النَّشْأَة. ورجَّح بعضُهم قراءة الزاي على الراء بِأَنْ قال: العِظامُ لا تُحْيَا على الانفرادِ بل بانضمامِ بعضِها إلى بعضٍ، والزايُ أَوْلى بهذا المعنى، إذ هو بمعنى الانضمام دونَ الإِحياءِ، فالموصوفُ بالإِحياءِ الرجلُ دونَ العظامِ، ولا يقال: هذا عَظمٌ حيٌّ، وهذا ليس بشيءٍ لقولِه: {مَن يُحيِي العظام وَهِيَ رَمِيمٌ} [يس: ١] .
«النَّشْأَة» kökünden «نُنْشِئُها» şeklinde okumuştur. Bazıları: 'Kemikler tek başına diriltilmez, bilakis bir kısmının diğerine eklenmesiyle diriltilir; zây harfi ise ihya/diriltme değil birleşme anlamında olduğu için bu manaya daha uygundur; zira diriltme ile nitelenen kemikler değil adamdır ve 'bu canlı bir kemiktir' denilmez' diyerek zây'lı kıraati râ'lı kıraate tercih etmiştir. Ancak Cenâb-ı Hakk'ın: {مَن يُحيِي العظام وَهِيَ رَمِيمٌ} [Yâsîn: 78] “Çürümüş oldukları halde kemikleri kim diriltecek?” kavli sebebiyle bu [iddia] bir şey değildir (tutarsızdır).
ولا بُدَّ من ضميرٍ محذوفٍ من قوله:» العِظام «أي العظامِ منه، أي: من الحمارِ، أو تكونُ» أل «قائمةً مقامَ الإِضافة أي عظامِ حمارِك.
Cenâb-ı Hakk'ın: «العِظام» kavlinde mahzûf bir zamirin bulunması zorunludur; yani 'ondan (merkebden) olan kemikler' demektir; yahut «أل» takısı izâfetin yerine geçmiştir, yani 'merkebinin kemikleri' demektir.
قوله: {لَحْماً} مفعولٌ ثانٍ ل» نَكْسُوها «وهو من بابِ أعطى، وهذا من الاستعارة، ومثلُه قولُ لبيد:
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَحْماً} “et” kavli «نَكْسُوها» (ona giydiririz) fiilinin ikinci mef'ûlüdür ve bu 'a'tâ' (iki mef'ûl alan fiiller) babındandır; bu bir istiaredir. Lebîd'in şu sözü de bunun benzeridir:
١٠٥٥ - الحمدُ للَّهِ إذْ لم يَأْتِنِي أَجَلي ... حتى اكتسَيْتُ من الإِسلامِ سِرْبالا
١٠٥٥ - İslâm'dan bir gömlek giyininceye kadar ecelim bana gelmediği için Allah'a hamdolsun.
قوله: {فَلَمَّا تَبَيَّنَ} في فاعِل» تبيَّن «قولان، أحدُهما: مضمرٌ يُفَسِّره سياقُ الكلام، تقديرُهُ: فلمَّا تبيَّن له كيفيةُ الإِحياء التي استقر بها. وقدَّره الزمخشري:» فلمَّا تبيَّن له ما أَشْكَل عليه «يعني من أَمْر إحياء الموتى، والأولُ أَوْلَى، لأنَّ قوة الكلامِ تَدِلُّ عليه بخلافِ الثاني. والثاني - وبه بدأ الزمخشري -: أن تكونَ المسألةُ من بابِ الإِعمال، يعني أن» تَبَيَّن «يطلُبُ فاعلاً، و» أَعْلَمُ «يطلبُ مفعولاً، و {أَنَّ الله على كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} يصْلُح أن يكونَ فاعلاً لتبيَّن، ومفعولاً لأعلَمُ، فصارَتِ المسألةُ من التنازعِ، وهذا نصُّه قال:» وفاعل «تبيَّن» مضمرٌ تقديرُه: فلمَّا تبيَّن له أن الله على كل شيء قدير
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَمَّا تَبَيَّنَ} “Ona apaçık belli olunca” kavmindeki «تبيَّن» fiilinin fâilinde iki görüş vardır: Birincisi: Sözün akışının açıkladığı gizli bir zamirdir; takdiri: 'Kendisiyle [durumun] açıklığa kavuştuğu diriltme keyfiyeti ona apaçık belli olunca' şeklindedir. ez-Zemahşerî bunu: «Kendisine müşkil gelen husus -yani ölülerin diriltilmesi meselesi- ona apaçık belli olunca» şeklinde takdir etmiştir; ancak birinci görüş daha evlâdır, çünkü ikincisinin aksine sözün kuvveti ona delalet etmektedir. İkincisi -ki ez-Zemahşerî söze bununla başlamıştır-: Meselenin i'mâl babından olmasıdır; yani «تَبَيَّن» fiili bir fâil, «أَعْلَمُ» fiili ise bir mef'ûl talep etmektedir; {أَنَّ الله على كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “şüphesiz Allah'ın her şeye gücü yeter” ifadesi hem «تبيَّن» fiiline fâil hem de «أعلم» fiiline mef'ûl olmaya elverişlidir. Böylece mesele tenâzü' babından olmuştur; nitekim onun ibaresi aynen şöyledir: «'تبيَّن' fiilinin fâili gizlidir; takdiri: 'Şüphesiz Allah'ın her şeye gücünün yettiği ona apaçık belli olunca'
قال: أَعْلَمُ أنَّ اللَّهَ على كل شيء قديرٌ، فَحُذِفَ الأولُ لدلالةِ الثاني عليه، كما في قولهم: «ضربني وضربتُ زيداً» فَجَعَله مِنْ بابِ التنازعِ كما ترى، وجَعَله من إعمال الثاني وهو المختارُ عند البصريين، فلمَّا أعملَ الثاني أَضْمَرَ في الأولِ فاعلاً، ولا يجوزُ أن يكونَ من إعمال الأولِ؛ لأنه كان يلزَمُ الإِضمارُ في الثاني بضميرِ المفعول فكان يُقال: فلما تبيَّن له قال أَعلمُه أن الله. ومثلُه في إعمالِ الثاني:
'Biliyorum ki şüphesiz Allah'ın her şeye gücü yeter' dedi' şeklindedir. İkincisinin birincisine delalet etmesi sebebiyle birincisi hazfedilmiştir; tıpkı 'ضربني وضربتُ زيداً' (Bana vurdu ve ben Zeyd'e vurdum) sözlerinde olduğu gibi.» Gördüğün üzere onu tenâzü' babından kılmış ve Basralılar katında muhtar olan ikinci amilin amel ettirilmesi kabilinden saymıştır; ikinciyi amel ettirince birincide bir fâil zamiri takdir etmiştir. Birincinin amel ettirilmesi kabilinden olması ise caiz değildir; çünkü bu durumda ikincisinde mef'ûl zamirinin takdir edilmesi gerekirdi ve 'فلما تبيَّن له قال أَعلمُه أن الله' denilirdi. İkincisinin amel ettirilmesinin benzeri şu ayetlerdir:
{آتوني أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً} [الكهف: ٩٦] {هَآؤُمُ اقرؤا كِتَابيَهْ} [الحاقة: ١٩] .
{آتوني أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً} [el-Kehf: 96] “Bana getirin de üzerine erimiş bakır dökeyim”, {هَآؤُمُ اقرؤا كِتَابيَهْ} [el-Hâkka: 19] “Alın, kitabımı okuyun!”.
إلاَّ أنَّ الشيخَ ردَّ عليه بأنَّ شرطَ الإِعمالِ على ما نصَّ عليه النحويون اشتراكُ العاملَيْنِ، وأَدْنى ذلك بحرف العطف - حتى لا يكونَ الفصلُ معتبراً - أو يكونُ العاملُ الثاني معمولاً للأول نحو: «جاءني يضحكُ زيدٌ» فإنَّ «يضحك» حالٌ عاملُها «جاءني» فيجعل في «جاءني» أو في «يضحك» ضميراً حتى لا يكونَ الفعلُ فاصلاً، ولا يَردُ على هذا جَعلُهُم {آتوني أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً} {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ الله يُفْتِيكُمْ فِي الكلالة} [النساء: ١٧٦] {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ الله} [المنافقون: ٥] {هَآؤُمُ اقرؤا كِتَابيَهْ} [الحاقة: ١٩] من بابِ الإِعمال، لأنَّ هذه العواملَ مشتركةٌ بوجهٍ ما من وجوهِ الاشتراك، ولم يُحْصَرِ الاشتراكُ في العطفِ ولا العملِ، فإذا كان على ما نَصُّوا فليس العاملُ الثاني مشتركاً مع الأولِ بحرفِ العطفِ ولا بغيره، ولا هو معمولٌ للأولِ بل هو معمولٌ لقال، و «قال»
Ancak eş-Şeyh (Ebû Hayyân), nahivcilerin açıkça belirttikleri üzere i'mâl şartının iki amilin ortak olmasıyla gerçekleştiğini belirterek ona itiraz etmiştir; bu ortaklığın en alt derecesi atıf harfiyledir -ki böylece araya girme muteber olmasın- yahut ikinci amilin birinciye mamul olmasıyladır; nitekim «جاءني يضحكُ زيدٌ» (Zeyd gülerek bana geldi) cümlesinde böyledir; zira «يضحك» amili «جاءني» olan bir hâldir ve fiil fâsıla oluşturmasın diye «جاءني» fiilinde yahut «يضحك» fiilinde bir zamir kılınır. Onların {آتوني أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً}, {يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ الله يُفْتِيكُمْ فِي الكلالة} [en-Nisâ: 176] “Senden fetva istiyorlar. De ki: Allah size kelâle hakkında fetva veriyor”, {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ الله} [el-Münâfikûn: 5] “Onlara: 'Gelin, Allah'ın Resûlü sizin için bağışlanma dilesin' denildiği zaman...” ve {هَآؤُمُ اقرؤا كِتَابيَهْ} [el-Hâkka: 19] ayetlerini i'mâl babından saymaları buna bir nakîza teşkil etmez; çünkü bu amiller ortaklık yönlerinden bir yönle ortaktırlar; ortaklık ise sadece atıf veya amel ile sınırlandırılmamıştır. Durum onların belirttikleri gibi olunca, buradaki ikinci amil birinci amil ile ne atıf harfiyle ne de başka bir şeyle ortak değildir; birinciye mamul de değildir, bilakis «قال» fiilinin mamulüdür; «قال» ise
جوابُ «لَمَّا» إنْ قلنا إنَّها حرفٌ، وعاملةٌ في «لَمَّا» إن قلنا إنها ظرفٌ، و «تبيَّن» على هذا القولِ مخفوضٌ بالظرفِ، ولم يذكر النحاةُ التنازعَ في نحو: «لو جاء قتلتُ زيداً» ولا «لَمَّا جاء ضربتُ زيداً» ولا «حين جاء قتلتُ زيداً» ولا «إذا جاء قتلت زيداً» ، ولذلك حَكَى النحاةُ أنَّ العربَ لا تقول: «أَكْرَمْتُ أهنتُ زيداً» - يعني لعدمِ الاشتراكِ بين العاملين - وقد ناقضَ قولَه حيث جَعَل الفاعلَ محذوفاً كما تقدَّم في عبارتِهِ، والحذفُ ينافي الإِضمارَ، فإنْ كان أرادَ بالإِضمارِ في قوله: «وفاعل تبيَّن مضمرٌ» الحذفَ فهو قول الكسائي، لأنه لا يُجيز إضمارَ المرفوع قبلَ الذكر فيدَّعي فيه الحذفَ ويُنْشِدُ:
«لَمَّا» edatının harf olduğunu söylersek onun cevabıdır; zarf olduğunu söylersek «لَمَّا» lafzında amel eden fiildir; bu görüşe göre «تبيَّن» zarf ile mecrurdur. Nahivciler «لو جاء قتلتُ زيداً», «لَمَّا جاء ضربتُ زيداً», «حين جاء قتلتُ زيداً» ve «إذا جاء قتلت زيداً» gibi yerlerde tenâzü'den bahsetmemişlerdir; bu sebeple nahivciler Arapların -yani iki amil arasında ortaklık bulunmadığından ötürü- «أَكْرَمْتُ أهنتُ زيداً» (İkram ettim tahkir ettim Zeyd'e) demediklerini nakletmişlerdir. ez-Zemahşerî, ifadesinde daha önce geçtiği üzere fâili mahzûf kılmakla kendi sözüyle çelişmiştir; zira hazif zamir takdirine (idmâr) zıttır. Şayet o: «'تبيَّن' fiilinin fâili muzmerdir (zamirdir)» sözüyle hazfi kastettiyse bu el-Kisâî'nin görüşüdür; çünkü o, zikredilmeden önce merfû zamir takdir edilmesini caiz görmez, onda hazif olduğunu iddia eder ve şu beyti irad eder:
١٠٥٦ - تَعَفَّقَ بالأَرْطى لها وأرادَها ... رجالٌ فَبَذَّت نبلَهم وكَلِيبُ
١٠٥٦ - Adamlar onun için erte ağacının arkasına saklandı ve onu [avlamayı] istedi; fakat o, onların oklarını da köpeklerini de geride bıraktı.
ولهذا تأويلٌ مذكورٌ، ورُدَّ عيه بالسماع قال:
Bunun zikredilmiş bir tevili vardır ve şairin şu sözü semâ' yoluyla delil getirilerek ona reddiye verilmiştir:
١٠٥٧ - هَوَيْنَنِي وهَوَيْتُ الخُرَّدَ العُرُبا ... أزمانَ كنتُ منوطاً بي هوىً وصِبا
١٠٥٧ - Kendime sevgi ve gençlik hevesi bağlandığı zamanlarda onlar beni sevdi, ben de o utangaç Arap dilberlerini sevdim.
فقال: «هَوَيْنَنِي» فجاءَ في الأول بضمير الإِناث من غيرِ حذفٍ. انتهى ما رُدَّ به عليه، وفيه نَظَرٌ لا يَخْفى.
Şair «هَوَيْنَنِي» diyerek birinci amilde hazif yapmaksızın dişil zamirini getirmiştir. Ona verilen reddiye burada sona ermiştir; bunda ise gizli kalmayacak bir inceleme/eleştiri payı vardır.
وقرأ ابن عباس: «تُبُيِّن» مبنياً للمفعولِ، والقائمُ مقامَ الفاعلِ الجارُّ والمجرورُ بعدَه. ابنُ السَّمَيْفَع «يُبَيِّن» من غيرِ تاءٍ مبنياً للمفعولِ، والقائمُ مقامَه ضميرُ كيفيةِ الإِحياء أو الجارُّ والمجرورُ.
İbn Abbâs meçhul bina ile «تُبُيِّن» şeklinde okumuştur; nâib-i fâil ise kendisinden sonraki câr ve mecrûrdur. İbnü's-Semeyka' ise meçhul bina ile tâ harfi olmaksızın «يُبَيِّن» okumuştur; nâib-i fâil ise ya diriltme keyfiyetinin zamiri yahut câr ve mecrûrdur.
قوله: {قَالَ أَعْلَمُ} الجمهورُ على «قال» مبنياً للفاعلِ. وفي فاعلِهِ على قراءةِ حمزة والكسائي: «اعْلَمْ» أمراً من «عَلِمَ» قولان، أظهرِهُما: أنه ضميرٌ يعودُ على اللِّهِ تعالى أو على المَلِكِ، أي: قال اللَّهُ أو المَلِكُ أو المَلِكُ لذلك المارِّ اعْلَمْ. والثاني: أنه ضميرٌ يعودُ على المارِّ نفسهِ، نَزَّلَ نفسَه منزلَةَ الأجنبي فخاطَبَهَا، ومنه:
Cenâb-ı Hakk'ın: {قَالَ أَعْلَمُ} “Dedi ki: Biliyorum” kavlinde cumhur ma'lûm bina ile «قال» okumuştur. Hamza ve el-Kisâî'nin «عَلِمَ» fiilinden emir olarak «اعْلَمْ» (Bil!) okuyuşuna göre bunun fâilinde iki görüş vardır: Daha zâhir olanı: Allah Teâlâ'ya yahut meleğe dönen bir zamir olmasıdır; yani: Allah yahut melek o geçen kimseye 'Bil!' dedi demektir. İkincisi: Geçen kimsenin bizzat kendisine dönen bir zamir olmasıdır; kendini bir yabancı yerine koymuş ve ona hitap etmiştir; şu sözler de bundandır:
١٠٥٨ - وَدِّعْ هُرَيْرَةَ. . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
١٠٥٨ - Hureyre'ye veda et...
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözü]:
١٠٥٩ - ألم تَغْتَمِضْ عيناك. . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
١٠٥٩ - İki gözün uyumadı mı?...
[قوله] :
[Şu sözü]:
١٠٦٠ - تطاولَ ليلُك. . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
١٠٦٠ - Gecen uzadı...
يعني نفسَه. قال أبو البقاء: «ما تقولُ لنفسِك: اعلمْ يا عبدَ الله، ويُسَمَّى هذا التجريدَ» يعني كأنه جَرَّد من نفسه مخاطباً يخاطِبُه. وأمَّا على قراءةِ غيرهما: «أعلمُ» مضارعاً للمتكلمِ ففاعلُ «قال» ضميرُ المارِّ، أي: قال المارُّ: أعلَمُ أنا.
Yani bizzat kendisini kastetmektedir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Kendi kendine: 'Ey Abdullah, bil!' demen gibidir; buna tecrîd denir.» Yani sanki kendisinden, kendisine hitap edeceği bir muhatap çıkarmıştır. Bu ikisi dışındakilerin mütekellim muzârisi olarak «أعلمُ» (biliyorum) okuyuşuna göre ise «قال» fiilinin fâili geçen kişinin zamiridir; yani: Geçen kimse 'Ben biliyorum' dedi demektir.
وقرأ الأعمش: «قيل» مبنياً للمفعولِ. والقائمُ مقامَ الفاعلِ: إمَّا ضميرُ المصدرِ من الفعلِ، وإمَّا الجملةُ التي بعده، على حَسَبَ ما تقدَّم في أولِ السورة.
el-A'meş meçhul bina ile «قيل» okumuştur. Nâib-i fâil ise sûrenin başında geçtiği üzere ya fiilden alınan masdarın zamiridir yahut kendisinden sonraki cümledir.
وقرأ حمزة والكسائي: «اعلمْ» على الأمر، والباقون: «أعلمُ» مضارعاً «والجعفي عن أبي بكر:» أَعْلِمُ «أمراً من» أَعْلَمَ «، والكلامُ فيها كالكلامِ في قراءةِ حمزة والكسائي بالنسبةِ إلى فاعل» قال «ما هو؟ و» أنَّ الله «في محلِّ نصب، سادَّةً مسدَّ المفعولين، أو الأولِ/ والثاني محذوفٌ على ما تقدم من الخلاف.
Hamza ve el-Kisâî emir olarak «اعلمْ» okumuş; diğerleri muzâri olarak «أعلمُ» okumuştur. el-Cu'fî'nin Ebû Bekir'den rivayetine göre ise «أَعْلَمَ» fiilinden emir olarak «أَعْلِمُ» şeklindedir; buradaki izah da «قال» fiilinin fâilinin ne olduğu hususunda Hamza ve el-Kisâî'nin kıraatindeki izah gibidir. «أنَّ الله» ise iki mef'ûlün yerine kâim olarak yahut geçen ihtilafa göre birinci mef'ûlün yerine kâim olup ikincisi mahzûf olarak nasb mahallindedir.
قوله تعالى: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ} : في العامل في «إذ» ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه قال: {أَوَلَمْ تُؤْمِن} أي: قال له ربُّه وقتَ قولِه ذلك. والثاني: أنه «ألم تَرَ» أي: ألم تر إذا قال إبراهيم. والثالث: أنه مضمرٌ تقديرُه: واذكر. ف «إذ» على هذين القولين مفعولٌ به لا ظرفٌ. و «ربِّ» منادى مضافٌ لياءِ المتكلم، حُذِفَتْ استغناءً عنها بالكسرةِ قبلَها، وهي اللغةُ الفصيحةُ، وحُذِفَ حرفُ النداءِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ} “Hani İbrâhim şöyle demişti:” kavlinde «إذ» lafzında amel eden amilde üç vecih vardır: En zâhiri: Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوَلَمْ تُؤْمِن} “İnanmadın mı?” buyurmasıdır; yani: Rabbi ona bu sözü söylediği vakit [bunu] söyledi demektir. İkincisi: «ألم تَرَ» (Görmedin mi?) fiilidir; yani: İbrâhim dediği vakti görmedin mi demektir. Üçüncüsü: Takdiri 'hatırla' olan mahzûf bir fiildir. Bu iki görüşe göre «إذ» zarf değil mef'ûlün bihtir. «ربِّ» lafzı ise mütekellim yâ'sına muzaf olan bir münâdâdır; kendisinden önceki kesre ile yetinilerek yâ hazfedilmiştir ki fasih lügat budur; nida harfi de hazfedilmiştir.
وقوله: {أَرِنِي} تقدَّم ما فيه من القراءاتِ والتوجيهِ في قوله: {وَأَرِنَا} [البقرة: ١٢٨] . والرؤيةُ هنا بصريةٌ تتعدَّى لواحدٍ، ولَمَّا دخلَتْ همزةُ النقلِ أكسبته مفعولاً ثانياً، والأول ياء المتكلم، والثاني الجملة الاستفهامية، وهي معلقة للرؤية
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَرِنِي} “Bana göster” kavlindeki kıraatler ve bunların yönlendirmesi {وَأَرِنَا} [el-Bakara: 128] “Bize göster” kavlinde daha önce geçmişti. Buradaki görme, tek mef'ûle müteaddi olan gözle görmedir; nakil hemzesi dahil olunca ona ikinci bir mef'ûl kazandırmıştır; birinci mef'ûl mütekellim yâ'sı, ikincisi ise istifham cümlesidir ki bu cümle görme fiilini amelden alıkoymuştur (ta'lîk etmiştir).
و «رأى» البصرية تُعَلَّق كما تعلق «نظر» البصرية، ومن كلامهم: «أما تَرى أيُّ برقِ ههنا» .
Gözle görme anlamındaki «رأى» fiili, gözle bakma anlamındaki «نظر» fiilinin ta'lîk edildiği gibi ta'lîk edilir; Arapların: «أما تَرى أيُّ برقِ ههنا» (Şurada hangi şimşeğin olduğunu görmüyor musun?) sözü de bundandır.
و «كيف» في محلِّ نصبٍ: إمَّا على التشبيه بالظرفِ، وإمَّا على التشبيهِ بالحال كما تقدَّم في {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} [البقرة: ٢٨] . والعاملُ فيها «تُحْيي» وقَدَّره مكي: بأي حالٍ تُحْيي الموتى، وهو تفسيرُ معنىً لا إعرابٍ.
«كيف» lafzı {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} [el-Bakara: 28] “Nasıl inkâr edersiniz?” ayetinde geçtiği üzere ya zarfa benzetilerek ya da hâle benzetilerek nasb mahallindedir. Onda amel eden «تُحْيي» fiilidir. Mekkî bunu: 'Ölüleri hangi hal üzere diriltirsin' şeklinde takdir etmiştir ki bu bir irap değil mana tefsiridir.
قوله: {قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن} في هذه الواوِ وجهان، أظهرُهما: أنها للعطفِ قُدِّمَتْ عليها همزةُ الاستفهامِ لأنها لها صدرُ الكلامِ كما تقدَّم تحريرُه غيرَ مرةٍ، والهمزةُ هنا للتقريرِ، لأنَّ الاستفهامَ إذا دخل على النفي قَرَّره كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن} “[Allah:] «İnanmadın mı?» dedi” kavlindeki bu vâv harfinde iki vecih vardır: En zâhiri; daha önce defalarca açıklandığı üzere, istifham hemzesi kelâmın başında bulunma hakkına sahip olduğu için üzerine takdim edilmiş bir atıf harfi olmasıdır. Buradaki hemze takrîr (onaylatma) içindir; çünkü istifham nefyin üzerine dahil olduğunda şairin şu sözünde olduğu gibi onu takrîr eder:
١٠٦١ - ألستُمْ خيرَ مَنْ رَكِبَ المطايا ... وأندى العاملينَ بطونَ راحِ
1061 - Bineklere binenlerin en hayırlısı değil misiniz siz, / Ve el ayaları insanların en cömert olanı?
[و] : {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ} [الانشراح: ١] ، المعنى: أنتم خيرُ، وقد شَرَحْنا.
[ve]: {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ} [el-İnşirâh: 1] “Senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” [ayetindeki gibidir]. Mana: 'Siz en hayırlısısınız' ve 'Biz açıp genişlettik' demektir.
والثاني: أنها واوُ الحالِ، دَخَلَت عليها ألفُ التقريرِ، قاله ابن عطية، وفيه نظرٌ من حيث إنها إذا كانَتْ للحالِ كانَتِ الجملةُ بعدَها في محلِّ نصبٍ، وإذا كانَتْ كذلك استدعَتْ ناصباً وليس ثَمَّ ناصبٌ في اللفظِ، فلا بدَّ من تقديرِه: والتقدير «أسألْتَ ولم تؤمِنْ» ، فالهمزةُ في الحقيقةِ إنما دَخَلَتْ على العاملِ في الحالِ. وهذا ليس بظاهرِ، بل الظاهرُ الأولُ، ولذلك أُجيبت ببلى، وعلى ما قالَ ابنُ عطية يَعْسُر هذا المعنى. وقوله «بلى» جوابٌ
İkincisi: Hâl vâvı olup üzerine takrîr elifi (hemzesi) dahil olmuştur; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira şayet hâl için olsaydı, kendisinden sonraki cümle mahallen mansub olurdu ve böyle olunca da bir nâsıb gerektirirdi, halbuki lafızda bir nâsıb yoktur; bu durumda onun takdir edilmesi gerekir. Takdiri de: «أسألْتَ ولم تؤمِنْ» (İnanmadığın halde mi sordun?) şeklinde olur ve hemze gerçekte hâlin amiline dahil olmuş olur. Bu ise zâhir değildir, bilakis zâhir olan birinci görüştür. Bu sebeple de «بلى» (bilakis) ile cevap verilmiştir; İbn Atiyye'nin söylediğine göre ise bu mana zorlaşır. «بلى» sözü ise
للجملةِ المنفيَّةِ وإنْ صارَ معناها الإِثباتَ اعتباراً باللفظِ لا بالمعنى، وهذا من قسمِ ما اعتُبر فيه جانبُ اللفظِ دون المعنى، نحو: {سَوَآءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ} [البقرة: ٦] وقد تقدَّم تحقيقُه.
menfî cümlenin cevabıdır; manası ispata dönüşmüş olsa bile, manaya değil lafza itibar edilmiştir. Bu da {سَوَآءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ} [el-Bakara: 6] “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir” ayetinde olduğu gibi mananın değil lafız yönünün dikkate alındığı kısımdandır; bunun tahkiki daha önce geçmişti.
قوله: {لِّيَطْمَئِنَّ} اللامُ لامُ كي، فالفعلُ منصوبٌ بعدها بإضمار «أَنْ» ، وهو مبنيٌّ لاتصالِه بنونِ التوكيدِ، واللامُ متعلقةٌ بمحذوفٍ بعد «لكنْ» تقديرُه: ولكنْ سألتك كيفية الإِحياء للاطمئنانِ، ولا بُدَّ من تقديرِ حذفٍ آخرَ قبلَ «لكنْ» حتى يَصِحَّ معه الاستدراكُ والتقديرُ: بلى آمنْتُ وما سألتُ غيرَ مؤمنٍ، ولكنْ سألتُ ليطمئِنَّ قلبي.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّيَطْمَئِنَّ} kavmindeki lâm, key (sebep bildiren) lâmıdır; fiil ondan sonra gizli bir «أَنْ» ile mansubdur, tekit nûnuna bitiştiği için de mebnîdir. Lâm ise «لكنْ» edatından sonra takdiri: 'Lakin kalbimin mutmain olması için senden diriltmenin keyfiyetini istedim' şeklinde olan mahzûf bir fiile mütealliktir. İstidrâkin kendisiyle sahih olabilmesi için «لكنْ» edatından önce de başka bir mahzûfun takdir edilmesi zorunludur; takdiri şöyledir: 'Bilakis inandım ve inanmayan biri olarak sormadım, fakat kalbim mutmain olsun diye sordum.'
والطُّمأنينة «السكونُ، وهي مصدرُ» اطمأنَّ «بوزن اقشعرَّ، وهي على غيرِ قياسِ المصادرِ، إذ قياسُ» اطمأنَّ «أَنْ يكونَ مصدرُه على الاطمئنان. واختُلِف في» اطمأنَّ «هل هو مقلوبٌ أم لا؟ فمذهب سيبويه أنه مقلوبٌ من» طَأْمَنَ «، فالفاءُ طاءٌ، والعينُ همزةٌ، واللامُ ميمٌ، فَقُدِّمَتِ اللامُ على العينِ فوزنُه: افْلَعَلَّ بدليلِ قولهم: طامنتُه فتطامَنَ. ومذهب الجرمي أنه غيرُ مقلوبٍ، وكأنه يقولُ: إن اطمأنَّ وطَأْمَنَ مادتان مستقلتان، وهو ظاهرُ كلام أبي البقاء، فإنه قال:» والهمزةُ في «ليطمَئِنَّ» أصلٌ، ووزنه يَفْعَلِلُّ، ولذلك جاء {فَإِذَا اطمأننتم} [النساء: ١٠٣] مثل: اقْشَعْررتم «. انتهى. فوَزنُهُ على الأصلِ دونَ القلبِ، وهذا غيرُ بعيدٍ، ألا ترى أنهم في جَبَذَ وجَذَبَ قالوا: ليس أحدُهما مقلوباً من الآخرِ لاستواءِ المادَّتين في الاستعمالِ. ولترجيحِ كلٍّ من المذهبين موضعٌ غيرُ هذا.
Tuma'nîne (الطُّمأنينة), sükûnet demektir. «اقشعرَّ» vezninde olan «اطمأنَّ» fiilinin masdarıdır ve masdarların kıyasına aykırıdır; zira «اطمأنَّ» fiilinin kıyasa uygun masdarı 'itmi'nân' (الاطمئنان) şeklinde gelmesidir. «اطمأنَّ» kelimesinde maklûb (harf inkılabı) olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Sîbeveyh'in mezhebi; «طَأْمَنَ» fiilinden maklûb olduğu yönündedir; fa'ul-fiili tâ (ط), aynul-fiili hemze, lâmul-fiili mîm'dir; lâm ayn'ın önüne geçirilmiştir ve vezni de Arapların: «طامنتُه فتطامَنَ» (Onu teskin ettim o da teskin oldu) sözü deliliyle «افْلَعَلَّ» şeklindedir. Cermî'nin mezhebi ise maklûb olmadığı yönündedir; sanki o, «اطمأنَّ» ve «طَأْمَنَ» fiillerinin iki bağımsız kök olduğunu söylemektedir ki bu da Ebü'l-Bekâ'nın sözünün zâhiridir. Nitekim o şöyle demiştir: «'Liyatma'inne'deki hemze asıldır, vezni de 'yef'alillu'dur; bu sebeple de 'ikşa'rertüm' gibi {فَإِذَا اطمأننتم} [en-Nisâ: 103] “Güvene kavuştuğunuzda” şeklinde gelmiştir.» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Dolayısıyla kelimenin vezni kalb olmaksızın asıl üzeredir; bu da uzak bir görüş değildir. Görmez misin ki onlar «جَبَذَ» ve «جَذَبَ» hakkında, her iki kökün kullanımda eşit olması sebebiyle birinin diğerinden maklûb olmadığını söylemişlerdir. İki mezhepten her birinin tercih edilme yeri burası değildir.
قوله: {مِّنَ الطير} في متعلِّقه قولان، أحدُهما: أنه محذوفٌ لوقوعِ الجارِّ صفةً لأربعة، تقديرُه: أربعةً كائنةً من الطيرِ. والثاني: أنه متعلقٌ بخُذْ، أي: خُذْ من الطير.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنَ الطير} kavminin müteallakı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Câr-mecrûrun 'dört' kelimesine sıfat olması sebebiyle mahzûftur, takdiri: 'Kuşlardan olan dört taneyi' şeklindedir. İkincisi: «خُذْ» (al) fiiline müteallik olmasıdır, yani: 'Kuşlardan al' demektir.
و» الطيرُ «اسمُ جمعٍ كرَكْب وسَفْر. وقيل: بل هو جمعُ طائرٍ نحو: تاجر وتَجْر، وهذا مذهبُ أبي الحسن. وقيل: بل هو مخففٌ من» طَيِّر «بتشديدِ [الياء] كقولِهم:» هَيْنَ ومَيْت «في: هَيِّن ومَيَّت. قال أبو البقاء:» هو في الأصلِ مصدرُ طارَ يطير، ثم سُمِّي به هذا الجنسُ «. فَتَحَصَّلَ فيه أربعةُ أقوالٍ.
«الطيرُ» lafzı, 'rakb' ve 'sefr' gibi bir ism-i cemdir. 'Tâcir' ve 'tecr' gibi 'tâir' kelimesinin cemisi olduğu da söylenmiştir ki bu Ebü'l-Hasen'in mezhebidir. Bir görüşe göre de 'heyyin' ve 'meyyit' için «هَيْن ve مَيْت» demeleri gibi [yâ'nın] şeddelenmesiyle «طَيِّر» lafzından muhaffeftir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «O aslen 'târe yetîru' fiilinin masdarıdır, sonra bu cins onunla isimlendirilmiştir.» Böylece bu hususta dört görüş ortaya çıkmaktadır.
وجاء جَرُّه ب» مِنْ «بعد العددِ على أفصحِ الاستعمالِ، إذ الأفصحُ في اسمِ الجَمْعِ في بابِ العددِ أَنْ يُفْصَل بمِنْ كهذه الآيةِ، ويجوزُ الإِضافةُ كقولِه تعالى: {تِسْعَةُ رَهْطٍ} [النمل: ٤٨] ، وقال:
Sayıdan sonra «مِنْ» ile mecrûr kılınması en fasih kullanım üzere gelmiştir; zira sayı babında ism-i cemde en fasih olan, bu ayette olduğu gibi «min» ile ayrılmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: {تِسْعَةُ رَهْطٍ} [en-Neml: 48] “Dokuz kişi” kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi izâfet de caizdir:
١٠٦٢ - ثلاثةُ أنفسٍ وثلاثُ ذَوْدٍ ... لقد جارَ الزمانُ على عيالي
1062 - Üç can ve üç deve... / Andolsun ki zaman çoluk çocuğuma haksızlık etti.
وزعم بعضهم أن إضافته نادرةٌ لا يُقاس عليها، وبعضُهم أَنَّ اسمَ الجمعِ لما يَعْقِل مؤنثٌ، وكلا الزعمين ليس بصوابٍ، لما تقدَّم من الآيةِ الكريمةِ، واسمُ الجمع لما لا يَعْقِل يُذَكَّر ويؤنَّثُ، وهنا جاء مذكراً لثبوتِ التاءِ في عددِه.
Bazıları onun izâfetinin nâdir olup kıyaslanamayacağını ileri sürmüş, bazıları da akıllılar için olan ism-i cemin müennes olduğunu iddia etmiştir. Geçen kerim ayet sebebiyle bu iddiaların her ikisi de doğru değildir; gayr-i âkiller için olan ism-i cem ise müzekker de müennes de yapılır. Burada ise sayısındaki tâ harfinin sübûtu sebebiyle müzekker kılınmıştır.
قوله: {فَصُرْهُنَّ} قرأ حمزة بكسر الصادِ، والباقونَ بضمِّها وتخفيفِ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَصُرْهُنَّ} kavminde; Hamza sâd'ın kesresiyle, diğerleri ise sâd'ın zammesi ve râ'nın şeddesizliğiyle
الراء. واختُلِف في ذلك فقيل: القراءتان يُحتمل أَنْ تكونا بمعنىً واحدٍ، وذلك أنه يقال: صارَه يَصُوره ويَصِيره، بمعنى قَطَعه أو أماله فاللغتان لفظٌ مشتركٌ بين هذين المعنيين، والقراءتان تَحْتَمِلهما معاً، وهذا مذهبُ أبي عليّ. وقال الفراء:» الضمُّ مشتركٌ بين المعنيين، وأمَّا الكسرُ فمعناه القطعُ فقط «. وقال غيرُه:» الكسرُ بمعنى القَطْعِ والضمُّ بمعنى الإِمالةِ «. ونُقِل عن الفراء أيضاً أنه قال:» صَارَه «مقلوبُ من قولهم:» صَراه عن كذا «أي: قَطَعه عنه. ويقال: صُرْتُ الشيءَ فانصار أي: قالت الخنساء:
okumuştur. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: İki kıraatin de aynı manada olma ihtimali olduğu söylenmiştir; zira kesti veya eğip meylettirdi anlamında «صارَه يَصُوره ويَصِيره» denilir. Dolayısıyla bu iki lügat, bu iki mana arasında müşterek bir lafızdır ve her iki kıraat de ikisini birden muhtemeldir; bu Ebû Alî'nin mezhebidir. Ferrâ ise şöyle demiştir: «Zamme iki mana arasında müşterektir; kesreye gelince o sadece kesip parçalamak manasınadır.» Başkası da şöyle demiştir: «Kesre kesip parçalamak, zamme ise meylettirmek manasınadır.» Ferrâ'dan nakledildiğine göre o ayrıca: «صَارَه» lafzı, 'onu bundan alıkoydu/kesti' anlamındaki «صَراه عن كذا» sözlerinden maklûbdur demiştir. 'Bir şeyi kestim o da kesilip parçalandı' anlamında «صُرْتُ الشيءَ فانصار» denilir; Hansâ şöyle demiştir:
١٠٦٣ - فلو يُلاقي الذي لاقَيْتُه حَضِنٌ ... لَظَلَّتِ الشمُّ منه وَهْيَ تَنْصارُ
1063 - Şayet Hadın Dağı benim karşılaştığım şeyle karşılaşsaydı, / Yüksek zirveleri muhakkak parçalanarak sabahlardı.
أي: تَنْقَطِعُ. واختُلف في هذه اللفظةِ: هل هي عربيةٌ او مُعَرَّبة؟ فعن ابنِ عباس أنها مُعَرَّبةٌ من النبطية، وعن أبي الأسود أنها من السريانية، والجمهورُ على أنها عربيةٌ لا معرَّبةٌ.
Yani parçalanıp kopardı. Bu lafzın Arapça mı yoksa muarreb (Arapçalaşmış) mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbas'tan Nabatîce'den, Ebü'l-Esved'den ise Süryânîce'den muarreb olduğu rivayet edilmiştir; cumhur ise muarreb değil Arapça olduğu görüşündedir.
و «إليك» إنْ قلنا: إنَّ «صُرْهُنَّ» بمهنى أمِلْهُنَّ تعلَّق به، وإنَّ قلنا: إنه بمعنى قَطِّعْهُنَّ تعلَّقَ ب «خُذْ» .
«إليك» ifadesine gelince; şayet «صُرْهُنَّ» lafzının 'onları kendine meylettir' manasında olduğunu söylersek ona müteallik olur, şayet 'onları kesip parçala' manasında olduğunu söylersek «خُذْ» (al) fiiline müteallik olur.
وقرأ ابن عباس: «فَصُرَّهُنَّ» بتشديد الراءِ مع ضَم الصادِ وكسرِها، مِنْ: صَرَّه يَصُرُّه إذا جَمَعه؛ إلا أنَّ مجيءَ المضعَّفِ المتعدِّي على يَفْعِل بكسر العين في المضارعِ قليلٌ. ونقل أبو البقاء عَمَّنْ شَدَّد الراءَ أنَّ منهم مَنْ يَضُمُّها، ومنهم مَنْ يفتَحُها، ومنهم مَنْ يكسِرُها مثل: «مُدَّهُنَّ» فالضمُّ على الإِتباعِ، والفتحُ للتخفيفِ، والكسرُ على أصلِ التقاءِ الساكنينِ.
İbn Abbas, bir araya getirdiğinde kullanılan «صَرَّه يَصُرُّه» fiilinden hareketle, sâd'ın zammesi ve kesresiyle birlikte râ'nın şeddesiyle «فَصُرَّهُنَّ» şeklinde okumuştur; ne var ki müteaddi muzaaf fiilin muzâride aynul-fiilin kesresiyle «يَفْعِل» vezninde gelmesi azdır. Ebü'l-Bekâ râ'yı şeddeleyenlerden naklen; onlardan kiminin «مُدَّهُنَّ» gibi onu zammeli, kiminin fethalı, kiminin de kesreli okuduğunu aktarmıştır. Zamme ittibâ (uyum), fetha hafiflik içindir; kesre ise sâkinlerin karşılaşmasındaki asıl kural gereğidir.
ولمَّا فَسَّر أبو البقاء «فَصُرْهُنَّ» بمعنى «أَمِلْهُنَّ» قَدَّر محذوفاً بعده تقديرُه: فَأَمِلْهُنَّ إليك ثم قَطِّعْهُنَّ، ولمَّا فسَّره بقطِّعْهن قَدَّر محذوفاً يتعلَّق به «إلى» تقديرُه: قَطِّعْهُنَّ بعد أَنْ تُميلَهُنَّ [إليك] . ثم قال: «والأجودُ عندي أن يكونَ» إليك «حالاً من المفعولِ المضمرِ تقديرُه: فَقَطِّعْهُنَّ مُقَرَّبةً إليك أو ممالةً أو نحوُ ذلك.
Ebü'l-Bekâ «فَصُرْهُنَّ» lafzını «أَمِلْهُنَّ» (onları kendine meylettir) manasıyla tefsir ettiğinde, kendisinden sonra takdiri: 'Onları kendine meylettir, sonra onları parçala' şeklinde olan mahzûf bir ifade takdir etmiştir. Onu parçala manasıyla tefsir ettiğinde ise «إلى» harf-i cerinin müteallik olacağı, takdiri: 'Onları [kendine] meylettirdikten sonra parçala' olan mahzûf bir ifade takdir etmiştir. Sonra şöyle demiştir: «Bana göre en uygun olanı, 'ileyke' ifadesinin takdiri: 'Onları kendine yaklaştırılmış veya meylettirilmiş yahut benzeri bir hâlde parçala' şeklinde gizli mef'ûlden hâl olmasıdır.»
قوله: {ثُمَّ ا} » جَعَلَ «يُحتمل أَنْ يكونَ بمعنى الإِلقاء فيتعدَّى لواحدٍ وهو» جزءاً «، فعلى هذا يتعلَّقُ» على كل «و» منهنَّ «باجعَلْ، وأن يكونَ بمعنى» صَيَّر «فيتعدَّى لاثنين فيكونَ» جُزْءاً «الأولَ، و» على كل «هو الثاني، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ. و» منهنَّ «يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ على هذا بمحذوفٍ على أنه حالٌ من» جزءاً «لأنه في الأصل صفةُ نكرةٍ، فلمَّا قُدِّم عليها نُصب حالاً. وأجازَ أبو البقاء أن يكونَ مفعولاً ل» اجْعَلْ «يعني إذا كانَت» اجْعَلْ «بمعنى» صَيِّر «فيكونُ» جزءاً «مفعولاً أول، و» منهنَّ «مفعولاً ثانياً قُدِّم على الأولِ، ويتعلَّقُ حينئذٍ بمحذوفٍ. [ولا بد من حذفِ صفةٍ مخصِّصةٍ بعدَ] قولِه:» كلِّ جبلٍ «تقديرُه:» على كل جبلٍ بحضرتِك، أو يَليك «حتى يَصِحَّ المعنى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ ا} [kavlindeki] «جَعَلَ» fiilinin 'bırakmak/koymak' manasında olup tek mef'ûle müteaddi olması muhtemeldir ki bu mef'ûl «جزءاً» lafzıdır; buna göre «على كل» ve «منهنَّ» ifadeleri «اجْعَلْ» fiiline müteallik olur. 'Dönüştürmek/kılmak' manasında olup iki mef'ûle müteaddi olması da muhtemeldir; bu durumda «جُزْءاً» birinci mef'ûl, «على كل» ise ikinci mef'ûl olur ve mahzûfa müteallik bulunur. «منهنَّ» ifadesi ise buna göre aslen belirsiz bir kelimenin (nekranın) sıfatı olduğu ve onun önüne geçtiğinde hâl olarak mansub kılındığı için «جزءاً» lafzından hâl olarak mahzûfa müteallik olabilir. Ebü'l-Bekâ, «اجْعَلْ» fiilinin mef'ûlü olmasını da caiz görmüştür; yani şayet «اجْعَلْ» fiili 'dönüştürmek' manasında olursa, «جزءاً» birinci mef'ûl, «منهنَّ» ise birincinin önüne geçmiş ikinci mef'ûl olur ve bu durumda mahzûfa müteallik bulunur. Mananın sahih olabilmesi için «كلِّ جبلٍ» [ifadesinden sonra tahsis edici bir sıfatın hazfedilmesi zorunludur;] takdiri: 'Huzurundaki veya sana yakın olan her dağın üzerine' şeklindedir.
وقرأ الجمهورُ:» جُزْءاً «بسكونِ الزاي والهمزِ، وأبو بكر ضَمَّ الزايَ، وأبو جعفر شَدَّد الزايَ من غيرِ همزٍ، ووجهها أنه لَمَّا حَذَفَ الهمزةَ وقف على الزاي ثم ضَعَّفها كما قالوا:» هذا فَرَجّْ «، ثم أُجري الوصل مُجرى الوقفِ. وقد تقدَّم تقريرُ ذلك عند قولِه: {هُزُواً} [البقرة: ٦٧] . وفيه لغةٌ أخرى وهي: كسرُ
Cumhur zây'ın sükûnu ve hemze ile «جُزْءاً» okumuştur. Ebû Bekir zây'ı zammeli okumuş, Ebû Ca'fer ise hemzesiz olarak zây'ı şeddelemiştir. Bunun izahı şöyledir: O, hemzeyi hazfedince zây üzerinde durmuş, sonra Arapların «هذا فَرَجّْ» demeleri gibi onu şeddelemiş, ardından vasl (geçiş) hâlini vakıf (durma) hâli gibi değerlendirmiştir. Bunun açıklaması {هُزُواً} [el-Bakara: 67] kavminde daha önce geçmişti. Bu kelimede bir başka lügat daha vardır ki o da
الجيم. قال أبو البقاء:» ولا أعلم أحداً قرأ بها. والجزءُ: القطعةُ من الشيءِ، وأصلُ المادة يَدُلُّ على القطعِ والتفريقِ ومنه: التجزئةُ والأجزاءُ/.
cîm'in kesresidir. Ebü'l-Bekâ: «Bununla okuyan bir kimse bilmiyorum» demiştir. Cüz (الجزء): Bir şeyden bir parçadır; kökün aslı kesmeye ve ayırmaya delalet eder; bölme/parçalama (التجزئة) ve parçalar (الأجزاء) kelimeleri de bundandır.
قوله: {يَأْتِينَكَ} جوابُ الأمر، فهو في محلِّ جزمٍ، ولكنه بُني لاتِصاله بنونِ الإِناثِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَأْتِينَكَ} kavmi emrin cevabıdır, dolayısıyla cezm mahallindedir; ancak müenneslik nûnuna bitiştiği için mebnîdir.
قوله: «سَعْياً» فيه أوجهٌ، أحدُها: أنه مصدرٌ واقعٌ موقعَ الحالِ من ضميرِ الطير، أي: يأتينك ساعياتٍ، أو ذواتِ سَعْي. والثاني: أن يكونَ حالاً من المخاطبِ، ونُقِل عن الخليلِ ما يُقَوِّي هذا، فإنه رُوِي عنه: «أن المعنى: يأتينك وأنت تسعى سعياً» فعلى هذا يكونُ «سعياً» منصوباً على المصدرِ، وذلك الناصبُ لهذا المصدرِ في محلِ نصبٍ على الحالِ من الكافِ في «يأتينك» . قلت: والذي حَمَلَ الخليلَ ﵀ على هذا التقديرِ انه لا يقال عنده: «سَعَى الطائرُ» فلذلك جَعَل السَّعَيَ من صفاتِ الخليلِ ﵇ لا من صفةِ الطيورِ. والثالث: أن يكونَ «سَعْياً» منصوباً على نوعِ المصدرِ، لأنه نوعٌ من الإِتيان، إذ هو إتيانٌ بسرعةٍ، فكأنه قيل: يأتينك إتياناً سريعاً. وقال أبو البقاء: «ويجوزُ أن يكونَ مصدراً مؤكِّداً، لأنَّ السعي والإِتيان يتقاربان» ، وهذا فيه نظرٌ؛ لأن المصدرَ المؤكِّد لا يزيدُ معناه على معنى عامِله، إلاَّ أنه تَساهَلَ في العبارةِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: «سَعْياً» kavminde birkaç vecih vardır: Birincisi: Kuşların zamirinden hâl makamına geçmiş bir masdar olmasıdır; yani: 'Sana koşarak veya koşma hâlinde gelirler' demektir. İkincisi: Muhataptan hâl olmasıdır; Halîl'den bunu güçlendiren bir görüş nakledilmiştir; nitekim ondan: «Mana: Sen hızlıca koştuğun hâlde sana gelirler» şeklinde rivayet edilmiştir. Buna göre «سعياً» masdar olarak mansubdur ve bu masdarı nasbeden amil de «يأتينك» lafzındaki kâf zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir. Derim ki: Halîl rahimehullâh'ı bu takdire sevk eden husus, onun nezdinde 'kuş koştu' denilmemesidir; bu sebeple koşmayı kuşların değil, Halîl [İbrâhim] aleyhisselâm'ın vasıflarından kılmıştır. Üçüncüsü: «سَعْياً» lafzının nevi masdarı olarak mansub olmasıdır; zira o gelmenin bir türüdür, çünkü süratle gelmektir; sanki: 'Sana hızlı bir gelişle gelirler' denilmiştir. Ebü'l-Bekâ: «Koşmak ve gelmek birbirine yakın manalar olduğu için tekit masdarı olması da caizdir» demiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır, zira tekit masdarı amilinin manasına fazladan bir mana katmaz; ne var ki o ifadede müsamaha göstermiştir.
قوله تعالى: {مَّثَلُ الذين يُنْفِقُونَ} : «مَثَلُ» مبتدأٌ، و «كمثلِ حبةٍ» خبرُه. ولا بُدَّ من حذفٍ حتى يَصِحَّ التشبيهُ، لأنَّ الذين ينفقون لا يُشَبَّهون بنفسِ الحبةِ. واختُلِفَ في المحذوفِ، فقيل: من الأول تقديرُه: وَمَثلُ مُنْفَقِ الذين أو نفقةِ الذين. وقيل: من الثاني تقديرُه: ومثل الذي ينفقون
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّثَلُ الذين يُنْفِقُونَ} kavminde: «مَثَلُ» mübtedadır, «كمثلِ حبةٍ» ise onun haberidir. Teşbihin sahih olabilmesi için bir hazif zorunludur; zira infak edenler bizzat habbeye (taneye) benzetilmezler. Mahzûfun ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Birinciden hazfedildiği söylenmiştir ki takdiri: 'İnfak edenlerin infak ettikleri şeyin veya infaklarının meseli' şeklindedir. İkinciden hazfedildiği de söylenmiştir ki takdiri: 'İnfak ettikleri şeyin meseli
كزارعِ حبةٍ؛ أو مِنَ الأولِ والثاني باختلافِ التقدير، أي: مَثَلُ الذين ينفقون ونفقتُهم كمثلِ حبةٍ وزارِعِها. وهذه الأوجهُ قد تقدَّم تقريرُها محررةً عند قولِه تعالى: {وَمَثَلُ الذين كَفَرُواْ كَمَثَلِ الذي يَنْعِقُ} [البقرة: ١٧١] بأتمِّ بيانٍ فليُراجَعْ. والقولُ بزيادةِ الكافِ أو «مثل» بعيدٌ جداً، فلا يُلْتفت إلى قائله.
bir tohumu ekenin meseli gibidir' şeklindedir; yahut takdirin farklılığıyla hem birinciden hem ikinciden [hazfedilmiştir], yani: 'İnfak edenlerin ve onların infaklarının meseli, bir habbe ve onu ekenin meseli gibidir' demektir. Bu vecihlerin en mükemmel açıklaması Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَثَلُ الذين كَفَرُواْ كَمَثَلِ الذي يَنْعِقُ} [el-Bakara: 171] “İnkâr edenlerin meseli, haykıranın meseli gibidir” kavlinde tahkikli olarak geçmişti, oraya müracaat edilsin. Kâf harfinin veya «مثل» lafzının zâit olduğu görüşü ise oldukça uzaktır, bunu söyleyene itibar edilmez.
والحَبَّةُ: واحدةُ الحَبُّ، وهو ما يُزْرَعُ للاقتياتِ، وأكثرُ إطلاقِه على البُرّ قال المتلمس:
Habbe (الحَبَّةُ): 'Habb' (الحَبُّ) kelimesinin tekilidir; o da gıda edinmek için ekilen şeydir. Çoğunlukla buğday için kullanılır; Mütelemmis şöyle demiştir:
١٠٦٤ - آليتُ حَبَّ العراقِ الدهرَ أَطْعَمُه ... والحَبُّ يأكلُه في القَرْيَةِ السُّوسُ
1064 - Yemin ettim ki yaşadığım müddetçe Irak buğdayını yiyeceğim, / O buğdayı ki köyde güve yer onu.
و «الحِبَّة» بالكسر: بذورُ البَقْلِ مِمَّا لا يُقْتات [به] ، و «الحُبَّة» بالضم الحُبُّ.
Kesre ile «الحِبَّة» ise: Kendisiyle gıdalanılmayan sebze tohumlarıdır; zamme ile «الحُبَّة» ise sevgi demektir.
قوله: {أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ} هذه الجملةُ في محلِّ جرٍ لأنها صفةٌ لحبة، كأنه قيل: كمثل حبةٍ منبتةٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ} “yedi başak bitirmiş” kavmindeki bu cümle, 'habbe'ye sıfat olduğu için cer mahallindedir; sanki: 'yedi başak bitiren bir habbe gibi' denilmiştir.
وأَدْغم تاءَ التأنيثِ في سين «سبع» أبو عمرو وحمزة والكسائي وهشام. وأَظْهر الباقون، والتاءُ تقاربُ السينَ ولذلك أُبْدِلَتْ منها، قالوا: ناس ونات، وأكياس وأكيات، قال:
Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî ve Hişâm, müenneslik tâ'sını «سبع» kelimesinin sîn harfine idğam etmişlerdir. Diğerleri ise izhar ile okumuştur. Tâ harfi sîn harfine yakındır; bu sebeple ondan bedel kılınmıştır, nitekim şairin şöyle dediği gibi «ناس ve نات», «أكياس ve أكيات» demişlerdir:
١٠٦٥ - عمروَ بنَ يربوعٍ شرارَ الناتِ ... ليسوا بأجيادٍ ولا أَكْياتِ
1065 - Yerbû' oğlu Amr, insanların en şerlileridir; / Ne cömerttirler ne de zeki.
أي: شرار الناس ولا أكياس.
Yani: 'İnsanların en şerlileri ve zeki olmayanlar' demektir.
وجاء التمييزُ هنا على مِثال مَفاعِل، وفي سورة يوسف مجموعاً بالألفِ والتاء، فقال الزمخشري: «فإنْ قلتَ: هلاَّ قيل» سبع سنبلات «على حَقِّه من التمييزِ بجمعِ القلة كما قال: {وَسَبْعَ سُنْبُلاَتٍ خُضْرٍ} . قلت: هذا لِما قَدَّمْتُ عند قولِه:» ثلاثَةُ قروء «من وقوعِ أمثلةِ الجمعِ متعاورةً مواقعها» يعني أنه من بابِ الاتساعِ ووقوعِ أحدِ الجمعين موقعَ الآخرِ، وهذا الذي قاله ليس بمخلِّص ولا مُحَصِّلٍ، فلا بُدَّ من ذكرِ قاعدة مفيدةٍ في ذلك:
Temyiz burada 'mefâil' (مَفاعِل) vezninde, Yûsuf sûresinde ise elif ve tâ ile cemi olarak gelmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: 'Cenâb-ı Hakk'ın: {وَسَبْعَ سُنْبُلاَتٍ خُضْرٍ} kavminde buyurduğu gibi kıllet cemisi ile temyiz edilme hakkı gereğince niçin «سبع سنبلات» denilmedi?' dersen; derim ki: Bu, «ثلاثَةُ قروء» kavlinde cemi kalıplarının birbirinin yerine nöbetleşe kullanılması hususunda daha önce zikrettiğim sebeptendir.» Yani bu genişlik (istiâre/ittisâ) kabilinden olup cemilerden birinin diğerinin yerine geçmesidir. Ancak onun bu söylediği meseleyi aydınlatıcı ve neticeye ulaştırıcı değildir; bu konuda faydalı bir kaidenin zikredilmesi kaçınılmazdır:
اعلم أنَّ جمعي السلامةِ لا يميز بهما عدد إلا في موضعين، أحدهما: ألا يكونَ لذلك المفردِ جمعٌ سواه، نحو: سبع سماوات، وسبع بقرات، وتسع آيات، وخمس صلوت، لأنَّ هذه الأشياءَ لم تُجْمَعْ إِلا جمعَ السلامةِ، فأمَّا قولُه:
Bil ki sâlim cemiler ile şu iki yer dışında hiçbir sayı temyiz edilmez: Birincisi: O müfredin kendisinden başka bir cemisinin bulunmamasıdır; «سبع سماوات» (yedi gök), «سبع بقرات» (yedi inek), «تسع آيات» (dokuz ayet) ve «خمس صلوات» (beş vakit namaz) gibi; zira bu kelimeler sadece sâlim cemi olarak toplanmıştır. Şairin şu sözüne gelince:
١٠٦٦ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . فوقَ سَبْعِ سَمائيا
1066 - ... Yedi göğün üzerinde
فشاذٌّ منصوصٌ على قلتِهِ، فلا التفاتَ إليه. والثاني: أن يُعْدَلَ إليه لأجلِ مجاورة غيرهِ كقولِهِ: {وَسَبْعَ سُنْبُلاَتٍ خَضْرٍ} عَدَل من «سنابل» إلى «سنبلات» لأجلِ مجاورتِهِ «سبعِ بقرات» ، ولذلك إذا لم توجَدْ المجاورةُ مُيِّز بجمعِ التكسيرِ دونَ جمع السلامةِ، وإنْ كان موجوداً نحو: «سبع طرائق وسبع ليالٍ» مع جواز: طريقات وليلات. والحاصلُ أنَّ الاسمَ إذا كان له جمعان: جمعُ تصحيحٍ وجمعُ تكسيرٍ، فالتكسيرُ إمَّا للقلةِ أو للكثرةِ، فإنْ كان للكثرةِ: فإمَّا من بابِ مَفَاعِل أو من غيره، فإنْ كان من بابِ مفاعل أُوثر على
Bu şâz olup azlığı nass ile belirtilmiştir, dolayısıyla buna itibar edilmez. İkincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: {وَسَبْعَ سُنْبُلاَتٍ خَضْرٍ} kavminde olduğu gibi başkasına mücâveret (komşuluk) sebebiyle ona yönelinmesidir; zira «سبعِ بقرات» kavmine mücâvereti sebebiyle «سنابل» lafzından «سنبلات» lafzına dönülmüştür. Bu sebeple mücâveret bulunmadığında, 'tarîkât' ve 'leylât' caiz olmakla birlikte «سبع طرائق» ve «سبع ليالٍ» ifadelerinde olduğu gibi sâlim cemi bulunsa dahi sâlim cemiyle değil mükesser cemi ile temyiz edilir. Hâsılı kelam; bir ismin tashîh (sâlim) cemisi ve teksîr (mükesser) cemisi olmak üzere iki cemisi varsa, teksîr ya kıllet (azlık) ya da kesret (çokluk) içindir. Şayet kesret içinse: Ya 'mefâil' babındandır ya da başkasındandır. Şayet 'mefâil' babından ise
التصحيحِ، تقول: ثلاثة أحامد: وثلاث زيانب، ويجوز قليلاً: أحمدِين وزينبات.
tashîhe tercih edilir; «ثلاثة أحامد» ve «ثلاث زيانب» dersin; az olarak «أحمدِين» ve «زينبات» demek de caizdir.
وإن كانَ من غيرِ بابِ مفاعِلِ: فإمَّا أَنْ يكثُرَ فيه غيرُ التصحيحِ وغيرُ جمعِ الكثرةِ أو يَقِلَّ. فإن كانَ الأولَ فلا يجوزُ التصحيحُ ولا جمعُ الكثرةِ إلا قليلاً نحو: ثلاثة زيود وثلاث هنود وثلاثة أفلس، ولا يجوزُ: ثلاثة زيدين، ولا ثلاث هندات، ولا ثلاثة فلوس، إلاَّ قليلاً. وإن كان الثاني أُوثِرَ التصحيحُ وجمعُ الكثرة نحو: ثلاث سعادات وثلاثة شُسُوع، وعلى قلةٍ يجوز: ثلاث سعائد، وثلاثة أَشْسُع. فإذا تقرَّر هذا فقولُهُ: «سبع سنابل» جاءَ على المختارِ، وأمَّا «سبعِ سنبلات» فلأجلِ المجاورةِ كا تقدَّم.
Şayet 'mefâil' babından değilse: Kendisinde tashîh dışındakiler ve kesret cemisi dışındakiler ya çok olur ya da az olur. Şayet birincisi ise; «ثلاثة زيود», «ثلاث هنود» ve «ثلاثة أفلس» misallerinde olduğu gibi tashîh ve kesret cemisi az olan durumlar müstesna caiz olmaz; nitekim pek az haller hariç «ثلاثة زيدين», «ثلاث هندات» ve «ثلاثة فلوس» denilmez. Şayet ikincisi ise; «ثلاث سعادات» ve «ثلاثة شُسُوع» misallerinde olduğu gibi tashîh ve kesret cemisi tercih edilir; az olarak «ثلاث سعائد» ve «ثلاثة أَشْسُع» denilmesi de caizdir. Bu durum sabit olunca Cenâb-ı Hakk'ın: «سبع سنابل» kavmi muhtar olan üzere gelmiştir; «سبعِ سنبلات» kavmine gelince o daha önce geçtiği üzere mücâveret sebebiyledir.
والسنبلةُ فيها قولان، أحدهما: أنَّ نونَها أصليةٌ لقولِهِم: سَنْبَل الزرعُ «أي أخرجَ سنبلَه. والثاني: أنها زائدةٌ، وهذا هو المشهورُ لقولِهم:» أسبلَ الزرعُ «، فوزنُها على الأولِ: فُعْلُلَة وعلى الثاني: فُنْعُلَة، فعلى ما ثبت من حكايةِ اللغتين: سَنْبَلَ الزرعُ وأَسْبَلَ تكونُ من بابِ سَبِط وسِبَطْر.
Sünbüle (السنبلة) kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: Arapların ekin başak verdiğinde söyledikleri «سَنْبَل الزرعُ» sözü sebebiyle nûn harfinin asıl olmasıdır. İkincisi: «أسبلَ الزرعُ» sözleri sebebiyle nûnun zâit olmasıdır ki meşhur olan da budur. Birinciye göre vezni «فُعْلُلَة», ikinciye göre ise «فُنْعُلَة» şeklindedir. Ekin hakkında «سَنْبَلَ الزرعُ» ve «أَسْبَلَ» şeklindeki iki lügatin nakli sabit olduğuna göre bu kelime «سَبِط» ve «سِبَطْر» babındandır.
قوله: {فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ} هذا الجارُّ في محلِّ جر صفةً لسنابل، أو نصب صفةً لسبع، نحو: رأيتُ سبعَ إمَّاءٍ أحرارٍ وأحراراً، وعلى كِلا التقديرين فيتعلَّقُ بمحذوفٍ. وفي رفعِ» مئة «وجهان، أحدُهما: بالفاعليةِ بالجارِّ؛ لأنه قد اعتمد إذ قد وَقَعَ صفةً. والثاني: أنها مبتدأٌ والجارُّ قبلَه خبرُه، والجملةُ صفةٌ، إمَّا في محلِّ جرٍ أو نصبٍ على حَسَبِ ما تقدَّم، إلا أنَّ الوجهَ [الأول] أولى؛ لأنَّ
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ} kavmindeki bu câr[-mecrûr], «رأيتُ سبعَ إمَّاءٍ أحرارٍ وأحراراً» (Hür yedi cariye gördüm) misalinde olduğu gibi 'senâbil' kelimesine sıfat olarak cer mahallinde yahut 'seb'a' kelimesine sıfat olarak nasb mahallindedir; her iki takdirde de mahzûfa mütealliktir. «مئة» lafzının ref'inde iki vecih vardır: Birincisi: Sıfat olarak vaki olup itimad ettiği için câr[-mecrûr] ile fâil olmasıdır. İkincisi: Mübteda olup kendisinden önceki câr[-mecrûrun] onun haberi olmasıdır; bu cümle de daha önce geçtiği üzere ya cer ya da nasb mahallinde sıfattır. Ne var ki [birinci] vecih daha evlâdır; çünkü
الأصلَ الوصفُ بالمفرداتِ دونَ الجملِ. ولا بد من تقديرِ حذفِ ضميرٍ أي: في كلِّ سنبلةٍ منها أي: من السنابِلِ.
asıl olan cümlelerle değil müfredlerle vasıflamaktır. Bir zamirin hazfedildiğini takdir etmek zorunludur; yani: 'o başaklardan her bir başakta' demektir.
والجمهورُ على رفع» مئة «على ما تقدَّم، وقرىء بنصبَها. وجَوَّزَ أبو البقاء في نصبِها وجهينِ، أحدُهما: بإضمارِ فعلٍ، أي: أَنْبَتَتْ أو أَخْرَجَتْ. والثاني: أنها بدلٌ من» سبعُ «، وفيه نظرٌ، لأنه: إمَّا أنْ يكونَ بدلَ كلٍّ من كلَّ أو بعضٍ من كلٍ أو اشتمالٍ، فالأولُ لا يَصِحُّ لأنَّ المئة ليست نفسَ سبع سنابل، والثاني لا يَصِحُّ أيضاً لعدمِ الضميرِ الراجِعِ على المبدلِ منه، ولو سُلِّمَ عدم اشتراطِ الضميرِ فالمئة ليسَتْ بعضَ السبعِ، لأنَّ المظروفَ ليس بعضاً للظرفِ والسنبلةُ ظرفٌ للحبةِ، ألا تَرَى قولَه: {فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّئَةُ حَبَّةٍ} فَجَعَلَ السنبلةَ وعاءً للحَبِّ، والثالثُ أيضاً لا يَصِحُّ لعدمِ الضميرِ، وإنْ سُلَّمَ فالمشتملُ على» مئة حبة «هو سنبلة من سبع سنابَل، إلا أَن يقال إن المشتمل على المشتملِ على الشيء هو مشتملٌ على ذلك الشيءِ، فالسنبلةُ مشتملةٌ على مئة والسنبلة مشتمَل عليها سبعُ سنابلَ، فَلَزِمَ أنَّ السبعَ مشتملةٌ على» مئة حبة «. وأسهلُ من هذا كلِّه أن يكونَ ثَمَّ مضافٌ محذوفٌ، أي: حَبَّ سبعِ سنابل، فعلى هذا يكونُ» مئة حبة «بدلَ بعضٍ مِنْ كل.
Cumhur, geçtiği üzere «مئة» kelimesini ref ile okumuştur; nasb ile de okunmuştur. Ebü'l-Bekâ onun nasbında iki vecih tecviz etmiştir: Birincisi: Gizli bir fiil iledir, yani: 'bitirdi' veya 'çıkardı' demektir. İkincisi: «سبعُ» lafzından bedel olmasıdır. Ancak bunda tutarsızlık vardır; zira: Ya küllün külden (bedel-i kül) ya bazın külden (bedel-i ba'z) ya da iştimal bedeli (bedel-i iştimal) olacaktır. Birincisi sahih değildir; çünkü yüz sayısı yedi başağın kendisi değildir. İkincisi de mübdelün minhe dönen zamirin bulunmaması sebebiyle sahih değildir; zamir şartının aranmadığı kabul edilse bile, yüz sayısı yedinin bir parçası değildir; zira zarfın içindeki şey (mazrûf) zarfın bir parçası değildir, başak ise habbe için bir zarftır. Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّئَةُ حَبَّةٍ} “her başakta yüz tane bulunur” buyurarak başağı taneler için bir kap kıldığını görmez misin? Üçüncüsü de zamir bulunmadığı için sahih değildir; kabul edilse bile «yüz dane»yi içeren şey yedi başaktan tek bir başaktır; meğerki bir şeyi içeren şeyi içeren kimsenin o şeyi de içerdiği söylensin; buna göre başak yüz taneyi içermekte, başak da yedi başak tarafından içerilmektedir, böylece yedi başağın «yüz tane»yi içerdiği lazım gelir. Bütün bunlardan daha kolayı ise orada mahzûf bir muzafın bulunmasıdır, yani: 'yedi başağın danesini' demektir; buna göre «مئة حبة» bedel-i ba'z olur.
قولُه تعالى: {الذين يُنْفِقُونَ} : فيه وجهان، أحدُهما: أن يكونَ مرفوعاً بالابتداءِ وخبرُهُ الجملةُ من قولِه: «لهم أجرُهم» ، ولم يُضَمَّن المبتدأُ هنا معنى الشرطِ فلذلك لم تَدْخُلَ الفاءُ في خبره، لأنَّ القصدَ بهذهِ
Cenâb-ı Hakk'ın: {الذين يُنْفِقُونَ} kavminde iki vecih vardır: Birincisi: İbtidâ sebebiyle merfû olması, haberinin ise «لهم أجرُهم» cümlesi olmasıdır. Burada mübtedaya şart manası yüklenmemiştir; bu sebeple de haberine fâ dahil olmamıştır; zira bu
الجملةِ التفسيرُ للجملةِ قبلَها، لأنَّ الجملة قبلَها أُخْرِجَتْ مُخْرَجَ الشيءِ الثابت المفروغِ منه، وهو تشبيهُ نفقتِهم بالحَبَّةِ المذكورة، فجاءَتْ هذه الجملةُ كذلك، والخبرُ فيها أُخرج مُخْرَج الثابتِ المستقرِّ غيرِ المحتاجِ إلى تعليقِ استحقاقٍ بوقوعِ غيرِهِ ما قبله.
cümle ile kastedilen, kendisinden önceki cümleyi tefsir etmektir; çünkü önceki cümle, onların infaklarının zikredilen habbeye benzetilmesi gibi gerçekleşmiş ve tamamlanmış sabit bir şey kalıbında çıkarılmıştır; bu cümle de öylece gelmiştir ve buradaki haber de, hak edişin kendisinden önceki başka bir şeyin vukuuna bağlanmasına muhtaç olmayan sabit ve müstakar bir şey kalıbında çıkarılmıştır.
والثاني: أنَّ «الذين» خبرٌ لمبتدأٍ محذوفٍ أي: / هم الذين يُنْفقون، وفي قوله: «لهم أجرُهم» على هذا وجهان، أحدُهما: أنَّها في محل نصبٍ على الحال. والثاني: - وهو الأَوْلَى – أن تكونَ مستأنفةً لا محلَّ لها من الإِعرابِ، كأنها جوابُ سائِلٍ قال: هل لهم أَجْرٌ؟ وَعَطَفَ ب «ثم» جرياً على الأغلبِ، لأنَّ المتصدِّقَ لغيرِ وجهِ اللهِ لا يَحْصُل منه المَنُّ عقيبَ صدقَتِهِ ولا يؤذِي على الفور، فجرى هذا على الغالب، وإنْ كان حكمُ المنِّ والأذى الواقِعَيْن عقيبَ الصدقةِ كذلك.
İkincisi: «الذين» lafzının mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır, yani: 'İnfak edenler onlardır' demektir. Buna göre «لهم أجرُهم» kavminde iki vecih vardır: Birincisi: Hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır. İkincisi -ki en evlâ olanı budur-: 'Onlar için bir ecir var mıdır?' diyen bir soranın cevabı gibi iraptan mahalli olmayan müste'nefe (başlangıç) cümlesi olmasıdır. «ثم» ile atfetmesi ise çoğunluk duruma binaendir; zira Allah rızası dışında sadaka veren kimsenin başa kakması sadakasının hemen ardından vuku bulmaz ve anında incitmez; dolayısıyla bu çoğunluğa göre cereyan etmiştir, her ne kadar sadakanın hemen ardından vaki olan başa kakma ve incitmenin hükmü de aynı olsa bile.
وقال الزمخشري: «ومعنى» ثُمَّ «إظهارُ التفاوتِ بين الإِنفاقِ وتَرْكِ المنِّ والأذى، وأنَّ تَرْكَهما خيرٌ من نفسِ الإِنفاقِ، كما جَعَلَ الاستقامَةَ على الإِيمانِ خيراً من الدخولِ فيه بقولِهِ: {ثُمَّ استقاموا} [فصلت: ٣٠] ، فَجَعَلَهَا للتراخي في الرتبةِ لا في الزمانِ، وقد تكرَّر له ذلك غيرَ مرةٍ. و» ما «مِنْ قولِهِ:» ما أَنْفَقُوا «يجوزُ أن تكونَ موصولةً اسميةً فالعائدُ محذوفٌ، أي: ما أنفقوه، وأن تكونَ مصدريةً فلا تحتاجُ إلى عائدٍ، أي:
Zemahşerî şöyle demiştir: «'Sümme'nin manası; infak ile başa kakmayı ve eziyeti terk etmek arasındaki mertebe farkını ve bu ikisini terk etmenin bizzat infaktan daha hayırlı olduğunu göstermektir; nitekim Cenâb-ı Hak: {ثُمَّ استقاموا} [Fussilet: 30] “sonra dosdoğru olanlar” buyurarak imanda sebat etmeyi ona girmekten daha hayırlı kılmıştır.» Böylece o, 'sümme'yi zamanda değil rütbede terâhî (gecikme/üstünlük) için kılmıştır ki bu izah onda defalarca tekrarlanmıştır. «ما أَنْفَقُوا» kavmindeki «ما» edatının ism-i mevsûl olması caizdir; bu durumda âid zamiri mahzûftur, yani: 'infak ettikleri şeyi' demektir; masdariyye olması da caizdir, bu durumda âid zamirine ihtiyaç duymaz, yani:
لا يُتْبِعُون إنفاقَهم. ولا بُدَّ من حذفٍ بعد» مَنَّاً «أي: مَنَّاً على المُنْفِقِ عليه ولا أذى له، فَحُذِفَ للدلالة.
'infaklarının peşine takmazlar' demektir. «مَنَّاً» lafzından sonra bir hazif zorunludur; yani: 'infak edilen kimsenin başına kakma ve ona eziyet etme olmaksızın' demektir; karineye binaen hazfedilmiştir.
والمَنُّ: الاعتدادُ بالإِحسانِ، وهو في الأصل: القَطْعُ، ولذلك يُطْلَقُ على النعمةِ، لأنَّ المُنْعِمَ يَقْطَعُ من مالِهِ قطعةً للمُنْعَمِ عليه. والمَنُّ: النقصُ من الحق، والمَنُّ: الذي يُوزن به، ويُقال في هذا» منا «مثل: عَصَا. وتقدَّمَ اشتقاقُ الأذى.
Menn (المَنُّ): İyiliği sayıp başa kakmaktır; aslen kesmek (القَطْعُ) demektir, nitekim nimet için de kullanılır; çünkü nimeti veren kimse, malından nimet verilen kimseye bir parça kesip ayırır. 'el-Menn' (المَنُّ): Haktan eksiltmektir. 'el-Menn' (المَنُّ): Kendisiyle tartı yapılan ağırlık ölçüsüdür; bunda 'asâ' (عَصَا) gibi «منا» da denilir. Eziyet (الأذى) kelimesinin iştikakı ise daha önce geçmişti.
و» مَنَّاً «مفعولٌ ثانٍ، و» لا أذى «عطفٌ عليه، وأبعدَ مَنْ جَعَلَ» ولا أذى «مستأنفاً، فَجَعَلَهُ من صفاتِ المتصدِّق، كأنه قال: الذين ينفقون ولا يتأذَّوْن بالإِنفاقِ، فكيونُ» أذى «اسمَ لا وخبرُها محذوفٌ، أي: ولا أذىً حاصلٌ لهم، فهي جملةٌ منفيةٌ في معنى النهي، وهذا تكلُّفٌ، وحَقٌّ هذا القائلِ أن يقرأ» ولا أذى «بالألف غيرَ مُنَوَّنٍ، لأنه مبنيٌّ على الفتح على مشهورِ مذهبِ النحاةِ.
«مَنَّاً» ikinci mef'ûldür, «لا أذى» ise ona matuftur. «ولا أذى» ifadesini müste'nefe kılarak sadaka verenin vasıflarından kılan kimse oldukça uzaklaşmıştır; sanki o: 'İnfak eden ve infak sebebiyle incinmeyen kimseler' demiştir. Bu takdirde «أذى» lafzı lâ'nın ismi, haberi ise mahzûf olur, yani: 'Onlar için hiçbir eziyet/sıkıntı hasıl olmaz' demektir; böylece nehiy manasında menfî bir cümle olur. Bu ise bir zorlamadır (tekellüftür); bu görüşü savunan kimsenin hakkı, nahivcilerin meşhur mezhebine göre fetha üzere mebnî olduğu için «ولا أذى» lafzını tenvinsiz olarak elif ile okumasıdır.
قوله تعالى: {قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ} : فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه مبتدأٌ وساغَ الابتداءُ بالنكرةِ لوصفِها وللعطفِ عليها. و «مغفرةٌ» عَطْفٌ عليه، وسَوَّغَ الابتداءَ بها العطفُ أو الصفةُ المقدَّرَةُ، إذ التقديرُ: ومغفرةٌ من السائلِ أو من اللِّهِ. و «خيرٌ» خبرٌ عنهما. [وقال أبو البقاء في هذا الوجهِ: «والتقديرُ: وسببُ مغفرة] ، لأنَّ المغفرةَ من الله تعالى، فلا تفاضُلَ بينها وبين فعلِ العبدِ، ويجوزُ أن تكونَ المغفرةُ مجاوزَةَ المزكِّي واحتمالَه للفقيرِ، فلا يكونُ فيه حذفُ مضافٍ» .
Yüce Allah'ın: {قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ} “Güzel bir söz” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: Mübtedadır; nekire ile başlanması (ibtida), sıfat alması ve üzerine atıf yapılması sebebiyle caiz olmuştur. «مغفرةٌ» ise ona matuftur. Bununla ibtidayı caiz kılan şey ise atıf yahut takdir edilen sıfattır; zira takdir: 'İsteyenden veya Allah'tan bir bağışlama' şeklindedir. «خيرٌ» ise her ikisinin haberidir. [Ebu'l-Bekâ bu vecih hakkında şöyle demiştir: «Takdir: 'Ve bağışlanma sebebi' şeklindedir] ; zira mağfiret Yüce Allah'tandır, dolayısıyla onunla kulun fiili arasında bir üstünlük kıyası (tefâzul) olamaz. Mağfiretin, zekât/sadaka verenin fakiri hoş görmesi ve ona katlanması olması da caizdir; bu durumda muzaf hazfi bulunmaz.»
والثاني: أنَّ «قولٌ معروفٌ» مبتدأٌ وخبرُهُ محذوفٌ أي: أمثلُ أو أَوْلَى بكم، و «مغفرةٌ» مبتدأٌ، و «خيرٌ» خبرُها، فهما جملتان، ذَكَرَهُ المهدويّ وغيرُهُ. قال ابن عطية: «وهذا ذهابٌ برونقِ المعنى» . والثالث: أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ تقديرُهُ: المأمورُ به قولٌ معروفٌ.
İkincisi: «قولٌ معروفٌ» mübteda, haberi ise mahzûftur, yani: 'Sizin için daha uygun veya daha evlâdır' [takdirindedir]; «مغفرةٌ» mübteda, «خيرٌ» ise onun haberidir, dolayısıyla iki cümledir; bunu el-Mehdevî ve başkaları zikretmiştir. İbn Atiyye: «Bu, mananın güzelliğini ve parlaklığını yok etmektir» demiştir. Üçüncüsü: Mahzûf bir mübtedanın haberidir; takdiri: 'Emredilen şey güzel bir sözdür' şeklindedir.
قوله: {يَتْبَعُهَآ أَذًى} في محلِّ جرٍّ صفةً لصدقة، ولم يُعِدْ ذِكْرِ المَنِّ فيقولُ: يتبَعُها مَنٌّ وأذى، لأنَّ الأذى يشملُ المنَّ وغيرَه، وإنَّما ذُكِرَ بالتنصيصِ في قولِهِ: {لاَ يُتْبِعُونَ مَآ أَنْفَقُواُ مَنّاً وَلاَ أَذًى} لكثرةِ وقوعِهِ من المتصدِّقين وعُسْرِ تحَفُّظِهِمْ منه، ولذلك قُدِّمَ على الأذى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَتْبَعُهَآ أَذًى} “arkasından bir eziyet gelen” kavli, cer mahallinde olup «sadaka» kelimesinin sıfatıdır. Başa kakmayı (menn) tekrar zikrederek 'arkasından başa kakma ve eziyet gelen' dememiştir; çünkü eziyet, başa kakmayı ve diğerlerini kapsar. {لاَ يُتْبِعُونَ مَآ أَنْفَقُواُ مَنّاً وَلاَ أَذًى} “verdikleri şeyin peşinden başa kakmayan ve eziyet etmeyen” kavlinde açıkça belirtilerek (nassan) zikredilmesi ise sadaka verenlerden çokça vuku bulması ve bundan sakınmalarının zor olması sebebiyledir; bu yüzden eziyetten önce getirilmiştir.
قولُهُ تعالى: {كالذي} : «كالذي» الكاف في محلِّ نصبٍ، فقيل: نعتاً لمصدرٍ محذوفٍ أي: لا تُبْطِلُوها إبطالاً كإبطالِ الذي يُنْفِقُ رئاءَ الناسِ. وقيل: في محلِّ نصبٍ على الحالِ من ضمير المصدرِ المقدَّرِ كما هو رأيُ سيبويه، وقيل: حالٌ من فاعِلِ «تُبْطِلُوا» أي: لا تُبْطِلُوهَا مُشْبِهين الذي يُنْفِقُ رياءَ.
Yüce Allah'ın: {كالذي} “o kimse gibi” kavlinde: «كالذي» ifadesindeki kâf nasb mahallindedir. Denildi ki: Mahzûf bir masdarın sıfatıdır; yani: 'İnsanlara gösteriş için infak eden kimsenin boşa çıkarması gibi bir boşa çıkarma ile onu boşa çıkarmayın' [demektir]. Sîbeveyh'in görüşü olduğu üzere, takdir edilen masdarın zamirinden nasb mahallinde hal olduğu da söylenmiştir. «تُبْطِلُوا» fiilinin failinden hal olduğu da söylenmiştir; yani: 'Gösteriş için infak eden kimseye benzer vaziyette onu boşa çıkarmayın' [demektir].
و «رئاءَ» فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ تقديرُهُ: إنفاقاً رئاءَ الناس، كذا ذكره مكي. والثاني: أنه مفعولٌ من أَجْلِهِ أي: لأجلِ رئاءِ الناسِ، واستكمل شروطَ النصبِ. والثالث: أنه في محلِّ حالٍ، أي: يُنْفِقُ مرائياً.
«رئاءَ» kelimesinde üç vecih vardır: Birincisi: Mahzûf bir masdarın sıfatıdır; takdiri: 'İnsanlara gösteriş olan bir infakla' şeklindedir; Mekkî bunu bu şekilde zikretmiştir. İkincisi: Mef'ûlün lieclihdir; yani: 'İnsanlara gösteriş olsun diye' demektir ve nasb şartlarını tamamlamıştır. Üçüncüsü: Hâl mahallindedir; yani: 'Gösteriş yaparak infak eder' demektir.
والمصدرُ هنا مضافٌ للمفعولِ وهو «الناس» ، ورئاءَ مصدرٌ راءى كقاتَلَ قِتالاً، والأصلُ: «رِئايا» فالهمزةُ الأولى عينُ الكلمة، والثانيةُ بدلٌ من ياءٍ هي
Masdar burada mef'ûle muzaf kılınmıştır ki o da «الناس» lafzıdır. «رئاء» ise 'kātele-kıtâlen' gibi 'rââ' fiilinin masdarıdır. Aslı «رِئايا» şeklindedir; birinci hemze kelimenin aynü'l-fiili, ikincisi ise şu yâ'dan bedeldir:
لامُ الكلمة، لأنها وَقَعَتْ طرفاً بعد ألفٍ زائدةٍ. والمُفَاعَلَةُ في «راءى» على بابِها لأنَّ المُرائِيَ يُرِي الناسَ أعمالَهُ حتى يُرُوه الثناءَ عليه والتعظيم له. وقرأ طلحة - ويروى عن عاصم -: «رِياء» بإبدالِ الهمزةِ الأولى ياءً، وهو قياسُ تخفيفِها لأنها مفتوحةٌ بعد كسرةٍ.
Zâid bir eliften sonra sonda yer aldığı için kelimenin lâmel-fiilidir. «راءى» fiilindeki mufâale babı kendi asli manasındadır (müşâreket bildirir); çünkü riyakâr kimse insanlara amellerini gösterir ki onlar da kendisine övgü ve tazim göstersinler. Talha -Âsım'dan da rivayet edildiği üzere- birinci hemzeyi yâ'ya tebdil ederek «رِياء» şeklinde okumuştur; bu, kesreden sonra meftûh olduğu için onun kıyasi tahfifidir (hafifletilerek okunmasıdır).
قوله: {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ} مبتدأٌ وخبرٌ، ودَخَلَتِ الفاءُ، قال أبو البقاء: «لتربطَ الجملةَ بما قبلَها» وقد تقدَّم مثلُه، والهاءُ في «فَمَثَلُهُ» فيها قولان، أظهرهُما: أنها تعودُ على {كالذي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَآءَ الناس} لأنه أقربُ مذكورٍ. والثاني: أنها تعودُ على المانِّ المُؤْذِي، كأنه تعالى شَبَّهه بشيئين: بالذي يُنْفِقُ رُئَاءَ وبصفوانٍ عليه ترابٌ، ويكونُ قد عَدَلَ من خطابٍ إلى غَيْبه، ومن جمعٍ إلى إفرادٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ} “onun durumu şunun gibidir” kavli mübteda ve haberdir. Fâ harfi dâhil olmuştur; Ebu'l-Bekâ: «Cümleyi öncesine bağlamak içindir» demiştir, benzeri daha önce geçmişti. «فَمَثَلُهُ» lafzındaki zamir (hâ) hakkında iki görüş vardır: En zâhir olanı: En yakın zikredilen olduğu için {كالذي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَآءَ الناس} “malını insanlara gösteriş için infak eden kimse gibi” lafzına dönmesidir. İkincisi: Başa kakan ve inciten kimseye dönmesidir; sanki Yüce Allah onu iki şeye benzetmiştir: Gösteriş için infak edene ve üzerinde toprak bulunan kayaya; bu durumda hitaptan gaybete, cemiden (çoğuldan) ifrâda (tekile) iltifat yapılmış olur.
والصَّفْوان: حَجَرٌ كبيرٌ أملسُ، وفيه لغتان: أشهرهُما سكونُ الفاءِ والثانيةُ فَتْحُها، وبها قرأ ابن المسيَّبِ والزهري، وهي شاذَّةٌ، لأن «فَعَلان» إنَّما يكونُ في المصادرِ نحو: النَّزَوان والغَلَيَان، والصفاتِ نحو: رجلٌ طَغَيَان وتيسٌ عَدوَان، وأَمَّا في الأسماءِ فقليلٌ جداً. واختُلِفَ في «صَفْوَان» فقيل: هو جمعٌ مفردُهُ: صَفا، قال أبو البقاء: «وجَمْعُ» فَعَلَ «على» فَعْلاَن «قليلٌ» . وقيل: هو اسمُ جنسٍ، قال أبو البقاء: «وهو الأجودُ، ولذلك عادَ الضميرُ عليه مفرداً في قولِهِ:» عليه «وقيل: هو مفردٌ، واحدُ صُفِيٌّ قاله الكسائي، وأنكره المبردُ. قال:» لأنَّ صُفِيّاً جمعُ صفا نحو: عُصِيّ في عَصَا، وقُفِيّ في قَفَا «.
Safvân (الصَّفْوان): Büyük, düz ve kaygan taştır (kaya). Onda iki lügat vardır: En meşhuru fâ harfinin sükûnu ile, ikincisi ise fethası iledir; İbnü'l-Müseyyeb ve ez-Zührî bu şekilde okumuştur ve bu şâzdır; zira «fa'lân / fe'alân» vezni ancak 'en-nezevân' ve 'el-ğaleyân' gibi masdarlarda veya 'raculün tağyân' ve 'teysün advân' gibi sıfatlarda gelir; isimlerde ise pek azdır. «صَفْوَان» kelimesinde ihtilaf edilmiştir: Çoğul olduğu, müfredinin 'safâ' (صَفا) olduğu söylenmiştir; Ebu'l-Bekâ: «'Fa'al' vezninin 'fa'lân' olarak çoğul yapılması azdır» demiştir. Cins ismi olduğu da söylenmiştir; Ebu'l-Bekâ: «En uygunu budur, bu sebeple 'عليه' kavlinde zamir ona müfred olarak dönmüştür» demiştir. Müfred olup 'sufiyy' (صُفِيٌّ) kelimesinin teki olduğu da söylenmiştir; bunu el-Kisâî söylemiş, el-Müberred ise reddetmiştir. Şöyle demiştir: «Çünkü 'sufiyy', 'asâ'daki 'usiyy' ve 'kafâ'daki 'kufiyy' gibi 'safâ'nın çoğuludur.»
ونُقِلَ عن الكسائي أيضاً أنه قال:» صَفْوَان مفردٌ، ويُجْمع على صِفْوانٍ بالكسر. قال النحاس: «ويجوزُ أن يكونَ المسكورُ الصادِ واحداً أيضاً، وما قاله الكسائي غيرُ صحيحٍ بل صِفْوان - يعني بالكسر - جمعٌ لصَفَا كوَرَل ووِرْلان، وأخ وإخْوان وكَرَى وكِرْوَان» .
el-Kisâî'den ayrıca şöyle dediği nakledilmiştir: «'Safvân' müfreddir ve kesre ile 'sıfvân' (صِفْوان) şeklinde çoğul yapılır.» en-Nehhâs şöyle demiştir: «Sâd harfi kesreli olanın da müfred olması caizdir; Kisâî'nin söylediği doğru değildir, bilakis 'sıfvân' -yani kesreli olan- 'verel / virlân', 'eh / ihvân' ve 'kerâ / kirvân' gibi 'safâ'nın çoğuludur.»
و «عليه ترابٌ» يجوزُ أن يكونَ جملةً من مبتدأٍ وخبرٍ، وقَعَتْ صفةً لصَفْوان، ويجوزُ أن يكونَ «عليه» وحدَه صفةً له، و «ترابٌ» فاعلٌ به، وهو أَوْلى لِمَا تَقَدَّم عند قولِهِ
«عليه ترابٌ» ifadesinin, safvân kelimesinin sıfatı olarak vaki olmuş bir mübteda-haber cümlesi olması caizdir. Sadece «عليه» ifadesinin onun sıfatı olup «ترابٌ» kelimesinin onunla merfû bir fâil olması da caizdir; Cenâb-ı Hakk'ın:
{فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّئَةُ حَبَّةٍ} [البقرة: ٢٦١] . والترابُ مَعْرُوفٌ، ويُقال فيه تَوْراب، ويُقال: تَرِبَ الرجلُ: افتقَرَ. ومنه: {أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ} [البلد: ١٦] كأنَّ جِلْدَه لَصِق به لفقرِه، وأَتْرَبَ: أي استغنى، كأنَّ الهمزةَ للسلب، أو صار مالُهُ كالترابَ.
{فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّئَةُ حَبَّةٍ} [el-Bakara: 261] “her başağında yüz tane bulunan” kavlinde daha önce geçtiği üzere bu daha evlâdır. Türâb (التراب) malumdur (toprak); ona 'tevrâb' da denir. «تَرِبَ الرجلُ» (adam toprağa bulandı/fakirleşti) denilir ki 'fakir düştü' demektir. {أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ} [el-Beled: 16] “Yahut toprağa serilmiş bir yoksulu” ayeti de bundandır; sanki fakirliğinden dolayı teni toprağa yapışmıştır. «أَتْرَبَ» ise zenginleşti demektir; sanki hemze selb (yokluk) içindir veya malı toprak gibi çok olmuştur.
«فأصابَه» عطفٌ على الفعلِ الذي تَعَلَّقَ به قوله: «عليه» أي: استقرَّ عليه ترابٌ فأَصابَهُ. والضميرُ يعودُ على الصَّفْوان، وقيل: على الترابِ. وأمَّا الضميرُ في «فتركه» فعلى الصَفْوَانِ فقط. وألفُ «أَصابه» من واوٍ، لأنه من صَابَ يَصُوب.
«فأصابَه» ifadesi, «عليه» kavlinin taalluk ettiği fiile matuftur; yani: 'üzerine toprak yerleşmişti de ona [yağmur] isabet etti' demektir. Zamir safvâna (kayaya) döner, toprağa döndüğü de söylenmiştir. «فتركه» lafzındaki zamir ise sadece safvâna döner. «أَصابه» kelimesinin elifi vâv harfinden dönüşmüştür; çünkü 'sâbe / yesûbu' kökündendir.
والوابِلُ: المطرُ الشديدُ، وبَلَتِ السماءُ تَبِل، والأرضُ مُوْبُولَة، ويقال أيضاً: أَوْبَلَ فهو مُوبِل، فيكونُ مِمَّا اتفقَ فيه فَعَل وأَفْعَلَ، وهو من الصفاتِ الغالبةِ كالأبطح، فلا يُحْتَاج معه إلى ذكرِ موصوفٍ. قال النضر بن شميل:
Vâbil (الوابِلُ): Şiddetli yağmurdur. «وبَلَتِ السماءُ تَبِل» (gök şiddetle yağdı) ve «الأرضُ مُوْبُولَة» (yer şiddetli yağmur aldı) denir. «أَوْبَلَ فهو مُوبِل» da denir; dolayısıyla 'feale' ile 'ef'ale'nin aynı manada birleştiği fiillerden olur. 'El-ebtah' (geniş vadi) gibi gâlip sıfatlardandır; bu sebeple onunla birlikte mevsûfun zikredilmesine ihtiyaç duyulmaz. Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir:
«أولُ ما يكونُ المطرَ رَشَّاً ثم طشَّاً. ثم طَلاَّ وَرذاذاً ثم نَضْحَاً، وهو قَطْرٌ بين قَطْرَين، ثم هَطْلاً وَتَهْتَاناً ثم وابِلاً وجُوداً. والوبيلُ: الوَخيمُ، والوبيلةُ: حُزْمَةُ الحطبِ، ومنه قيل للغليظَةِ: وَبِيلَةٌ على التشبيهِ بالحزمة.
«Yağmurun başlangıcı reşş (çiseleme), sonra taşş (hafif yağmur), sonra tall (ince çisenti) ve rezâz (serpinti), sonra nadh'tır ki bu iki damla arası bir yağıştır; sonra hetl ve tehtân (sağanak), sonra da vâbil ve cûd (şiddetli sağanak) olur.» Vebîl (الوبيلُ): Vahim (ağır/kötü) demektir. Vebîle (الوبيلةُ) ise odun demetidir; bundan hareketle odun demetine benzetilerek kalın/kaba şeye de vebîle denilmiştir.
قوله: {فَتَرَكَهُ صَلْداً} كقوله: {وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ} [البقرة: ١٧] . والصَّلْدُ: الأجردُ الأملسُ، ومنه:» صَلَدَ جبينُ الأصلعِ «: بَرَقَ، والصَّلِدُ أيضاً صفةٌ، يُقال: صَلِدَ بكسر اللام يَصْلَد بفتحهِا فهو صَلِد. [قال] النقاش:» الصَّلْدُ بلغةِ هُذَيل «. وقال أبان بن تغلب:» الصَّلْد: اللَّيِّن من الحجارةِ «وقال علي ابن عيسى:» هو من الحجارة ما لا خيرَ فيه، وكذلك من الأرضين وغيرِها، ومنه: «قِدْرٌ صَلُود» أي: بَطِيئة الغَلَيان «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَتَرَكَهُ صَلْداً} “onu cascavlak (çıplak ve sert bir kaya halinde) bıraktı” kavli, {وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ} [el-Bakara: 17] “ve onları karanlıklar içinde bıraktı” kavli gibidir. Sald (الصَّلْدُ): Üzerinde bitki olmayan çıplak ve pürüzsüz kayadır; nitekim «صَلَدَ جبينُ الأصلعِ» (kelin alnı parıldadı) denir. 'es-Salid' (الصَّلِدُ) de sıfattır; lâm'ın kesresiyle «صَلِدَ» fethasıyla «يَصْلَد» denir, faili «صَلِد» olarak gelir. Nakkâş: «'es-Sald' Hüzeyl lügatindendir» demiştir. Ebân b. Tağlib: «'es-Sald' taşların yumuşak olanıdır» demiştir. Ali b. Îsâ ise şöyle demiştir: «Taşlardan kendisinde hiçbir hayır bulunmayandır; aynı şekilde araziler ve diğerleri için de kullanılır; nitekim 'kıdrün salûd' (قِدْرٌ صَلُود) geç kaynayan tencere demektir.»
قوله {لاَّ يَقْدِرُونَ} في هذه الجملة قولان، أحدهما: أنها استئنافية فلا موضع لها من الإِعراب. والثاني: أنها في محلِّ نصبٍ على الحالِ من» الذي «في قولِه:» كالذي يُنْفِقُ «، وإنما جُمع الضميرُ حَمْلاً على المعنى، لأنَّ المرادَ بالذي الجنسُ، فلذلك جاز الحَمْلُ على لفظِه مرةً في قولِه:» ماله «و» لا يؤمِنُ «» فمثلُه «وعلى معناه أخرى. وصار هذا نظير قولِه: {كَمَثَلِ الذي استوقد نَاراً} [البقرة: ١٧] ثم قال: {بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ} [البقرة: ١٧] ، وقد تقدَّم تحقيقُ القولِ في ذلك. وقد زَعَم ابن عطية أَنَّ مَهْيَعَ كلامِ العرب الحَمْلُ على اللفظِ أولاً ثم المعنى ثانياً، وأنَّ العكسَ قبيحٌ، وتقدَّم الكلامُ معه في ذلك. وقيل: الضميرُ في» يَقْدِرون «عائدٌ على المخاطبين بقوله: {ياأيها الذين آمَنُواْ لاَ تُبْطِلُواْ}
Cenâb-ı Hakk'ın {لاَّ يَقْدِرُونَ} “hiçbir şey elde edemezler” kavlindeki bu cümle hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İstînâfiyye olup iraptan mahalli yoktur. İkincisi: «كالذي يُنْفِقُ» kavlindeki «الذي» lafzından nasb mahallinde haldir; zamir ise manaya hamledilerek cemi (çoğul) kılınmıştır, zira 'ellezî' ile kastedilen cinstir. Bu sebeple «ماله», «لا يؤمِنُ» ve «فمثلُه» kavillerinde lafzına hamledilmesi, diğer yerlerde ise manasına hamledilmesi caiz olmuştur. Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın: {كَمَثَلِ الذي استوقد نَاراً} [el-Bakara: 17] “ateş yakan kimsenin durumu gibidir” buyurup ardından {بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ} [el-Bakara: 17] “onların nurlarını giderdi ve onları bıraktı” buyurmasının bir benzeri olmuştur; buna dair tahkik daha önce geçmişti. İbn Atiyye, Arap kelâmının tuttuğu yolun önce lafza, sonra manaya hamletmek olduğunu, bunun aksinin ise çirkin olduğunu iddia etmiştir; onunla ilgili bahis de daha önce geçmişti. «يَقْدِرون» fiilindeki zamirin, {ياأيها الذين آمَنُواْ لاَ تُبْطِلُواْ} “Ey iman edenler! Boşa çıkarmayın” kavliyle hitap edilenlere ait olduğu da söylenmiştir;
ويكونُ من بابِ الالتفاتِ من الخطابِ إلى الغَيْبة، وفيه بُعْدٌ. وقيل: يعودُ على ما يُفْهَم من السياقِ. أي: لا يَقْدِرُ المانُّون ولا المؤذون على شيء من نفع صدقاتهم. وسَمَّى الصدقة كسباً/. قال أبو البقاء:» ولا يجوزُ أن يكونَ «ولا يقدرون» حالاً من «الذي» لأنه قد فُصِل بينهما بقوله: «فمثلُه» وما بعدَه، ولا يَلْزَمُ ذلك، لأنَّ هذا الفصلَ فيه تأكيدٌ وهو كالاعتراض.
Bu takdirde hitaptan gaybete iltifat babından olur ki bunda bir uzaklık vardır. Siyaktan anlaşılan kimselere döndüğü de söylenmiştir; yani: 'Başa kakanlar ve incitenler sadakalarının hiçbir faydasını elde edemezler' demektir. [Allah Teâlâ] sadakayı kazanç (kesb) olarak isimlendirmiştir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «'فمثلُه' ve sonrasındaki ifade ile araları ayrıldığı için 'ولا يقدرون' cümlesinin 'الذي'den hal olması caiz değildir.» Fakat bu bağlayıcı değildir; çünkü bu fasıl tekit içermektedir ve itiraz cümlesi (ara cümle) gibidir.
وقولُه تعالى: {وَمَثَلُ الذين يُنْفِقُونَ} : إلى قوله: «كَمَثَلِ حَبة» كقوله: {مَّثَلُ الذين يُنْفِقُونَ. . . كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ} [البقرة: ٢٦١] في جميعِ التقاديرِ فليُراجَعْ. وقرأ الجحدريَّ «كمثلِ حبةٍ» بالحاءِ المهملة والباءِ.
Yüce Allah'ın: {وَمَثَلُ الذين يُنْفِقُونَ} “İnfak edenlerin durumu ise...” kavlinden «كَمَثَلِ حَبة» kavline kadar olan kısım, bütün takdirleriyle {مَّثَلُ الذين يُنْفِقُونَ. . . كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ} [el-Bakara: 261] “Mallarını infak edenlerin durumu... yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir” ayeti gibidir, oraya müracaat edilsin. el-Cahderî noktasız hâ ve bâ ile «كمثلِ حبةٍ» şeklinde okumuştur.
قوله: {ابتغآء} فيه وجهان، أحدُهما: أنه مفعولٌ من أجلِه، وشروطُ النصبِ متوفرةٌ. والثاني: أنه حالٌ، و «تثبيتاً» عطفٌ عليه بالاعتبارين: أي لأجلِ الابتغاء والتثبيتِ، أو مبتغين مُثَبِّتِين. ومنع ابنُ عطية أن يكونَ «ابتغاء» مفعولاً من أجلِه، قال: «لأنه عَطَفَ عليه» تثبيتاً «، وتثبيتاً لا يَصِحَّ أن يكونَ مفعولاً من أجلِه، لأنَّ الإِنفاقَ لا يكونُ لأجلِ التثبيتِ، وحَكَى عن مكي كونه مفعولا من أجلِه، قال:» وهو مردودٌ بما بَيَّنَّاه «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {ابتغآء} “talep ederek/aramak için” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün lieclihdir ve nasb şartları mevcuttur. İkincisi: Haldir; «تثبيتاً» lafzı da her iki itibarla ona matuftur; yani: 'Talep etmek ve pekiştirmek amacıyla' yahut 'talep ediciler ve pekiştiriciler olarak' [demektir]. İbn Atiyye «ابتغاء» lafzının mef'ûlün lieclih olmasını menederek şöyle demiştir: «Çünkü üzerine 'تثبيتاً' matuf kılınmıştır; 'تثبيتاً' lafzının ise mef'ûlün lieclih olması sahih değildir, zira infak pekiştirmek için yapılmaz.» Mekkî'den mef'ûlün lieclih olduğu görüşünü nakletmiş ve: «Bu, açıkladığımız gerekçeyle merduttur» demiştir.
وهذا الذي رَدَّه لا بُدَّ فيه من تفصيلٍ، وذلك أنَّ قولَه:» وتثبيتاً «إمَّا أنْ يُجْعَلَ مصدراً متعدياً أو قاصراً، فإن كان قاصراً، أو متعدياً وقَدَّرْنا المفعولَ هكذا:» وتثبيتاً من أنفسهم الثوابَ على تلك النفقة «، فيكونُ تثبيتُ الثواب وتحصيلُه من اللهِ حاملاً لهم على النفقةِ، وحينئذٍ يَصحُّ أَنْ يكونَ» تثبيتاً «
Onun bu reddinde bir tafsilat gereklidir; şöyle ki: «وتثبيتاً» kavli ya müteaddî ya da lâzım (kāsır) bir masdar kılınır. Eğer lâzım olursa veya müteaddî olup mef'ûlü şöyle takdir edersek: 'Ve nefislerinden, o infaka karşılık sevabı pekiştirmek/kesinleştirmek için', bu takdirde sevabın kesinleşmesi ve Allah'tan elde edilmesi onları infaka sevk eden saik olur ve bu durumda «تثبيتاً» lafzının
مفعولاً من أجلِه، وإنْ قَدَّرْنا المفعولَ غيرَ ذلك، أي: وتثبيتاً من أنفسِهم أعمالَهم بإخلاصِ النية، أو جَعَلْنَا» مِنْ أنفسهم «هو المفعول في المعنى، وأنَّ» مِنْ «بمَعْنَى اللام أي: لأنفسهم، كما تقولُ:» فَعَلْتُه كسراً مِنْ شهوتي «فلا يتضحُ فيه أن يكون مفعولاً من أجلِه.
mef'ûlün lieclih olması sahih olur. Şayet mef'ûlü bundan başka bir şekilde takdir edersek; yani: 'Halis niyetle nefislerinden amellerini pekiştirmek için' [dersek] yahut «مِنْ أنفسهم» ifadesini manaca mef'ûl kılar ve «مِنْ» edatını lâm manasında sayarsak -yani «فَعَلْتُه كسراً مِنْ شهوتي» (bunu şehvetime galebe çalmak için yaptım) demen gibi 'nefisleri için' manasında olursa- bu durumda mef'ûlün lieclih olması açık/anlaşılır olmaz.
وأبو البقاء قد قَدَّر المفعولَ المحذوفَ» أعمالَهم بإخلاصِ النيةِ «، وجَوَّز أيضاً أن يكونَ» مِنْ أنفسهم «مفعولاً، وأن [تكونَ] » مِنْ «بمعنى اللام، وكان قَدَّم أولاً أنه يجوزُ فيهما المفعولُ من أجلِه والحالية، وهو غيرُ واضحٍ كما تقدَّم.
Ebu'l-Bekâ mahzûf mef'ûlü 'halis niyetle amellerini' şeklinde takdir etmiş ve «مِنْ أنفسهم» ifadesinin mef'ûl olmasını ve «مِنْ» edatının lâm manasında olmasını da caiz görmüştür; daha önce her ikisinde mef'ûlün lieclih ve hâl olmanın caiz olduğunu öne sürmüştü ki bu, yukarıda geçtiği üzere açık ve net değildir.