يَحْكُمُونَ بالمَصْقُولَةِ القواطِعِ ... تَشَقُّقَ اليدَيْنِ بِالصَّواقِعِ
Yıldırımlarla ellerin parçalanması gibi, / Keskin ve cilalı kılıçlarla hükmederler.
وهي قراءةُ الحسن، قالَ النحاسَ: «وهي لغةُ تميم وبعض بني ربيعة» فيُحتمل أن تكونَ صاقِعَة مقلوبةً من صاعِقَة، ويُحْتَمَل ألاَّ تكونَ، وهو الأظهرُ لثبوتها لغةً مستقلةً كما تقدَّم، ويقال: صَعْقَة أيضاً، وقد قَرَأَ بها الكسائي في الذاريات، يقال: صُعِقَ زيدٌ وأَصْعَقَهُ غيرُه: قال:
Bu, Hasan[-ı Basrî]'nin kıraatidir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Bu, Temîm kabilesinin ve Benî Rebîa'nın bazılarının lügatidir.» Buna göre 'sâkıa' (صاقعة) kelimesinin 'sâika' (صاعقة) kelimesinden kalb edilmiş (harflerinin yeri değişmiş) olması muhtemel olduğu gibi, olmaması da muhtemeldir; daha önce geçtiği üzere müstakil bir lügat olarak sabit olması sebebiyle zahir olan da budur. Ayrıca 'sa‘ka' (صَعْقَة) da denir; Kisâî ez-Zâriyât Suresi'nde bu şekilde okumuştur. 'Su‘ıka Zeydün ve as‘akahû gayruhû' (Zeyd çarpıldı/bayıldı, başkası onu çarptı) denilir. [Şair] şöyle demiştir:
٢٣٥ - تَرى النُّعَراتِ الزُرْقَ تَحْتَ لَبَانِهِ ... أُحادَ وَمَثْنَى أصْعَقَتْهَا صواهِلُهْ
235- Göğsünün altında gök sinekleri tek tek ve çifter çifter görürsün, / Kişnemeleri onları bayıltıp yere sermiştir.
قولُه تعالى: «حَذَرَ الموت» فيه وجهان، أظهرهُما: أنه مفعولٌ من أجله ناصبُه «يَجْعلون» ولا يَضُرُّ تعدُّدُ المفعولِ مِنْ أجْله، لأنَّ الفعلَ يُعَلِّل بعِلَلٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın «hazerel-mevt» (حَذَرَ الْمَوْتِ) buyruğunda iki vecih vardır: Bunların en açığı, onun mef'ûlün lieclih (sebep bildiren tümleç) olmasıdır; onu nasbeden âmil ise «yec‘alûne» fiilidir. Mef'ûlün lieclihin birden fazla olması zarar vermez; zira bir fiil birden çok gerekçeyle gerekçelendirilebilir.
الثاني: أنه منصوبٌ على المصدرِ وعامِلُهُ محذوفٌ تقديرُهُ: يَحْذَرُونَ حَذَراً مثلَ حَذَرِ الموت، والحَذَرُ والحِذار مصدران لحَذرِ أي: خافَ خوفاً شديداً.
İkincisi: Mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansub olmasıdır; âmili ise mahzuftur. Takdiri: 'Yahzerûne hazeran misle hazeri'l-mevt' (Ölüm korkusu gibi bir sakınmayla sakınırlar) şeklindedir. Hazer (الحَذَر) ve hizâr (الحِذار), 'hazira' (حَذِرَ) fiilinin iki mastarıdır; yani son derece korktu demektir.
واعلم أنَّ المفعولَ مِنْ أجله بالنسبةِ إلى نَصْبِهِ وجرِّه بالحرف على ثلاثةِ أقسام: قسم يكثُر نصبُه وهو ما كان غَيْرَ مُعَرَّفٍ بأل مضافٍ نحو: جِئْت إكراماً لك، وقسم عكسُه، وهو ما كان معرَّفاً بأل. ومِنْ مجيئه منصوباً قولُ الشاعر:
Bil ki mef'ûlün lieclih, [açıktan] nasbedilmesi ve harf[-i cer] ile cerredilmesi bakımından üç kısma ayrılır: Bir kısmı nasbedilmesi çok olandır ki o da harf-i tarif (el-) almamış ve muzaf olmayan [tenvinli] lafızdır; 'Ci'tü ikrâmen leke' (Sana ikram etmek için geldim) gibi. Bir kısmı bunun zıddıdır ki harf-i tarif almış olandır. [Harf-i tarifli olduğu halde] mansub gelişine şairin şu sözü örnektir:
٢٣٦ - لا أَقْعُدُ الجُبْنَ عن الهَيْجَاءِ ... ولو توالَتْ زُمَرُ الأعداءِ
236- Düşman fırkaları ardı ardına gelse bile, / Korkaklıktan dolayı savaştan geri durmam.
وقسم يستوي فيه الأمران وهو المضافُ كالآيةِ الكريمة، ويكونُ معرفةً ونكرةً، وقد جَمَعَ حاتِم الطائيُّ الأمرينِ في قوله:
Bir kısmı da iki durumun eşit olduğu kısımdır ki o da ayet-i kerimede olduğu gibi muzaf olandır; marife de nekra de olabilir. Hâtim et-Tâî şu beytinde bu iki durumu bir araya getirmiştir:
٢٣٧ - وَأَغْفِرُ عوراءَ الكريمِ ادِّخَارَهُ ... وأُعْرِضُ عن شَتْمِ اللئيمِ تَكَرُّمَا
237- Değerli kimsenin çirkin sözünü [dostluğunu] korumak maksadıyla bağışlarım, / Alçağın sövmesine ise keremimden (cömert ruhumdan) ötürü aldırmam.
و «حَذَرَ الموت» مصدرٌ مضافٌ إلى المفعول، وفاعلُه محذوفٌ، وهو أحدُ المواضِعِ التي يجوزُ فيها حذفُ الفاعلِ وحدَه، [والثاني: فِعْلُ ما لم يُسَمَّ فاعلُهُ، والثالث: فاعل أَفْعَل في التعجب على الصحيح، وما عدا هذه لا يجوز فيه حذفُ الفاعلِ وحدَه] خلافاً للكوفيين. والموتُ ضدُّ الحياة يقال: مات يموت ويَمات، قال الشاعر:
«Hazere'l-mevt» mef'ûlüne muzaf olmuş bir mastardır; faili ise mahzuftur. Bu da Kûfelilerin aksine tek başına failin hazfedilmesinin caiz olduğu yerlerden biridir. [İkincisi, meçhul fiildir; üçüncüsü ise sahih görüşe göre taaccüb sigasındaki 'ef‘ıl' vezninin failidir; bunların dışındakilerde failin tek başına hazfedilmesi caiz değildir.] el-Mevt (الموت), hayatın zıddıdır. 'Mâte yemûtü ve yemâtü' denir; şair şöyle demiştir:
٢٣٨ - بُنَيَّتي سَيِّدَةَ البناتِ ... عِيشي ولا يُؤْمَنُ أن تَماتي
238- Kızcağızım, kızların hanımefendisi! / Yaşa sen; gerçi ölmen de ihtimal dışı değildir.
وعلى هذه اللغة قُرِئَ: مِتْنَا ومِتُّ بكسر الميم كخِفْنَا وخِفْت، فوزنُ ماتَ على اللغةِ الأولى: فَعَل بفتح العينِ، وعلى الثانية: فَعِل بكسرِها، والمُوات بالضمِّ الموتُ أيضاً، وبالفتح: ما لا رُوحَ فيهِ، والمَوَتان بالتحريك ضد الحَيَوان، ومنه قولُهم «اشْتَرِ المَوَتانِ ولا تَشْتَرِ الحَيَوان» ، أي: اشتر الأَرَضِين ولا تَشْترِ الرقيق فإنه في مَعْرِضِ الهلاك. والمُوتان بضمِّ الميم: وقوعُ الموتِ في الماشية، ومُوِّت فلانٌ بالتشديد للمبالغة، قال:
Bu lügate göre 'hıfnâ' ve 'hıftü' gibi mîm harfinin kesresiyle 'mitnâ' ve 'mittü' şeklinde okunmuştur. Buna göre birinci lügatte 'mâte' kelimesinin vezni ayn harfinin fethasıyla 'fa‘ale' (فَعَلَ); ikinci lügatte ise kesresiyle 'fa‘ile' (فَعِلَ) veznindedir. Damme ile 'el-muvât' (المُوَات) da ölüm manasındadır; fetha ile 'el-mevât' (المَوَات) ise ruhu (canı) olmayan şeydir. Harekeli olarak 'el-mevetân' (المَوَتَان), 'el-hayevân'ın (canlı varlığın) zıddıdır; nitekim 'İşteri'l-mevetâne ve lâ teşteri'l-hayevân' (Cansız malı satın al, canlı malı alma) sözü de bundandır; yani 'Arazileri satın al, köleleri alma; çünkü o helak olma riskiyle karşı karşıyadır' demektir. Mîm harfinin zammesiyle 'el-mûtân' (المُوتَان) davarlarda ölümün yayılmasıdır. Mübalağa için şedde ile 'müvvite fülânün' (مُوِّت فلان) denir; [şair] şöyle demiştir:
٢٣٩ - فَعُرْوَةُ مات موتاً مستريحاً ... فها أنا ذا أُمَوَّتُ كلَّ يومِ
239- Urve huzur içinde bir kere ölüp gitti; / Bense işte her gün tekrar tekrar öldürülüyorum!
والمُسْتميتُ: الأمرُ المُسْتَرْسِلُ، قال رؤبة:
«el-Müstemît» (المُسْتَمِيت) ise akıp giden/sürüp giden şeydir; Ru'be şöyle demiştir:
٢٤٠ - وزَبَدُ البَحْرِ له كَتِيتُ ... والليلُ فوق الماء مُسْتَمِيتُ
240- Denizin köpüğünün bir kaynaması/uğultusu var, / Gece ise suyun üzerinde alabildiğine uzanıp gitmektedir.
قولُه تعالى: «والله محيطٌ بالكافرين» جملةٌ من مبتدأ وخبرٍ، وأصلُ مُحِيط: مُحْوِط، لأنه من حاطَ يَحُوطُ فأُعِلَّ كإعلال نَسْتعين. والإِحاطةُ: حَصْرُ الشيء مِنْ جميعِ جهاتِهِ، وهو هنا عبارةٌ عن كونِهِم تحت قَهْرِهِ، ولا يَفُوتونه. وقيل: ثمَّ مضافٌ محذوفٌ، أي عقابُهُ محيطٌ بهم. وهذه الجملةُ قال الزمخشري: «هي اعتراضٌ لا محلَّ لها من الإِعراب» . كأنه يَعْني بذلك أنَّ جملَةَ قولِه: يَجْعلون أصابِعَهم، وجملةَ قوله: «يكاد البرق» شيءٌ واحدٌ، لأنَّهما من قصةٍ واحدةٍ فوقَعَ ما بينهما اعتراضاً.
Cenâb-ı Hakk'ın «vAllâhu muhîtun bi'l-kâfirîn» (وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ) buyruğu mübteda ve haberden oluşan bir cümledir. «Muhît» (مُحِيط) kelimesinin aslı 'muhvıt'tır (مُحْوِط); çünkü 'hâta yahûtu' (حَاطَ يَحُوطُ) kökünden gelmektedir ve 'nesta‘în' kelimesindeki i'lâl gibi i'lâle uğramıştır. İhâta (الإِحَاطَة), bir şeyi her yönüyle kuşatıp hapsetmektir. Buradaki manası ise onların Allah'ın kahrı altında bulunmaları ve O'nun elinden kurtulamayacak olmalarıdır. Burada mahzuf bir muzaf olduğu, yani 'O'nun azabı onları kuşatıcıdır' manasında olduğu da söylenmiştir. Zemahşerî bu cümle hakkında şöyle demiştir: «Bu, iraptan mahalli olmayan bir i'tirâz (ara) cümlesidir.» Sanki bununla { يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ } “Parmaklarını tıkarlar” cümlesi ile «yekâdü'l-berku» (يَكَادُ الْبَرْقُ) cümlesinin tek bir şey olduğunu, çünkü ikisinin aynı kıssadan olduğunu, dolayısıyla aralarındaki ifadenin i'tirâz cümlesi olarak yer aldığını kastetmektedir.
قوله تعالى: {يَكَادُ البرق يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ} : «يكادُ» مضارع كَادَ، وهي لمقاربةِ الفعل، تعملُ عمل «كانَ» ، إلاَّ أنَّ خَبَرها لا يكونُ إلا مضارعاً، وشَذَّ مجيئُه اسماً صريحاً، قال:
Cenâb-ı Hakk'ın { يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ } “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek” buyruğuna gelince: «Yekâdü» (يَكَادُ), 'kâde' (كَادَ) fiilinin muzarisidir; fiilin yaklaşmasını (mukarebe) ifade eder. «Kâne» (كَانَ) gibi amel eder; şu kadar var ki haberi sadece muzari fiil olur. Haberinin sarih isim olarak gelmesi şâzzdır; [şair] şöyle demiştir:
٢٤١ - فَأُبْتُ إلى فَهْمٍ وما كِدْتُ آيباً ... وكم مثلِها فارَقْتُها وهي تَصْفِرُ
241- Fehm kabilesine geri döndüm, neredeyse dönemeyecektim; / Bunun gibi nice tehlikeli durumdan ise [kuş gibi] ıslık çalar halde ayrılmıştım.
والأكثرُ في خبرِها تجرُّدُهُ من «أنْ» عَكَسَ «عسى» ، وقد شَذَّ اقترانُهُ بها، وقال رؤبة:
«Asâ»nın (عَسَى) aksine, haberinin «en» (أَنْ) edatından soyutlanması çoğunluktadır; haberinin «en» ile bitişmesi ise şâzzdır. Ru'be şöyle demiştir:
٢٤٢ - قد كادَ مِنْ طولِ البلى أن يَمْحَصا ... لأنها لمقاربةِ الفعلِ، و «أَنْ» تُخَلِّصُ للاستقبال، فَتَنَافَا. واعلم أنَّ خَبَرَها إذا كانَتْ هي مثبتةً- منفيٌّ في المعنى لأنها للمقاربة، فإذا قلت: «كاد زيدٌ يفعلُ» كان معناه قارَبَ الفعلَ، إلا أنه لم يَفْعَل، فإذا نُفِيَتْ انتفَى خبرُها بطريقِ الأَوْلى، لأنه إذا انْتَفَتْ مقاربةُ الفعل/ انتفى هو من باب أَوْلَى ولهذا كانَ قَولُه تعالى: {لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا} [النور: ٤٠] أبلغَ مِنْ أَنْ لو قيل: لم يَرَها، لأنه لم يقارِبِ الرؤيةَ فكيف له بها؟ وزعم جماعةٌ منهم ابن جني وأبو البقاء وابنُ عطية أنَّ نفيَها إثباتُ وإثباتَها نفيٌ، حتى أَلْغَزَ بعضُهم فيها فقال:
242- Zamanın eskimesinin uzunluğundan ötürü neredeyse silinip yok olacaktı... / Zira bu fiil eylemin yaklaşması içindir; «en» edatı ise fiili geleceğe tahsis eder; dolayısıyla birbirleriyle çelişirler. Bil ki 'kâde' fiili olumlu olduğunda haberi mana bakımından olumsuzdur; çünkü mukarebe (yaklaşma) içindir. Nitekim 'Kâde Zeydün yef‘alü' (Zeyd neredeyse yapacaktı) dediğinde bunun manası: Fiile yaklaştı ama yapmadı demektir. Olumsuz yapıldığında ise haberi evleviyetle olumsuz olur; zira fiile yaklaşma olumsuzlanınca fiilin kendisi evleviyetle olumsuzlanmış olur. Bundan dolayı Cenâb-ı Hakk'ın { لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا } “Neredeyse onu göremeyecekti” [Nûr 24/40] buyruğu, 'Lem yerahâ' (Onu görmedi) denilmesinden daha beliğdir; çünkü görmeye dahi yaklaşamamıştır, nerede kaldı ki görsün? İbn Cinnî, Ebu'l-Bekâ ve İbn Atıyye'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk, onun olumsuzunun olumlu, olumlusunun ise olumsuz olduğunu ileri sürmüşlerdir; hatta bazısı bu hususta bir muamma (bilmece) düzerek şöyle demiştir:
٢٤٣ - أَنَحْوِيَّ هذا العصرِ ما هي لفظةٌ ... جَرَتْ في لِسانَيْ جُرْهُمٍ وَثَمُودِ
243- Ey bu asrın nahivcisi! Cürhüm ve Semûd kabilelerinin dillerinde / Cari olan şu lafız nedir?
إذا نُفِيَتْ - والله أعلمُ - أُثْبِتَتْ ... وإِنْ أُثْبِتَتْ قامَتْ مَقَامَ جُحُودِ
Olumsuz kılındığında -Allah en iyisini bilir ya- olumlu sayılır; / Olumlu kılındığında ise olumsuzluk yerine geçer.
وَحَكَوْا عن ذي الرمة أنه لمَّا أَنْشَدَ قولَه:
Zü'r-Rimme'den rivayet ettiklerine göre o şu beytini inşad ettiğinde:
٢٤٤ - إذا غَيَّر النأيُ المحِبِّينَ لم يَكَدْ ... رسيسُ الهوى من حُبِّ مَيَّةَ يَبْرَحُ
244- Ayrılık sevenleri değiştirdiği vakit, / Meyye'nin aşkından kalan gizli sevda neredeyse hiç silinmez.
عِيْبَ عليه لأنه قال: لَمْ يَكَدْ يَبْرَحُ فيكون قد بَرِحَ، فغيَّره إلى قوله: «لم يَزَلْ» أو ما هو بمعناه، والذي غَرَّ هؤلاء قولُهُ تعالى: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ} [البقرة: ٧١] قالوا: فهي هنا منفيَّةٌ وخبرُها مُثْبَتٌ في المعنى، لأن الذبْحَ وقع
«Lem yeked yebrehu» (neredeyse hiç silinmez) dediği ve [bu kurala göre] silinmiş olacağı için ayıplanmış, o da bunu «lem yezel» (hâlâ) lafzına veya bu manadaki bir söze dönüştürmüştür. Bu kimseleri yanıltan ise Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğudur: { فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ } “Nihayet onu kestiler, az kalsın yapmayacaklardı” [Bakara 2/71]. Demişlerdir ki: 'Kâde' burada menfidir (olumsuzdur), haberi ise mana bakımından müsbettir (olumludur); çünkü boğazlama fiili gerçekleşmiştir,
لقوله: «فَذَبَحُوها» . والجوابُ عن هذهِ الآية من وَجْهَين، أحدُهما: أنه يُحْمَلُ على اختلافِ وَقْتَيْنِ، أي: ذَبَحوها في وقتٍ، وما كادوا يفعلونَ في وقتٍ آخرَ، والثاني: أنه عَبَّر بنفيِ مقاربةِ الفعل عن شدَّةِ تعنُّتِهِمْ وعُسْرِهِم في الفعلِ.
zira { فَذَبَحُوهَا } “Onu kestiler” buyurulmuştur. Bu ayete iki vecihle cevap verilir: Birincisi: İki farklı zamana hamledilmesidir; yani bir vakitte onu kestiler, başka bir vakitte ise neredeyse yapmayacaklardı. İkincisi: Fiile yaklaşmanın olumsuzlanmasıyla onların aşırı inatçılıkları ve fiili yapmaktaki zorluk çıkarmaları ifade edilmiştir.
وأمَّا ما حَكَوْهُ عن ذي الرُّمَّة فقد غلَّط الجمهورُ ذا الرُّمة في رجوعِهِ عن قولِهِ، وقالوا: هو أَبْلَغُ وأحسنُ مِمَّا غَيَّره إليه.
Zü'r-Rimme hakkında rivayet ettikleri şeye gelince; cumhur, Zü'r-Rimme'yi sözünden dönmesi hususunda hatalı bulmuş ve: 'İlk hali, değiştirdiği halinden daha beliğ ve daha güzeldir' demişlerdir.
واعلم أَنَّ خَبَرَ «كاد» وأخواتِها غيرَ عسى لا يكون فاعلُه إلا ضميراً عائداً على اسمها، لأنها للمقارَبَةِ أو للشروع بخلافِ عسى، فإنها للترجِّي، تقول: «عسى زيدٌ أن يقومَ أبوه» ، ولا يجوز ذلك في غيرها، فأمَّا قولُه:
Bil ki «asâ» hariç «kâde» ve kardeşlerinin haberinin faili, ancak ismine dönen bir zamir olabilir; çünkü bunlar mukarebe (yaklaşma) veya şürû‘ (başlama) bildirir. «Asâ» ise böyle değildir; zira o tereccî (ümit etme) bildirir. Nitekim 'Asâ Zeydün en yekûme ebûhu' (Umulur ki Zeyd'in babası ayağa kalkar) dersin; diğerlerinde ise bu caiz olmaz. [Şairin] şu sözüne gelince:
٢٤٥ - وَقَفْتُ على رَبْعٍ لِميَّةَ ناقتي ... فما زِلْتُ أبكي عندَهُ وأُخَاطِبُهْ
245- Meyye'nin yurdunun kalıntılarında devemi durdurdum; / Onun yanında durmadan ağlayıp onunla söyleşip durdum.
وَأَسْقِيهِ حتى كَادَ مِمَّا أَبُثُّه ... تُكَلِّمُنِي أَحْجَارُه ومَلاعِبُهْ
Ona [gözyaşlarımı] akıtıyordum; nihayet döktüğüm dertler yüzünden neredeyse / Taşları ve oyun yerleri benimle konuşacaktı.
فأتى بالفاعلِ ظاهراً فقد حَمَلَه بعضُهم على الشذوذِ، وينبغي أن يُقال: إنما جاز ذلك لأن الأحجارَ والملاعب هي عبارةٌ عن الرَّبْع، فهي هو، فكأنه قيل: حتى كاد يكلِّمني، ولكنه عَبَّر عنه بمجموع أجزائه، وقولُ الأخر:
Burada faili açık isim (zahir) olarak getirmiştir. Bazı âlimler bunu şâzz saymıştır; ancak şöyle denilmesi gerekir: Bunun caiz oluşu, taşların ve oyun yerlerinin yurdun kalıntısından (rab‘) ibaret olması sebebiyledir; dolayısıyla onlar bizzat onun kendisidir. Sanki 'Hattâ kâde yükellimünî' (Neredeyse o benimle konuşacaktı) denilmiş, fakat onu parçalarının bütünüyle ifade etmiştir. Diğer şairin şu sözü de böyledir:
٢٤٦ - وقد جَعَلْتُ إذا ما قُمْتُ يُثْقِلُني ... ثَوْبي فَأَنْهَضُ نَهْضَ الشاربِ السَّكِرِ
246- Ayağa kalktığımda elbisem bana ağır gelmeye başladı, / Sarhoş bir içkici gibi güçlükle kalkıyorum.
وكنتُ أمشي على رِجْلَيْنِ مُعْتَدِلاً ... فَصِرْتُ أمشي على أخرى من الشجر
Eskiden dimdik iki ayak üzerinde yürürdüm; / Şimdi ise ağaçtan bir üçüncüsüyle (bastonla) yürür oldum.
فأتى بفاعل [خبر] جَعل ظاهراً، فقد أُجيب عنه بوجهين: أحدُهما: أنه على حَذْفِ مضافٍ تقديره: وقد جَعَل ثوبي إذا ما قمت يُثْقلني. والثاني: أنه من باب إقامةِ السببِ مُقامَ المُسَبَّبِ، فإنَّ نهوضَه كذا متسبِّبٌ عن إثقالِ
Burada «ce‘ale»nin [haberinin] failini açık isim (zahir) olarak getirmiştir; buna iki vecihle cevap verilmiştir: Birincisi: Muzafın hazfedilmiş olmasıdır; takdiri: 'Ve kad ce‘ale sevbî izâ mâ kumtü yüskılünî' (Kalktığımda elbisem beni ağırlaştırmaya başladı) şeklindedir. İkincisi ise sebebin müsebbeb (sonuç) yerine ikame edilmesi kabilindendir; zira onun böyle kalkması,
ثوبِه إياه، والمعنى: وقد جَعَلْتُ أَنْهَضُ نَهْضَ الشارب الثملِ لإِثقالِ ثوبي إياي.
elbisesinin kendisini ağırlaştırmasından kaynaklanmaktadır. Manası ise: 'Elbisemin beni ağırlaştırmasından dolayı sarhoş içkicinin kalkışı gibi kalkmaya başladım' demektir.
ووزن كاد كَودِ بكسر العين، وهي من ذواتِ الواو، كخاف يَخاف، وفيها لغةٌ أخرى: فتحُ عينها، فعلى هذه اللغةِ تُضَمُّ فاؤُها إذا أُسْنِدَتْ إلى تاء المتكلم وأخواتِها، فتقولُ: كُدْت وكُدْنا مثل: قُلْت وقُلْنا، وقد تُنْقَلُ كسرةُ عينها إلى فائِها مع الإِسناد إلى ظاهر، كقوله:
«Kâde» fiilinin [aslının] vezni ayn harfinin kesresiyle 'kevide' (كَوِدَ) şeklindedir; 'hâfe yehâfü' gibi vâvî fiillerdendir. Onda diğer bir lügat daha vardır ki o da ayn harfinin fethalı olmasıdır. Bu lügate göre mütekellim tâ'sına ve benzerlerine isnad edildiğinde fâ harfi zammelenir; böylece 'kultü' ve 'kulnâ' gibi 'küdtü' (كُدْتُ) ve 'küdnâ' (كُدْنَا) dersin. Açık isme (zahir) isnad edildiğinde ayn harfinin kesresi fâ harfine nakledilebilir; [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
٢٤٧ - وكِيدَ ضِباعُ القُفِّ يأكُلْنَ جُثَّتي ... وكِيدِ خِراشٌ عند ذلك يَيْتَمُ
247- Yüksek tepenin sırtlanları neredeyse cesedimi yiyecekti; / Hırâş da o vakit neredeyse yetim kalacaktı.
ولا يجوز زيادتُها خلافاً للأخفشِ، وسيأتي هذا كلُه في «كاد» الناقصة، أمَّا «كاد» التامة بمعنى مَكَر فإنها فَعَل بفتح العين من ذواتِ الياء، بدليل قوله: {إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً * وَأَكِيدُ كَيْداً} [الطارق: ١٥ - ١٦] .
Ahfeş'in aksine onun zâid kılınması caiz değildir. Bunların hepsi nâkıs «kâde» bahsinde gelecektir. Hile ve tuzak kurmak (mekr) manasındaki tam «kâde»ye gelince; o, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً * وَأَكِيدُ كَيْداً } “Şüphesiz onlar bir tuzak kuruyorlar, Ben de bir tuzak kuruyorum” [Târık 86/15-16] buyruğunun delaletiyle ayn harfinin fethasıyla 'fa‘ale' vezninde ve yâî fiillerdendir.
و «البرق» اسمها، و «يخَطف» خبرُها، ويقال: خَطِف يَخْطَفُ بكسر عين الماضي وفتح المضارع، وخَطَف يخطِف، عكسُ اللغة الأولى، وفيه قراءاتٌ كثيرة، المشهورُ منها الأولى. الثانية: يَخْطِف بكسر الطاء.
«el-Berku» onun ismi, «yahtafu» ise haberidir. Mazinin ayn harfinin kesresi, muzarinin ise fethasıyla 'hatıfe yahtafu' (خَطِفَ يَخْطَفُ); birinci lügatin zıddına 'hatafe yahtıfu' (خَطَفَ يَخْطِفُ) denir. Bu kelimede pek çok kıraat vardır; meşhur olanı birinci kıraattir. İkincisi: Tâ harfinin kesresiyle 'yahtıfu' (يَخْطِفُ) şeklindedir.
الثالثة يَخَطَّفُ بفتح الياء والخاء والطاء مع تشديدِ الطاء، والأصل: يَخْتَطِفُ، فَأُبْدلت تاءُ الافتعال طاءً للإِدغام، الرابعة: كذلك إلا أنَّه بكسر الخاء إتباعاً لكسرة الطاء. السادسة: كذلك إلا أنه بكسر الياء أيضاً إتباعاً للخاء، السابعة: يَخْتَطِف على الأصل. الثامنة: يَخْطِّف بفتح الياء وسكونِ الخاء وتشديد الطاء، وهي رديئةٌ لتأديتها غلى التقاء ساكنين. التاسعة: بضم الياء وفتح الخاء وتشديدِ الطاء مكسورةً، والتضعيف فيه للتكثير لا للتعدية. العاشرة: يَتَخَطَّف.
Üçüncüsü: Yâ, hı ve tâ harflerinin fethası ve tâ harfinin şeddesiyle 'yahattafu' (يَخَطَّفُ) şeklindedir; aslı 'yahtetıfu'dur (يَخْتَطِفُ); idgâm için ifti‘âl bâbının tâ'sı tâ harfine dönüştürülmüştür. Dördüncüsü: Tâ harfinin kesresine tebean hı harfinin kesresiyle aynı şekildedir [yehitfafu]. Altıncısı: Hı harfine tebean yâ harfinin de kesresiyle aynı şekildedir [yihittıfu]. Yedincisi: Aslı üzere 'yahtetıfu'dur (يَخْتَطِفُ). Sekizincisi: Yâ harfinin fethası, hı harfinin sükûnu ve tâ harfinin şeddesiyle 'yahtıffu'dur (يَخْطِّفُ); iki sâkinin yan yana gelmesine yol açtığı için bu kıraat zayıftır. Dokuzuncusu: Yâ harfinin zammesi, hı harfinin fethası ve tâ harfinin kesreli şeddesiyle [yühattafu]; buradaki şeddeleme geçişlilik (ta‘diye) için değil, çokluk (teksîr) içindir. Onuncusu: 'Yetahattafu'dur (يَتَخَطَّفُ).
والخَطْفُ: أَخْذُ شيءٍ بسرعة، وهذه الجملةُ - أعني قولَه: يكاد البرق يَخْطَف - لا محلَّ لَها، لأنها استئنافٌ، كأنه قيل: كيف يكونُ حالُهم مع ذلك البرقِ؟ فقيل: يكاد يَخْطَف، ويحتمل أن يكون في محلِّ جر صفةً لذوي المحذوفة، التقدير: أو كذوي صيبٍ كائدٍ البرقُ يَخْطَف.
el-Hatf (الخَطْف), bir şeyi süratle çekip almaktır. Bu cümlenin -yani Cenâb-ı Hakk'ın { يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ } “Şimşek neredeyse [gözlerini] alıverecek” buyruğunun- iraptan mahalli yoktur; çünkü isti'nâfiyye (yeni bir başlangıç) cümlesidir; sanki 'O şimşek karşısında halleri nasıldır?' denilmiş, buna cevaben de 'Neredeyse [gözlerini] alıverecek' denilmiştir. Mahzuf olan 'zevi' kelimesinin sıfatı olarak cer mahallinde olması da muhtemeldir; takdiri: 'Ev ke-zevî sayyibin kâidi'l-berku yahtafu' (Yahut şimşeği gözlerini neredeyse alıverecek olan bir sağanağın sahipleri gibi) şeklindedir.
قوله تعالى: / {كُلَّمَا أَضَآءَ لَهُمْ مَّشَوْاْ فِيهِ} : «كل» نَصْبٌ على الظرفية، لأنها أُضيفت إلى «ما» الظرفية، والعاملُ فيها جوابُها، وهو «مَشَوا» . وقيل: «
Cenâb-ı Hakk'ın { كُلَّمَا أَضَآءَ لَهُمْ مَّشَوْاْ فِيهِ } “Onları aydınlattıkça onda yürürler” buyruğuna gelince: «Külle» (كُلَّ), zarfiyyet üzere mansubdur; zira zarfiyye olan «mâ»ya muzaf olmuştur; onda amel eden ise cevabı olan «meşev» (مَشَوْا) fiilidir. Şöyle de denilmiştir: «
ما» نكرةٌ موصوفةٌ، ومعناها الوقتُ أيضاً، والعائدُ محذوفٌ، تقديرُه: كلَّ وقتٍ أضاءَ لهم فيه، فأضاءَ على الأول لا محلَّ له لكونِه صلةً، ومحلُّه الجرُّ على الثاني. و «أضاء» يجوز أن يكون لازماً. وقال المبرد: «هو متعدٍّ ومفعولُه محذوفٌ» ، أي: أضاء لهم البرقُ الطريقَ، فالهاء في «فيه» تعودُ على البرق في قولِ الجمهور، وعلى الطريقِ المحذوفِ في قول المبرد.
mâ» mevsufe nekradır; onun manası da zamandır (vakittir); aid zamir ise mahzuftur. Takdiri: 'Külle vaktin edâe lehüm fîhi' (Onlara aydınlık verdiği her vakitte) şeklindedir. Buna göre 'edâe' fiilinin birinci görüşe göre sıla cümlesi olması sebebiyle iraptan mahalli yoktur; ikinci görüşe göre ise cer mahallindedir. «Edâe» fiilinin lâzım (geçişsiz) olması caizdir. el-Müberred ise şöyle demiştir: «Müteaddîdir (geçişlidir) ve mef'ûlü mahzuftur»; yani şimşek onlara yolu aydınlattı demektir. Dolayısıyla «fîhi»deki zamir, cumhurun kavline göre şimşeğe, Müberred'in kavline göre ise mahzuf olan yola döner.
و «فيه» متعلِّق بمَشَوا، و «في» على بابها أي: إنه محيطٌ بهم: وقيل: هي بمعنى الباء، ولا بدَّ من حذف على القَوْلين، أي: مَشَوا في ضوئِه أي بضوئِه، ولا محلَّ لجملةِ قولهِ «مَشَوا» لأنها مستأنفةٌ.
«Fîhi» ifadesi «meşev» fiiline müteallıktır. «Fî» harf-i cerri kendi asıl manasındadır, yani o [aydınlık] onları kuşatmaktadır. Bâ harf-i cerri manasında olduğu da söylenmiştir. Her iki görüşe göre de bir hazif zorunludur; yani 'Meşev fî dav'ihî' (onun ışığında yürüdüler) veya 'bi-dav'ihî' (onun ışığıyla [yürüdüler]) demektir. «Meşev» cümlesinin ise müste'nefe olması sebebiyle iraptan mahalli yoktur.
واعلم أنَّ «كُلاًّ» من ألفاظِ العموم، وهو اسمُ جمعٍ لازمٌ للإِضافة، وقد يُحْذَفُ ما يضاف إليه، وهل تنوينُه حينئذٍ تنوينُ عوضٍ أو تنوينُ صَرْفٍ؟ قولان. والمضافُ إليه «كل» إن كانَ معرفةً وحُذِفَ بقيتْ على تعريفها، فلهذا انتصَبَ عنها الحالُ، ولا يَدْخُلها الألفُ واللامُ، وإن وقع ذلك في عبارةِ بعضِهم، وربما انتَصَبَتْ حالاً، وأصلُها أن تُسْتَعْمَل توكيداً كأجمعَ، والأحسنُ استعمالُها مبتدأً، وليس كونُها مفعولاً بها مقصوراً على السماعِ، ولا مختصاً بالشعر خلافاً لزاعم ذلك. وإذا أُضيفت إلى نكرةٍ أو معرفةٍ بلامِ الجنسِ حَسُنَ أن تَلِي العواملَ اللفظيةَ، وإذا أُضيفت إلى نكرةٍ تعيُّنَ اعتبارُ تلك النكرة فيما لها من ضميرٍ وغيره، تقول: كلُّ رجال أتَوْكَ فأكرِمْهم، ولا يجوزُ أن يراعى لفظ «كل» فتقول: كلُّ رجال أتاكَ فأكرمه، و [تقول:] كلُّ رجلٍ أتاك فأكرمه، ولا تقول: أَتَوْك فأكرِمْهم، اعتباراً بالمعنى، فأما قوله:
Bil ki «küll» (كُلّ) umum (kapsam) bildiren lafızlardandır; izafeti zorunlu olan bir ism-i cem‘dir (topluluk ismidir). Kimi zaman muzafun ileyhi hazfedilir. Bu durumda tenvini ivaz (karşılık) tenvini midir yoksa sarf (aslî munsarıflık) tenvini midir? Bu hususta iki görüş vardır. «Küll»ün muzafun ileyhi marife olup da hazfedilirse marifeliği üzere kalır; bu sebeple ondan hal mansub olarak gelir. Bazılarının ifadesinde yer alsa da ona elif-lâm (harf-i tarif) dahil olmaz. Bazen kendisi hal olarak nasbedilir. Asıl olan ise 'ecma‘' (أَجْمَع) gibi tekit olarak kullanılmasıdır; en güzeli ise mübteda olarak kullanılmasıdır. Mef'ûlün bih olarak kullanılması ise bunu iddia edenin aksine sadece semâa münhasır veya şiire has değildir. Bir nekraya yahut cins lâmı ile marife olana muzaf kılındığında lafzî âmillerin peşi sıra gelmesi güzel olur. Bir nekraya muzaf kılındığında ise zamir ve benzeri hususlarda o nekranın [tekil veya çoğulluğunun] dikkate alınması gerekir. Nitekim: 'Küllü ricâlin etevke fe-ekrimhüm' (Sana gelen adamların hepsine ikram et) dersin; «küll»ün lafzını dikkate alarak 'Küllü ricâlin etâke fe-ekrimhu' demen caiz olmaz. [Yine] 'Küllü raculin etâke fe-ekrimhu' (Sana gelen her adama ikram et) dersin; manayı dikkate alarak 'Etevke fe-ekrimhüm' diyemezsin. [Şairin] şu sözüne gelince:
٢٤٨ - جادَتْ عليه كلُّ عَيْن ثَرَّةٍ ... فتركْنَ كلَّ حدَيقةٍ كالدرهم
248- Bol sulu her bir pınar/bulut ona bolca su verdi; / Böylece her bir bahçeyi dirhem gibi [pırıl pırıl ve yuvarlak] bıraktılar.
فراعى المعنى فهو شاذٌّ لا يُقاس عليه، وإذا أُضيفَتْ إلى معرفةٍ فوجهانِ، سواءً كانت الإِضافة لفظاً نحو: {وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ القيامة فَرْداً} [مريم: ٩٥] فراعى لفظَ كل، أو معنىً نحو: {فَكُلاًّ أَخَذْنَا بِذَنبِهِ} [العنكبوت: ٤٠] فراعى لفظَها، وقال: {وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ} [النمل: ٨٧] ، فراعى المعنى، وقولُ بعضهم: إن «كُلَّما» تفيدُ التكرارَ، ليس ذلك من وَضْعها، فإنك إذا قُلْتَ: «كلما جِئْتَني أَكْرَمْتُك» كان المعنى: أُكْرِمُكَ في كلِّ فردٍ فردٍ من جَيئاتِكَ إليَّ.
[Burada şair] manayı dikkate almıştır; bu durum şâzzdır ve ona kıyas yapılamaz. Bir marifeye muzaf olduğunda ise iki vecih caizdir; ister izafet lafzen olsun: { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ القيامة فَرْداً } “Onların hepsi de kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” [Meryem 19/95] ayetinde «küll»ün lafzını dikkate almıştır; ister manen olsun: { فَكُلاًّ أَخَذْنَا بِذَنبِهِ } “Nitekim her birini günahı sebebiyle yakalayıverdik” [Ankebût 29/40] ayetinde lafzını dikkate almış, { وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ } “Hepsi de boyun eğmiş olarak O'na gelmişlerdir” [Neml 27/87] ayetinde ise manasını dikkate almıştır. Bazılarının «küllemâ»nın (كُلَّمَا) tekrar bildirdiğini söylemesi ise onun asıl vaz'ından (kural olarak konuluşundan) değildir; zira sen: 'Küllemâ ci'tenî ekremtüke' (Bana her geldiğinde sana ikram ederim) dediğinde mana: 'Bana gelişlerinin teker teker her birinde sana ikram ederim' şeklinde olur.
وقُرئ «ضاء» ثلاثياً، وهي تَدُلُّ على أنَّ الرباعيَّ لازمٌ. وقرئ: «وإذا أُظْلِم» مبنياً للمفعول، وجَعَلَه الزمخشريُّ دالاَّ على أنَّ أَظْلَمَ متعدٍ، واستأنَسَ أيضاً بقول حبيب:
[«Edaa» (أَضَاءَ) fiili] sülâsî (üç harfli) olarak «dâe» (ضَاءَ) şeklinde de okunmuştur; bu da rubâîsinin (dört harflisinin) lâzım (geçişsiz) olduğuna delalet eder. [Yine] meçhul (edilgen) sîga ile «ve-izâ uzlime» (وَإِذَا أُظْلِمَ) şeklinde de okunmuştur. Zemahşerî bunu, «azleme» (أَظْلَمَ) fiilinin müteaddî (geçişli) olduğuna delil saymış ve ayrıca Habîb'in [Ebû Temmâm'ın] şu sözünü de şahit göstermiştir:
٢٤٩ - هما أَظْلما حالَيَّ ثُمَّتَ أَجْلَيَا ... ظَلامَيْهِما عن وجهِ أَمْرَدَ أَشْيَبِ
249- O ikisi benim iki halimi de kararttılar, sonra da / Genç ve saçı ağarmış bir adamın yüzünden o iki karanlıklarını giderip aydınlattılar.
ولا دليلَ في الآيةِ لاحتمالِ أن أصلَه: وإذا أَظْلم الليلُ عليهم، فلمَّا بُنِي للمفعولِ حُذِف «الليل» وقام «عليهم» مَقَامَه، وأمَّا حبيبٌ فمُوَلِّدٌ.
Oysa ayette [bu görüşe] bir delil yoktur; çünkü aslının: 'Ve izâ azleme'l-leylü aleyhim' (Gece onların üzerini kararttığında) olması, fiil meçhule bina edilince de «el-leyl» [kelimesinin] hazfedilip «aleyhim» [car-mecrûrunun] onun yerine geçmesi muhtemeldir. Habîb'e gelince, o müvelled (sonradan gelen, şiiri hüccet olmayan) bir şairdir.
وإنما صُدِّرت الجملةُ الأولى بكلما، والثانيةُ بإذا، قال الزمخشري: «لأنهم حِراصٌ على وجودِ ما هَمُّهم به معقودٌ من إمكان المشي وتأتِّيه، فكُلَّما صادفوا منه فرصةً انتهزوها، وليسَ كذلك التوقُّفُ والتحبُّسُ» وهذا الذي قاله
İlk cümlenin «küllemâ» (كُلَّمَا) ile, ikincisinin ise «izâ» (إِذَا) ile başlatılmasına gelince; Zemahşerî şöyle demiştir: «Çünkü onlar, bütün arzularının bağlı olduğu yürüme ve ilerleme imkânının bulunmasına son derece hırslıdırlar; bu hususta her fırsat bulduklarında hemen onu değerlendirirler. Durup çakılıp kalmak ise böyle değildir.» Onun bu söylediği,
هو الظاهرُ، إلاَّ أنَّ مِن النحويين مَنْ جعلَ أنَّ «إذا» تُفيد التكرار أيضاً، وأنشد:
zahir (açık ve kuvvetli) olandır. Ne var ki nahivcilerden bazıları «izâ»nın (إِذَا) da tekrar bildirdiğini kabul etmiş ve şu beyti inşad etmiştir:
٢٥٠ - إذا وَجَدْتُ أُوارَ الحُبِّ في كَبْدِي ... أَقْبَلْتُ نحو سِقاءِ القومِ أَبْتَرِدُ
250- Ne zaman ciğerimde aşkın alevli hararetini hissetsem, / Serinlemek için kavmin su kırbasına yönelirim.
قال: «معناها معنى كلما» .
[Şair]: «Bunun anlamı, küllemâ anlamındadır» demiştir.
قوله تعالى: {وَلَوْ شَآءَ الله لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ} «لو» حرفٌ لِما كان سيقع لوقوع غيره، هذه عبارةُ سيبويه، وهي أَوْلى من عبارة غيره: / حرفُ امتناع لامتناع لِصحّةِ العبارة الأولى في نحو قوله تعالى:
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ شَآءَ الله لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ } [sözüne gelince]; «Lev» (لَوْ), başkasının vuku bulmasından ötürü vuku bulacak olan şey için [kullanılan] bir harftir. Bu, Sîbeveyh'in ifadesidir ve başkalarının 'imtinâ‘ sebebiyle imtinâ‘ harfidir' (şartın gerçekleşmemesinden ötürü cevabın da gerçekleşmediğini bildiren harf) şeklindeki ifadesinden daha uygundur. Zira birinci ifade, Yüce Allah'ın şu kavli gibilerinde sahihtir:
{لَّوْ كَانَ البحر مِدَاداً لِّكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ البحر} [الكهف: ١٠٩] ، وفي قوله ﵇: «نِعْمَ العبدُ صُهَيْبٌ لو لم يَخَفِ اللهَ لم يُعْصِه» ، وعدم صحةِ الثانية في ذلك كما سيأتي محرِّراً، ولفسادِ نحو قولهم: «لو كان إنساناً لكان حيواناً» إذ لا يلزم مِنْ امتناعِ الإِنسانِ امتناعُ الحيوان، ولا يُجْزَمُ بها خلافاً لقوم، فأمَّا قولُه:
{ لَّوْ كَانَ البحر مِدَاداً لِّكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ البحر } “De ki: Rabbimin sözleri için deniz mürekkep olsa, deniz tükenirdi” [Kehf 18/109] ve aleyhisselâm'ın: «Suhayb ne güzel kuldur; Allah'tan korkmasa bile O'na isyan etmezdi» sözünde doğrudur. İkinci ifade ise ileride tahkik edileceği üzere bu gibi yerlerde sahih değildir. Ayrıca [ikinci tarif], 'Eğer insan olsaydı, canlı olurdu' sözleri gibi [ifadelerin] fasit olmasına da yol açar; zira insanın olmaması, canlının da olmamasını gerektirmez. Bir topluluğun muhalefetine rağmen «lev» ile cezm yapılmaz. [Şairin] şu sözüne gelince:
٢٥١ - لو يَشَأْ طارَ به ذو مَيْعَةٍ ... لاحِقُ الآطالِ نَهْدٌ ذو خُصَلْ
251- Dileseydi, dinç ve taşkın yürüyüşlü, / Böğrü çekik, yüksek yapılı, perçemli [bir at] onu uçururdu.
وقول الآخر:
Diğerinin şu sözü de [öyledir]:
٢٥٢ - تامَتْ فؤادَك لو يَحْزُنْكَ مَا صَنَعَتْ ... إحدى نساءِ بني ذُهْلِ بنِ شَيْبَانا
252- Şeybân oğlu Zühl oğullarının kadınlarından biri, / Yaptığı şey seni üzse de gönlünü esir aldı.
فمِنْ تسكينِ المحرَّكِ ضرورةً، وأكثر ما تكونُ شرطاً في الماضي، وقد تأتي بمعنى إنْ كقوله تعالى: {وَلْيَخْشَ الذين لَوْ تَرَكُواْ مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافاً خَافُواْ عَلَيْهِمْ} [النساء: ٩] وقولِه:
Bu [cezm hali], şiir zaruretinden ötürü harekeli harfin sükûn kılınmasındandır. [«Lev»] çoğunlukla geçmiş zamanda şart için olur; bazen de Yüce Allah'ın: { وَلْيَخْشَ الذين لَوْ تَرَكُواْ مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافاً خَافُواْ عَلَيْهِمْ } “Arkalarında güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar, [haksızlıktan] korkup titresinler” [Nisâ 4/9] kavlinde ve [şairin] şu sözünde olduğu gibi «in» (إِنْ) manasında gelebilir:
٢٥٣ - ولَوْ أَنَّ ليلى الأخيليَّةَ سَلَّمَتْ ... عليَّ ودوني جَنْدَلٌ وصَفائِحُ
253- Leylâ el-Ahyeliyye bana selam verseydi, / Üzerimde kaya ve taş levhalar bulunurken,
لسَلَّمْتُ تسليمَ البشاشةِ أَوْزَقَا ... إليها صَدَىً مِنْ جانبِ القبرِ صائحُ
Ona sevinç dolu bir selamla karşılık verirdim / Yahut kabrin bir yanından çığlık atan bir baykuş ona seslenirdi.
ولا تكونُ مصدريةً على الصحيح، وقد تُشَرَّبُ معنى التمني فَتَنْصِبُ المضارعَ بعد الفاء جواباً لها نحو: {فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ} [الشعراء: ١٠٢] ، وسيأتي تحريرُه في مَوْضِعِه.
Sahih olan görüşe göre mastariyye olmaz. Bazen de temennî manasını tazammun eder (içine alır) ve bu sebeple { فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ } “Keşke bizim için bir kez daha [dünyaya dönüş] olsaydı da [inananlardan] olsaydık” [Şuarâ 26/102] ayetinde olduğu gibi cevabındaki fâ'dan sonra gelen muzari fiili nasbeder. Bunun tahkiki kendi yerinde gelecektir.
و «شاء» أصلُه: شَيِئَ علَى فَعِلَ بكسر العين، وإنما قُلِبت الياءُ ألفاً للقاعدةِ المُمَهَّدةِ. ومفعولُه محذوفٌ تقديرُه: ولو شاء الله إذهابَ، وكَثُر حَذْفُ مفعولِه ومفعولِ «أراد» حتى لا يَكاد يُنْطَق به إلاَّ في الشيءِ المستغرَبِ كقولِه:
«Şâe» (شَاءَ) fiilinin aslı, aynü'l-fiilin kesresiyle 'fe'ile' (فَعِلَ) vezninde «şeyie» (شَيِئَ) şeklindedir. Yerleşik kural gereğince yâ harfi elife dönüştürülmüştür. Mef'ûlü mahzuftur; takdiri: 'Ve lev şâallâhu izhâbe...' (Allah gidermeyi dileseydi...) şeklindedir. Bunun ve «erâde» (أَرَادَ) fiilinin mef'ûlünün hazfedilmesi öylesine çoktur ki, [şairin] şu sözündeki gibi yadırganacak (nadir) bir şey olmadıkça neredeyse telaffuz bile edilmez:
٢٥٤ - ولو شِئْتُ أن أبكي دَماً لبكَيتُه ... عليهِ ولكنْ ساحةُ الصبرِ أَوْسَعُ
254- Dileseydim onun için kan ağlardım, / Fakat sabır meydanı daha geniştir.
قال تعالى: {لَّوْ أَرَادَ الله أَن يَتَّخِذَ وَلَداً} [الزمر: ٤] .
Nitekim Yüce Allah: { لَّوْ أَرَادَ الله أَن يَتَّخِذَ وَلَداً } “Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi” [Zümer 39/4] buyurmuştur.
واللامُ في «ذهب» جوابُ لو. واعلم أنَّ جوابَها يَكْثُر دخولُ اللامِ عليه مثبتاً، وقد تُحْذَفُ، قال تعالى: {لَوْ نَشَآءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً} [الواقعة: ٧٠] ، ويَقِلُّ دخولُها
«Zehebe» (ذَهَبَ) lafzındaki lâm, «lev»ün cevabıdır. Bil ki, olumlu olduğunda cevabına lâmın dahil olması çoktur; bazen de hazfedilir. Nitekim Yüce Allah: { لَوْ نَشَآءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً } “Dileseydik onu acı bir tuzlu su yapardık” [Vâkıa 56/70] buyurmuştur. «Mâ» (مَا) ile
عليه منفيَّاً ب «ما» ، ويَمْتَنِعُ دخولُها عليه منفيَّاً بغير «ما» نحو: لو قُمْتَ لم أَقُمْ، لِتوالِي لامين فيثقلُ، وقد يُحْذَفُ كقوله:
menfî (olumsuz) olduğunda ise cevaba lâmın dahil olması azdır. «Mâ» dışındaki [bir edatla] menfî olduğunda ise -iki lâmın peş peşe gelip ağırlık oluşturması sebebiyle- 'Lev kumte lem ekum' (Eğer sen kalksaydın ben kalkmazdım) örneğinde olduğu gibi lâmın dahil olması imkânsızdır. [Bu olumsuz cevap] şu beyitte olduğu gibi bazen hazfedilir:
٢٥٥ - لا يُلْفِكَ الراجُوك إلا مُظْهِراً ... خُلُقَ الكرامِ ولو تكونُ عَدِيماً
255- Senden umanlar seni, yokluk içinde olsan bile / Ancak kerimlerin ahlakını gösterir halde bulsunlar.
و «بسَمْعِهم» متعلِّقٌ بذَهَب. وقُرِئَ: «لأَذْهَبَ» فتكونُ الباءُ زائدةً، أو يكونُ فَعَل وأَفْعَل بمعنىً، ونحوهُ: {تَنبُتُ بالدهن} [المؤمنون: ٢٠] .
«Bi-sem'ihim» (بِسَمْعِهِمْ) ifadesi «zehebe»ye mütealliktir. «Le-ezhebe» (لَأَذْهَبَ) şeklinde de okunmuştur; bu durumda bâ harf-i cerri zâid olur yahut 'fe'ale' (فَعَلَ) ile 'ef'ale' (أَفْعَلَ) aynı anlamda olmuş olur. { تَنبُتُ بالدهن } “Yağ [çıkaracak şekilde] biter” [Mü'minûn 23/20] ayeti de bunun gibidir.
قوله تعالى: {إِنَّ الله على كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} هذه جملةُ مؤكِّدةٌ لمعنى ما قبلَها، و «على كل شيء» متعلِّقٌ بقدير، وهو فَعِيل بمعنى فاعِل مشتقٌ من القُدْرَة وهي القُوة والاستطاعةُ، وفعلُها قَدَر بفتح العين، وله ثلاثةَ عشَرٍ مصدراً: قدرة بتثليث القاف، ومَقْدرة بتثليث الدال، وقَدْرَاً وقَدَراً وقُدَراً وقَداراً وقُدْراناً ومَقْدِراً ومَقْدَراً. وقدير أَبْلَغُ مِن قادر قاله الزجاج، وقِيل: هما بمعنى، قاله الهروي. والشيءُ: ما صَحُّ أن يُعْلَمَ من وجه، ويُخْبَرَ عنه، وهو في الأصل مصدرُ شاء يشاء/، وهل يُطْلق على المعدومِ والمستحيل؟ خلافٌ مشهور.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الله على كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” kavli, kendisinden önceki manayı pekiştiren bir cümledir. «Alâ külli şey'in» (عَلَى كُلِّ شَيْءٍ) ibaresi «kadîr»e mütealliktir. [«Kadîr»], «fâil» anlamında «faîl» veznindedir; güç ve takat anlamına gelen 'el-kudret'ten türemiştir. Fiili, aynü'l-fiilin fethasıyla 'kadere' (قَدَرَ) şeklindedir ve on üç masdarı vardır: Kaf'ın üç harekesiyle 'kudret' (قُدْرَة/قِدْرَة/قَدْرَة), dâl'ın üç harekesiyle 'makderet' (مَقْدَرَة/مَقْدِرَة/مَقْدُرَة), 'kadr' (قَدْر), 'kader' (قَدَر), 'kudar' (قُدَر), 'kadâr' (قَدَار), 'kudrân' (قُدْرَان), 'makdir' (مَقْدِر) ve 'makder' (مَقْدَر). Zeccâc'ın belirttiğine göre «kadîr», «kâdir»den daha beliğdir; Herevî ise ikisinin aynı anlamda olduğunu söylemiştir. «Şey» (شَيْء) ise: Bir vecihten bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi sahih olan şeydir; aslen 'şâe / yeşâü' fiilinin masdarıdır. Madum (yok olan) ve müstahil (imkânsız) olan şey için kullanılıp kullanılmayacağı hususu ise meşhur bir ihtilaftır.
قوله تعالى {يَاأَيُّهَا الناس اعبدوا رَبَّكُمُ} . . «يا» حرف نداء وهي أم الباب، وزعم بعضُهم أنها اسمُ فعلٍ، وقد تُحْذَفُ نحو: {يُوسُفُ أَعْرِضْ} [يوسف: ٢٩] وينادى بها المندوبُ والمستغاثُ، قال الشيخ: «وعلى كثرة وقوع النداءِ في القرآن لمَ يَقَعْ نداءٌ إلا بها» . قلت: زَعَمَ بعضُهم أنَّ قراءةَ {أَمَنْ هُوَ قَانِتٌ} [الزمر: ٩] بتخفيف الميم أنَّ الهمزةَ فيه للنداءِ وهو غريبٌ. وقد يُراد بها مجردُّ التنبيه فيليها الجملُ الاسمية والفعلية، قال تعالى: {أَلاَ يا اسْجُدوا} [النمل: ٢٥] بتخفيف أَلا، وقال الشاعر:
Yüce Allah'ın {يَاأَيُّهَا الناس اعبدوا رَبَّكُمُ} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” buyruğu.. «Yâ» (يا) nida (çağrı) harfidir ve bu konunun asıl harfidir. Bazıları onun fiil ismi olduğunu iddia etmiştir. {يُوسُفُ أَعْرِضْ} [Yusuf: 29] “Ey Yusuf! Bundan vazgeç” ayetinde olduğu gibi bazen [nida harfi] hazfedilir (düşürülür). Kendisiyle mendub (ağıt yakılan) ve müstegâs (yardım istenen) kimseye de nida edilir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Kur'an'da nida kullanımının çokluğuna rağmen, [bütün] nidalar yalnızca onunla gerçekleşmiştir.» Ben de derim ki: Bazıları {أَمَنْ هُوَ قَانِتٌ} [Zümer: 9] “Yoksa geceleyin secde ederek ve kıyamda durarak ibadet eden kimse mi?” ayetinin mîm harfinin şeddesiz (tahfif ile) okunuşundaki hemzenin nida için olduğunu iddia etmişlerdir; ancak bu garip (zayıf) bir görüştür. Bazen de onunla yalnızca tenbih (dikkat çekme) kastedilir; bu durumda peşinden isim ve fiil cümleleri gelir. Nitekim Yüce Allah: {أَلاَ يا اسْجُدوا} [Neml: 25] “[Allah'a] secde etmeleri gerekmez miydi?” buyurmuştur -burada 'elâ' (أَلاَ) şeddesizdir-. Şair de şöyle demiştir:
٢٥٦ - ألا يا اسْقِياني قبلَ غارةِ سِنْجالِ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
256- Ey [arkadaşlarım], Sincâl baskınından önce bana içirsenize...
وقال الآخر:
Diğer şair de şöyle demiştir:
٢٥٧ - يا لعنةُ اللهِ والأقوامِ كُلِّهمِ ... والصالحينَ على سِمْعانَ من جارِ
257- Allah'ın, bütün insanların ve salihlerin laneti, / Ne kötü bir komşu olan Sim'ân'ın üzerine olsun!
و «أيّ» اسمُ منادى في محل نصب، ولكنه بُني على الضمِّ لأنه مفردٌ معرفةٌ. وزعم الأخفشُ أنَّها هنا موصولةٌ، وأنَّ المرفوعَ بعدها خبرُ مبتدأ مضمرٍ، والجملة صلةٌ، والتقديرُ: يا الذين هم الناسُ، والصحيح الأول، والمرفوع بعدها صفةٌ لها يلزم رَفْعُه، ولا يجوزُ نَصْبُه على المحلِّ، خلافاً للمازني، و «ها» زائدةٌ للتنبيه لازمةٌ لها، والمشهورُ فتحُ هائِها. ويجوزُ
«Eyyü» (أَيُّ) nasb mahallinde münada bir isimdir; ancak müfred-i marife olduğu için damme üzere mebnî kılınmıştır. Ahfeş buradaki «eyyü»nün mevsûl olduğunu, sonrasındaki merfû lafzın ise gizli bir mübtedanın haberi olup cümlenin sıla olduğunu iddia etmiş ve takdirin: 'Yâ ellezîne hümü'n-nâsü' (Ey insanlar olan kimseler) şeklinde olduğunu söylemiştir. Sahih olan ise birinci görüştür. Ondan sonraki merfû kelime onun sıfatıdır ve irabının ref olması zorunludur; Mâzinî'nin aksine mahalle binaen nasbedilmesi caiz değildir. «Hâ» (هَا) ise tenbih için zâiddir ve ona bitişmesi lazımdır (zorunludur); meşhur olan [kullanım], he'sinin fethalı olmasıdır. [Bununla birlikte]
ضَمُّها إتباعاً للياء، وقد قرأ عامر بذلك في بعض المواضع نحو: {أيُّهُ المؤمنون} [النور: ٣١] ، والمرسُوم يساعده.
yâ harfine tebâiyetle dammeli okunması da caizdir. Nitekim [İbn] Âmir bazı yerlerde { أيُّهُ المؤمنون } “Ey müminler!” [Nûr 24/31] şeklinde okumuştur ve mushaf hattı da buna uygundur.
ولا يجوزُ وَصْفُ «أيّ» هذه إلا بما فيه الألفُ واللامُ، أو بموصولٍ هما فيه، أو باسم إشارة نحو: {ياأيها الذي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذكر} [الحجر: ٦] ، وقال الشاعر:
Bu «eyyü» kelimesi, ancak elif-lâm takısı alan bir kelimeyle, yahut başında elif-lâm bulunan bir sıla cümlesi/mevsûl ile ya da { ياأيها الذي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذكر } “Ey kendisine Zikir indirilen kimse!” [Hicr 15/6] ayetinde olduğu gibi bir işaret ismiyle sıfatlanabilir. Şair de şöyle demiştir:
٢٥٨ - ألا أيُّهذا النابِحُ السِّيدَ إنني ... على نَأْيها مُسْتَبْسِلٌ مِنْ ورائِها
258- Ey kurda havlayan [köpek]! Bilesin ki ben, / Uzaklığına rağmen onun arkasında canımı feda etmeye hazırım.
ول «أيّ» معانٍ أُخَرُ كالاستفهام والشرطِ وكونِها موصولةً ونكرةً موصوفةً وصفةً لنكرةٍ وحالاً لمعرفةٍ.
«Eyy» (أَيّ) lafzının istifham (soru), şart, mevsûl olma, mevsûf nekra (sıfatlanmış belirsiz isim), nekraya sıfat ve marifeye hal olma gibi başka anlamları da vardır.
و «الناسُ» صفةٌ لأي، أو خبرُ مبتدأ محذوفٍ حَسْبما تقدَّم من الخلاف. و «اعبدوا رَبَّكُمُ» جملةٌ أمرية لا محلَّ لها لأنها ابتدائيةٌ.
«En-Nâs» (النَّاسُ) kelimesi «eyyü»nün sıfatıdır yahut daha önce geçen ihtilafa göre mahzûf mübtedanın haberidir. { اعبدوا رَبَّكُمُ } “Rabbinize kulluk edin” cümlesi ise iptidâiyye (başlangıç cümlesi) olduğu için iraptan mahalli olmayan bir emir cümlesidir.
قولُه تعالى: {الذي خَلَقَكُمْ} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: نصبهُ على النعتِ لِرَّبكم. الثاني: نصبُه على القَطْع. الثالثُ: رَفْعُه على القطعِ أيضاً، وقد تقدَّم معناه.
Yüce Allah'ın: { الذي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan [Rabbinize]” kavlinde üç vecih vardır; en açığı: «rabbiküm»e na't (sıfat) olarak mansub olmasıdır. İkincisi: Kat' (bağımsız cümle yapma) yoluyla mansub olmasıdır. Üçüncüsü: Yine kat' yoluyla merfû olmasıdır; bunun manası daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {والذين مِن قَبْلِكُمْ} محلُّه النصبُ لعطفِه على المنصوبِ في «خَلَقَكم» ، و «مِنْ قبلكم» صِلةُ الذين، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ على ما تقرَّر، و «مِنْ» لابتداء الغاية. واستشكلَ بعضُهم وقوعَ «مِنْ قبلكم» صلةً من حيث
Yüce Allah'ın: { والذين مِن قَبْلِكُمْ } “Ve sizden öncekileri de [yaratan Rabbinize]” kavlinin mahalli, «halakaküm»deki mansub [zamire] atfedildiği için nasbdır. «Min kabliküm» (مِنْ قَبْلِكُمْ) ise «ellezîne»nin sılasıdır; dolayısıyla yerleşik kural uyarınca mahzûf [bir fiile] mütealliktir. «Min» (مِنْ) ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) içindir. Bazıları şu açıdan «min kabliküm»ün sıla olmasını müşkül görmüşlerdir:
إنَّ كلَّ ما جاز أن يُخْبَرَ به جاز أن يَقَعَ صلةً، و «مِنْ قبلكم» ناقصٌ ليس في الإِخبار به عن الأعيان فائدةٌ إلا بتأويل، فكذلك الصلةُ، قال: «وتأويلُه أنَّ ظرفَ الزمانِ إذا وُصِفَ صَحَّ الإِخبارُ والوصلُ به تقول: نحن في يومٍ طَيِّبٍ، فيكون التقديرُ هنا والله أعلم: والذين كانوا من زمان قبلَ زمانكم» . / وقال أبو البقاء: «التقدير: والذين خَلَقَهم من قبلِ خَلْقِكم، فَحَذَفَ الخَلْقَ وأقام الضميرَ مُقامَه» .
Haber olması caiz olan her şeyin sıla olması da caizdir; oysa «min kabliküm» noksandır, zatlardan (somut varlıklardan) onunla haber vermekte bir tevil olmaksızın bir fayda yoktur; sıla olması da böyledir. [Bu zat] şöyle demiştir: «Bunun tevili şudur: Zaman zarfı sıfatlandığı takdirde haber ve sıla olması sahih olur; nitekim: 'Nahnu fî yevmin tayyibin' (Biz güzel bir gündeyiz) dersin. Dolayısıyla buradaki takdir -Allah en doğrusunu bilir ya-: 'Ve'llezîne kânû min zemânin kable zemâniküm' (Sizin zamanınızdan önceki bir zamanda var olan kimseler) şeklinde olur.» Ebu'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Takdir: 'Ve'llezîne halakahum min kabli halkıkum' (Sizin yaratılmanızdan önce yarattığı kimseler) şeklindedir; 'halk' kelimesini hazfedip zamiri onun yerine geçirmiştir.»
وقرأ زيدٌ بنُ علي: «والذين مَن قَبْلِكُمْ» بفتح الميم. قال الزمخشري: ووجهُها على إشكالِها أن يقالَ: أَقْحَمَ الموصولَ الثاني بين الأول وصلتِه تأكيداً، كما أقحم جرير في قوله:
Zeyd b. Ali, mîm'in fethasıyla «ve'llezîne men kabliküm» (وَالَّذِينَ مَنْ قَبْلِكُمْ) şeklinde okumuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Müşküllüğüne rağmen bunun izahı şöyle yapılabilir: Cerîr'in şu sözünde araya sokuşturduğu gibi,
٢٥٩ - يَا تَيْمَ تَيْمَ عَدِيٍّ لا أبَالكُمُ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
259- Ey Teym, Adiy'in [oğlu] Teym! Babasız kalasıcalar...
تَيْماً الثاني بين الأولِ وما أُضيفَ إليه، وكإقحامِهم لمَ الإِضافة بين المضافِ والمضاف إليه في نحو: لا أبالكَ، قيل: «هذا الذي قاله مذهبٌ لبعضِهم ومنه قولُه:
ikinci 'Teym'i birinci ile muzafun ileyh arasına [tekid olarak] sokuşturduğu; yine 'Lâ ebâ leke' (Babasız kalasıca) gibi ifadelerde muzaf ile muzafun ileyh arasına izafet lâmını sokuşturdukları gibi, pekiştirme amacıyla ikinci ismi mevsûlü birincisi ile sılası arasına fazladan yerleştirmiştir.» Şöyle denilmiştir: «Onun söylediği bu husus bazılarının benimsediği bir mezheptir; [şairin] şu sözü de bundandır:
٢٦٠ - من النَفَر اللاءِ الذين إذا هُمُ ... يَهابُ اللِّئامُ حَلْقَةَ البابِ قَعْقَعُوا
260- O kimselerdendir ki onlar, / Alçaklar kapı halkasından çekindiğinde kapıyı gümbürdetirler.
فإذا وجوابُها صلةُ» اللاء «، ولا صلة للذين لأنه توكيدٌ للأول.
Burada «izâ» ve cevabı «el-lâî» (اللَّاءِ) isminin sılasıdır; «ellezîne» (الَّذِينَ) için ise bir sıla yoktur, çünkü o birincisinin tekitidir.»
إلا أنَّ بعضَهم يَرُّدُّ هذا القولَ ويجعلُه فاسداً، مِنْ جهةِ أنه لا يُؤكَّدُ الحرفُ إلا بإعادةِ ما اتصل به فالوصولُ أَوْلَى بذلك، وخَرَّجَ الآية والبيتَ على أنَّ» مَنْ قبلكم «صلةٌ للموصولِ الثاني، والموصولُ الثاني وصلتُه خبرٌ لمبتدأ محذوفٍ، والمبتدأُ وخبرُه صلةُ الأول، والتقديرُ: والذينَ هُمْ قبلكم، وكذا البيتُ، تَجْعَلُ» إذا «وجوابَها صلةً للذين، والذين خبرٌ لمبتدأ محذوف، وذلك المبتدأُ وخبرُه صلةٌ لِلاَّءِ، ولا يَخْفَى ما في هذا من التعسُّفِ.
Ne var ki bazıları bu görüşü reddedip fasit saymışlardır; zira harf ancak kendisine bitişen şeyin tekrar edilmesiyle tekit edilir, ismi mevsûl ise buna daha layıktır. Ayeti ve beyti şöyle açıklamışlardır: «Men kabliküm», ikinci ismi mevsûlün sılasıdır; ikinci mevsûl ile sılası ise mahzûf bir mübtedanın haberidir. Mübteda ile haberi de birinci mevsûlün sılasıdır; takdir: 'Ve'llezîne hüm men kabliküm' (Onlar ki sizin önünüzde bulunanlardır) şeklindedir. Beyitte de aynı şekilde «izâ» ve cevabını «ellezîne»nin sılası, «ellezîne»yi mahzûf bir mübtedanın haberi, bu mübteda ile haberini de «el-lâî»nin sılası yaparsın. Fakat bunda olan zorlama da gizli değildir.
والخَلْق يقال باعتبارين، وأحدهما: الإِبداع والاختراع، وهذه الصفةُ ينفردُ بها الباري تعالى. والثاني: التقديرُ: قال زهير:
«Halk» (خَلْق) iki itibarla söylenir: Birincisi: İbda‘ (yoktan var etme) ve icattır ki bu sıfatla yalnızca Bârî Teâlâ teferrüd eder (tek başınadır). İkincisi: Takdir etmektir (biçimlendirip planlamaktır). Züheyr şöyle demiştir:
٢٦١ - ولأَنْتَ تَفْري ما خَلَقْتَ وبَعْ ... ضُ القومِ يَخْلُقُ ثم لاَ يَفْري
261- Sen biçtiğin/planladığın deriyi kesip dikersin, / Oysa kavmin bazısı biçer/planlar da sonra kesip dikemez.
وقال الحَّجاج:» ما خلقْتُ إلاَّ فَرَيْتُ ولا وَعَدْتُ إلا وَفَيْتُ «.
Haccâc da şöyle demiştir: «Ben biçtiğim/planladığım her şeyi mutlaka kesip diktim ve vadettiğim her şeyi mutlaka yerine getirdim.»
وهذه الصفةُ لا يختصُّ بها اللهُ تعالى، وقد غَلِط أبو عبد الله البصري في أنه لا يُطْلق اسمُ الخالقِ على الله تعالى، قال: لأنه مُحَالٌ، وذلك أن التقدير والتسويةَ في حق الله تعالى ممتنعان، لأنهما عبارةٌ عن التفكُّر والظنِّ، وكأنه لم يسمع قوله تعالى: {هُوَ الله الخالق البارىء} [الحشر: ٢٤] {الله خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} [الزمر: ٦٢] . وكأنه لم يعلم أنَّ الخَلْقَ يكون عبارةً عن الإِنشاءِ والاختراع.
Bu sıfat sadece Allah Teâlâ'ya has değildir. Ebû Abdullah el-Basrî, Hâlik isminin Allah Teâlâ'ya ıtlak olunamayacağını (verilemeyeceğini) [söylemekle] hata etmiştir; o şöyle demiştir: “Çünkü bu imkânsızdır. Zira takdir ve tesviye Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır (mümteni‘dir); çünkü bu ikisi düşünme ve zandan ibarettir.” O, sanki Allah Teâlâ'nın şu buyruklarını hiç işitmemiştir: {هُوَ الله الخالق البارىء} [Haşr: 24] “O Allah'tır; yaratandır, yoktan var edendir” {الله خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} [Zümer: 62] “Allah her şeyin yaratıcısıdır”. Sanki o, yaratmanın (halk) inşa ve icat etmekten ibaret olduğunu da bilmemektedir.
قولُه تعالى:» لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ «لعلَّ واسمُها وخبرُها، وإذا وَرَدَ ذلك في كلام الله تعالى، فللناسِ فيه ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُها: أنَّ» لَعَلَّ «على بابها من الترجِّي والإِطماع، ولكنْ بالنسبةِ إلى المخاطَبين، أي: لعلَّكم تتقون على رجائِِكم وطمعِكم، وكذا قال سيبويه في قوله تعالى: {لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ} أي: اذهبا على رجائكما. والثاني: أنها للتعليل، أي اعبدوا ربَّكم لكي تتقوا، وبه قال قطرب والطبري وغيرُهما وأنشدوا:
Yüce Allah'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” kavlinde «lealle» (لَعَلَّ), ismi ve haberi yer almaktadır. Bu [edat] Allah Teâlâ'nın kelamında geçtiğinde âlimlerin bu hususta üç görüşü vardır: Birincisi: «Lealle»nin kendi asıl anlamı olan tereccî (umut etme) ve itmâ‘ (ümitlendirme) üzere olması, fakat bunun muhataplara nispet edilmesidir; yani: 'Kendi ümit ve beklentinize göre umulur ki sakınırsınız' demektir. Sîbeveyh de Yüce Allah'ın: { لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ } “Umulur ki o öğüt alır” kavli hakkında: 'İkinizin umudu üzere gidiniz' demiştir. İkincisi: Ta'lil (gerekçe bildirme) içindir; yani 'Sakınasınız diye Rabbinize kulluk edin' demektir. Kutrub, Taberî ve başkaları bu görüşü benimsemiş ve şu beyti inşad etmişlerdir:
٢٦ - ٢- وقُلْتُمْ لنا كُفُّوا الحروبَ لَعَلَّنا ... نَكُفُّ ووَثَّقْتُمْ لنا كلَّ مَوْثِقِ
262- Bize dediniz ki: 'Savaşları durdurun, umulur ki biz de / Durdururuz'; ve bize her türlü sağlam teminatı verdiniz.
فلمّا كَفَفْنَا الحربَ كانَتْ عهودُكُمْ ... كَلَمْعِ سَرابٍ في المَلاَ مُتَألِّقِ
Biz savaşı durdurduğumuzda ise ahitleriniz, / Düz arazide parıldayan bir serabın ışıltısı gibi oldu.
أي: لكي نَكُفَّ الحربَ، ولو كانت» لعلَّ «للترجي لم يقلْ: وَوَثَّقْتُمْ لنا كلَّ مَوْثِقِ. والثالث: أنها للتعرُّض/ للشيء، كأنه قيل: افعلوا ذلك متعرِّضين لأَِنَّ تتَّقوا. وهذه الجملةُ على كلِّ قولٍ متعلقةٌ من جهةِ المعنى باعبُدوا، أي: اعبدوه على رجائِكم التقوى، أو لتتقوا، أو متعرِّضين للتقوى، وإليه مالَ المهدوي وأبو البقاء.
Yani: 'Savaşı durduralım diye' demektir. Eğer «lealle» (لعلَّ) tereccî (umut etme) için olsaydı, 've bize her türlü sağlam teminatı verdiniz' demezdi. Üçüncüsü: Bir şeye taarruz etmek (ona yönelmek/talip olmak) içindir; sanki şöyle denilmiştir: 'Bunu takvalı olmaya talip olarak yapın.' Bu cümle her görüşe göre anlam yönünden «u'budû» (اعبدوا / kulluk edin) [emrine] taalluk etmektedir; yani: 'Takvayı umarak O'na kulluk edin' veya 'sakınasınız diye' yahut 'takvaya talip olarak' demektir. Mehdevî ve Ebu'l-Bekâ da bu görüşe meyletmiştir.
وقال ابن عطية: «يتَّجِهُ تعلًُّقُها ب» خَلَقَكم «، أنَّ كلَّ مولودٍ يُولد على الفطرةِ فهو بحيِثُ يُرْجى أَنْ يكونَ مُتَّقِياً، إلاَّ أنَّ المهدويَّ مَنَع من ذلك، قال:»
İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bunun 'halakaküm' (خَلَقَكُم / sizi yarattı) [ifadesine] taalluk etmesi mümkündür; zira her doğan fıtrat üzere doğar ve böylece takvalı olacağı umulur. Ancak Mehdevî bunu kabul etmeyerek şöyle demiştir:»
لأنَّ مَنْ ذَرأَه الله لجهنَّم لم يَخْلُقْه ليتَّقِيَ «ولم يَذْكر الزمخشري غيرَ تعلُّقِها ب» خَلَقَكُمْ «، ثم رتَّب على ذلك سؤالين، أحدُهما: أنه كما خَلَقَ المخاطبين لعلهم يتقون كذلك خَلَقَ الذين مِنْ قبلهم لذلك، فلِمَ خَصَّ المخاطبينَ بذلك دونَ مَنْ قَبلهم؟ وأجابَ عنه بأنَّه لَم يَقْصُرْه عليهم بل غلَّبَ المخاطبين على الغائبين في اللفظِ، والمعنى على إرادةِ الجميع. السؤالُ الثانِي: هَلاَّ قيل» تعبدونَ «لأجلِ اعبدوا، أو اتقوا لمكانِ» تَتَّقُون «ليتجاوبَ طَرفا النَّظْم، وأجابَ بأنَّ التقوى ليست غيرَ العبادةِ، حتى يؤدِّيَ ذلك إلى تنافُرِ النظم، وإنما التقوى قُصارى أمرِ العابدِ وأقصى جُهْدِه. قال الشيخ:» وأمَّا قولُه: ليتجاوبَ طرفاً النَظْم فليس بشيء، لأنه لا يمكن هنا تجاوبُ طَرَفَي النظْمِ، إذ نَظْمُ اللفظ: اعبدوا ربَّكم لعلكم تعبدُون، أو اتقوا ربكم لعلكم تتقون، وهذا بعيدٌ في المعنى، إذ هو مثل: اضربْ زيداً لعلك تَضْربُه، واقصدْ خالداً لعلك تَقْصِدُه، ولا يَخْفَى ما في ذلك من غَثاثةِ اللفظِ وفسادِ المعنى «. والذي يظهرُ به صحتُه أن يكونَ» لعلكم تتقون «متعلقاً بقولِه:» اعبدوا «، فالذي نُودوا لأجلهِ هو الأمرُ بالعبادة، فناسَبَ أن يتعلَّقَ بها ذلك، وأتى بالموصولِ وصلتِه على سبيل التوضيحِ أو المدحِ الذي تعلَّقت به العبادةُ، فلم يُجَأ بالموصولِ لَيُحَدِّثَ عنه، بل جاءَ في ضمنِ المقصودِ بالعبادةِ، فلم يكُنْ يتعلَّقُ به دونَ المقصودِ. قلت: وهذا واضحٌ.
«Çünkü Allah'ın cehennem için yarattığı kimseyi, sakınsın diye yaratmamıştır.» Zemahşerî ise bunun yalnız 'halakaküm' (خَلَقَكُم) [ifadesine] taalluk ettiğini zikretmiş, sonra da buna iki soru bina etmiştir. Birincisi: Muhatapları umulur ki sakınırlar diye yarattığı gibi onlardan öncekileri de bunun için yaratmıştır; o halde öncekileri hariç tutup niçin bunu muhataplara has kılmıştır? Buna cevap olarak, bunu sadece onlara has kılmadığını, lafızda muhatapları gaip olanlara tağlîb yoluyla üstün tuttuğunu, anlamın ise hepsini kapsadığını söylemiştir. İkinci soru: Nazmın iki tarafı birbiriyle uyumlu olsun diye «u'budû» (اعبدوا) sebebiyle «ta'budûn» (تعبدون) denseydi veya «tettekûn» (تَتَّقُون) yerinde «ittekû» (اتقوا) denseydi ya? Buna da takvanın ibadetten başka bir şey olmadığını, dolayısıyla bunun nazımda bir uyumsuzluğa yol açmayacağını, takvanın ancak ibadet edenin varacağı son nokta ve sarf edeceği en son gayret olduğunu söyleyerek cevap vermiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun 'nazmın iki tarafı uyumlu olsun diye' sözü ise bir değer taşımaz; çünkü burada nazmın iki tarafının uyumlu olması mümkün değildir. Zira lafzın dizilişi 'Rabbinize kulluk edin, umulur ki kulluk edersiniz' veya 'Rabbinizden sakının, umulur ki sakınırsınız' şeklinde olurdu ki bu anlam bakımından uzaktır. Çünkü bu, 'Zeyd'e vur, umulur ki ona vurursun', 'Hâlid'i kastet, umulur ki onu kastedersin' demeye benzer. Bunda olan lafız yavanlığı ve anlam bozukluğu ise gizli değildir.» Doğru olduğu açıkça anlaşılan görüş ise «lealleküm tettekûn» (لعلكم تتقون) ifadesinin «u'budû» (اعبدوا) sözüne taalluk etmesidir. Zira kendilerine hitap edilen asıl husus ibadet emridir, dolayısıyla bunun ona bağlanması uygun düşmüştür. İsm-i mevsûl ile sılası ise ibadetin taalluk ettiği zatın tavzihi veya medhi sadedinde getirilmiştir; ism-i mevsûl hakkında bizzat söz söylemek için getirilmemiş, bilakis ibadette kastedilen zatın zımnında yer almıştır. Bu sebeple kastedilen asıl unsur bırakılıp ona bağlanamazdı. Ben de derim ki: Bu gayet açıktır.