Binûn

Bakara — 51. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال زهير:

Züheyr de şöyle demiştir:

١٠٩٨ - رأيتُ المنايا خَبْطَ عَشْوَاءَ مَنْ تُصِبْ ... تُمِتْه ومَنْ تُخْطِىءْ يُعَمَّر فَيَهْرَمِ

1098 - Ölümün gece körü bir devenin rastgele çarpışı gibi olduğunu gördüm; kime isabet ederse onu öldürür, kimi de ıskalarsa o yaşatılır ve nihayet ihtiyarlar.

قوله: {مِنَ المس} فيه ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أنه متعلقٌ بيتخبَّطه من جهةِ الجنونِ، فيكونُ في موضعِ نصبٍ قاله أبو البقاء. والثاني: أنه يتعلَّقُ بقوله: «يقومُ» أي: لا يقومون من المسِّ الذي بهم إلا كما يقوم المصروع. الثالث: أنه يتعلَّقُ بقولِه: «يقومُ» أي: كما يقومُ المصروع من جنونِه. ذكر هذين الوجهين الأخيرين الزمخشري.

Yüce Allah'ın: {مِنَ المس} “Çarpmadan dolayı” kavminde üç vecih vardır: Birincisi, delilik yönünden olmak üzere 'yetahabbetuhû' fiiline taalluk etmesidir ki bu durumda nasb mahallinde olur; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. İkincisi, [ilk] 'yekûmûne' fiiline taalluk etmesidir; yani: Üzerlerindeki çarpılmadan/delilikten ötürü ancak saralının kalktığı gibi kalkarlar demektir. Üçüncüsü ise [ikinci] 'yekûmu' fiiline taalluk etmesidir; yani: Saralının deliliğinden ötürü kalktığı gibi kalkar demektir. Bu son iki vechi ez-Zemahşerî zikretmiştir.

قال الشيخ: «وكان قَدَّم في شرحِ المَسِّ أنه الجنونُ، وهذا الذي ذهب إليه في تعلُّقِ» من المس «بقوله» لا يقومون «ضعيفٌ لوجهين، أحدُهما: أنه قد شَرَحَ المسَّ بالجنون، وكان قد شَرَحَ أنَّ قيامَهم لا يكون إلا في الآخرة وهناك ليس بهم جنونٌ ولا مَسٌّ، ويَبْعُدُ أن يَكْنى بالمسِّ الذي هو الجنونُ عن أكلِ الربا في الدنيا، فيكونُ المعنى: لا يقومون يومَ القيامة أو من قبورهم من أجلِ أكلِ الرِّبا إلا كما يقومُ الذي يتخبَّطُهُ الشيطان، إذ لو أُريد هذا المعنى لكان التصريحُ به أَوْلَى من الكنايةِ عنه بلفظِ المَسِّ، إذ التصريحُ به أَبْلَغُ في الزجرِ والردعِ. والوجه الثاني: أنَّ ما بَعد.» إلاَّ «لا يتعلَّقُ بما قبلها إلا إنْ كان في حَيِّز الاستثناء، وهذا ليسَ في حَيَّز الاستثناء، ولذلك منعوا أَنْ يتعلَّقَ» بالبيناتِ والزبرِ «بقوله: {وَمَآ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلاَّ رِجَالاً} [النحل: ٤٤] وأنَّ التقديرَ: وما أرسلنا بالبيناتِ والزبرِ إلا رجالاً» .

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «O, 'el-mess' kelimesinin açıklamasında onun delilik olduğunu daha önce belirtmişti. 'Mine'l-mess' ifadesinin 'lâ yekûmûne' sözüne taalluk etmesi hususunda vardığı bu kanaat iki yönden zayıftır: Birincisi, o mess lafzını delilikle açıklamıştı; ayrıca onların kalkışının ancak ahirette olacağını da açıklamıştı, orada ise onlarda ne delilik ne de çarpılmışlık vardır. Delilik olan mess lafzı ile dünyada faiz yemenin kinaye yoluyla kastedilmiş olması ise uzaktır; zira o takdirde mana: 'Kıyamet gününde veya kabirlerinden faiz yemeleri sebebiyle ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar' şeklinde olurdu. Şayet bu mana murat edilseydi, mess lafzıyla kinaye yapılmasındansa bunun açıkça ifade edilmesi daha evla olurdu; zira açıkça ifade etmek sakındırma ve menetmede daha beliğdir. İkinci yön ise: 'İllâ' (إلا) edatından sonra gelen öge, istisna kapsamında olmadıkça kendisinden öncesine taalluk etmez; oysa bu istisna kapsamında değildir. Nitekim bundan dolayı {وَمَآ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلاَّ رِجَالاً} [en-Nahl: 43] “Senden önce de ancak adamlar gönderdik” kavminde 'bi'l-beyyinâti ve'z-zübür' ifadesinin taalluk etmesini ve takdirin: 'Biz açık delillerle ve sahifelerle adamlardan başkasını göndermedik' şeklinde olmasını men etmişlerdir».

قلت: أمَّا تضعيفُه المعنى فليس بجيدٍ، بل الكنايةُ في لسانِهم أَبْلَغُ وهذا مِمَّا لا يُخْتَلَفُ فيه. وأمَّا الوجهُ الثاني فإنه يُغتْفرُ في الجارِّ والظرفِ ما لا يُغْتَفَرُ في غيرِه، وشواهدُهُ كثيرةٌ.

Derim ki: Manayı zayıf bulmasına gelince, bu isabetli değildir; bilakis onların lisanında kinaye [açık ifadeden] daha beliğdir ve bu husus ihtilafsızdır. İkinci yöne gelince; câr ile zarfta başkalarında hoş görülmeyen şeylere müsamaha gösterilir ve bunun şahitleri pek çoktur.

والمَسُّ عُبِّر به عن الجنونِ في لسانهم، قالوا: مُسَّ فهو مَمْسُوس، مثل: جُنَّ فهو مَجْنون، وأنشد أبو بكر:

el-Mess (المَسّ) kelimesi onların lisanında delilikten kinaye olarak kullanılmıştır. 'Cünne fe-hüve mecnûn' (delirdi, dolayısıyla o delidir) denildiği gibi 'müsse fe-hüve memsûs' (çarpıldı, dolayısıyla o çarpılmıştır/delidir) denilmiştir. Ebû Bekr şu beyti okumuştur:

١٠٩٩ - أُعَلِّلُ نفسي بما لا يكونُ ... كذي المَسِّ جُنَّ ولم يُخْنَقِ

1099 - Olmayacak şeylerle kendimi avutuyorum; cin çarpmış, delirdiği halde boğazı sıkılmamış (sarası tutmamış) kimse gibi.

وأصلُه أنَّهم يقولون: إنَّ الشيطانَ يَمَسُّ الإِنسانَ بيدِه ويُرْكِضُه برجلِه، ويُعَبَّرُ بالجنونِ عن النشاطِ والسرعةِ وخفةِ الحركةِ، لذلك قال الأعشى يصف ناقته:

Bunun aslı şudur: Onlar şeytanın insana eliyle dokunduğunu ve ayağıyla dürttüğünü söylerler. Cünûn (delilik) lafzıyla canlılık, sürat ve hareket çevikliği de ifade edilir; nitekim el-A'şâ devesini vasfederken şöyle demiştir:

١١٠٠ - وتُصبحُ عن غِبِّ السُّرى وكأنما ... أَلَمَّ بها مِن طائفِ الجنِّ أَوْلَقُ

1100 - Gece yolculuğunun ertesi gününde öyle bir sabaha erer ki sanki cin taifesinden bir delilik ona dokunmuştur.

وقال آخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

١١٠١ - بَخِيلٍ عليها جِنَّةٌ عبقريةٌ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1101 - Üzerinde fevkalade bir delilik (coşkunluk) bulunan atlarla... . . . . . . . . . . . . . . . . . .

قوله: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ} مبتدأٌ وخبرٌ، أي: ذلك التخبُّطُ، أو ذلك القيامُ بسبب افترائِهم هذا القولَ. وقيل: «ذلك» خبرُ مبتدأٍ مضمرٍ تقديرُه: قيامُهم ذلك. قال الشيخ: «إلا أنَّ في هذا الوجهِ فصلاً بين المصدرِ ومتعلَّقِه الذي

Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ} “Bu, onların ... sebebiyledir” kavmi mübteda ve haberdir; yani: O çarpılma yahut o kalkış, onların bu sözü uydurmaları sebebiyledir. Bir görüşe göre ise 'zâlike' (ذلك), gizli bir mübtedanın haberidir ve takdiri: 'Onların kalkışı işte budur' şeklindedir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ancak bu vecihte masdar ile onun müteallakı olan

هو» بأنهم «، على أنه لا يَبْعُدُ جوازُ ذلك لحذفِ المصدرِ، فلم يَظْهَرْ قُبْحٌ بالفصلِ بالخبرِ» .

'bi-ennehüm' ifadesinin arası ayrılmış olmaktadır; şu kadar var ki masdar mahzuf olduğu için bunun caiz görülmesi uzak değildir, zira haberle aranın ayrılmasındaki çirkinlik [açıkça] tezahür etmemiştir».

وقد جَعَلوا الربا أصلاً والبيعَ فرعاً حتى شَبَّهوه به، قال الزمخشري: «فإنْ قلت: هلاَّ قيل: إنما الربا مثلُ البيع، لأنَّ الكلامَ في الربا لا في البيعِ. قلت: جِيء به على طريقةِ المبالغةِ، وهو أنهم قد بَلَغ من اعتقادهم في حِلّ الربا أنهم جَعَلوه أصلاً وقانوناً في الحِلِّ، حتى شَبَّهوا به البيع» . قلت: وهو بابٌ في البلاغةِ مشهورٌ، وهو أعلى رتب التشبيه، ومنه قوله:

Onlar faizi asıl, alışverişi ise fer' kılmışlar, hatta alışverişi faize benzetmişlerdir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Söz alışveriş hakkında değil faiz hakkında olduğuna göre niçin: Faiz ancak alışveriş gibidir denilmedi?' dersen, derim ki: Bu, mübalağa üslubuyla getirilmiştir; zira onların faizin helalliği konusundaki inançları öyle bir dereceye varmıştır ki onu helallikte asıl ve kural kılmışlar, hatta alışverişi ona benzetmişlerdir». Derim ki: Bu, belagatta meşhur bir bab olup teşbihin en üst mertebesidir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

١١٠٢ - ورَمْلٍ كأوراكِ العَذارى قَطَعْتُه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1102 - Bakire kızların kalçaları gibi olan kum tepelerini aştım... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

قوله: {وَأَحَلَّ الله البيع} الظاهرُ أنه من كلامِ اللهِ تعالى، أَخْبر بأنه أَحَلَّ هذا وحَرَّم ذاك، وعلى هذا فلا محلَّ لهذه الجملةِ من الإِعراب. وقال بعضُهم: «هذه الجملةُ من تَتِمَّةِ قولِ الذين يأكلون الربا، فتكونُ في محلِّ نصبٍ بالقول عطفاً على المقول» وهو بعيدٌ جداً، نَقَلْتُه عن قاضي [القضاء عز الدين في درسه] .

Yüce Allah'ın: {وَأَحَلَّ الله البيع} “Oysa Allah alışverişi helal kıldı” kavminin Yüce Allah'ın kelamı olduğu açıktır; O, bunu helal kıldığını, diğerini ise haram kıldığını haber vermiştir. Buna göre bu cümlenin iraptan mahalli yoktur. Bazıları ise: «Bu cümle, faiz yiyenlerin sözünün devamıdır; dolayısıyla makûle (söylenen söze) matuf olarak 'kavl' ile nasb mahallindedir» demiştir ki bu son derece uzak bir ihtimaldir; bunu [Kâdılkudât İzzeddin'in dersinden] naklettim.

قوله: {فَمَن جَآءَهُ} يُحتمل أَنْ تكونَ شرطيةً وهو الظاهرُ، وأَنْ تكونَ موصولةً وعلى كِلا التقديرَيْنِ فهي في محلِّ رفعٍ بالابتداء.

Yüce Allah'ın: {فَمَن جَآءَهُ} “Kime gelirse” kavmindeki 'men' (من) edatının şartiyye olması muhtemeldir ki zahir olan da budur; mevsûle olması da muhtemeldir. Her iki takdire göre de ibtida (mübteda) olmak üzere ref mahallindedir.

وقوله: {فَلَهُ مَا سَلَفَ} هو الخبرُ، فإنْ كانَتْ شرطيةًَ فالفاءُ واجبةٌ، وإن

Yüce Allah'ın: {فَلَهُ مَا سَلَفَ} “Geçmiş olan kendisinindir” kavmi ise haberdir; eğer 'men' şartiyye ise fâ harfi vaciptir; şayet

كانَتْ موصولةً فهي جائزةٌ، وسببُ زيادتِها ما تقدَّم مِنْ شَبَهِ الموصولِ لاسمِ الشرطِ. ويجوزُ حالَ كونها شرطيةً وجهٌ آخرُ وهو أن تكونَ منصوبةً بفعلٍ مضمرٍ يفسِّره ما بعدَه، وتكونُ المسألةُ من بابِ الاشتغالِ، ويُقَدَّر الفعلُ بعدَها لأنَّ لها صدرَ الكلامِ، والتقديرُ: فأيُّ شخصٍ جاءَتِ الموعظةُ جاءته، ولا يجوزُ ذلك فيها موصولةً لأنَّ الصلةَ لا تُفَسِّر عاملاً، إذ لا يَصِحُّ تسلُّطها على ما قبلها، وشرطُ التفسيرِ صحةُ التسلُّطِ. وسَقَطَتِ التاءُ من الفعلِ لشيئين: الفصلُ بين الفعلِ وفاعلِه بالمفعولِ، وكونُ التأنيثِ مجازياً، وقرأ الحسن، «جاءَتْه» على الأصل.

mevsûle ise caizdir; fâ'nın ziyade kılınmasının sebebi ise daha önce geçtiği üzere mevsûlun şart ismine benzemesidir. Şartiyye olması halinde diğer bir vecih daha caizdir ki o da sonrasının açıkladığı gizli bir fiille mansub olmasıdır; bu takdirde mesele iştigal babından olur. Şart edatı cümlenin başında bulunma hakkına sahip olduğu için fiil ondan sonra takdir edilir ve takdiri: 'Hangi şahsa öğüt gelirse ona gelmiştir' şeklinde olur. Mevsûle olduğunda ise bu caiz olmaz; zira sıla bir âmili tefsir edemez, çünkü kendisinden öncesine amelen tesir etmesi sahih değildir; oysa tefsirin şartı amelen tesirin sahih olmasıdır. Fiilden tâ harfinin düşmesi iki sebeptendir: Fiil ile failinin arasının meful ile ayrılmış olması ve müennesliğin mecazi olmasıdır. el-Hasan ise asıl üzere «câethü» (جاءَتْه) şeklinde okumuştur.

قوله: {مِّنْ رَّبِّهِ} يجوزُ أن تكونَ متعلقةً بجاءَتْه، وتكونُ لابتداءِ الغاية مجازاً، وأن تتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنها صفةٌ لموعظة، أي: موعظةٌ من موعظاتِ ربه، أي بعضُ مواعِظه.

Yüce Allah'ın: {مِّنْ رَّبِّهِ} “Rabbinden” kavminin 'câethü' fiiline taalluk etmesi ve mecazi olarak ibtidâ-i gâye (başlangıç) bildirmesi caiz olduğu gibi mev'ıza kelimesine sıfat olmak üzere mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir; yani: Rabbine ait öğütlerden bir öğüt, yani O'nun öğütlerinden bir parça demektir.

وقوله: {فانتهى} نَسَقٌ على «جاءَتْه» عَطَفَه بفاءِ التعقيبِ أي: لم يتراخَ انتهاؤُه عن مجيء الموعظهِ. /

Yüce Allah'ın: {فانتهى} “Ve [faizden] vazgeçerse” kavmi, 'câethü' üzerine matuftur; onu ta'kîb (hemen ardından olma) fâ'sı ile bağlamıştır, yani: Onun vazgeçmesi öğüdün gelmesinden sonraya gecikmemiştir.

وقوله: {وَمَنْ عَادَ} الكلامُ على «مَنْ» هذه في احتمالِ الشرطِ والموصولِ كالكلامِ على التي قبلها. والضميرُ في قولِه «فَأَمْرُه» يعودُ على «ما سَلَف» ، أي: وأمرُ ما سلَفَ إلى الله، أي: في العفوِ عنه وإسقاطِ التِّبِعَةِ منه. وقيل: يعودُ على المنتهي المدلولِ عليه بانتهى أي: فأمرُ المنتهي عن الربا إلى الله في العفوِ والعقوبةِ. وقيل: يعودُ على ذي الربا في أَنْ ينتبهَ على الانتهاءِ أو يعيدَه إلى المعصيةِ. وقيل: يعودُ على الرِبا أي: في عفو الله عمَّا شاء منه أو في استمرارِ تحريمِه.

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ عَادَ} “Kim de dönerse” kavmindeki 'men' hakkında şartiyye ve mevsûle olma ihtimaline dair söz, önceki 'men' hakkındaki söz gibidir. «فَأَمْرُه» kavmindeki zamir «ما سَلَف» lafzına döner; yani: Geçmişin durumu Allah'a aittir; yani onu affetmek ve sorumluluğunu kaldırmak O'na kalmıştır. Bir görüşe göre 'intehâ' fiilinin delalet ettiği vazgeçen kimseye döner; yani: Faizden vazgeçen kimsenin durumu affetme ve cezalandırma hususunda Allah'a aittir. Bir görüşe göre faiz yiyen kimseye döner; yani onun vazgeçmede sebat etmesi yahut onu tekrar günaha döndürmesi [Allah'a aittir]. Bir diğer görüşe göre ise faize döner; yani Allah'ın dilediği kısmı bağışlaması veya haramlığının devam etmesi O'na aittir.

قوله تعالى: {يَمْحَقُ الله الربا وَيُرْبِي} : الجمهورُ على التخفيفِ في الفعلين من مَحَقَ وأَرْبى. وقرأ ابن الزبير: ورُويت عن رسول الله ﷺ «يُمْحِّق ويُرَبِّي» بالتشديدِ فيهما من «مَحَّق ورَبَّى» بالتشديدِ فيهما.

Yüce Allah'ın: {يَمْحَقُ الله الربا وَيُرْبِي} “Allah faizi mahveder ve bereketlendirir” kavminde cumhur her iki fiili de 'meheka' (مَحَقَ) ve 'erbâ' (أَرْبى) köklerinden tahfifle (şeddesiz) okumuştur. İbnü'z-Zübeyr ise -ki bu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir- her ikisi de şeddeli olan 'mehhaka' (مَحَّق) ve 'rabbâ' (رَبَّى) fiillerinden «yümehhiku ve yürabbî» (يُمْحِّق ويُرَبِّي) şeklinde her ikisini de şedde ile okumuştur.

وقوله: {سَلَفَ} سَلَفَ بمعنى مَضَى وانقضى، ومنه: سالفُ الدهرِ، وله سَلَفٌ صالح: آباءٌ متقدِّمون. ومنه {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً} أي: أمةً متقدمةً يَعتبر بهم مَنْ بعدهم. ويُجمع السَّلَفُ على: أَسْلاف وسُلوف. والسالِفَةُ والسُّلاف: المتقدِّمون في حربٍ أو سفرٍ. والسالفةُ من الوجه لتقدُّمها. قال:

Yüce Allah'ın: {سَلَفَ} “Geçti” kavmindeki 'selefe' (سَلَفَ), geçti ve bitti manasındadır; 'sâlifü'd-dehr' (geçmiş zaman) ve 'onun selef-i salihi vardır' yani geçmiş ataları vardır sözleri de bundandır. {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً} “Böylece onları bir selef kıldık” yani kendilerinden sonrakilerin ibret alacağı geçmiş bir ümmet yaptık ayeti de bu kabildendir. es-Selef kelimesinin çoğulu eslâf (أَسْلاف) ve sülûf (سُلوف) şeklinde gelir. es-Sâlife ve es-sülâf, savaşta veya yolculukta önden gidenlerdir. Yüzün ön tarafına da önde olduğu için sâlife denir. Şair şöyle demiştir:

١١٠٣ - ومَيَّةُ أحسنُ الثَّقَلَيْنِ جِيداً ... وسالفةً وأَحْسَنْه قَذالا

1103 - Meyye; boyun, yanak/yüzün ön kısmı ve ense bakımından insanların ve cinlerin en güzelidir.

وسُلافة الخمر قيل لها ذلك لتقدُّمها على العَصْرِ. والسُّلْفَةُ ما يُقَدَّم من الطعامِ للضيفِ. يُقال: «سَلِّفوا ضيفكم ولَهِّنوه» أي: بادِروه بشيء ما. ومنه: السَّلَفُ في الدَّيْن لأنه تقدَّمه مالٌ.

Şarabın ilk süzülenine (sülâfetü'l-hamr), sıkılmadan önce kendiliğinden aktığı için bu isim verilmiştir. es-Sülfe (السُّلْفَة), misafire [asıl yemekten önce] ikram edilen ön yemektir. 'Misafirinize hemen bir şeyler ikram edin ve onu ağırlayın' manasında: 'Sellifû dayfeküm ve lehhinûh' (سَلِّفوا ضيفكم ولَهِّنوه) denir. Borçtaki selem/selef akdi de malın peşin verilmesi sebebiyle bu köktendir.

وقوله: {عَادَ} أي: رَجَعَ، يُقال: عادَ يعود عَوْداً ومَعاداً، وعن بعضهم أنها تكونَ بمعنى صار، وعليه:

Yüce Allah'ın: {عَادَ} “Döndü” kavmi, yani: [Eski haline] geri döndü demektir. 'Âde ye'ûdü avden ve meâden' (döndü, döner, dönmek) denilir. Bazı [dilcilerden] bunun sâre (صار - oldu) anlamında olduğu da nakledilmiştir; şu beyit bu kabildendir:

١١٠٤ - وبالمَحْضِ حتى عاد جَعْداً عَنَطْنَطَا ... إذا قام ساوى غاربَ الفَحْلِ غاربُه

1104 - Katıksız süt ile [beslendi], ta ki kıvırcık saçlı ve uzun boylu biri oldu; ayağa kalktığında omuz başı, erkek devenin hörgücüne denk gelirdi.

وأنشدوا

Şu beyti de inşad etmişlerdir:

١١٠٥ - تُعِدُّ لكم جَزْرُ الجَزُورِ رماحُنا ... ويَرْجِعْنَ بالأسيافِ مُنْكَسِرَاتِ

1105 - Mızraklarımız sizin için kesilecek devenin boğazlanmasını hazırlar; kılıçlarla ise kırılmış vaziyette geri dönerler.

والمَحْقُ: النقصُ، يُقال: مَحَقْتُهُ فانمَحَقَ، وامتَحَقَ، ومنه المُحاق في القمر، قال:

el-Mahk (المَحْقُ), eksiltmek demektir. 'Onu eksilttim, o da eksildi/yok oldu' anlamında: 'Memaktühû fenmehaka ve'mtehaka' (مَحَقْتُهُ فانمَحَقَ، وامتَحَقَ) denir. Ayın küçülüp görünmez olduğu son evresine 'el-muhâk' (المُحاق) denmesi de bundandır. Şair şöyle demiştir:

١١٠٦ - يَزْداد حتى إذا ما تَمَّ أَعقَبهُ ... كَرُّ الجديدَيْنِ نَقْصاً ثم يَنْمَحِقُ

1106 - [Ay] büyür, nihayet dolunay olunca, gece ve gündüzün ardı ardına gelişi onu eksiltir, sonra da tamamen görünmez olur.

وأنشد ابن السكيت:

İbnü's-Sikkît şu beyti inşad etmiştir:

١١٠٧ - وَأَمْصَلْتُ مالي كلَّه بحياتِهِ ... وماسُسْتَ من شيءٍ فَرَبُّكَ ماحِقُهْ

1107 - Onun sağlığında bütün malımı telef ettim; senin elinde tutup dokunduğun her şeyi ise Rabbin helak edicidir.

ويقال: هَجِيرٌ ماحِقٌ: إذا نَقَصَ كلُّ شىءٍ بِحَرِّه.

Her şeyi sıcağıyla eritip eksilttiğinde 'hecîrun mâhikun' (هَجِيرٌ ماحِقٌ - kavurucu/yok edici öğle sıcağı) denir.

وقد اشتملَتْ هذه الآيةُ على نوعين من البديع، أحدُهما: الطباقُ في قولِه: «يَمْحَقُ ويُرْبي» فإنهما ضِدَّان، نحو: {أَضْحَكَ وأبكى} [النجم: ٤٣] ، والثاني: تجنيسُ التغايرِ في قولِهِ: «الرِّبا ويُرْبى» إذ أحدُهما اسمٌ والآخرُ فِعْلٌ.

Bu ayet bedî' ilminden iki sanatı içermiştir: Birincisi, {أَضْحَكَ وأبكى} [en-Necm: 43] kavminde olduğu gibi birbirine zıt olan «يَمْحَقُ ويُرْبي» ifadesindeki tıbâk sanatıdır. İkincisi ise «الرِّبا ويُرْبى» ifadesindeki tecnîs-i tegayürdür; zira biri isim, diğeri ise fiildir.

قوله تعالى: {وَذَرُواْ} : فُتِحَتِ العينُ من «ذَرْ» حَمْلاً على «دَعْ» إذ هو بمعناه، وفُتِحَتْ في «دَعْ» لأنه أمْرٌ من «يَدَعُ» وفُتِحَتْ من «يَدَعُ» وإنْ كان قياسُها الكسرَ لكونِ الفاءِ واواً كيَعِدُ لكونِ لامِهِ حرفَ حلقٍ.

Yüce Allah'ın: {وَذَرُواْ} “Ve bırakın” kavminde; «ذَرْ» kelimesinin aynü'l-fiili (orta harfi), aynı anlamda olduğu için «دَعْ» kelimesine kıyasla fethalı okunmuştur. «دَعْ» kelimesinde fethalı olması ise «يَدَعُ» fiilinin emri olmasındandır. «يَدَعُ» fiilinde ise, fâü'l-fiilinin (ilk harfinin) vav olması sebebiyle 'ye'ıdü' (يَعِدُ) gibi kesreli olması kıyas gereği iken, lâmü'l-fiilinin (son harfinin) boğaz harfi olması sebebiyle fethalı yapılmıştır.

ووزنُ «ذروا» : عَلوا لأنَّ المحذوفَ الفاءُ لا يُستعمل منه ماضٍ إلاَّ في لُغَيَّة، وكذلك «دَعْ» .

«ذروا» kelimesinin vezni 'alav' (عَلوا) şeklindedir; çünkü fâü'l-fiili hazfedilmiştir. Az kullanılan bir lehçe müstesna, bunun mazi fiili kullanılmaz. «دَعْ» kelimesi de böyledir.

وقرأ الحسن: «ما بَقَا» بقلبِ الكسرةِ فتحةً والياءِ الفاً، وهي لغةٌ لطيء ولغيرِهِم، ومنه قولُ علقمة التميمي:

Hasan [-ı Basrî], kesreyi fethaya ve yâ'yı elife dönüştürerek «ما بَقَا» şeklinde okumuştur; bu, Tayy ve diğer kabilelerin bir lehçesidir. Alkame et-Temîmî'nin şu sözü de bu kabildendir:

١١٠٨ - زَهَا الشوقُ حتى ظَلَّ إنسانُ عينِهِ ... يَفِيضُ بمغمورٍ من الدَّمْعِ مُتْأَقِ

1108 - Özlem öyle coştu ki, gözbebeği dolu dolu, boğucu gözyaşlarıyla akıp durdu.

وقال الآخر:

Bir başka şair de şöyle demiştir:

١١٠٩ - وما الدُّنيا بباقاةٍ علينا ... وما حَيٌّ على الدنيا بباقِ

1109 - Ne dünya bizim için kalıcıdır, ne de dünyada tek bir canlı baki kalacaktır.

ويَقُولون في الناصيةِ: ناصاةٌ. وقرأ الحسنُ أيضاً: «بَقِيْ» بتسكين الياء، قال المبرد: «تسكينُ ياءِ المنقوصِ في النصب مِنْ أحسنِ الضرورةِ، هذا مع أنه مُعربٌ فهو في الفعلِ الماضي أحسنُ» قلت: وإذا كانوا قد حَذَفوها من الماضي صحيحَ الآخرَ فَأَوْلى من حرفِ العلةِ، قال:

en-Nâsiye (alın/perçem) kelimesine de 'nâsât' (ناصاةٌ) derler. Hasan yine yâ harfinin sükûnu ile «بَقِيْ» şeklinde de okumuştur. el-Müberred şöyle demiştir: «Mankus ismin yâ'sının nasb halinde sakin kılınması şiir zaruretlerinin en güzelidir; isim mu'reb olduğu halde böyle ise, mazi fiilde [sakin kılınması] evleviyetle daha güzeldir.» Ben de derim ki: Onlar sahih sonlu mazi fiilden harekeyi hazfettiklerine göre, illetli harften hazfetmeleri daha uygundur. Şair şöyle demiştir:

١١١٠ - إنما شِعْرِيَ قَيْدٌ ... قد خُلْطَ بجُلْجُلانْ

1110 - Benim şiirim adeta susamla karıştırılmış bir prangadır.

وقال جرير في تسكينِ الياء:

Cerîr de yâ harfinin sükûnu hakkında şöyle demiştir:

١١١١ - هو الخليفةُ فارضُوا ما رَضِيْ لكمُ ... ماضي العزيمةِ ما في حُكْمِهِ جَنَفُ

1111 - O halifedir; onun sizin için razı olduğuna siz de razı olun. O, azmi kesin olandır; hükmünde hiçbir haksızlık yoktur.

وقال آخر:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

١١١٢ - لَعَمْرُكَ لا أخشى التَّصَعْلكَ ما بقِي ... على الأرضِ قَيْسِيٌّ يسوق الأباعرا

1112 - Ömrüne andolsun ki, yeryüzünde develeri güden tek bir Kayslı kaldığı müddetçe yoksulluktan korkmam.

قوله: {مِنَ الربا} متعلِّقٌ ببقيَ كقولهم: «بَقِيَتْ منه بقيةٌ» ، والذي يظهر أنه متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من فاعلِ «بقَى» ، أي: الذي بقي حالَ كونِهِ بعضَ الربا، فهي تبعيضيةٌ.

Yüce Allah'ın: {مِنَ الربا} “Faizden” kavmi, Arapların: 'Ondan bir kalıntı kaldı' (بَقِيَتْ منه بقيةٌ) sözlerinde olduğu gibi 'bekıye' fiiline müteallıktır. Zahir olan ise, 'bekā' fiilinin failinden hal olarak mahzuf bir kelimeye müteallık olmasıdır; yani: Faizin bir kısmı olduğu halde geriye kalan şey demektir; bu durumda min teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir).

ونَقَل ابنُ عطية هنا أنَّ العدويَّ - وهو أبو السَّمَّال - قرأ «من الرِّبُو» بتشديدِ الراء مكسورةً، وضمِّ الباءِ بعدَها واوٌ. قلت: قد قَدَّمْتُ أن أبا السَّمَّال إنما قرأ «الربا» في أولِ الآيةِ بواوٍ بعد فتحةِ الباءِ، وأنَّ أبا زيدٍ حَكَى عن بعضِهم أنه ضَمَّ الباءَ، وقدَّمْتُ تخريجَهما على ضعفه.

İbn Atiyye burada el-Adevî'nin -ki o Ebü's-Semmâl'dir- râ harfinin kesresi ve şeddesiyle, bâ harfinin zammesi ve ardından gelen bir vav ile «من الرِّبُو» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Derim ki: Daha önce Ebü's-Semmâl'in ayetin başındaki «الربا» kelimesini bâ'nın fethasından sonra bir vav ile okuduğunu, Ebû Zeyd'in de bazılarından bâ harfini zammeli okuduklarını naklettiğini belirtmiş ve zayıf olmakla birlikte her iki okuyuşun açıklamasını sunmuştum.

وقال ابن جني: «شَذَّ هذا الحرفُ في أَمْرين، أحدُهما: الخروجُ من الكسرِ إلى الضم بناءً لازماً، والآخر: وقوعُ الواوِ بعدَ الضمةِ في آخرِ الاسمِ، وهذا شيءٌ لم يأتِ إلا في الفعلِ نحو: / يَغْزُو وَيَدْعُو، وأَمَّا» ذو «الطائية بمعنى الذي فشاذةٌ جداً، ومنهم مَنْ يُغَيِّرُ واوَها إذا فارَقَ الرفعَ، فيقولُ:» رأيتُ ذا قام «، ووجهُ القراءةِ أنه لمَّا فَخَّم الألفَ انتحى بها الواوَ التي الألفُ بدلٌ منها، على حَدِّ قولهم: الصلاةُ والزكاةُ، وهي بالجملةِ قراءةٌ شاذةٌ» . قلت: غيرُهُ يقيِّدُ العبارَةَ فيقولُ: «ليسَ في الأسماء المُعْرَبَةِ واوٌ قَبْلَهَا ضمةٌ» حتى يُخرجُ عنه «ذو» بمعنى الذي و «هو» من الضمائر، وابنُ جني لم يَذْكِر القيدَ استثنى «ذو الطائية» ويَرِدُ عليه نحو «هو» ، ويَرِدُ على العبارةِ «ذو» بمعنى صاحب فإنَّها معربةٌ آخرِها واوٌ بعدَ ضمةٍ.

İbn Cinnî şöyle demiştir: «Bu kelime iki hususta şâz olmuştur: Birincisi, bağlayıcı bir yapı olarak kesreden zammeye geçilmesidir. İkincisi ise, ismin sonunda zammeden sonra vav harfinin gelmesidir; bu durum sadece / yeğzû (يَغْزُو) ve yed'û (يَدْعُو) gibi fiillerde gelir. 'Ellezî' (الذي) anlamındaki Tayy lehçesine ait 'zû' (ذو) kelimesine gelince, bu son derece şâzdır. Onlardan bazıları, ref hali dışına çıktığında onun vavını değiştirip: 'Kalkan kimseyi gördüm' anlamında 'Raeytü zâ kāme' (رأيتُ ذا قام) derler. Bu kıraatin izahı şudur: elifi tefhimle (kalın) okuduğunda, tıpkı es-Salât ve ez-Zekât demeleri kabilinden, elifin kendisinden bedel olduğu vav harfine yönelmiştir. Netice itibarıyla bu şâz bir kıraattir.» Ben de derim ki: Ondan başkası bu ifadeyi kayıtlayarak şöyle der: «Mu'reb isimlerde kendisinden önce damme bulunan bir vav yoktur.» Böylece 'ellezî' manasındaki 'zû' kelimesi ile zamirlerden olan 'hüve' (هو) kelimesini bunun dışında bırakır. İbn Cinnî ise bu kaydı zikretmeyip sadece 'Tayy lehçesindeki zû'yu istisna etmiştir; oysa ona 'hüve' gibi kelimeler itiraz olarak yöneltilir. Bu ifadeye ayrıca 'sahip' manasındaki 'zû' da itiraz olarak gelir; zira o, sonu dammeden sonra vav olan mu'reb bir isimdir.

وقد أُجيبَ عنه بأنها تتغيَّر إلى

Buna şöyle cevap verilmiştir:

الألفِ والياءِ فلم يُبالَ بها، وأيضاً فإنَّ ضمةَ الدالِ عارضةٌ، إذ أصلُها الفتحُ، وإنما ضُمَّت إتباعاً على ما قَرَّرتُهُ في إعرابِ الأسماءِ الستةِ في كتبِ النحوِ: وقوله: «بناءً لازماً» تحرُّزٌ من وجودِ الخروجِ من كسرٍ إلى ضم بطريقِ العَرَض نحو: الحِبُك فإنه من التداخُل، ونحوُ: «الرِّدُءْ» موقوفاً عليه، فالخروجُ من كسرٍ إلى ضَمٍّ في هاتين الكلمتينِ ليس بلازمٍ. وقوله: «مِنْهُم مَنْ يغيِّرُ واوَها» المشهورُ بناؤُهاعلى الواوِ مطلقاً، وقد تُعْرَب كالتي بمعنى صاحب وأنشدوا:

O [zû kelimesi], elif ve yâ'ya dönüştüğü için dikkate alınmamıştır. Ayrıca dâl harfinin zammesi ârızîdir; zira aslı fethadır, nitekim nahiv kitaplarında esmâ-i sitte'nin (altı ismin) irabında açıkladığım üzere sadece tâbi kılınarak zammelenmiştir. İbn Cinnî'nin: «Bağlayıcı bir yapı olarak» sözü, tedâhül sebebiyle oluşan 'el-hibük' (الحِبُك) kelimesi ve vakıf halinde 'er-rid'ü' (الرِّدُءْ) gibi ârızî bir yolla kesreden zammeye geçiş durumlarından sakınmak içindir; zira bu iki kelimede kesreden zammeye geçiş lüzûmî (aslî ve bağlayıcı) değildir. Onun: «Onlardan bazıları vavını değiştirir» sözüne gelince; meşhur olan, onun mutlak olarak vav üzere mebnî olmasıdır. Bazen de 'sahip' manasındaki kelime gibi mu'reb kılınabilir. Şairler şöyle inşad etmiştir:

١١١٣ - فإمَّا كِرامٌ مُوسِرُون لَقِيتُهمُ ... فَحَسْبي من ذي عندَهم ما كَفانيا

1113 - Karşılaştığım kimseler cömert ve varlıklı iseler, onların yanındakinden bana yetecek kadarı kâfidir.

ويُروى: «مِنْ ذو» على الأصلِ.

Aslına uygun olarak «مِنْ ذو» şeklinde de rivayet edilmiştir.

قوله: {إِن كُنْتُمْ} شرطٌ وجوابُه محذوفٌ عند الجمهورِ أي: فاتَّقُوا وذَروا، ومتقدِّمٌ عند جماعةٍ. وقيل: «إنْ» هنا بمعنى إذ، وهذا مردودٌ مرغوبٌ عنه. وقيل: يُراد بهذا الشرطِ هنا الاستدامةُ.

Yüce Allah'ın: {إِن كُنْتُمْ} “Eğer siz ... iseniz” kavmi bir şarttır; cumhura göre cevabı mahzuftur, yani: 'Öyleyse Allah'tan korkun ve [faizi] bırakın' takdirindedir; bir topluluğa göre ise [cevabı] önceden geçmiştir. Buradaki 'in' (إِن) edatının 'iz' (إذ) anlamında olduğu da söylenmiştir ancak bu görüş reddedilmiş ve iltifat görmemiştir. Bir görüşe göre de buradaki şart ile [imanda] süreklilik kastedilmiştir.

قوله تعالى: {فَأْذَنُواْ} : قرأ حمزة وأبو بكر عن عاصمٍ: «فآذِنوا» بألف بعد الهمزةِ، والباقون بدونِ ألف، ساكنَ الهمزةِ.

Yüce Allah'ın: {فَأْذَنُواْ} “Bilin ki / İlan edin” kavmini; Hamza ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, hemzeden sonra bir elif ile «فآذِنوا» şeklinde, diğer kıraat imamları ise elifsiz ve hemzenin sükûnu ile okumuşlardır.

فالأُولى من آذَنَه بكذا أي: أَعْلمه كقولِهِ: {فَقُلْ آذَنتُكُمْ على سَوَآءٍ} [الأنبياء: ١٠٩] والمعنى: أَعْلِمُوا غيرَكم. أُمِرَ المخاطبون بتركِ الربا أَنْ يُعْلِمُوا غيرَهم مِمَّنْ هو على حالهم في المَقامِ بالرِّبا بمحاربةِ اللِّهِ ورسولِهِ، فالمفعولُ هنا محذوفٌ، وقد صَرَّحَ به الشاعرُ في قولِهِ:

Birinci kıraat, Yüce Allah'ın: {فَقُلْ آذَنتُكُمْ على سَوَآءٍ} [el-Enbiyâ: 109] kavminde olduğu gibi 'birine bir şeyi bildirdi' (أَعْلَمه) manasındaki 'âzene' fiilindendir; anlamı ise: 'Başkalarına bildirin' demektir. Faizi terk etmekle muhatap olanlara, faiz yemeyi sürdürmede kendileri gibi olan diğer kimselere Allah ve Resûlü tarafından açılan savaşı ilan etmeleri/bildirmeleri emredilmiştir. Dolayısıyla buradaki mef'ûl (nesne) mahzuftur. Şair şu sözünde bunu açıkça zikretmiştir:

١١١٤ - آذَنَتْنَا بِبَيْنِها أسماءُ ... رُبَّ ثاوٍ يُمَلُّ منه الثَّواءُ

1114 - Esmâ ayrılacağını bize bildirdi; nice yerleşip kalan kimse vardır ki orada kalışından usanç duyulur.

وفي قولِهِ تعالى: {آذَنتُكُمْ} . وقيل: الهمزةُ في «فَأْذَنُوا» للصيرورةِ لا للتعديةِ، والمعنى: صِيروا عالِمين بالحربِ، قاله أبو البقاء، وفيه بُعْدٌ كبير.

Yüce Allah'ın: {آذَنتُكُمْ} kavminde de [mef'ûl açıkça zikredilmiştir]. Bir görüşe göre «فَأْذَنُوا» kelimesindeki hemze ta'diye (geçişlilik) için değil sayrûret (dönüşüm) içindir; anlamı da: 'Savaşı bilir hale gelin' demektir. Bunu Ebü'l-Bekā söylemiştir fakat bu oldukça uzak bir ihtimaldir.

وقراءةُ الباقين أَمْرٌ من: أَذِنَ يَأْذَنُ أي عَلِمَ يَعْلَمُ أي: فاعلَموا يُقال: أَذِن به فهو أَذِين، أي: عَلِمَ به فهو عليم.

Diğer kıraat imamlarının okuyuşu ise 'alime ya'lemü' (bildi, bilir) anlamındaki 'ezine ye'zenü' (أَذِنَ يَأْذَنُ) fiilinin emridir; yani: 'Bilin' demektir. 'Onu bildi, o da bilendir' anlamında: 'Ezine bihî fehüve ezîn' (أَذِن به فهو أَذِين) yani 'alime bihî fehüve alîm' denilir.

ورجَّح جماعةٌ قراءةَ حمزةَ. قال مكيّ: «لولا أَنَّ الجماعَةَ على القصرِ لكان الاختيارُ المدَّ. ووجَّه ذلك أن آذَنَ بالمدِّ أَعَمُّ من أَذِنَ بالقصر، لأنهم إذا أَعلمُوا غيرَهم فقد عَلِموا هم ضرورةً، من غيرِ عكسٍ، أو يَعْلَمُون هم بأنفسِهم ولا يَعْلَمُ غيرُهُم» . قال: «وبالقصرِ قرأ علي بن أبي طالب وجماعةٌ» .

Bir grup âlim Hamza'nın kıraatini tercih etmiştir. Mekkî şöyle demiştir: «Eğer çoğunluk kasr (medsiz okuyuş) üzerinde olmasaydı, tercih edilen med ile okuyuş olurdu. Bunun gerekçesi şudur: Med ile olan 'âzene', kasr ile olan 'ezine'den daha kapsamlıdır; çünkü başkalarına bildirdiklerinde, tersi zorunlu olmamakla birlikte kendileri de zorunlu olarak bilmiş olurlar ya da bizzat kendileri bilir de başkaları bilmez.» Mekkî devamla: «Ali b. Ebî Tâlib ve bir cemaat kasr ile okumuştur» demiştir.

وعَكَسَ أبو حاتمٍ فرجَّح قراءةَ القصرِ، واستبعدَ قراءةَ المَدِّ قال: «إذ الأمرُ فيه بالحربِ لغيرِهم والمرادُ هم؛ لأنهم المخاطَبون بتركِ الربا» وهذا الذي قالَه غيرُ لازمٍ؛ لأنك إذا كنتَ على حالةٍ فقلتُ لك يا فلان: «أعلِمْ فلاناً أنه

Ebû Hâtim ise bunun aksini savunarak kasr kıraatini tercih etmiş ve med kıraatini uzak bularak şöyle demiştir: «Zira bu durumda savaş emri başkalarına yöneliktir, oysa kastedilen bizzat kendileridir; çünkü faizi terk etmekle muhatap olanlar onlardır.» Ancak onun bu söylediği zorunlu bir çıkarım değildir; zira sen bir hal üzereyken ben sana: «Ey falan, filana bildir ki o,

مرتكبُ قبيحاً» وهو شيءٌ مماثِلٌ لِما أنت عليه عِلِمْتَ قطعاً أنك مأمورٌ به أيضاً، بل هو أَبْلَغُ من أمري لك مواجهةً. وكذلك قال ثعلب، قال: «الاختيارُ قراءةُ العامة من الإِذن لأنه يُفَسِّر كونوا على إذْنٍ وعِلْمٍ، ولأنَّ الكلامَ يَجْرى به على وجهٍ واحدٍ وهو أَدَلُّ على المرادِ، وأقربُ في الأفهام» . وقال أبو عبيدة: «يقال: أَذِنْتُه بالشيء فَأَذِنَ به» ، أي: عَلِمَ، مثل: أَنْذَرْتُهُ بالشيء فَنَذِرَ به، فجعله مطاوعاً لأفْعَلَ.

çirkin bir iş yapmaktadır» desem ve o iş senin yaptığınla aynı olsa, kesin olarak senin de bununla emrolunduğunu anlarsın; hatta bu, sana doğrudan emretmemden daha beliğdir. Sa'leb de aynı şekilde şöyle demiştir: «Tercih edilen, el-İzn kökünden gelen çoğunluğun kıraatidir; çünkü bu, 'bilgi ve izin üzere olun' manasını açıklar ve söz tek bir doğrultuda akar ki bu da kastedileni göstermede daha kuvvetli ve anlayışa daha yakındır.» Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: «'Ona bir şeyi bildirdim, o da onu bildi' anlamında 'Ezentühû bi'ş-şey'i fe-ezine bihî' (أَذِنْتُه بالشيء فَأَذِنَ به) denir; tıpkı 'Enzertühû bi'ş-şey'i fe-nezire bihî' (ona bir şeyi haber verip uyardım, o da kavrayıp sakındı) denildiği gibi.» Böylece o, bu fiili ef'ale kalıbının mutâvaatı (dönüşlüsü) kılmıştır.

وقال أبو عليّ: «وإذا أُمرِوا بإعلامِ غيرِهم عَلِموا هم لا محالَةَ، ففي إعلامِهِم علمُهم، ليس في علمِهم إعلامُهم غيرَهم، فقراءةُ المدِّ أرجحُ لأنها أبلغُ وأكدُ.

Ebû Ali de şöyle demiştir: «Başkalarına bildirmekle emrolunduklarında, kaçınılmaz olarak kendileri de bilmiş olurlar. Dolayısıyla bildirmelerinde bilmeleri de mevcuttur; ancak sadece bilmelerinde başkalarına bildirmeleri yer almaz. Bu sebeple med kıraati daha beliğ ve daha pekiştirici olduğu için daha tercihe şayandır.»

وقال الطبري:» قراءةُ القصرِ أَرْجَحُ لأنها تختصُّ بهم، وإنما أُمِرُوا على قراءةِ المدِّ بإعلام غيرِهم «.

et-Taberî ise şöyle demiştir: «Kasr kıraati daha tercihe şayandır; çünkü doğrudan kendilerine mahsustur. Med kıraatinde ise sadece başkalarına bildirmekle emrolunmuşlardır.»

وقال الزمخشري:» وقُرِىء فآذِنُوا: فَأَعْلِموا بها غيرَكم، وهو من الإِذْن وهو الإِسماع، لأنه من طرق العلمِ. وقرأ الحسنُ: «فَأَيْقِنُوا» وهو دليلٌ لقراءةِ العامةِ «يعني بالقصرِ، لأنها نصٌّ في العلمِ لا في الإِعلام.

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Fe-âzinû' şeklinde de okunmuştur; yani: Bunu başkalarına bildirin demektir. Bu, duyurmak manasındaki 'el-İzn' kökündendir; zira duyurmak bilgiye ulaşma yollarındandır. Hasan'ın 'fe-eykınû' (kesin olarak bilin) şeklindeki okuyuşu da çoğunluğun kıraatine -yani kasr ile olan okuyuşa- delildir; çünkü bu okuyuş bildirmeye değil, doğrudan bilmeye delalet eden açık bir ifadedir.»

وقال ابنُ عطية:» والقراءتان عندي سواءٌ، لأنَّ المخاطَبَ محصورٌ، لأنه كلُّ مَنْ لا يَذَرُ ما بقي من الربا.

İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Bana göre her iki kıraat de eşittir; çünkü muhatap sınırlıdır; zira muhatap, faizden geri kalanı terk etmeyen herkesdir.

فإنْ قيل: «فَأْذَنوا» فقد عَمَّهم الأمرُ، وإنْ قيلَ «فآذِنُوا» بالمدِّ فالمعنى: أعلِمُوا أنفسَكم أو بعضكم بعضاً، وكأنَّ هذه

Eğer «فَأْذَنوا» denirse emir hepsini kapsamış olur; şayet med ile «فآذِنُوا» denirse anlam: 'Kendinize veya birbirinize bildirin' demek olur. Sanki bu

القراءةَ تقتضي فَسْحاً لهم في الارتياءِ والتثبُّتِ أي: فَأْعِلموا نفوسَكم هذا، ثم انظُروا في الأرجحِ لكم: تَركِ الربا أو الحربِ «.

kıraat, onların etraflıca düşünüp taşınmalarına bir mühlet tanımayı gerektirmektedir; yani: Bunu kendinize bildirin, sonra da sizin için en uygun olanına -faizi bırakmaya mı yoksa savaşa mı- bir bakın demektir.»

قوله: {بِحَرْبٍ} الباءُ في قراءةِ القصر قال الشيخ:» للإِلصاقِ، تقول أَذِنَ بكذا أي: عَلِمَ كذا، ولذلك قال ابنُ عباس وغيرُه: المعنى: فاستيقنوا بحربٍ من الله «قلت: قد قَرَّرْتُ أنَّ فعلَ العلمِ وإنْ كانَ في الأصلِ/ متعدياً بنفسِهِ فإنَّما يُعَدَّى بالباءِ لِما تَضَمَّنَ من معنى الإِحاطة فكذلك هذا، ويَظْهَرُ من كلامِ ابن عطية أنَّ هذه الباءَ ظرفيةٌ فإنه قال:» هي عندي من الإِذن، وإذا أَذِنَ المرءُ في شيءٍ فقد قَرَّره وبنى مع نفسِه عليه، فكأنه قيل لهم: قَرِّروا الحربَ بينكم وبين اللَّهِ ورسولهِ «فقوله:» وإذا أَذِنَ المرءُ في شيء «يقتضي تقديرَه:» فَأْذنوا في حربٍ، ولا يتأتَّى هذا إلا على قراءةِ القصرِ، وأمَّا الباءُ مع قراءةِ المَدِّ فهي مُعَدِّيةٌ للإِعلام بالطريقِ الذي قَدَّرْتُه.

Yüce Allah'ın: {بِحَرْبٍ} “Bir savaşı” kavmindeki bâ harfi hakkında Şeyh, kasr kıraatinde: «İlsâk (bitişme/bağlantı) içindir; 'ezine bi-kezâ' denir ki 'şunu bildi' demektir. Bundan dolayı İbn Abbas ve başkaları: 'Anlamı; Allah'tan bir savaş olduğunu kesin olarak bilin demektir' demişlerdir» demiştir. Ben de derim ki: İlim fiilinin aslen / kendi başına geçişli olsa bile, kapsama (ihâta) manası içerdiğinde ancak bâ harfiyle geçişli kılındığını daha önce belirtmiştim; bu da öyledir. İbn Atiyye'nin sözünden bu bâ harfinin zarfiyyet ifade ettiği anlaşılmaktadır; zira o şöyle demiştir: «Bana göre bu kelime el-İzn kökündendir; kişi bir şeye izin verdiğinde onu kararlaştırmış ve kendi içinde ona göre plan kurmuş olur. Sanki onlara: 'Kendiniz ile Allah ve Resûlü arasındaki savaşı kararlaştırın' denilmiştir.» Onun: «Kişi bir şeye izin verdiğinde» ifadesi, «فَأْذنوا في حربٍ» (bir savaş içinde karar kılın) takdirini gerektirir; bu ise ancak kasr kıraatinde mümkündür. Med kıraatindeki bâ harfine gelince, o takdir ettiğim şekilde bildirme fiilini geçişli kılmaktadır.

قوله: {مِّنَ الله} متعلِّقٌ بمحذوفٍ لأنَّه صفةٌ للنكرةِ قبلَه. و «مِنْ» فيها وجهان، أظهرهما: أنها لابتداءِ الغايةِ مجازاً، وفيه تهويلٌ وتعظيمٌ للحربِ حيث هو واردٌ من جهةِ اللَّهِ تعالى. والثاني: أنها تبعيضيةٌ أي: من حروبِ الله فهو على حَذْفِ مضاف. قال الزمخشري: «فإنْ قلت: هلاَّ قيل بحربِ اللَّهِ ورسولهِ قلت: هذا أَبْلَغُ؛ لأنَّ المعنى فَأْذَنوا بنوعٍ من الحربِ عظيمٍ من عندِ الله ورسولِهِ. انتهى. وإنما كان أبلغَ لأنَّه لو أُضِيفَ لاحتملَ إضافةَ المصدرِ إلى فاعلِهِ وهو المقصودُ، ولاحتملَ الإِضافةَ إلى مفعوله بمعنى أنكم تُحاربون اللَّهَ ورسولَه، والمعنى الأولُ أبلغُ، فلذلك تَرَكَ ما هو محتملٌ إلى ما هو نَصٌّ في المرادِ.

Yüce Allah'ın: {مِّنَ الله} “Allah tarafından” kavmi, kendisinden önceki belirsiz ismin (nekre) sıfatı olduğu için mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Buradaki «مِنْ» edatında iki vecih vardır: En zahir olanı, mecaz yoluyla ibtidâ-i gâye (başlangıç) bildirmesidir; burada savaşın bizzat Yüce Allah tarafından gelmesi sebebiyle bir dehşet ve azamet vurgusu vardır. İkincisi ise teb'îz (kısmîlik) içindir; yani: 'Allah'ın savaşlarından bir savaş' demektir ki bu durumda bir muzâf hazfedilmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Neden Allah'ın ve Resûlü'nün savaşı denmedi?' dersen; derim ki: Bu ifade daha beliğdir; çünkü anlam: 'Allah ve Resûlü katından gelecek pek büyük bir savaş çeşidini bilin' demektir. [Zemahşerî'nin sözü] bitti.» Bu ifadenin daha beliğ olması şundandır: Şayet izafet yapılsaydı, masdarın failine izafeti ihtimali doğardı ki kastedilen budur; aynı zamanda sizin Allah ve Resûlü ile savaştığınız anlamında mef'ûlüne izafeti ihtimali de bulunurdu. Oysa birinci anlam daha beliğdir; bundan dolayı muhtemel olan terk edilmiş, muradı kesin olarak belirten ifade kullanılmıştır.

قولُهُ: {وَلاَ تُظْلَمُونَ} فيها وجهان، أظهرهُما: أنها لا محلَّ لها لاستئنافِها، أخبرُهم تعالى بذلك أي: لا تَظْلِمُون غيرَكم بأَخْذِكُمْ الزيادةَ منه، ولا تُظْلمون أنتم أيضاً بضياع رؤوسِ أموالِكم. والثاني: أنها في محلِّ نصبٍ على الحالِ من الضميرِ في» لكم «والعاملُ ما تضمَّنه الجارُّ من الاستقرارِ لوقوعِهِ خبراً في رأي الأخفش.

Yüce Allah'ın: {وَلاَ تُظْلَمُونَ} “Haksızlığa da uğratılmazsınız” kavminde iki vecih vardır: En zahir olanı, istînâfiyye (yeni başlangıç) cümlesi olduğu için irabtan mahallinin olmamasıdır. Yüce Allah onlara bunu haber vermiştir; yani: Fazlalık almak suretiyle başkalarına haksızlık etmezsiniz, ana paralarınızın zayi olmasıyla siz de haksızlığa uğratılmazsınız. İkinci vecih ise, «لكم» ifadesindeki zamirden hal olarak nasb mahallinde olmasıdır; el-Ahfeş'in görüşüne göre haber konumunda bulunduğu için âmil, câr-mecrûrun içerdiği istikrâr (sabitlik) anlamıdır.

وقرأ الجمهورُ الأولَ مبنياً للفاعلِ والثاني مبنياً للمفعولِ. ورَوَى أبان والمفضَّلُ عن عاصم بالعكسِ. ورجَّح الفارسي قراءةَ العامةِ بأنها تناسِبُ قولَه: {وَإِنْ تُبْتُمْ} في إسنادِ الفعلين إلى الفاعلِ، فَتَظْلِمُون مبنياً للفاعل أَشْكَلُ بما قبله. وقال أبو البقاء:» يُقْرَأُ بتسمية الفاعل في الأول وتَرْكِ التسميةِ في الثاني. ووجهُه أنَّ مَنْعَهم من الظلمِ أهمُّ فبُدِىءَ به، ويُقرأ بالعكسِ، والوجهُ فيه أنه قَدَّمَ ما تطمئِنُّ به نفوسُهم من نفيِ الظلمِ عنهم، ثم مَنَعَهم من الظلمِ، ويجوزُ أن تكونَ القراءتان بمعنى واحدٍ لأنَّ الواوَ لا تُرَتِّبُ.

Cumhur birinci fiili mâlûm (etken), ikinci fiili ise meçhul (edilgen) okumuştur. Ebân ve el-Mufaddal ise Âsım'dan bunun tam aksini rivayet etmişlerdir. el-Fârisî, her iki fiilin de faile isnad edilmesi noktasında {وَإِنْ تُبْتُمْ} “Eğer tövbe ederseniz” kavmine uygun düştüğü gerekçesiyle cumhurun okuyuşunu tercih etmiştir; zira mâlûm olarak 'tezlimûn', öncesiyle daha uyumludur. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: «Birincisi faili zikredilerek (mâlûm), ikincisi ise faili zikredilmeyerek (meçhul) okunur. Bunun izahı şudur: Onları zulümden menetmek daha mühimdir, bu yüzden onunla başlanmıştır. Aksi şekilde de okunur; bunun izahı ise, önce kendilerinden zulmün nefyedilmesiyle gönüllerinin yatıştırılmasını öne alması, ardından onları zulümden menetmesidir. Her iki kıraatin aynı anlamda olması da caizdir; zira vav harfi sıra bildirmez.»

قوله تعالى: {وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ} : في «كان» هذه وجهان، أحدُهما: - وهو الأظهر - أنها تامةٌ بمعنى حَدَثَ ووُجِدَ أي: وإن حَدَثَ ذو عسرةٍ فتكتفي بفاعلِها كسائرِ الأفعال، قيل: وأكثرُ ما تكونُ كذلك إذا كانَ مرفوعُها نكرةً نحو: «قد كان مِنْ مَطَرٍ» . والثاني: أنها الناقصةُ والخبرُ محذوفٌ. قال أبو البقاء: «تقديره: وإنْ كان ذو عسرة لكم عليه حَقٌّ أو نحوُ ذلك» وهذا مذهبُ بعضِ الكوفيين في الآية، وقَدَّر الخبر: وإنْ كان من غُرمائِكُمْ ذو عُسْرَةٍ. وقَدَّرَهُ بعضُهم: وإنْ كان ذو عسرةٍ غريماً.

Yüce Allah'ın: {وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ} “Eğer [borçlu] darlık içinde olursa” kavmindeki «كان» fiilinde iki vecih vardır: Birincisi -ki en zahir olanıdır- meydana geldi ve bulundu (حَدَثَ ووُجِدَ) manasında tam fiil olmasıdır; yani: 'Şayet darlık çeken biri bulunursa' demektir. Bu durumda diğer fiiller gibi sadece failiyle yetinir. 'Bir miktar yağmur meydana geldi' (قد كان مِنْ مَطَرٍ) örneğinde olduğu gibi, merfûu nekre olduğunda çoğunlukla böyle geldiği söylenmiştir. İkincisi ise nâkıs fiil olup haberinin mahzuf olmasıdır. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: «Takdiri: 'Eğer üzerinde hakkınız olan kimse darlık içinde bulunursa' veya buna benzer bir şekildedir.» Bu, ayet hakkında bazı Kûfelilerin mezhebidir; haberi: 'Eğer borçlularınızdan biri darlık içinde bulunursa' şeklinde takdir etmişlerdir. Bazıları ise haberi: 'Eğer darlık sahibi kimse bir borçlu ise' şeklinde takdir etmiştir.

قال الشيخ: «وَحَذْفُ خبرٍ كان» لا يُجيزه أصحابُنا لا اختصاراً ولا اقتصاراً، لعلةٍ ذكروها في النحو. فإنْ قيل: أليسَ أن البصريين لَمَّا استدَلَّ عليهم الكوفيون في أَنْ «ليس» تكونُ عاطفةً بقولِهِ:

Şeyh şöyle demiştir: «'Kâne'nin haberinin hazfedilmesine, nahiv ilminde belirttikleri bir illet sebebiyle bizim arkadaşlarımız (Basralılar) ne ihtisar (kısaltma) ne de iktisar (yetinme) yoluyla cevaz vermezler. Şayet: 'Kûfeliler leyse (ليس) fiilinin atıf harfi olabileceğine dair şu beyti delil getirdiklerinde Basralılar...

١١١٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... إنما يَجْزِي الفتى ليسَ الجَمَلْ

1115 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Ancak yiğit kimse karşılık verir, deve değil.

تأوَّلوها على حَذْفِ الخبر. وأنشدوا شاهداً على حَذْفِ الخبرِ قولَه:

Bunu haberin hazfedilmesine hamletmişler ve haberin hazfine şahit olarak şu beyti inşad etmişlerdir:

١١١٦ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... يبغى جِوارَك حين ليسَ مُجِيرُ

1116 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Hiçbir koruyucunun bulunmadığı bir anda senin himayeni arar.

وإذا ثبَتَ هذا ثَبَتَ في سائِرِ البابِ. فالجوابُ أن هذا مختصٌّ بليس، لأنها تُشْبِهُ لا النافيةَ، و «لا» يجوز حذفُ خبرها فكذا ما أَشْبهها، والعلةُ التي أشار إليها الشيخُ هي أنَّ الخبرَ تأَكَّد طلبُهُ من وجهين: أحدُهما: كونُ خبراً عن مُخْبَرٍ عنه، والثاني: كونُه معمولاً للفعلِ قبله، فلمَّا تَأَكَّدَتْ مطلوبيتُهُ امتنَعَ حَذْفُهُ.

Bu sabit olunca [kâne ve kardeşleri] babının tamamında da sabit olur [denirse], buna cevap şudur: Bu durum 'leyse'ye (ليس) hastır; zira o olumsuzluk bildiren 'lâ'ya (لا) benzer. 'Lâ'nın haberinin hazfedilmesi caiz olduğu gibi, ona benzeyen şeyde de caizdir. Şeyh'in işaret ettiği illet ise şudur: Haberin aranması iki yönden tekit kazanmıştır: Birincisi, kendisinden haber verilen bir şeyin haberi olmasıdır; ikincisi ise, kendisinden önceki fiilin ma'mûlü olmasıdır. Dolayısıyla talep edilmesi pekişince, hazfedilmesi imkânsızlaşmıştır.

وتَقَوَّى الكفيون بقراءةِ عبدِ الله وأُبَيّ وعثمان: «وإن كان ذا عُسْرةٍ» أي: وإنْ كان الغريمُ ذا عسرةٍ. قال أبو عليّ: «في» كان «اسمُها ضميراً

Kûfeliler, Abdullah, Übey ve Osman'ın: «وإن كان ذا عُسْرةٍ» (Eğer borçlu darlık içinde olursa) şeklindeki kıraatiyle güç bulmuşlardır. Yani: 'Eğer borçlu darlık sahibi ise' demektir. Ebû Ali şöyle demiştir: «'Kâne'deki ismi bir zamirdir;

تقديرُه: هو، أي الغريمُ، يَدُلُّ على إضمارِهِ ما تقدَّم من الكلامِ، لأنَّ المُرابي لا بُدَّ له مِمَّنْ يُرابيه» .

Takdiri: 'O'dur (هو), yani borçludur. Önceki söz onun gizlenmesine delalet etmektedir; çünkü faiz alan kimsenin mutlaka kendisiyle faiz muamelesi yaptığı biri bulunmalıdır.»

وقرأ الأعمشُ: «وإنْ كان مُعْسِراً» قال الداني عن أحمد بن موسى: «إنها في مصحف عبد الله كذلك.

el-A'meş: «وإنْ كان مُعْسِراً» şeklinde okumuştur. ed-Dânî, Ahmed b. Mûsâ'dan şöyle nakletmiştir: «Bu, Abdullah'ın mushafında da böyledir.»

ولكنَّ الجمهورَ على ترجيحِ قراءةِ العامةِ وتخريجِهم القراءةَ المشهورة. قال مكي:» وإنْ وقع ذو عسرةٍ، وهو سائغٌ في كلِّ الناس، ولو نَصَبْتَ «ذا» على خبرِ «كان» لصار مخصوصاً في ناسٍ بأعيانِهم، فلهذه العلةِ أَجْمَعَ القُرَّاءُ المشهورون على رفع «ذو» . وقد أَوْضَحَ الواحدي هذا فقال: «أي: وإن وقع ذو عسرةٍ، والمعنى على هذا يَصِحُّ، وذلك أنه لو نُصِبَ فقيل: وإنْ كان ذا عسرةٍ لكان المعنى: وإنْ كان المشتري ذا عسرةٍ فنظرةٌ، فتكون النظرة مقصورةً عليه، وليس الأمرُ كذلك، لأن المشتريَ وغيرَه إذا كان ذا عسرةٍ فله النظرةُ إلى الميسرةِ» . وقال الشيخ: «مَنْ نصب» ذا عسرة «أو قرأ» مُعْسِراً «فقيل» : يختصُّ بأهلِ الربا، ومَنْ رفع فهو عامٌّ في جميعِ مَنْ عليه دَيْنٌ، قال: «وليس بلازمٍ، لأنَّ الآية إنما سيقت في أهلِ الربا وفيهم نَزَلَتْ» قلت: وهذا الجوابُ لا يُجْدِي، لأنه وإن كان السياقُ كذا فالحكمُ ليس خاصاً بهم.

Fakat cumhur, âmme kıraatini tercih etme ve meşhur kıraati tahrîc etme görüşündedir. Mekkî şöyle demiştir: «'Ve şayet darlık içinde olan biri vaki olursa' demektir ve bu bütün insanlar için geçerlidir. Eğer 'zâ' (ذا) kelimesini 'kâne'nin haberi olarak nasb etseydin, bizzat muayyen birtakım insanlara mahsus olurdu. İşte bu sebepten ötürü meşhur kurrâ 'zû' (ذو) kelimesinin ref'i üzerinde icma etmiştir.» el-Vâhidî de bunu açıklayarak şöyle demiştir: «Yani: 'Ve şayet darlık içinde olan biri vaki olursa' demektir ve bu takdirde mana sahih olur. Zira nasb edilip 'Eğer darlık içinde olursa' (وإن كان ذا عسرة) denseydi, mana: 'Eğer [vadeli malı] satın alan kimse darlık içinde olursa mühlet verilsin' şeklinde olurdu; böylece mühlet sadece ona has kılınırdı. Oysa durum böyle değildir; çünkü satın alan kimse de başkası da darlık içinde olduğunda, genişliğe kavuşuncaya kadar ona mühlet verilmesi gerekir.» Şeyh ise şöyle demiştir: «'Zâ usretin' (ذا عسرة) şeklinde nasb eden veya 'mu'siran' (مُعْسِراً) şeklinde okuyan kimse için [hükmün] faiz ehline mahsus olduğu; ref okuyan için ise borcu olan herkes hakkında genel olduğu söylenmiştir.» [Şeyh] demiştir ki: «Fakat bu zorunlu değildir; çünkü ayet ancak faiz ehli hakkında sevk edilmiş ve onlar hakkında inmiştir.» Ben de derim ki: Bu cevap yarar sağlamaz; zira siyak böyle olsa bile hüküm onlara mahsus değildir.

والعُسْرَةُ بمعنى العُسْر.

Usret (العُسْرَةُ), usr (العُسْر - darlık, zorluk) anlamındadır.

قوله: {فَنَظِرَةٌ} الفاءُ جوابُ الشرط و «نَظِرةٌ» خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ، أي: فالأمرُ أو فالواجِبُ، أو مبتدأٌ خبرُهُ محذوفٌ، أي: فعليكم نظرةٌ، أو فاعلٌ بفعلٍ مضمرٍ، أي: فتجِبُ نظرةٌ.

Yüce Allah'ın: {فَنَظِرَةٌ} “bir mühlet [tanımalıdır]” kavmindeki fâ harfi şartın cevabıdır. «نَظِرةٌ» kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: 'İş veya vacip olan şey [mühlet tanımaktır]' demektir. Ya da haberi mahzuf bir mübtedadır; yani: 'Size düşen bir mühlet tanımaktır' demektir. Yahut da gizli bir fiilin failidir; yani: 'Bir mühlet tanımak vacip olur' demektir.

وقرأ العامة: «نَظِرة» بزنة «نَبِقَة» . وقرأ الحسن ومجاهد وأبو رجاء: «فَنَظْرة» بتسكين العين، وهي لغةٌ تميمية يقولون: «كَبْد» في «كَبِد» و «كَتْف» في «كَتِف» . وقرأ عطاء «فناظِرَة» على فاعِلَة، وقد خَرَّجَهَا أبو إسحاق على أنها مصدرٌ نحو: {لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةً} [الواقعة: ٢] {يَعْلَمُ خَآئِنَةَ الأعين} [غافر: ١٩] {أَن يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ} [القيامة: ٢٥] . وقال الزمخشري «فناظِرُهُ أي فصاحبُ الحقِ ناظرُه أي: منتظره، أو صاحبُ نظرته على طريقةِ النسب، كقولِهِم:» مكان عاشِب وباقل «بمعنى ذو عشبٍ وذو بَقْلٍ، وعنه:» فناظِرْهُ «على الأمرِ بمعنى: فسامِحْهُ بالنظرةِ وباشِره بها» فنقلُه عنه القراءةَ الأولى يقتضي أن تكونَ قراءتُهُ «ناظِر» اسمَ فاعل مضافاً لضميرِ ذي العُسْرَةِ بخلافِ القراءةِ التي قَدَّمْتُها عن عطاء، فإنها «ناظرةٌ» بتاء التأنيث، ولذلك خَرَّجها الزجاج على المصدرِ. وقرأ عبد الله، «فناظِرُوه» أمراً للجماعةِ بالنظرةِ، فهذه ستُ قراءاتٍ مشهورُها واحدٌ.

Âmme, «نَبِقَة» vezninde «نَظِرة» şeklinde okumuştur. el-Hasan, Mücâhid ve Ebû Recâ, ayn harfinin sükûnu ile «فَنَظْرة» şeklinde okumuşlardır; bu, 'kebid' (كَبِد) yerine 'kebd' (كَبْد) ve 'ketif' (كَتِف) yerine 'ketf' (كَتْف) diyen Temîm kabilesinin lehçesidir. Atâ, fâile (فاعِلَة) vezninde «فناظِرَة» şeklinde okumuştur. Ebû İshak bunu: {لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَةً} [Vâkıa: 2] “onun gerçekleşmesini yalanlayacak kimse yoktur”, {يَعْلَمُ خَآئِنَةَ الأعين} [Mü'min: 19] “[Allah] gözlerin hain bakışını bilir” ve {أَن يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ} [Kıyâme: 25] “belleri büken bir felakete uğratılacaklarını [anlarlar]” ayetlerinde olduğu gibi masdar olarak tahrîc etmiştir. ez-Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'Fe nâzıruhû' (فناظِرُهُ); yani hak sahibi onu gözetendir, bekleyendir veya onların 'otlu yer' ve 'baklalı yer' anlamında 'mekânun âşibun ve bâkılun' (مكان عاشِب وباقل) demeleri gibi nisbet yoluyla 'mühlet sahibi' anlamındadır. Ondan [Atâ'dan] emir kipinde: 'Ona mühlet vererek müsamaha göster ve bunu bizzat uygula' manasında 'fe nâzırhu' (فناظِرْهُ) rivayeti de vardır.» ez-Zemahşerî'nin birinci kıraati ondan nakletmesi, Atâ'dan naklettiğim ve ez-Zeccâc'ın masdara hamletmesine binaen te-i te'nîs ile «ناظرةٌ» olan kıraatin aksine, onun kıraatinin darlık çeken kimsenin zamirine muzaf bir ism-i fail olarak «ناظِر» olmasını gerektirir. Abdullah ise topluluğa mühlet vermeyi emreden bir sîgada «فناظِرُوه» şeklinde okumuştur. Böylece meşhuru tek olmak üzere altı kıraat ortaya çıkmaktadır.

وهذه الجملةُ لفظُها خبرٌ ومعناها الأمرُ، كقولِهِ: {والوالدات يُرْضِعْنَ} [البقرة: ٢٣٣] وقد تقدَّم. والنظرةُ من الانتظارِ وهو الصبرُ والإِمهالُ.

Bu cümle lafız bakımından haber, mana bakımından ise daha önce geçtiği üzere {والوالدات يُرْضِعْنَ} [Bakara: 233] “Anneler emzirirler” kavmi gibi emirdir. Nezıra (النظرة) kelimesi intizar (beklemek) kökünden olup sabretmek ve mühlet vermek demektir.

قوله: {إلى مَيْسَرَةٍ} قرأ نافع وحده: «مَيْسُرَة» بضم السين، والباقون

Yüce Allah'ın: {إلى مَيْسَرَةٍ} “kolaylığa kadar” kavminde sadece Nâfi, sîn harfinin zammesiyle «مَيْسُرَة» şeklinde okumuş; diğerleri ise

بفتحِها. والفتحُ هو المشهورُ إذ مَفْعَل ومَفْعَلَه بالفتحِ كثيرٌ، ومَفْعُلٌ بالضم معدومٌ إلا عند الكسائي، وسأُورد منه ألفاظاً، وأَما مَفْعُلة فقالوا: قليلٌ جداً وهي لغةُ الحجاز، وقد جاءَتْ منها ألفاظٌ نحو: المَسْرُقَة والمَقْبُرَةِ والمَشْرُبة، والمَسْرُبة والمَقْدُرَة والمَأْدُبَة والمَفْخُرَة والمَزْرُعة ومَعْوُلَة ومَكْرُمَة ومَأْلُكة.

fetha ile okumuşlardır. Fetha ile okuyuş meşhur olandır; zira mef'al (مَفْعَل) ve mef'ale (مَفْعَلَه) fetha ile pek çoktur. Zammeli mef'ul (مَفْعُلٌ) ise el-Kisâî müstesna bulunmamaktadır; ondan bazı lafızlar aktaracağım. Mef'ule (مَفْعُلة) veznine gelince, bunun çok az olduğunu ve Hicaz lehçesi olduğunu söylemişlerdir. Nitekim bundan: el-mesruka (المَسْرُقَة), el-makbura (المَقْبُرَة), el-meşruba (المَشْرُبة), el-mesruba (المَسْرُبة), el-makdura (المَقْدُرَة), el-me'dube (المَأْدُبَة), el-mefhura (المَفْخُرَة), el-mezrua (المَزْرُعة), ma'vule (مَعْوُلَة), mekrume (مَكْرُمَة) ve me'luke (مَأْلُكة) gibi lafızlar gelmiştir.

وقد رَدَّ النحاسُّ الضمَّ تجرُّؤاً منه، وقال: «لم تَأْتِ مَفْعُلة إلا في حروفٍ معدودةٍ ليس هذه منها، وأيضاً فإنَّ الهاءَ زائدةٌ ولم يأتِ في كلامِهِ مَفْعُل البتةَ» انتهى. وقال سيبويه: «ليس في الكلامِ مَفْعُل» قال أَبو علي: «يعني في الآحادِ» . وقد حَكَى عن سيبويه «مَهْلَك» مثلثَ اللام. وقال الكسائي: «مَفْعُل» في الآحادِ، وأوردَ منه: مَكْرُماً في قولِ الشاعر:

en-Nehhâs, cüretkârlık göstererek zamme okuyuşunu reddetmiş ve şöyle demiştir: «Mef'ule (مَفْعُلة) vezni ancak sayılı birkaç kelimede gelmiştir ki bu onlardan değildir. Ayrıca hâ (yuvarlak te) fazlalıktır ve Arapların kelamında mef'ul (مَفْعُل) asla gelmemiştir.» Sîbeveyhi: «Kelamda mef'ul (مَفْعُل) yoktur» demiştir. Ebû Ali ise: «Yani müfredlerde yoktur» demiştir. Sîbeveyhi'den lâm harfinin üç harekesiyle 'mehlek' (مَهْلَك) kelimesi de rivayet edilmiştir. el-Kisâî ise: «Mef'ul (مَفْعُل) müfredlerde de vardır» demiş ve şairin şu sözündeki mekrüm (مَكْرُماً) kelimesini buna örnek göstermiştir:

١١١٧ - ليومِ رَوْعٍ أو فَعالِ مَكْرُمِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1117 - Korku günü veya cömertlik eylemi için ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ومَعْوُن في قولِ الآخر - وهو جميل -:

Diğer bir şairin -ki o Cemîl'dir- sözündeki ma'vûn (مَعْوُن) kelimesi:

١١١٨ - بُثَيْنُ الزمي «لا» إنَّ لا إنْ لَزِمْتِهِ ... على كثرةِ الواشين أيُّ مَعْونِ

1118 - Ey Büseyne, 'hayır' sözüne sarıl; zira ona sarılırsan, koğucuların çokluğuna rağmen bu ne güzel bir yardımcıdır!

ومَأْلُكاً في قول عديّ:

Ve Adî'nin sözündeki me'lük (مَأْلُكاً) kelimesi:

١١١٩ - أَبْلِغِ النعمانَ عني مَأْلُكاً ... أنه قد طالَ حَبْسي وانتظاري

1119 - Nu'mân'a benden bir mesaj ulaştır ki; tutsaklığım ve bekleyişim uzamıştır.

وهذا لا يَرِدُ على سيبويهِ لوجهين، أحدُهما: أنَّ هذا جمعٌ لمَكْرُمَة ومَعُونَةَ وَمَأْلُكَة، وإليه ذهب البصريون والكوفيون خلا الكسائي، ونُقِلَ عن الفراء أيضاً. والثاني: أن سيبويه لا يعتدُّ بالقليل فيقول: «لم يَرِدْ كذا» وإن كان قد ورَدَ منه الحرفُ والحرفان، لعدمِ اعتدادِهِ بالنادر القليلِ.

Bu durum Sîbeveyhi'ye iki yönden itiraz teşkil etmez: Birincisi: Bunlar mekrume (مَكْرُمَة), meûne (مَعُونَة) ve me'luke (مَأْلُكَة) kelimelerinin çoğuludur; Kisâî hariç Basralılar ve Kûfeliler bu görüştedir, Ferrâ'dan da bu nakledilmiştir. İkincisi: Sîbeveyhi az olanı dikkate almaz; nadir ve az olanı hesaba katmadığı için ondan bir veya iki kelime gelmiş olsa bile 'böyle bir şey vârid olmamıştır' der.

وإذا تقرَّر هذا فقد خَطَّأ النحويون مجاهداً وعطاءً في قراءتهما: «إلى مَيْسُرِهِ» بإضافة «مَيْسُر» مضمومَ السينِ إلى ضميرِ الغريم، لأنهم بَنَوْهُ على أنه ليسَ في الآحادَ مَفْعُل، ولا ينبغي أن يكونَ هذا خطأ، لأنه على تقديرِ تسليمِ أنَّ مَفْعُلاً ليس في الآحادِ، فَمَيْسُر هنا ليس واحداً، إنما هو جَمْعُ مَيْسُرَة كما قلتم أنتم: إن مَكْرُماً جمع مَكْرُمَة ونحوه، أو يكونُ قد حَذَفَ تاءَ التأنيثِ للإِضافةِ كقوله:

Bu durum ortaya konduktan sonra; nahivciler Mücâhid ve Atâ'yı, sîn harfinin zammesiyle 'meysür' kelimesini borçlunun zamirine muzaf kılarak «إلى مَيْسُرِهِ» şeklindeki okuyuşlarında hatalı bulmuşlardır. Çünkü onlar bu hükmü, müfredlerde mef'ul (مَفْعُل) vezninin bulunmadığı esasına dayandırmışlardır. Oysa bunun bir hata olmaması gerekir; zira müfredlerde mef'ulün bulunmadığı kabul edilse bile, buradaki 'meysür' tekil değildir; bilakis sizin 'mekrüm, mekrume'nin çoğuludur' ve benzeri dediğiniz gibi 'meysüre'nin çoğuludur. Yahut şairin şu sözünde olduğu gibi izafet sebebiyle te-i te'nîsi hazfetmiştir:

١١٢٠ - إنَّ الخليطَ أَجَدُّوا البَّيْنَ فانجردوا ... وأَخْلَفوك عِدَ الأمرِ الذي وَعَدوا

1120 - Dostlar ayrılığı kesinleştirdiler ve çekip gittiler; vaat ettikleri sözden de caydılar.

أي: عِدة الأمر، ويَدُلُّ على ذلك أنهم نَقَلوا عنهما أنهما قرآ أيضاً: «إلى مَيْسَرِهِ» بفتح السينِ مضافاً لضميرِ الغريمِ، وهذه القراءةُ نَصٌّ فيما ذكرْتُهُ لك من حذفِ تاءِ التأنيثِ للإِضافةِ لتوافق قراءةَ العامةِ: «إلى مَيْسَرَة» بتاءِ التأنيث.

Yani: 'İdetü'l-emr' (عِدة الأمر - işin vadi) demektir. Şunların her ikisinden de sîn harfinin fethasıyla borçlunun zamirine muzaf olarak «إلى مَيْسَرِهِ» şeklinde okuduklarının nakledilmesi buna delalet eder. Bu kıraat, te-i te'nîs ile gelen âmme kıraati «إلى مَيْسَرَة» ile uyumlu olması için izafet sebebiyle te-i te'nîsin hazfedildiğine dair sana zikrettiğim hususta açık bir delildir.