeleridir. Nitekim 'nekame' ve 'nekime' örneğinde olduğu gibi 'fe'ale' ve 'fe'ile' kalıpları gelmiştir; aynı şekilde 'aseytü' ve 'asîtü' de böyledir. Fiil zâhir bir isme isnad edilirse, 'asîtüm' -yani kesre ile- kalıbının kıyası, 'radiye Zeydün' (رَضِي زيدٌ) gibi 'asiye Zeydün' (عَسِيَ زيدٌ) denilmesidir. Eğer bu kıyas ise böyle denir; şayet böyle denilmemişse her iki lehçeyi almak ve başkalarında yapıldığı gibi birini diğerinin yerine kullanmak caizdir.» Bu ifadenin zâhiri şudur ki: Zamire kıyas yoluyla zâhir isimle birlikte sîn harfini kesrelemek caizdir. Diğer nahivciler ise zamirle birlikte olsa dahi mutlak olarak bunu menederler; ancak mütevatir olarak geldiği için onların bu sözüne itibar edilmez. Onun «Arapların 'asin' demesi» şeklindeki sözünün zâhiri, onlardan bu kelimenin ism-i fâilinin işitilmiş olduğudur. Ebü'l-Bekâ da bunu İbnü'l-A'râbî'den bu şekilde nakletmiştir. Oysa nahivciler «asâ» fiilinin çekimsiz (gayr-ı mutasarrıf) olduğunu açıkça belirtmişlerdir.

واعلم أنَّ مدلولَ «عسى» إنشاءٌ لأنها للترجي أو للإِشفاق، فعلى هذا: فكيف دَخَلَتْ عليها «هل» التي تقتضي الاستفهامَ؟ فالجوابُ أن الكلامَ محمولٌ على المعنى، قال الزمخشري: «والمعنى: هل قارَبْتم ألاَّ تقاتلوا، يعني: هل الأمرُ كما أتوقعه أنكم لا تقاتلون، أراد أن يقولَ: عَسَيْتُم ألاَّ تقاتلوا، بمعنى أتوقَّعُ جبنَكم عن القتالِ، فأدخلَ» هل «مستفهماً عما هو متوقعٌ عنده ومَظْنونٌ، وأرادَ بالاستفهام التقريرَ، وثَبَتَ أنّ المتوقَّع كائنٌ وأنه صائبٌ في توقعه، كقوله تعالى: {هَلْ أتى عَلَى الإنسان} [الإنسان: ١] معناه التقريرُ»

Bilesin ki «asâ» lafzının delaleti inşâîdir; zira o tereccî (umut) veya işfâk (korku/endişe) içindir. Buna göre istifham gerektiren «hel» (هل) edatı onun üzerine nasıl dahil olmuştur? Cevap şudur ki söz manaya hamledilmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Mana: 'Savaşmamaya yaklaşır mısınız?' yani: 'İş, savaştan kaçınacağınız yönündeki beklentim gibi mi olacak?' demektir. 'Savaştan korkup kaçacağınızı bekliyorum' anlamında 'Aseytüm ellâ tukâtilû' demek istemiş, ardından kendi nezdinde beklenen ve zannedilen şeyi istifham konusu yaparak başına 'hel' edatını dahil etmiştir; istifham ile de takriri murad etmiştir ve beklenenin vuku bulacağı ve beklentisinde isabet ettiği sabit olmuştur. Tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: {هَلْ أتى عَلَى الإنسان} “İnsanın üzerinden ... geçti mi?” kavlindeki gibi ki bunun manası takrirdir.»

وهذا من أَحسنِ الكلامِ، وأحسنُ مِنْ قول مَنْ زعم أنها خبرٌ لا إنشاءٌ، مُسْتَدِلاً بدخولِ الاستفهام عليها، وبوقوعِها خبراً لإنَّ في قوله:

Bu söz en güzel açıklamalardandır ve istifhamın onun başına dahil olmasını ve şairin şu beytinde inne'nin haberi olarak vaki olmasını delil getirerek onun inşâ değil haber olduğunu iddia eden kimsenin sözünden daha güzeldir:

١٠٢٠ - لا تُكْثِرَنْ إني عَسَيْتُ صائماً ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1020 - [Sözü] uzatma, doğrusu ben oruç tutmayı ummaktayım / tutabilirim ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

وهذا لا دليلَ فيه لأنه على إضمار القولِ كقوله:

Bunda ise bir delil yoktur; zira şairin şu sözünde olduğu gibi kavil (söz) fiilinin takdiri üzeredir:

١٠٢١ - إنَّ الذين قَتَلْتُمْ أمسِ سيِّدَهمْ ... لا تَحْسَبُوا ليلَهم عن ليلكِم ناما

1021 - Dün efendilerini öldürdüğünüz kimselerin gecesinin, sizin geceniz gibi uykuyla geçtiğini sanmayın.

ولذلك لا توصلُ بها الموصولات خلافاً لهشام.

İşte bu sebeple Hişâm'ın aksine, ismi mevsuller onunla sıla yapılmaz.

قوله: {وَمَا لَنَآ أَلاَّ نُقَاتِلَ} هذه الواوُ رابطةٌ لهذا الكلام بما قبلَه، ولو حُذِفَتْ لجازَ أن يكونَ منقطعاً مِمَّا قبله. و «ما» في محلِّ رفعٍ بالابتداءِ، ومعناها الاستفهامُ، وهو استفهامُ إنكارٍ. و «لنا في محلِّ رفع خبر ل» ما «.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا لَنَآ أَلاَّ نُقَاتِلَ} “Bize ne oldu ki savaşmayalım?” kavlindeki bu vâv harfi bu sözü öncesine bağlayıcıdır; eğer hazfedilseydi öncesinden kopuk (münkatı') olması caiz olurdu. «Mâ» mübteda olarak ref mahallindedir ve manası istifhamdır; bu da inkârî bir istifhamdır. «Lenâ» ise «mâ» için haber olarak ref mahallindedir.

و» ألاَّ نقاتِلَ «فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنَّها على حذفِ حرفِ الجرِّ، والتقديرُ: وما لَنا في ألاَّ نقاتل، أي: في تركِ القتالِ، ثم حُذِفَتْ» في «مع» أَنْ «فجرى فيها الخلافُ المشهورُ بين الخليل وسيبويه: أهي في محلِّ جر أم نصبٍ؟ وهذا الجارَّ يتعلَّقُ بنفسِ الجارِّ الذي هو» لنا «، أو بما يتعلَّق هو به على حَسَبِ ما تقدَّم في {مِن بَعْدِ موسى} . والثاني: مذهبُ الأخفش أنَّ» أَنْ «زائدةٌ، ولا يَضُرُّ عملُهَا مع زيادتِها، كما لا يضرُّ ذلك في حروف الجرِ الزائدةِ، وعلى هذا فالجملةُ المنفيَّة بعدَها في محلِّ نصبٍ على الحال، كأنه

«Ellâ nukâtile» ifadesinde üç vecih vardır: En zâhir olanı: Cer harfinin hazfi üzere olmasıdır; takdiri: «Ve mâ lenâ fî ellâ nukâtile» yani «Savaşı terk etmemizde bize ne var ki?» şeklindedir. Sonra «fî» harfi «en» ile birlikte hazfedilmiş ve Halîl ile Sîbeveyh arasındaki meşhur ihtilaf bunda da cereyan etmiştir: Cer mahallinde midir yoksa nasb mahallinde midir? Bu car-mecrur, {مِن بَعْدِ موسى} ifadesinde geçtiği üzere bizzat «lenâ» olan car-mecrura veya onun müteallik olduğu şeye mütealliktir. İkincisi: el-Ahfeş'in mezhebidir; ona göre «en» zâittir ve zâit cer harflerinde bir zarar vermediği gibi zâit olmasıyla amel etmesi bir zarar vermez. Buna göre ondan sonraki menfi cümle hâl olarak nasb mahallindedir; sanki şöyle

قيل: ما لَنا غيرَ مقاتِلين، كقولِه: {مَّا لَكُمْ لاَ تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَاراً} [نوح: ١٣] {وَمَا لَنَا لاَ نُؤْمِنُ} [المائدة: ٨٤] وقول العرب:» مالك قائماً «، وقوله تعالى: {فَمَا لَهُمْ عَنِ التذكرة مُعْرِضِينَ} [المدثر: ٤٩] وهذا المذهبُ ضعيفٌ لأنَّ الأصلَ عدمُ الزيادة، فلا يُصارُ إليها دون ضرورةٍ. والثالث: - وهو أضعفُها - مذهبُ الطبري أنَّ ثَمَّ واواً محذوفةً قبلَ قولِه:» أن لا نقاتلَ «. قال:» تقديرُه: وما لنا ولأن لا نقاتلَ، كقولك: إياك أن تتكلَّمَ، أي: إياك وأن تتكلم، فَحُذِفَتْ الواوُ، وهذا كما ترى ضعيفٌ جداً.

denilmiştir: Cenâb-ı Hakk'ın Nûh Suresi'ndeki {مَّا لَكُمْ لاَ تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَاراً} “Size ne oluyor ki Allah için bir vakar ummuyorsunuz?”, Mâide Suresi'ndeki {وَمَا لَنَا لاَ نُؤْمِنُ} “Bize ne oluyor ki iman etmeyelim?”, Arapların «Mâ leke kâimen» (Ayakta durduğun hâlde sana ne oluyor?) sözü ve Cenâb-ı Hakk'ın Müddessir Suresi'ndeki {فَمَا لَهُمْ عَنِ التذكرة مُعْرِضِينَ} “Onlara ne oluyor ki öğütten yüz çeviriyorlar?” kavli gibi «Mâ lenâ gayra mukâtilîn» (Savaşmadığımız hâlde bize ne oluyor?) denilmiştir. Bu mezhep zayıftır; çünkü asıl olan zâitliğin bulunmamasıdır, bir zaruret olmadıkça buna gidilmez. Üçüncüsü -ki en zayıf olanıdır-: et-Taberî'nin mezhebidir; ona göre «en lâ nukâtile» sözünden önce mahzuf bir vâv vardır. O şöyle demiştir: «Takdiri: 'Ve mâ lenâ ve li-en lâ nukâtile' şeklindedir; tıpkı senin 'İyyâke en tetekelleme' yani 'İyyâke ve en tetekelleme' (Konuşmaktan sakın) demen gibidir; vâv hazfedilmiştir.» Bu ise gördüğün gibi son derece zayıftır.

وأمَّا قولُه: «إنَّ قولَهم إياك أَنْ تتكلم على حذفِ الواوِ» فليس كما زعم، بل «إياك» ضُمِّنتْ معنى الفعلِ المرادِ به التحذيرُ، و «أَنْ تتكلمَ» في محلِّ نصبٍ به تقديره: احذَرْ التكلمَ.

Onun: «Arapların 'İyyâke en tetekelleme' sözü vâvın hazfi üzeredir» demesine gelince, durum iddia ettiği gibi değildir; aksine «iyyâke» lafzı kendisiyle sakındırma murad edilen fiilin manasını tazammun etmiştir; «en tetekelleme» ise onunla nasb mahallindedir, takdiri: «İhzeri't-tekellüme» (Konuşmaktan sakın) şeklindedir.

قولُه: {وَقَدْ أُخْرِجْنَا} هذه الجملةُ في محلِّ نصبٍ على الحالِ، والعاملُ فيها: «نقاتلُ» ، أنكروا ترك القتال وقد التبسوا بهذه الحالِ. وهذه قراءةُ الجمهورِ، أعني بناء الفعلِ للمفعولِ. وقرأ عمرو بن عبيد: «أَخْرَجَنا» على البناء للفاعل. وفيه وَجْهان، أحدُهما: أنه ضميرُ اللهِ تعالى، أي: وقد أَخرَجَنا الله بذنوبنا. والثاني: أنه ضميرُ العدوّ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقَدْ أُخْرِجْنَا} “halbuki biz çıkarıldık” kavlindeki bu cümle hâl olarak nasb mahallindedir; ondaki amil «nukâtilu» fiilidir; bu hâle bürünmüş oldukları hâlde savaşı terk etmeyi inkâr etmişlerdir. Bu, fiilin meçhul bina edilmesi şeklindeki cumhurun kıraatidir. Amr b. Ubeyd ise mâlum bina ile «أَخْرَجَنا» (bizi çıkardı) şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: [Fâilin] Allah Teâlâ'nın zamiri olmasıdır; yani: «Günahlarımız sebebiyle Allah bizi çıkarmışken» demektir. İkincisi: Düşmanın zamiri olmasıdır.

«وأبنائنا» عَطْفٌ على «ديارنا» أي: ومن أبنائِنا، فلا بُدَّ من حذفِ مضافٍ تقديرُه: «من بين أبنائِنا» كذا قدَّره أبو البقاء. وقيل: إنَّ هذا على القلبِ، والأصلُ: وقد أُخْرِجَ أبناؤنا منا، ولا حاجةَ إلى هذا.

{وَأَبْنَآئِنَا} “ve çocuklarımızdan” ifadesi «diyârinâ» (yurtlarımız) üzerine matuftur; yani: «Ve çocuklarımızdan [çıkarıldık]» demektir. Bu durumda Ebü'l-Bekâ'nın takdir ettiği gibi takdiri: «Çocuklarımızın arasından» olan mahzuf bir muzaf zorunludur. Bunun bir kalp (yer değiştirme) olduğu ve aslının: «Çocuklarımız bizden çıkarıldı» şeklinde olduğu da söylenmiştir; fakat buna ihtiyaç yoktur.

قوله: {إِلاَّ قَلِيلاً} نصبٌ على الاستثناء المتصلِ من فاعل «تَوَلَّوا» والمستثنى لا يكونُ مبهماً، لو قلت: «قام القومُ إلا رجالاً» لم يَصِحَّ، وإنما صَحَّ هذا لأنَّ «قليلاً» في الحقيقةِ صفةٌ لمحذوفٍ، ولأنه قد تَخَصَّص بوصفِه بقولِه: «منهم» ، فَقَرُبَ من الاختصاصِ بذلك.

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ قَلِيلاً} “pek azı müstesna” kavli «tevellev» (yüz çevirdiler) fiilinin fâilinden muttasıl istisna olarak mansubdur. Müstesna müphem olmaz; şayet «Kâme'l-kavmü illâ ricâlen» (Adamlar hariç kavim ayağa kalktı) dersen sahih olmaz. Bunun sahih olması ise ancak «kalîlen» lafzının hakikatte mahzuf bir ismin sıfatı olması ve {مِّنْهُمْ} “içlerinden” kavliyle nitelenerek tahsis kazanması, böylece bu sayede muayyene yaklaşması sebebiyledir.

وقرأ أُبَي: «إلاَّ أن يكونَ قليلٌ منهم» وهو استثناءٌ منقطعٌ، لأنَّ الكونَ معنىً من المعاني والمستثنى منه جُثَتٌ. وهذه المسألةُ/ تحتاجُ إلى إيضاحها لكثرة ِفائدتِها. وذلك أنّ العربَ تقول: «قام القومُ إلا أَنْ يكونَ زيدٌ وزيداً» بالرفع والنصبِ، فالرفعُ على جَعْلِ «كان» تامةً، و «زيدٌ» فاعلٌ، والنصبُ على جَعْلَهَا ناقصةً، و «زيداً» خبرُها واسمُها ضميرُ عائدٌ على البعض المفهومِ من قوةِ الكلامِ، والتقديرُ: قام القوم إلا أَنْ يكونَ هو - أي بعضُهم - زيداً، والمعنى: قام القوم إلا كونَ زيدٍ في القائمين، وإذا انتفى كونُه قائماً انتفى قيامُهُ. فلا فرقَ من حيث المعنى بين العبارتين، أعني «قام القوم إلا زيداً» و «قاموا إلا أن يكون زيداً» ، إلا أن الأولَ استثناءٌ متصلٌ، والثاني منقطعٌ لِما تقدَّم تقريرُه.

Ubey ise «illâ en yekûne kalîlün minhüm» şeklinde okumuştur; bu münkatı' bir istisnadır; çünkü oluş (kevn) manalardan bir manadır, kendisinden istisna yapılan ise şahıslardır (cesetlerdir). Faydasının çokluğundan ötürü bu meselenin açıklanmaya ihtiyacı vardır: Şöyle ki Araplar ref ve nasb ile «Kâme'l-kavmü illâ en yekûne Zeydün ve Zeyden» derler. Ref hali «kâne»nin tam fiil, «Zeydün» lafzının fâil kılınması üzeredir; nasb hali ise «kâne»nin nâkıs fiil kılınması, «Zeyden» lafzının onun haberi ve isminin de sözün kuvvetinden anlaşılan bir kısma dönen bir zamir olması üzeredir. Takdiri: «Kâme'l-kavmü illâ en yekûne hüve -yani ba'duhüm- Zeyden» (Kavim ayağa kalktı, meğerki o -yani bir kısmı- Zeyd olsun) şeklindedir; manası: «Kavim ayağa kalktı, ancak Zeyd'in kalkanlar arasında bulunması müstesna» demektir; onun kalkan olması nefyedilince kalkması da nefyedilmiş olur. Dolayısıyla mana bakımından bu iki ifade, yani «Kâme'l-kavmü illâ Zeyden» ile «Kâmû illâ en yekûne Zeyden» arasında bir fark yoktur; şu kadar var ki birincisi muttasıl istisna, ikincisi ise daha önce açıklandığı üzere münkatı' istisnadır.

قوله تعالى: {طَالُوتَ مَلِكاً} : «مَلِكاً» حال من «طالوت» فالعاملُ في الحالِ «بَعَثَ» . و «طالوتُ» فيه قولان، أظهرهُما: أنه اسمٌ أعجميٌّ فلذلك لم ينصَرِفْ للعلتين، أعني العلمية والعجمة الشخصيةَ. والثاني: أنه مشتقٌ من الطُول، ووزنه فَعَلوت كرَهَبوت ورَحَموت، وأصلُه طَوَلُوت، فقُلِبت الواوُ ألفاً لتحركها وانفتاحِ ما قبلها، وكأنَّ الحاملَ لهذا القائلِ بهذا القولِ ما روي في القصةِ أنه كان أطولَ رجلٍ في زمانه، إلا أنَّ هذا القولَ مردودٌ بأنه لو كان مشتقاً من الطول لكان ينبغي أن ينصرفَ، إذ ليس فيه

Cenâb-ı Hakk'ın: {طَالُوتَ مَلِكاً} “Tâlût'u bir hükümdar olarak” kavlinde «Meliken» lafzı «Tâlût» kelimesinden hâldir; hâldeki amil ise «ba'asa» (gönderdi) fiilidir. «Tâlût» kelimesi hakkında iki görüş vardır: En zâhir olanı: A'cemî (yabancı kökenli) bir isim olmasıdır; bu yüzden iki illetten, yani özel isimlik (âlemiyet) ve şahsa ait yabancılıktan (ucme) ötürü gayr-ı munsarıf olmuştur. İkincisi: «Tûl» (boy/uzunluk) kökünden türemiş olmasıdır; vezni «rahebût» ve «rahâmût» gibi «fa'alût» (فَعَلوت) kalıbındadır; aslı «tavelût»tur (طَوَلُوت), vâv harfi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için elife dönüşmüştür. Bu görüşü ileri süren kişiyi buna sevk eden şey, sanki kıssada onun zamanının en uzun boylu adamı olduğuna dair rivayet edilen şeydir. Ne var ki bu görüş reddedilmiştir; zira şayet boydan türemiş olsaydı munsarıf olması gerekirdi; çünkü kendisinde

إلا العلميةُ. وقد أجابوا عن هذا بأنه وإن لم يكن أعجمياً ولكنه شبيه بالأعجمي، من حيث إنه ليس في أبنية العرب ما هو على هذه الصيغة، وهذا كما قالوا في حَمْدُون وسراويل ويعقوب وإسحق عند مَنْ جعلهما مِنْ سَحَقَ وعَقِب وقد تقدمَ.

özel isimlikten (âlemiyetten) başka bir illet yoktur. Buna şöyle cevap vermişlerdir: Her ne kadar a'cemî olmasa da Arapların vezin kalıplarında bu kalıpta bir isim bulunmaması hasebiyle a'cemîye benzemektedir; nitekim Hamdûn, serâvîl ve bu ikisini «sehak» ve «akıb» kökünden kabul edenlere göre Ya'kûb ve İshâk hakkında söyledikleri gibi ki bu daha önce geçmişti.

قوله: {أنى يَكُونُ لَهُ الملك} «أنَّى» فيه وجهان، أحدُهما: أنها بمعنى كيف، وهذا هو الصحيحُ. والثاني: أنها بمعنى مِنْ أين، أجازه أبو البقاء، وليس المعنى عليه. ومحلُّها النصبُ على الحالِ، وسيأتي الكلام في عامِلها ما هو؟ و «يكون» فيها وجهان، أحدُهما: أنها تامةٌ، و «الملك» فاعلٌ بها و «له» متعلقٌ بها، و «علينا» متعلقٌ بالملك، تقول: «فلان مَلَك على بني فلان أمرَهم» فتتعدى هذه المادةُ ب «على» ، ويجوز أن تتعلَّق بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «المُلْك» ، و «يكون» هي العاملةُ في «أنَّى» ، ولا يجوز أن يعملَ فيها أحدُ الظرفين، أعني «له» و «علينا» لأنه عاملٌ معنوي والعاملُ المعنوي لا تتقدَّمُ عليه الحالُ على المشهور. والثاني: أنها ناقصةٌ و «له» الخبر «، و» علينا «متعلقٌ: إمَّا بما تعلَّق به هذا الخبرُ، أو بمحذوفٍ على أنه حالٌ من» المُلك «كما تقدَّم، والعاملُ في هذه الحالِ» يكون «عند مَنْ يُجيز في» كان «الناقصةِ أن تعملَ في الظرفِ وشبهِه، وإمَّا بنفس المُلْك كما تقدَّم تقريرُه، والعاملُ في» أنَّى «ما تعلَّق به الخبرُ أيضاً، ويجوز أن يكونَ» علينا «هو الخبر، و» له «نصبٌ على الحال، والعاملُ فيه الاستقرارُ المتعلِّقُُ به الخبرُ، كما تقدم تقريره، أو» يكون «عند مَنْ يُجيز ذلك في الناقصة. ولم أرَ مَنْ جَوَّز أن تكونَ» أنى «في محلِّ نصب خبراً ل» يكون «بمعنى» كيف يكون الملك علينا له «ولو قِيل به لم يمتنع معنىً ولا صناعةً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أنى يَكُونُ لَهُ الملك} “Ona hükümdarlık nasıl olur?” kavlindeki «ennâ» (أَنَّى) kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: «Keyfe» (nasıl) manasında olmasıdır ki sahih olan budur. İkincisi: «Min eyne» (nereden) manasında olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ caiz görmüştür fakat mana buna göre değildir. Mahalli hâl olarak nasbdır; bundaki amilin ne olduğuna dair açıklama gelecektir. «Yekûnu» fiilinde iki vecih vardır: Birincisi: Tam fiil olmasıdır; «el-Mülk» onun fâili, «lehû» ona müteallik, «aleynâ» ise mülke mütealliktir. Nitekim «Filanca falan oğullarının işine sahip/hükümdar oldu» derken bu kök «alâ» ile müteaddi olur. «Aleynâ» ifadesinin «el-Mülk» kelimesinden hâl olmak üzere mahzuf bir lafza müteallik olması da caizdir; «ennâ» kelimesinde amil olan da «yekûnu» fiilidir. İki zarftan birinin, yani «lehû» ve «aleynâ» ifadelerinin onda amel etmesi caiz değildir; çünkü o manevi amildir ve meşhur görüşe göre manevi amilin önüne hâl geçemez. İkincisi: Nâkıs fiil olması, «lehû» ifadesinin haber olmasıdır. «Aleynâ» ise: Ya bu haberin müteallik olduğu şeye, ya daha önce geçtiği üzere «el-Mülk»ten hâl olarak mahzuf bir lafza mütealliktir -nâkıs 'kâne'nin zarf ve benzerinde amel etmesini caiz gören kimseye göre bu hâldeki amil 'yekûnu'dur-, ya da daha önce açıklandığı üzere bizzat mülk lafzına mütealliktir. «Ennâ»daki amil de yine haberin müteallik olduğu şeydir. «Aleynâ» ifadesinin haber, «lehû» ifadesinin hâl olarak mansub olması ve daha önce açıklandığı üzere bundaki amilin haberin müteallik olduğu istikrar veya nâkıs fiilde buna cevaz veren kimseye göre «yekûnu» olması da caizdir. «Ennâ» lafzının «Bizim üzerimize hükümdarlık ona nasıl olur?» manasında «yekûnu» fiilinin nasb mahallindeki haberi olmasını caiz gören birini görmedim; şayet bu söylenseydi ne mana ne de nahiv kuralları (sanat) bakımından bir engel teşkil etmezdi.

قوله: {وَنَحْنُ أَحَقُّ} جملةٌ حاليةٌ، و «بالمُلْك» و «منه» كلاهما متعلقٌ ب «أحقُّ» . {وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً} هذه الجملةُ الفعليةُ عطفٌ على الاسمية قبلها، فهي في محلِّ نصب على الحالِ، ودخلت الواوُ على المضارعِ لكونه منفياً و «سعةً» مفعولٌ ثانٍ ليُؤْتَ، والأولُ قَام مقامَ الفاعلِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَنَحْنُ أَحَقُّ} “oysa biz daha layığız” kavli hâl cümlesidir; {بِٱلْمُلْكِ} “hükümdarlığa” ve {مِنْهُ} “ondan” ifadelerinin her ikisi de {أَحَقُّ} “daha layık” kelimesine mütealliktir. {وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً} “ona bir genişlik verilmemişken” kavlindeki bu fiil cümlesi, kendisinden önceki isim cümlesine matuftur; dolayısıyla hâl olarak nasb mahallindedir. Muzari menfi olduğu için başına vâv girmiştir. «Se'aten» ise «yü'tâ» fiilinin ikinci mefulüdür; birinci meful fâilin yerine geçmiştir (nâib-i fâil olmuştur).

و «سَعَةً» وزنُها «عَلَة» بحذفِ الفاءِ وأصلُها «وُسْعَة» وإنما حُذِفَتِ الفاءُ في المصدر حَمْلاً على المضارع، وإنما حُذِفَتْ في المضارع لوقوعِها بين ياءٍ - وهي حرفُ المضارعة - وكسرةٍ مقدرة، وذلك أنَّ «وَسِع» مثلُ «وَثِق» ، فحقُّ مضارعهِ أن يجيء على يَفْعِل بكسرِ العين، وإنما مَنَعَ ذلك في «يَسَع» كونُ لامهِ حرف حلقٍ فَفُتِحَ عينُ مضارعهِ لذلك، وإنْ كان أصلُها الكسرَ، فَمِنْ ثَمَّ قلنا: بين ياءٍ وكسرةٍ مقدرةٍ، والدليلُ على ذلك أنهم قالوا: وَجِلَ يَوْجَل فلم يَحْذفوها لمَّا كانت الفتحةُ أصليةً غير عَارِضةً، بخلاف فتحة «يَسَع» و «يَهَب» وبابِهما.

«Se'aten» (سَعَةً) kelimesinin vezni fâ harfinin hazfiyle «aleten»dir (عَلَة); aslı «vüs'atün»dür (وُسْعَة). Masdardaki fâ harfi ancak muzariye hamledilerek hazfedilmiştir. Muzaride hazfedilmesi ise bir yâ -ki muzaraat harfidir- ile takdîrî bir kesre arasına düşmesindendir. Şöyle ki: «Vesi'a» (وَسِع) fiili «vesika» (وَثِق) gibidir; muzarisinin ayn harfinin kesresiyle «yef'ilü» vezninde gelmesi gerekirdi. «Yesa'u» (يَسَع) fiilinde buna engel olan şey, lâm harfinin boğaz harfi olmasıdır; bu yüzden aslı kesre olsa bile bu sebeple muzarisinin ayn harfi fethalanmıştır. İşte bundan ötürü 'bir yâ ile takdîrî bir kesre arasında' dedik. Bunun delili şudur: Araplar «vecele yevcelü» (وَجِلَ يَوْجَل) demişler ve fetha arızî olmayıp aslî olduğu için vâvı hazfetmemişlerdir; oysa «yesa'u», «yehebü» ve bu babdakilerin fethası böyle değildir.

فإن قيل: قد رأيناهم يَحْذِفُون هذه الواو وإنْ لم تَقَعْ بين ياءٍ وكسرةٍ، وذلك إذا كان حرفُ المضارعةِ همزة نحو: «أَعِدُ» أو تاءً نحو: «تَعِد» أو نوناً نحو: «نَعِد» ، وكذلك في الأمرِ والمصدر نحو: «عِدْ عِدة حسنةً» فالجوابُ أنَّ ذلك بالحَمْلِ على المضارع مع الياءَ طَرْداً لِلْبَاب، كما تقدَّم لنا في حذفِ همزةِ أَفْعَلَ إذا صار مضارعاً لأجلِ همزةِ المتكلمِ ثم حُمِل باقي البابِ عليه.

Şayet: 'Muzaraat harfi «e'ıdü» gibi hemze, «te'ıdü» gibi tâ veya «ne'ıdü» gibi nûn olduğunda, keza «'ıd 'ıdeten haseneten» gibi emir ve masdarda olduğu gibi, bu vâv harfi bir yâ ile kesre arasına düşmese bile onların bu vâvı hazfettiklerini gördük' denilirse; cevap şudur: Bu, kuralın bütün bapta yeknesak işlemesi (tardü'l-bâb) için yâ'lı muzariye hamledilerek yapılmıştır; nitekim mütekellim hemzesi sebebiyle muzari olduğunda «ef'ale» kalıbının hemzesinin hazfedilip sonra babın geri kalanının ona hamledilmesinde geçtiği gibidir.

وفُتِحَتْ سينُ «السَّعة» لَمَّا فُتِحَتْ في المضارعِ لأجل حرفِ الحلقِ، كما كُسِرت عينُ «عِدة» لَمَّا كُسِرَت في «يَعِد» إلا أنه يُشْكِلُ على هذا: وَهَبَ يَهَبُ هِبة، فإنهم كَسَروا الهاء في المصدرِ وإنْ كانت مفتوحةً في المضارعِ لأجْلِ أنَّ العينَ حرفُ حلقٍ، فلا فرقَ بين «يَهَب» و «يَسَع» في كونِ الفتحةِ عارضةً

«es-Sa'atü» kelimesinin sîn harfi, «ye'ıdü» fiilinde kesrelendiğinde «'ıdeh» kelimesinin ayn harfinin kesrelenmesi gibi, muzaride boğaz harfi sebebiyle meftuh olduğunda meftuh kılınmıştır. Ne var ki buna şu müşkil oluşturmaktadır: «Vehebe yehebü hibeten» (وَهَبَ يَهَبُ هِبة) örneğinde, ayn harfi boğaz harfi olduğu için muzaride meftuh olsa bile masdarda he harfini kesrelemişlerdir. Fethanın arızî olması

والكسرةِ مقدرةً، ومع ذلك فالهاء مكسورةٌ في «هِبة» ، وكان مِنْ حَقِّها الفتحُ لفتحِها في المضارع ك «سَعَة» .

ve kesrenin takdîrî olması bakımından «yehebü» ile «yesa'u» arasında hiçbir fark yoktur; buna rağmen «hibe» kelimesinde he harfi kesrelidir, oysa «sa'atün» kelimesinde olduğu gibi muzarisinde meftuh olduğu için fethalanması gerekirdi.

و «من المال» فيه وجهان، أحدُهما: أنه متعلقٌ بيُؤْتَ. والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ لأنه صفةٌ لسَعَة، أي: سَعَةً كائنةً من المالِ.

{مِّنَ ٱلْمَالِ} “maldan” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: «yü'tâ» fiiline müteallik olmasıdır. İkincisi: «se'aten» kelimesinin sıfatı olarak mahzuf bir lafza müteallik olmasıdır; yani: «Maldan olan bir genişlik» demektir.

قوله: {فِي العلم} فيه وجهان، أحدُهما: أنه متعلِّقٌ ب «بَسْطَة» كقولِك: «بَسَطْتُ له في كذا» . والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ لأنه صفةٌ ل «بَسْطَة» أي: بَسْطَة مستقرةً أو كائنة.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي العلم} “ilimde” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Tıpkı senin «Filanca hususta ona genişlik verdim/açtım» demen gibi «bastaten» (genişlik/üstünlük) lafzına müteallik olmasıdır. İkincisi: «Bastaten» lafzının sıfatı olarak mahzuf bir lafza müteallik olmasıdır; yani: «Yerleşmiş veya mevcut olan bir genişlik» demektir.

و «واسعٌ» فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه على النسبِ أي: ذو سَعَةِ رحمةٍ، كقولهم: لابن وتامر أي: صاحبُ تمرٍ ولبنٍ. والثاني: أنه جاءَ على حذفِ الزوائدِ من أَوْسَع، وأصلُه مُوْسِع. وهذه العبارةُ إنما يتداولُها النحويون في المصادرِ فيقولون: مصدر/ على حذفِ الزوائدِ. والثالث: أنه اسمُ فاعلٍ من «وَسِع» ثلاثياً. قال أبو البقاء: فالتقديرُ على هذا: واسعُ الحلم، لأنك تقول وَسِعَ حلمُه «.

«Vâsi'un» kelimesinde üç vecih vardır: Birincisi: Nisbet üzere olmasıdır; yani Arapların hurma ve süt sahibi anlamında «lâbin» ve «tâmir» demeleri gibi «rahmeti geniş olan» demektir. İkincisi: «Evsa'a» fiilinden zevâidin (ek harflerin) hazfi üzere gelmiş olmasıdır; aslı «mûsi'»dir. Bu ifadeyi nahivciler masdarlarda kullanır ve şöyle derler: Zevâidin hazfi üzere gelmiş bir masdardır. Üçüncüsü: Sülâsî olan «vesi'a» fiilinden ism-i fâil olmasıdır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Buna göre takdir: Hilmi geniş olan demektir; çünkü sen 'hilmi geniş oldu' dersin.»

قوله تعالى: {أَن يَأْتِيَكُمُ التابوت} : «أَنْ» وما في حَيِّزها في محلِّ رفعٍ خبراً ل «إنَّ» ، تقديرُه: إنَّ علامَة مُلْكِه إيتاؤُكم التابوت.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن يَأْتِيَكُمُ التابوت} “o Sandığın size gelmesidir” kavlinde «en» ve onun sılasındaki kısım «inne»nin haberi olarak ref mahallindedir; takdiri: «Onun hükümdarlığının alameti, Sandığın size gelmesidir» şeklindedir.

وفي «التابوتِ» قولان، أحدُهما: أنه فاعولٌ، ولا يُعْرَفُ له اشتقاقٌ، وَمَنَع قائلُ هذا أن يكون وَزْنُه فَعَلُوتاً مشتقاً من تابَ يَتوبُ كَمَلَكوت من المُلْكِ ورهَبوت من الرُّهْبِ، قال: لأنَّ المعنى لا يساعِدُ على ذلك. والقول الثاني: أن وزنَه فَعَلوت كمَلَكوت، وجَعَلَه مشتقاً من التَّوْب وهو الرجوعُ، وجَعَلَ معناه

«et-Tâbût» lafzı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: «Fâ'ûl» (فاعول) vezninde olmasıdır ve bilinen bir iştikakı yoktur. Bu görüşün sahibi, mülkten «melekût» ve korkudan «rehebût» yapıldığı gibi onun 'tâbe-yetûbü' kökünden türemiş «fa'alût» vezninde olmasını menetmiş ve: 'Çünkü mana buna elvermez' demiştir. İkinci görüş: Vezninin «melekût» gibi «fa'alût» olmasıdır; onu dönmek anlamına gelen «et-tevb» (التَّوْب) kökünden türemiş kılmış ve manasını

صحيحاً فيه، لأنَّ التابوتَ هو الصندوقُ الذي توضع فيه الأشياءُ فيَرجع إليه صاحبُه عند احتياجِه إليه، فقد جعلنا فيه معنى الرجوعِ.

onda sahih görmüştür; zira tâbût, içine eşyaların konulduğu ve sahibi ihtiyaç duyduğunda kendisine geri döndüğü sandıktır; böylece biz onda geri dönme manasını var kılmış olduk.

والمشهورُ أن يوقَفَ على تائِه بتاءٍ من غير إبدالِها هاءً لأنها: إمَّا أصلٌ إنْ كان وزنُه فاعولاً، وإمَّا زائدةٌ لغيرِ التأنيثِ كمَلَكوت، ومنهم مَنْ يَقْلِبها هاءً، وقد قُرِىء بها شاذاً، قرأها أُبيّ وزيد بن ثابت وهي لغةُ الأنصار، ويحكى أنهم لمَّا كَتَبوا المصاحفَ زمنَ عثمانَ ﵁ اختلفوا فيه فقالَ زيد: «بالهاء» ، وقال [أُبَيّ:] «بالتاء» ، فجاؤوا عثمان فقال: «اكتبوه على لغةِ قريش» يعني بالتاء.

Meşhur olan, sonundaki tâ harfinin he harfine dönüştürülmeksizin tâ olarak vakfedilmesidir; çünkü: Vezni şayet fâ'ûl ise ya kelimenin aslındandır ya da melekût gibi müenneslik dışı için zâittir. Onu he harfine çevirenler de vardır ve şâzz olarak bu şekilde okunmuştur; Ubey ve Zeyd b. Sâbit bu şekilde okumuştur ve bu Ensâr'ın lehçesidir. Rivayet edildiğine göre Osmân radıyallâhu anh zamanında mushafları yazdıklarında bu kelimede ihtilaf ettiler; Zeyd: «He ile» dedi, [Ubey:] «Tâ ile» dedi. Bunun üzerine Osmân'a geldiler, o da: «Onu Kureyş lehçesi üzere yazın» dedi; yani tâ ile yazılmasını kastetti.

وهذه الهاءُ هل هي أصلٌ بنفسِها فيكونُ فيه لغتان، ووزنُه على هذا فاعول ليس إلا، أو بَدَلٌ من التاءِ لأنها قريبةٌ منها لاجتماعهما في الهَمْسِ، أو إجراءً لها مُجْرى تاءِ التأنيث؟ فقال الزمخشري: «فإنْ قلت: ما وزنُ التابوت؟ قلت: لا يَخْلو أَنْ يكونَ فَعَلوتا أو فاعولا، فلا يكون فاعولا لقلةِ نحو سَلِسٌ وقَلِقٌ» ، يعني أنَّ اتِّحاد الفاءِ واللامِ في اللفظِ قليلٌ جداً. «ولأنه تركيبٌ غيرُ معروفٍ» يعني في الأوزان العربية، ولا يجوز تَركُ المعروفِ [إليه] فهو إذاً فَعَلوت من التوبِ وهو الرجوعُ، لأنه ظرفٌ تُودَعُ فيه الأشياءُ فَيُرْجَعُ إليه كلَّ وقتٍ.

Bu he harfi kendiliğinden bir asıl mıdır -ki bu durumda kelimede iki lehçe olur ve vezni buna göre yalnızca fâ'ûldür-, yoksa hemste birleşmelerinden ötürü ona yakın olduğu için tâ harfinden bedel midir, yahut onu müenneslik tâ'sı yerine koymak mıdır? ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Tâbût kelimesinin vezni nedir?' dersen, derim ki: 'Fa'alût veya fâ'ûl olmaktan uzak değildir; selis (سَلِسٌ) ve kalık (قَلِقٌ) benzerlerinin azlığından ötürü fâ'ûl olamaz'» -yani fâ ve lâm harflerinin lafzen aynı olmasının çok az olduğunu kastetmektedir- «'ve çünkü Arapça vezinlerde bilinmeyen bir terkiptir'» -yani Arapça vezinlerde demektir; bilineni terk edip [ona gitmek] caiz değildir- «Öyleyse o, dönmek demek olan 'et-tevb' kökünden 'fa'alût'tur; çünkü o içine eşyaların emanet bırakıldığı ve her vakit kendisine geri dönülen bir kaptır.»

وأَمَّا مَنْ قرأ بالهاءِ فهو فاعول عندَه، إلاَّ مَنْ يَجْعَلُ هاءَه بدلاً من التاءِ لاجتماعِهِما في الهَمْسِ، ولأنهما من حروفِ الزيادة، ولذلك أُبْدِلَتْ منه تاءِ التَّأنِيثِ.

He ile okuyana gelince; bu kelime onun nezdinde fâ'ûldür, ancak he harfini hems sıfatında birleşmelerinden ve her ikisinin de zâit harflerden olmasından ötürü tâ harfinden bedel kılan kimse müstesnadır; nitekim bundan dolayı müenneslik tâ'sı ondan bedel kılınmıştır.

قوله: {فِيهِ سَكِينَةٌ} يجوز أن يكونَ «فيه» وحدَه حالاً من التابوت، فيتعلَّقَ بمحذوفٍ، ويرتفعُ «سكينة» بالفاعلية، والعاملُ فيه الاستقرارُ والحالُ هنا من قبيلِ المفردات، ويجوزُ أن يكونَ «فيه» خبراً مقدماً. و «سكينةٌ» مبتدأ مؤخراً، والجملةُ في محلِّ نصبٍ على الحال، والحالُ هنا من قبيلِ الجملِ. و «سكينةٌ» فعيلة من السكون، وهو الوقارُ. وقرأ أبو السَّمَّال بتشديدِ الكافِ، قال الزمخشري: «وهو غريبٌ» .

Cenâb-ı Hakk'ın: {فِيهِ سَكِينَةٌ} “içinde bir huzur/güven bulunan” buyruğunda: «فِيهِ» lafzının tek başına Tâbût'tan hâl olması caizdir; bu durumda mahzûf bir kelimeye taalluk eder, «سَكِينَةٌ» ise fâil olarak merfû olur, amel eden âmil istikrâr [manası]dır ve buradaki hâl müfred türündendir. «فِيهِ» lafzının mukaddem haber, «سَكِينَةٌ» lafzının muahhar mübteda olması da caizdir; bu durumda cümle hâl olarak nasb mahallindedir ve buradaki hâl cümle türündendir. «Sekîne» (سَكِينَةٌ), vakâr anlamına gelen sükûn (السكون) kökünden fa'île veznindedir. Ebü's-Semmâl kâf harfini şeddeli okumuştur; ez-Zemahşerî: «Bu [okuyuş] gariptir» demiştir.

قوله: {مِّن رَّبِّكُمْ} يجوز أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه صفةٌ ل «سكينة» ، ومحلُّه الرفعُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden” buyruğunda: [Bu ifadenin] «سَكِينَة» için sıfat olarak mahzûf bir kelimeye taalluk etmesi caizdir ve mahalli ref'tir.

ويجوز أن يتعلَّق بما تعلَّق به «فيه» من الاستقرار. و «مِنْ» يجوز أن تكونَ لابتداءِ الغايةِ وأَنْ تكونَ للتبعيضِ. وثَمَّ مضافٌ محذوفٌ أي: من سكيناتِ ربكم.

[Bu ifadenin], «فِيهِ» lafzının taalluk ettiği istikrâr [manasına] taalluk etmesi de caizdir. «مِنْ» edatının ibtidâ-i gâye (başlangıç) için olması da teb'îz (kısmiyet) için olması da caizdir. Orada mahzûf bir muzâf vardır, yani: Rabbinizin sekînelerinden/huzurlarından [biri], demektir.

و «بَقِيَّة» وزنها فَعِيلة والأصلُ: بَقِيْيَة بياءين، الأولى زائدةٌ والثانيةُ لامُ الكلمةِ، ثم أُدْغِمَ، ولا يُسْتَدَلُّ على أنَّ لامَ «بَقِيَّة» ياءٌ بقولهِم: «بَقِيَ» في الماضي، لأنَّ الواوَ إذا انكسَرَ ما قبلَهَا قُلِبَت ياءً، ألا ترى أنَّ «رَضِي» و «شَقِيَ» أصلهما من الواوِ: الشِّقْوَة والرِّضوان.

«Bakıyye» (بَقِيَّة) kelimesinin vezni fa'îledir; aslı iki yâ ile «بَقِيْيَة» şeklindedir; birincisi zâittir, ikincisi kelimenin lâm'ıdır (üçüncü kök harfidir), sonra idgam edilmiştir. «Bakıyye»nin lâm'ının yâ olduğuna mazi fiilde «بَقِيَ» demeleri delil getirilemez; zira vâv harfinden önceki harf kesreli olduğunda vâv yâ'ya dönüşür. Görmez misin ki «رَضِيَ» ve «شَقِيَ» fiillerinin aslı vâv iledir: eş-şikve (الشِّقْوَة) ve er-rıdvân (الرِّضْوَان).

و «مِمَّا تَرَك» في محلِّ رفعٍ لأنه صفةٌ ل «بَقَيَّة» فيتعلَّقُ بمحذوفٍ أي: بقيةٌ كائنةٌ. و «مِنْ» للتبعيضِ، أي: من بَقِيَّاتِ ربكم، و «ما» موصولةٌ اسميةٌ، ولا تكونُ نكرةً ولا مصدريةً.

«مِمَّا تَرَكَ» ifadesi, «بَقِيَّة» için sıfat olduğundan ref mahallindedir; dolayısıyla mahzûf bir kelimeye taalluk eder, yani: [Ondan] var olan bir kalıntı, demektir. «مِنْ» teb'îz içindir, yani: Rabbinizin geride bıraktıklarından [bir kısım kalıntılar], demektir. «مَا» ise ismî mevsûldür; nekre veya masdariyye olamaz.

و «آل» تقدَّم الكلامُ فيه، وقيل: هو هنا زائدٌ كقولِهِ:

«Âl» (آل) kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti. Burada zâit olduğu da söylenmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

١٠٢٢ - بثينةُ من آلِ النساءِ وإنَّما ... يَكُنَّ لوصلٍ لا وصالَ لغائِبِ

1022 - Büseyne kadınlar zümresindendir; kadınlar ise ancak Kavuşmak içindir, uzaktaki için bir kavuşma yoktur.

يريدُ بُثَيْنَةُ من النساء. قال الزمخشري: «ويجوزُ أن يريدَ: مِمَّا تَرَكَ موسى وهارون، والآلُ مقحمٌ لتفخيم شأنِهِما، أي زائدٌ للتعظيمِ. واستشكل الشيخ كيفية إفادةِ التفخيمِ بزيادةِ الآل. و» هارون «أعجمي. قيل: لم يَرِدْ في شيءٍ من لغةِ العربِ، قاله الراغب، أي: لم تَرِدْ مادُتُه في لُغَتِهِم.

Şair «Büseyne kadınlardandır» demek istemiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Mûsâ ve Hârûn'un bıraktıklarından kastedilmiş olması da caizdir; buradaki 'âl' lafzı ikisinin şanını yüceltmek için araya sokulmuştur; yani ta'zim için zâittir.» Şeyh [Ebû Hayyân], 'âl' lafzının ziyadesiyle ta'zimin nasıl ifade edileceğini müşkül görmüştür. «Hârûn» (هارون) acemî (Arapça dışı) bir isimdir. Râgıb'ın belirttiğine göre Arap dilinde hiçbir şekilde geçmediği söylenmiştir; yani kökü Arapların dilinde yer almamıştır.

قوله: {تَحْمِلُهُ الملائكة} هذه الجملةُ تحتملُ أن يكونَ لها محلٌّ من الإِعرابِ على أنها حالٌ من التابوتِ أي: محمولاً للملائكةِ وألاَّ يكونَ لها محلٌّ لأنها مستأنفةٌ، إذ هي جوابُ سؤالٍ مقدَّرٍ كأنه قيل: كيف يأتي؟ فقيل: تَحْمِلُهُ الملائكةُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {تَحْمِلُهُ الملائكة} “onu melekler taşımaktadır” buyruğunda: Bu cümlenin, Tâbût'tan hâl olarak iraptan mahallinin bulunması -yani melekler tarafından taşınır halde- ve müste'nefe (yeni başlangıç) olduğu için iraptan mahallinin bulunmaması muhtemeldir; zira sanki 'Nasıl gelir?' denilmiş de 'Onu melekler taşır' denilmiş gibi takdîrî bir sorunun cevabıdır.

وقرأ مجاهد» يَحْمِلُه «بالياء من أسفلَ، لأنَّ الفعلَ مُسْنَدٌ لجمعِ تكسيرٍ فيجوزُ في فِعْلِهِ الوجهان. و» ذلك «مشارٌ به قيل: إلى التابوت. وقيل: إلى إتيانه، وهو الأحسنُ لتناسِبَ آخرُ الآيةِ أولَها. و» إنْ «الأظهَرُ فيها أنها على بابها من كونِها شرطيةً وجوابُها محذوفٌ. وقيل: هي بمعنى» إذ «.

Mücâhid, fiil kırık çoğula (cem-i teksîr) isnad edildiği ve fiilinde her iki vecih de caiz olduğu için alttan noktalı yâ ile «يَحْمِلُهُ» okumuştur. «ذَلِكَ» ile kastedilenin Tâbût olduğu söylenmiştir; onun gelişi olduğu da söylenmiştir ki ayetin sonunun başıyla uyumlu olması açısından en güzeli budur. «إِنْ» edatında en zahir olan, şart edatı olarak kendi aslî konumunda kalması ve cevabının mahzûf olmasıdır. «İz» (إِذْ) anlamında olduğu da söylenmiştir.

قوله تعالى: {فَصَلَ} : أي: انفصلَ، فلذلك كان قاصراً. وقيل: إنَّ أصلَه التَّعدِّي إلى مفعولٍ ولكنه حُذِفَ، والتقديرُ: فَصَلَ نفسَه ثم كَثُرَ حَذْفُ هذا المفعولِ حتى صار الفعلُ كالقاصِرِ.

Yüce Allah'ın: {فَصَلَ} “ayrılınca” buyruğu: Yani ayrıldı (infasale) demektir, bundan dolayı lâzım (geçişsiz) bir fiil olmuştur. Aslının bir mef'ûle müteaddî (geçişli) olduğu, fakat mef'ûlün hazfedildiği de söylenmiştir; takdiri: 'kendisini ayırdı' şeklindedir, daha sonra bu mef'ûlün hazfi çoğalmış, nihayetinde fiil lâzım gibi olmuştur.

و «بالجنودِ» متعلِّقٌ بمحذوفٍ لأنه حالٌ من «طالوت» أي: مصاحباً لهم. وبين جملةِ قولِهِ «فلمَّا فَصَلَ» وبين ما قبلَها من الجملِ جملةٌ محذوفةٌ يَدُلُّ

«بِالْجُنُودِ» ifadesi, «Tâlût»tan hâl olduğu için mahzûf bir kelimeye taalluk eder, yani: onlarla beraber olarak, demektir. Cenâb-ı Hakk'ın «فَلَمَّا فَصَلَ» cümlesi ile ondan önceki cümleler arasında, kelamın akışının ve delaletinin işaret ettiği

عليها فحوى الكلامِ وقوتُه، تقديرُهُ: فجاءَهم التابوت، فَمَلَكُوا طالوتَ وتأهَّبوا للخروجِ وهي كقولِهِ: {فَأَرْسِلُونِ يُوسُفُ أَيُّهَا الصديق} [يوسف: ٤٥-٤٦] .

mahzûf bir cümle vardır; takdiri: 'Böylece Tâbût onlara geldi, Tâlût'u hükümdar yaptılar ve [sefere] çıkmak için hazırlandılar' şeklindedir. Bu durum Yüce Allah'ın: {فَأَرْسِلُونِ يُوسُفُ أَيُّهَا الصديق} [Yûsuf 45-46] “'Beni gönderin.' 'Yûsuf, ey dosdoğru kişi!'” buyruğu gibidir.

والجمهورُ على قراءةِ «بنهَر» بفتح الهاء وهي اللغةُ الفصيحةُ، وفيه لغةً أخرى: تسكينُ الهاء، وبها قرأ مجاهد وأبو السَّمَّال في جميع القرآنِ، وقد تقدَّم ذلك واشتقاقُ هذه/ اللفظة عند قولِهِ تعالى: {مِن تَحْتِهَا الأنهار} [البقرة: ٢٥] .

Cumhûr, he harfinin fethasıyla fasih lehçe olan «بِنَهَرٍ» okuyuşu üzerindedir. Kelimede he harfinin sükûnu ile başka bir lehçe daha vardır; Mücâhid ve Ebü's-Semmâl Kur'an'ın tamamında bu şekilde okumuşlardır. Bu husus ve bu lafzın iştikakı, Yüce Allah'ın: {مِن تَحْتِهَا الأنهار} [el-Bakara 25] “altlarından ırmaklar [akan]” buyruğunda geçmişti.

وأصلُ الياء في «مُبْتَلِيكُمْ» واوٌ لأنه من بَلاَ يَبْلُوا أي: اختبَرَ، وإنَّما قُلِبَتْ لانكسارِ ما قبلَها.

«مُبْتَلِيكُمْ» lafzındaki yâ harfinin aslı vâvdır; çünkü o, sınadı/imtihan etti anlamına gelen 'belâ-yeblû' (بَلاَ يَبْلُو) kökündendir; ancak kendisinden önceki harf kesreli olduğu için yâ'ya dönüştürülmüştür.

وقوله: {فَلَيْسَ مِنِّي} أي: من أشياعي وأصحابي، و «من» للتبعيضِ، كأنه يجعلُ أصحابَه بعضَه، ومثلُه قولُ النابغة:

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَيْسَ مِنِّي} “artık benden değildir” buyruğu: Yani benim taraftarlarımdan ve arkadaşlarımdan değildir, demektir. «مِنْ» teb'îz içindir; sanki arkadaşlarını kendisinden bir cüz kılmaktadır. en-Nâbiğa'nın şu sözü de bunun gibidir:

١٠٢٣ - إذا حاوَلْتَ في أسدٍ فُجوراً ... فإني لَسْتُ منكَ ولَسْتَ مِنِّي

1023 - Esed kabilesi hakkında bir kötülüğe kalkışırsan, Bilesin ki ben senden değilim, sen de benden değilsin!

ومعنى يَطْعَمْهُ: يَذُقْهُ، تقولُ العربُ: «طَعِمْتُ الشيءَ» أي: ذُقْتُ طَعْمَهُ قال:

«يَطْعَمْهُ» ifadesinin manası: onu tatsın, demektir. Araplar: «طَعِمْتُ الشَّيْءَ» derler ki, tadını tattım demektir. Şair şöyle demiştir:

١٠٢٤ - فإنْ شِئْتِ حَرَّمْتُ النساءَ سِواكُمُ ... وإنْ شئتِ لم أَطْعَمْ نُقاخاً ولا بَرْدا

1024 - Şayet dilersen senden gayrı kadınları kendime haram kılarım, Ve dilersen ne tatlı soğuk bir su tadarım ne de serinlik!

قوله: {إِلاَّ مَنِ اغترف} منصوبٌ على الاستثناء، وفي المستثنى منه وجهان، الصحيحُ أنه الجملة الأولى وهي: «فَمَنْ شَرِبَ منه فليس مني» ، والجملة الثانيةُ معترِضَةٌ بين المستثنى والمستثنَى منه، وأصلُها التأخيرُ، وإنَّما

Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ مَنِ اغترف} “eliyle bir avuç alan müstesna” buyruğu: İstisna üzere mansûptur. Müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan) hakkında iki vecih vardır: Sahih olanı, birinci cümle yani: «فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي» cümlesi olmasıdır. İkinci cümle ise müstesnâ ile müstesnâ minh arasında mûterizadır (ara cümledir) ve asıl yeri sonradır; ancak

قُدِّمَتْ لأنها تَدُلُّ عليها الأولى بطريقِ المفهومِ، فإنَّه لَمَّا قال تعالى: {فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي} فُهِمَ منه أنَّ مَنْ لم يَشربْ فإنَّه منه، فلمَّا كانَتْ مدلولاً عليها بالمفهومِ صارَ الفصلُ بها كَلا فصل. وقال الزمخشري: «والجملةُ الثانية في حكم المتأخرةِ، إلاَّ أنها قُدِّمَتْ للعنايةِ، كما قُدِّمَ» والصابئون «في قولِهِ: {إِنَّ الذين آمَنُواْ والذين هَادُواْ والصابئون} [المائدة: ٦٩] .

öne alınmıştır; zira birinci cümle mefhûm yoluyla ona delalet etmektedir; nitekim Yüce Allah: {فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي} “Artık kim ondan içerse benden değildir” buyurunca, buradan içmeyenin kendisinden olduğu anlaşılmıştır. Mefhûm ile delalet edilen olunca, onunla araya girilmesi yok hükmünde olmuştur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «İkinci cümle tehir edilmiş hükmündedir, ancak Yüce Allah'ın: {إِنَّ الذين آمَنُواْ والذين هَادُواْ والصابئون} [el-Mâide 69] “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler ve Sâbiîler...” buyruğunda 've's-Sâbiûn' lafzının öne alınması gibi, ehemmiyetine binaen öne alınmıştır.»