وفي» لعلَّ «لغاتٌ كثيرةٌ، وقد يُجَرُّ بها، قال:
«Lealle» (لعلَّ) edatında pek çok lehçe vardır ve bazen onunla cer de yapılır. [Şair] şöyle demiştir:
٢٦٣ - لَعلَّ اللهِ فَضَّلَكُمْ علينا ... بشيء أنَّ أمَّكُمُ شَرِيمُ
263- Umulur ki Allah sizi bize üstün kılmıştır, / Annenizin kısır olması sebebiyle bir şeyde.
ولا تنصِبُ الاسمين على الصحيح، وقد تَدْخُلُ» أَنْ «في خبرها حَمْلاً على» عسى «، قال:
Sahih olan görüşe göre iki ismi birden nasbetmez. Bazen «asâ» (عسى) edatına hamledilerek haberine «en» (أَنْ) dahil olabilir. [Şair] şöyle demiştir:
٢٦٤ - لَعَلَّكَ يوماً أن تُلِمَّ مُلِمَّةٌ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
264- Umulur ki sen bir gün, büyük bir felaket isabet eder...
وقد تأتي للاستفهامِ والتعليلِ كما تقدَّم، ولكنَّ أصلَها أن تكونَ للترجِّي والطمعِ في المحبوباتِ والإِشفاق في المكروهات كعسى، وفيها كلامٌ أطولُ من هذا يأتي مفصَّلاً في غضونِ هذا الكتابِ إنْ شاء الله تعالى.
Daha önce geçtiği üzere istifham ve ta'lil için de gelebilir; fakat onun aslı, sevilen şeylerde tereccî (umut) ve tama‘ (beklenti), hoşlanılmayan şeylerde ise «asâ» gibi işfâk (korku ve endişe) bildirmesidir. Bu konuda bundan daha geniş açıklamalar, inşallah Teâlâ bu kitabın ilerleyen kısımlarında ayrıntılı olarak gelecektir.
وأصلُ تَتَّقُون: تَوْتَقِيُون لأنه من الوقاية، فأُبْدِلَتْ الواوُ تاء قبل تاء الافتعالِ، وأُدْغِمَتْ فيها، وقد تقدَّم ذلك في {لِّلْمُتَّقِينَ} [البقرة: ٢] ، ثم اسْتُثْقِلَت الضمةُ على الياء فَقُدِّرَتْ، فَسَكَنَتْ الياءُ والواوُ بعدَها، فحُذِفَتِ الياءُ لالتقاءِ الساكنين، وضُمَّت القافُ لتجانِسَها، فوزنُه الآن: تَفْتَعُونَ. وهذه الجملةُ أعني» لعلكم تتقونَ «لا يجوزُ أن تكونَ حَالاً لأنها طلبيةٌ، وإن كانَتْ عبارةُ بعضِهم تُوهم ذلك. ومفعولُ تَتَّقون محذوفٌ أي» تَتَّقون «الشِرْك أو النارَ.
«Tettekûn» (تَتَّقُون) kelimesinin aslı 'tevtekıyûne' (تَوْتَقِيُون) şeklindedir; zira o 'vikāye' (الوقاية / korunma) kökündendir. İftial bâbının tâ'sından önceki vav harfi tâ'ya dönüştürülüp iftial tâ'sına idgam edilmiştir; bu husus { لِّلْمُتَّقِينَ } [el-Bakara 2/2] ayetinde geçmişti. Sonra yâ harfi üzerindeki damme ağır bulunup takdir edildi, böylece yâ harfi ve ardından gelen vav sakin oldu; iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle yâ harfi hazfedildi ve ona uyum sağlaması için kāf harfi zammelendi. Böylece kelimenin şimdiki vezni 'tefte'ûne' (تَفْتَعُونَ) oldu. Bu cümle, yani «lealleküm tettekûn» (لعلكم تتقونَ) cümlesi, talebî olduğu için hâl olamaz; her ne kadar bazılarının ifadesi böyle bir vehim oluştursa da. «Tettekûn» fiilinin mef'ûlü ise mahzûftur, yani şirkten veya cehennem ateşinden «sakınırsınız» demektir.
قوله تعالى: {الذي جَعَلَ لَكُمُ} : «الذي» تحتملُ النصبَ والرفعَ. فالنصبُ من خمسةِ أوجهٍ، أظهرُها: أن يكونَ نصبُه على القطع. الثاني: أنه نعتٌ لربكم. الثالث: أنه بدلٌ منه. الرابع: أنه مفعول «تتقون» وبه بدأ أبو البقاء. الخامس: أنه نعتُ النعت أي: الموصولُ الأول، لكن المختارَ أن النعتَ لا يُنْعَتُ/ بل إنْ جاء ما يُوهم ذلك جُعِلَ نعتاً للأول، إلا أَنْ يمنَع مانعٌ فيكونَ نعتاً للنعت نحو قولهم: «يا أيُّها الفارسُ ذو الجُمَّة» ،
Yüce Allah'ın: { الذي جَعَلَ لَكُمُ } “O ki sizin için kıldı” kavlindeki «ellezî» (الذي) kelimesi nasb ve ref' ihtimallerine sahiptir. Nasb durumu beş yöndendir: En açığı, kat' üzere mansub olmasıdır. İkincisi: 'Rabbiküm' (ربكم) kelimesinin sıfatı olmasıdır. Üçüncüsü: Ondan bedel olmasıdır. Dördüncüsü: «Tettekûn» fiilinin mef'ûlü olmasıdır ki Ebu'l-Bekâ bununla başlamıştır. Beşincisi: Sıfatın sıfatı olmasıdır, yani birinci ism-i mevsûlün [sıfatıdır]. Ancak tercih edilen görüşe göre sıfat sıfatlanmaz; bilakis böyle bir vehim veren bir durum geldiğinde birinciye sıfat kılınır. Meğerki bir engel bulunsun, o zaman: «Ey gür saçlı süvari!» (يا أيُّها الفارسُ ذو الجُمَّة) sözlerinde olduğu gibi sıfatın sıfatı olur;
فذو الجُمَّة نعتٌ للفارس لا ل «أيّ» لأنها لا تُنْعَتُ إلاَّ بما تقدَّم ذِكْرُه. والرفعُ من وجهين: أحدهما وهو الأصح أنه خبرُ مبتدأ محذوفٍ أي: هو الذي جَعَلَ. والثاني أنه مبتدأٌ وخبرُه قولُه بعد ذلك: «فلا تَجْعَلُوا» وهذا فيه نظرٌ من وجهين، أحدُهما: أنَّ صلتَه ماضِيةٌ فلم يُشْبِهِ الشرطَ فلا تُزَادُ في خبرِهِ الفاءُ، الثاني: عدمُ الرابط إلا أن يقالَ بمذهبِ الأَخفش وهو أَنْ يُجْعَلَ الربطُ مكرَّرَ الاسم الظاهر إذا كان بمعناه نحو: «زيدٌ قام أبو عبد الله» ، إذا كان أبو عبد الله كنيةً لزيد، وكذلك هنا أقامَ الجلالة مُقامَ الضميرِ كأنه قال: الذي جعل لكم فلا تَجْعلوا له أنداداً.
zira «zü'l-cümme» (ذو الجُمَّة), «eyy» (أيّ) kelimesinin değil, «el-fâris» (الفارس) kelimesinin sıfatıdır; çünkü «eyy» kelimesi sadece daha önce zikredilenlerle sıfatlanır. Ref' durumu ise iki yöndendir: Birincisi ve en sahih olanı, mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: 'O, kılan zattır' (هو الذي جَعَلَ) demektir. İkincisi ise mübteda olması, haberinin de bundan sonraki «felâ tec'alû» (فلا تَجْعَلُوا) sözü olmasıdır. Bunda ise iki açıdan eleştiri vardır: Birincisi: Sılası mazi fiildir, dolayısıyla şarta benzemez; bu sebeple de haberine fâ harfi ziyade edilemez. İkincisi: Rabıt (bağlayıcı unsur) bulunmamasıdır; meğerki Ahfeş'in mezhebine göre hükmedilip, eğer aynı anlama geliyorsa zahir ismin tekrar edilmesi rabıt kılınsın; nitekim Ebû Abdullah Zeyd'in künyesi olduğunda: «Zeyd, Ebû Abdullah ayağa kalktı» (زيدٌ قام أبو عبد الله) denilmesi gibi. Burada da aynı şekilde lafza-i celâli zamirin yerine koymuştur; sanki: 'Sizin için kılan zata denkler koşmayın' (الذي جعل لكم فلا تَجْعلوا له أنداداً) demiştir.
و «جَعَل» فيها وجهان، أحدُهما: أن تكونَ بمعنى صَيَّر فتتعدَّى لمفعولين فيكونُ «الأرضُ» مفعولاً أولَ، و «فراشاً» مفعولاً ثانياً. الثاني: أن تكونَ بمعنى «خَلَقَ» فتتعدَّى لواحد وهو «الأرضَ» ويكونُ «فراشاً» حالاً.
«Ce'ale» (جَعَل) fiilinde iki yön vardır: Birincisi: 'Sayyara' (صَيَّر / dönüştürdü, kıldı) anlamında olup iki mef'ûle geçişli olmasıdır; bu takdirde «el-arda» (الأرضَ) birinci mef'ûl, «firâşen» (فراشاً) ise ikinci mef'ûl olur. İkincisi: «Halaka» (خَلَقَ / yarattı) anlamında olup tek bir mef'ûle geçişli olmasıdır ki bu «el-arda» (الأرضَ) kelimesidir; «firâşen» (فراشاً) ise hâl olur.
«والسماء بِنَآءً» عطف على «الأرض فراشاً» على التقديرين المتقددِّمين، و «لكم» متعلِّق بالجَعْل أي لأجلكم. والفراشُ ما يُوْطَأُ ويُقْعَدُ عليه. والبِنَاءُ مصدرُ بَنَيْتُ، وإنما قُلِبت الياءُ همزةً لتطرُّفها بعد ألفٍ زائدةٍ، وقد يُرادُ به المفعولُ. و «أَنْزل» عطفٌ على «جَعَلَ» ، و «من السماء» متعلِّقٌ به، وهي لابتداءِ الغاية. ويجوز أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أن يكونَ حالاً مِنْ «ما» لأنَّ صفة النكرة إذا قُدِّمَتْ عليها نُصِبَتْ حالاً، وحينئذٍ معناها التبعيضُ، وثَمَّ مضافٌ محذوفٌ، أي: من مِياه السماءِ ماءً.
«Ve's-semâe binâen» (والسماء بِنَآءً) ifadesi, daha önce geçen iki takdire göre «el-arda firâşen» (الأرض فراشاً) üzerine matuftur. «Leküm» (لكم) ise «ce'ale» fiiline taalluk etmektedir; yani 'sizin için' demektir. Firaş (فراش): Üzerine basılan ve oturulan şeydir. Binâ (بناء): 'Beneytü' (بَنَيْتُ) fiilinin masdarıdır. Yâ harfi zait bir eliften sonra kelime sonunda yer aldığı için hemzeye dönüştürülmüştür; bununla mef'ûl (bina edilen şey/tavan) da kastedilmiş olabilir. «Ve enzele» (وَأَنْزَلَ) ise «ce'ale» (جَعَلَ) üzerine matuftur. «Mine's-semâi» (من السماء) ona taalluk etmektedir ve ibtidâ-i gāye (başlangıç sınırı) bildirir. «Mâen» (ماء) kelimesinden hâl olmak üzere mahzûf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir; zira belirsiz bir ismin (nekranın) sıfatı onun önüne geçtiğinde hâl olarak nasbedilir; bu durumda 'min' teb'îz (kısmiyet) bildirir ve orada mahzûf bir muzaf bulunur, yani: 'Göğün sularından bir su' demektir.
وأصل ماء مَوَه بدليل قولهم: «ماهَتِ الرَّكِيَّةُ تَمُوه» وفي جَمْعه:
«Mâ'» (ماء / su) kelimesinin aslı 'meveh' (مَوَه) şeklindedir; Arapların: «Kuyu suyla doldu» (ماهَتِ الرَّكِيَّةُ تَمُوه) sözleri buna delildir. Çoğulunda ise:
مياه وأَمْواه، وفي تصغيرِه: مُوَيْه، فتحرَّكتِ الياءُ وانفتح ما قبلها فقُلبت ألفاً، فاجتمع حرفان خَفِيَّان: الألفُ والهاءُ، فَأَبْدَلوا من الهاءِ أختَها وهي الهمزةُ لأنها أَجْلَدُ منها.
«Miyâh» (مِياه) ve «emvâh» (أَمْواه), ism-i tasğîrinde (küçültme isminde) ise: «müveyh» (مُوَيْه) denir. Yâ harfi harekeli olup öncesi de fethalı olduğu için elife dönüştürüldü; böylece iki gizli/hafif harf olan elif ve he bir araya geldi. Bunun üzerine he harfinin yerine, ondan daha dayanıklı/kuvvetli olduğu için onun kardeşi olan hemzeyi bedel yaptılar.
وقوله: «فَأَخْرَجَ» عطفٌ على «أَنْزَل» مُرَتَّبٌ عليه، و «به» متعلِّقٌ بِه، والباءُ فيه للسببية. و «من الثمرات» متعلقٌ به أيضاً، ومِنْ هنا للتبعيضِ.
Yüce Allah'ın: «fe ahrace» (فَأَخْرَجَ) sözü «enzele» (أَنْزَل) üzerine matuftur ve ona terettüp etmektedir (onun peşi sıra gelmiştir). «Bihî» (به) ifadesi de bu fiile taalluk etmektedir ve buradaki bâ harfi sebebiyet içindir. «Mine's-semerâti» (من الثمرات) de yine bu fiile taalluk eder ve buradaki «min» (مِنْ) teb'îz (kısmiyet) içindir.
وأَبْعَدَ مَنْ جَعَلها زائدةً لوجهين، أحدُهما: زيادتُها في الواجبِ، وكَونُ المجرور بها معرفةً، وهذا لا يقولُ به بصريٌّ ولا كوفيٌّ إلا أبا الحسن الأخفش. والثاني: أن يكونَ جميعُ الثمراتِ رزقاً لنا، وهذا يخالف الواقعَ، إذ كثيرٌ من الثمرات ليس رزقاً. وجعلها الزمخشري لبيانِ الجنسِ، وفيه نظرٌ، إذ لم يتقدَّمْ ما يُبَيِّنُ هذا، وكأنه يعني أنه بيانٌ لرزقاً من حيث المعنى، و «رزقاً» ظاهرُه أنه مفعولٌ به، ناصبُه «أَخْرَجَ» . ويجوز أن يكونَ «من الثمرات» في موضع المفعول به، والتقديرُ: فأخرجَ ببعض الماء بعضَ الثمرات. وفي «رزقاً» حينئذ وجهان أحدُهما: أن يكونَ حالاً على أنَّ الرزقَ بمعنى المرزوقِ، كالطِّحْنِ والرِّعْي. والثاني: أن يكونَ مصدراً مَنْصُوباً على المفعولِ مِنْ أجلِه، وفيه شروطُ النصبِ موجودةٌ. وإنما نَكَّر «ماء» و «رزقاً» ليفيدَ التبعيضَ، لأنَّ المعنى: وأنزل من السماءِ بعض ماءٍ فَاَخْرَجَ به بعضَ الثمراتِ بعضَ رزقٍ لكم، إذ ليس جميعُ رزقِهم هو بعضَ الثمراتِ، إنَّما ذلك بعضُ رزقِهم.
Bunu zâid sayan kimse iki yönden [doğruluktan] uzaklaşmıştır: Birincisi: Olumlu cümlede zâid kılınması ve onunla mecrur olan kelimenin marife (belirli) olmasıdır; bunu Ebü'l-Hasan el-Ahfeş dışında hiçbir Basralı ve Kûfeli [dilci] kabul etmez. İkincisi: Bütün meyvelerin bizim için rızık olması gerekir ki bu vakıaya aykırıdır; zira meyvelerin birçoğu rızık [olarak yenilen şey] değildir. Zemahşerî ise onu beyân-ı cins (cinsi açıklama) için kılmıştır; fakat bu tartışmalıdır, zira bunu açıklayacak bir ifade daha önce geçmemiştir; sanki o, bunun mana bakımından «rızkan» (رزقاً) kelimesinin bir beyanı olduğunu kastetmektedir. «Rızkan» (رزقاً) kelimesi ise zahiren mef'ûlün bih olup nâsıbı «ahrace» (أَخْرَجَ) fiilidir. «Mine's-semerâti» ifadesinin mef'ûlün bih konumunda olması da caizdir; bu takdirde ifade: 'Suyun bir kısmıyla meyvelerin bir kısmını çıkardı' şeklinde olur. Bu durumda «rızkan» kelimesinde iki yön vardır: Birincisi: Tıpkı 'tıhn' (طِحْن / öğütülen un) ve 'ri'y' (رِّعْي / otlatılan ot) gibi masdarın 'merzuk' (rızıklandırılan şey) anlamında olmasına binaen hâl olmasıdır. İkincisi: Mef'ûlün lieclih olarak mansub bir masdar olmasıdır; bunda nasb şartları mevcuttur. «Mâen» ve «rızkan» kelimelerinin nekra (belirsiz) kılınması ise teb'îz (kısmiyet) ifade etmesi içindir; çünkü mana: 'Gökten bir miktar su indirdi de onunla sizin için bir miktar rızık olmak üzere bazı meyveleri çıkardı' şeklindedir. Zira onların rızkının tamamı sadece bazı meyvelerden ibaret değildir, bilakis bu onların rızkının bir parçasıdır.
وأجاز أبو البقاء أن يكونَ «من الثمراتِ» حالاً مِنْ «رزقاً» لأنه لو تأخَّر لكان نعتاً، فعلى هذا يتعلَّقُ بمحذوفٍ، وجعلَ الزمخشري «من الثمرات»
Ebu'l-Bekâ «mine's-semerâti» ifadesinin «rızkan» kelimesinden hâl olmasını caiz görmüştür; çünkü şayet sonra gelseydi sıfat olacaktı. Buna göre mahzûf bir unsura taalluk eder. Zemahşerî ise «mine's-semerâti» ifadesini,
واقعاً موقعَ الثمر أو الثمار، يَعْني مِمَّا نابَ جمعُ قلةٍ عن جمعِ الكثرة، نحو: {كَمْ تَرَكُواْ مِن جَنَّاتٍ} [الدخان: ٢٥] و {ثَلاَثَةَ قرواء} [البقرة: ٢٢٨] . ولا حاجةَ تدعو إلى هذا لأنَّ جَمْعَ السلامةِ المحلَّى بأَلْ التي للعمومِ يقعُ للكثرةِ، فلا فرقَ إذاً بين الثمراتِ والثمار، ولذلكَ ردَّ المحققونَ قولَ مَنْ ردَّ على حسان بن ثابت ﵁:
«es-semer» (الثمر) veya «es-simâr» (الثمار) yerine geçmiş saymıştır; yani { كَمْ تَرَكُواْ مِن جَنَّاتٍ } “Geride nice bahçeler bıraktılar” [ed-Duhân 44/25] ve { ثَلاَثَةَ قُرُوءٍ } “Üç kur' (temizlik veya hayız müddeti)” [el-Bakara 2/228] ayetlerinde olduğu gibi cemi kılletin (azlık çoğulunun) cemi kesret (çokluk çoğulu) yerine kullanıldığı kabilindendir. Oysa buna sevk eden bir ihtiyaç yoktur; çünkü umum ifade eden elif-lâm ile marife kılınmış cem-i müennes sâlim çokluk için de kullanılır. Dolayısıyla «es-semerât» ile «es-simâr» arasında bir fark yoktur. Bu sebepledir ki muhakkik âlimler, Hassan b. Sâbit'e radıyallâhu anh şu beytinden ötürü itiraz edenlerin sözünü reddetmişlerdir:
٢٦٥ - لَنَا الجَفَنَاتُ الغُرُّ يَلْمَعْنَ في الضُّحى ... وأسيافُنا يَقْطُرْنَ من نَجْدةٍ دَما
265- Kuşluk vaktinde parıldayan ak çanaklar bizimdir, / Ve kılıçlarımızdan yiğitlikten ötürü kan damlar.
قالوا: كان ينبغي أن يقولَ: الجِفان: وسيوفُنا، لأنه أمدحُ، وليس بصحيحٍ لما ذَكَرْتُ لك.
Onlar şöyle demişlerdir: 'Daha beliğ bir övgü olması için «el-cifân» (الجِفان) ve «süyûfunâ» (سيوفُنا) demesi gerekirdi.' Fakat sana zikrettiğim sebepten dolayı bu doğru değildir.
و «لكم» يَحْتملُ التعلُّقَ ب «أَخْرَج» ، ويَحْتملُ التعلُّقَ بمحذوفٍ، على أن يكونَ صفةً ل «رِزْقاً» ، هذا إنْ أريد بالرزقِ المرزوقُ، وإنْ أُريد به المصدرُ فيحتملُ أن تكونَ الكافُ في «لكم» مفعولاً بالمصدرِ واللامُ مقويةً له، نحو: «ضربت ابني تأديباً له» أي: تأديبَه.
«Leküm» (لكم) ifadesi «ahrace» (أَخْرَج) fiiline taalluk etme ihtimaline sahip olduğu gibi, «rızkan» (رِزْقاً) kelimesinin sıfatı olmak üzere mahzûf bir kelimeye taalluk etme ihtimaline de sahiptir. Bu durum, eğer rızık ile 'merzuk' (rızık olarak verilen nesne) kastedilmişse böyledir. Şayet onunla masdar kastedilmişse, «Oğlumu onu terbiye etmek için dövdüm» (ضربت ابني تأديباً له) [cümlesinde] yani 'onu terbiye etmek' (تأديبَه) kabilinde olduğu gibi «leküm»deki kâf zamirinin masdarın mef'ûlü, lâm harfinin de onu pekiştirici olması muhtemeldir.
قولُه تعالى: {فَلاَ تَجْعَلُواْ للَّهِ أَندَاداً} الفاءُ للتسبُّب، تَسَبَّبَ عن إيجادِ هذه الآياتِ الباهرة النهيُ عن اتخاذِكم الأندادَ. و «لا» ناهية و «تَجْعلوا» مجزومٌ بها، علامةُ جَزْمِه حَذْفُ النونِ، وهي هنا بمعنى تُصَيِّروا. وأجازَ أبو البقاء أن تكونَ بمعنى تُسَمُّوا. وعلى القولين فيتعدَّى لاثنين أولُهما: أنداداً، وثانيهما: الجارُّ والمجرورُ قبلَه، وهو واجبُ التقديمِ. و «أنداداً» جمع نِدّ،
Yüce Allah'ın: { فَلاَ تَجْعَلُواْ للَّهِ أَندَاداً } “Artık Allah'a denkler kılmayın” kavlindeki fâ harfi sebebiyet içindir; bu apaçık ayetlerin/delillerin var edilmesinden, [Allah'a] denkler edinmenizin nehyedilmesi neticesi doğmuştur. «Lâ» (لا) nehiy içindir; «tec'alû» (تَجْعلوا) ise onunla meczumdur, cezm alameti nûn harfinin hazfidir. Buradaki fiil 'kılmak/dönüştürmek' (تُصَيِّروا) anlamındadır. Ebu'l-Bekâ 'isimlendirmek' (تُسَمُّوا) anlamında olmasını da caiz görmüştür. Her iki görüşe göre de iki mef'ûle geçişlidir: İlki «endâden» (أنداداً), ikincisi ise ondan önce gelen ve öne alınması zorunlu olan car-mecrurdur. «Endâd» (أنداداً) kelimesi «nidd» (نِدّ) kelimesinin çoğuludur.
وقال أبو البقاء: «أَنْدَاداً جمعُ نِد ونَديد» وفي جَعْلَه جمعَ نديد نظرٌ، لأن أَفْعالاً لا يُحْفظ في فَعيل بمعنى فاعل، نحو: شَريف وأَشَرْاف ولا يُقاسُ عليه.
Ebu'l-Bekâ: «Endâd, nidd ve nedîd kelimelerinin çoğuludur» demiştir. Ancak onun bunu «nedîd» kelimesinin çoğulu kılması eleştiriye açıktır; zira 'şerîf' ve 'eşrâf' (شَريف - أَشَرْاف) gibi fâil anlamındaki 'faîl' (فَعيل) kalıbında 'ef'âl' (أَفْعال) çoğulu [kural olarak] korunup aktarılmamıştır ve buna kıyas yapılamaz.
والنِّدُّ: المقاوِمُ المضاهي، سواء كان [مثلاً] أو ضِدَّاً أو خلافاً وقيل: هو/ الضدُّ عن أبي عبيدة، وقيل: الكُفْء والمِثْل، قال حسان:
Nidd (النِّدُّ): İster [benzer], ister zıt veya muhalif olsun, karşı duran ve eşdeğer olan demektir. Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre onun 'zıt' olduğu da söylenmiştir. Küfüv (denk) ve misil olduğu da söylenmiştir. Hassân şöyle demiştir:
٢٦٦ - أَتَهْجُوه ولستَ له بِنِدٍّ ... فشرُّكما لخيركما الفِداءُ
266- Sen onu hicvediyorsun ama onun dengi değilsin, / İkinizin şerlisi, ikinizin hayırlısına fedadır.
أي: لستَ له بكُفْءٍ، وقد رُوِي ذلك، وقال آخر:
Yani: 'Sen onun dengi/küfvü değilsin' demektir; bu şekilde de rivayet edilmiştir. Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٦٧ - نَحْمَدُ الله ولا نِدَّ له ... عندَه الخيرُ وما شاءَ فَعَلْ
267- Allah'a hamdederiz ki O'nun hiçbir dengi yoktur, / Hayır O'nun katındadır ve O dilediğini yapmıştır.
وقال الزمخشري: «النِّدُ المِثْل، ولا يُقال إلا للنِّدِّ المخالف، قال جرير:
Zemahşerî şöyle demiştir: «Nidd (النِّدُّ) misil demektir ve bu ancak muhalif olan denk için söylenir. Cerîr şöyle demiştir:
٢٦٨ - أَتَيْماً تَجْعَلونَ إليَّ نِدَّاً ... وما تَيْمٌ لذي حَسَبٍ نَدِيدُ
268- Teym kabilesini bana denk mi kılıyorsunuz? / Oysa Teym, şeref ve soy sahibi birine denk olamaz.
ونادَدْتُ الرجلَ خالَفْتُه ونافَرْتُه مِنْ: نَدَّ يَنِدُّ نُدُوداً أي نَفَر» . انتهى، ويقال «نَديدة» على المبالغة، قال لبيد:
'O adama muhalefet edip onunla zıtlaştım/çekiştim' anlamında 'Nâdedtü'r-racüle' (نادَدْتُ الرجلَ) denir ki bu, 'kaçtı, ürküp uzaklaştı' manasındaki 'nedde yendüdü nüdûden' (نَدَّ يَنِدُّ نُدُوداً) kökündendir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Mübalağa için «nedîde» (نَديدة) de denir. Lebîd şöyle demiştir:
٢٦٩ - لِكيلا يكونَ السَّنْدَرِيُّ نديدتي ... وأَجْعَلُ أَقْواماً عُموماً عَماعِمَا
269- Senderî bana denk olmasın diye, / Ve nice kavimleri amcalar, amcazadeler kılayım diye.
وأمَّا النَّدُّ بفتح النون فهو التل المرتفعُ، والنَّدُّ الطِّيب أيضاً، ليس بعربي. وهذه الجملةُ متعلقةٌ من حيث المعنى بقوله: «اعبدُوا» ، لأنَّ أصلَ
Nûn harfinin fethasıyla «en-nedd» (النَّدُّ) kelimesine gelince, o yüksek tepe demektir; «en-nedd» güzel koku anlamına da gelir ve Arapça kökenli değildir. Bu cümle anlam yönünden «u'budû» (اعبدُوا) sözüne taalluk etmektedir; çünkü
العبادةِ التوحيدُ، ويجوز أن يتعلَّقَ ب «الذي» إذا جعلتَه خبرَ مبتدأ محذوفٍ، أي هو الذي جعل لكم هذه الآياتِ العظيمةَ والدلائلَ النَّيِّرة الشاهدَةَ بالوَحْدانية فلا تَجْعلوا له أنداداً. وقال الزمخشري: «يتعلَّق ب» لعلَّكم «على أن ينتصِبَ» تجعلوا «انتصابَ {فَأَطَّلِعَ} [غافر: ٣٧] في قراءةِ حَفْص، أي: خلقكم لكي تَتَّقوا وتخافوا عقابَه فلا تُشَبِّهوه بخَلْقه، فعلى قولِه: تكون» لا «نافيةً، والفعلُ بعدها منصوبٌ بإضمارِ» أَنْ «في جوابِ الترجِّي، وهذا لا يُجيزه البصريون، وسيأتي تأويلُ» فأطَّلِع «ونظائِرِه في موضعِه إنْ شاء الله تعالى.
ibadetin aslı tevhiddir. Eğer «ellezî» kelimesini mahzûf bir mübtedanın haberi kılarsan, ona taalluk etmesi de caizdir; yani: 'O, sizin için bu büyük ayetleri ve vahdaniyete tanıklık eden parlak delilleri kılan zattır, öyleyse O'na denkler koşmayın' demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Hafs kıraatindeki { فَأَطَّلِعَ } [el-Mü'min 40/37] kelimesinin nasbedildiği gibi 'tec'alû' fiilinin nasbedilmesi üzere 'lealleküm' ifadesine taalluk eder; yani: 'Sizi sakınasınız, O'nun azabından korkasınız da O'nu yarattıklarına benzetmeyesiniz diye yarattı' demektir.» Onun bu sözüne göre «lâ» (لا) nâfiye (olumsuzluk eki) olur ve arkasındaki fiil tereccînin cevabında gizli bir «en» (أَنْ) ile mansub olur; oysa Basralılar buna cevaz vermezler. «Fe ettalia» ve benzerlerinin tevili inşallah Teâlâ kendi yerinde gelecektir.
قوله تعالى: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} جملةٌ من مبتدأ وخبرٍ في محلِّ نصب على الحال، ومفعولُ العِلْم متروكٌ لأنَّ المعنى: وأنتم من أهلِ العِلم، أو حُذِف اختصاراً أي: وأنتم تعلمونَ بُطْلانَ ذلك. والاسمُ من» أنتم «قيلَ: أَنْ، والتاءُ حرفُ خطاب يتغيَّرُ بحَسبِ المخاطب. وقيل: بل التاءُ هي الاسمُ وأَنْ عمادٌ قبلها. وقيل: بل هو ضميرٌ برُمَّتِه وهو ضميرُ رفعٍ منفصلٌ، وحكمُ ميمِه بالنسبة إلى السكونِ والحركةِ والإِشباعِ والاختلاسِ حكمُ ميم هم، وقد تقدَّم جميعُ ذلكَ.
Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ve siz bildiğiniz halde” kavli mübteda ve haberden oluşan, hâl konumunda mansub bir cümledir. İlim fiilinin mef'ûlü terk edilmiştir; çünkü mana: 'Siz ilim ehlisiniz' şeklindedir veya ihtisar (kısalık) amacıyla hazfedilmiştir, yani: 'Siz bunun batıl olduğunu bildiğiniz halde' demektir. «Entüm» (أنتم) kelimesindeki asıl ismin «en» (أَنْ), tâ harfinin ise muhataba göre değişen bir hitap harfi olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre ise asıl isim tâ harfidir ve «en» ondan önce gelen bir imaddır (destektir). Bir diğer görüşe göre ise bütünüyle bir zamirdir ve munfasıl ref' zamiridir. Mîm harfinin sükûn, hareke, işbâ' ve ihtilâs bakımından hükmü ise «hüm» zamirinin mîm harfinin hükmü gibidir ve bunların tamamı daha önce geçmişti.
قولُه تعالى: {وَإِن كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا على عَبْدِنَا فَأْتُواْ} : إنْ حرف شرطٍ يَجْزِم فعلينِ شرطاً وجزاءً، ولا يكونُ إلا في المحتملِ وقوعُه، وهي أمُّ ألبابِ، فلذلك يُحْذَفُ مجزومُها كثيراً، وقد يُحْذَفُ الشرطُ والجزاءِ معاً، قال:
Yüce Allah'ın: { وَإِن كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا على عَبْدِنَا فَأْتُواْ } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içinde iseniz, haydi getirin” kavlinde geçen «in» (إنْ), şart ve ceza olarak iki fiili cezmeden bir şart harfidir ve ancak vuku bulması muhtemel olan şeylerde kullanılır. O, bu bâbın anası (asıl şart edatı) olduğu içindir ki onunla meczum olan fiil çokça hazfedilir; hatta bazen şart ve ceza birlikte de hazfedilebilir. [Şair] şöyle demiştir:
٢٧٠ - قالَتْ بناتُ العَمِّ يا سَلْمى وإنْ ... كانَ فقيراً مُعْدِماً قالَتْ: وإنْ
270- Amca kızları dediler ki: 'Ey Selma, fakir ve yoksul olsa da mı?' / Selma dedi ki: 'Öyle olsa da!'
أي: وإن كان فقيراً تزوجتُه، وتكونُ «إنْ» نافيةً لتعملُ وتُهْمَلُ، وتكون مخففةً وزائدةً باطِّراد وعدمِه، وأجاز بعضُهم أن تكونَ بمعنى إذْ، وبعضُهم أن تكونَ بمعنى قد، ولها أحكامٌ كثيرة. و «في ريب» خبر كان، فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، ومحلُّ «كان» الجزمُ، وهي وإن كانَتْ ماضيةً لفظاً فهي مستقبلةٌ معنى.
Yani: 'Fakir de olsa onunla evlenirim' demektir. «İn» (إنْ) harfi amel eden veya ihmal edilen (amel ettirilmeyen) nâfiye (olumsuzluk harfi) olabilir, muhaffefe olabilir ve kurallı yahut kuralsız biçimde zâide olabilir. Bazı âlimler onun «iz» (إذْ / -dığı zaman) anlamında olmasını, bazıları da «kad» (قد / muhakkak) anlamında olmasını caiz görmüştür. Bunun daha pek çok hükmü vardır. «Fî raybin» (في ريب) ifadesi «kâne»nin haberidir ve mahzûf bir unsura taalluk eder. «Kâne»nin mahalli ise cezmdir; lafız bakımından mazi olsa da mana bakımından müstakbeldir (gelecek zaman ifade eder).
وزعم المبردُ أنَّ ل «كان» الناقصةِ حكماً مع «إنْ» ليس لغيرها من الأفعالِ الناقصةِ فزعم أن لقوةِ «كان» أنَّ «إنْ» الشرطية لا تَقْلِبُ معناها إلى الاستقبال، بل تكونُ على معناها من المضيِّ، وتبعه في ذلك أبو البقاء، وعَلَّلَ ذلك بأنه كثُر استعمالُها غيرَ دالَّةٍ على حَدَثٍ. وهذا مردودٌ عند الجمهورِ لأن التعليقَ إنما يكون في المستقبلِ، وتأوَّلوا ما ظاهرُه غيرُ ذلك، نحو: {إِن كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ} [يوسف: ٢٦] : إمَّا بإضمار «يَكُنْ» بعد «إنْ» ، وإمَّا على التبيين، والتقديرُ: إنْ يكُنْ قميصُه أو إن يَتبيَّنْ كونُ قميصِه، ولمَّا خَفِيَ هذا المعنى على بعضهم جَعَل «إنْ» هنا بمنزلة «إذْ» .
Müberred, nâkıs «kâne» fiilinin «in» ile birlikte diğer nâkıs fiillerde olmayan bir hükmü bulunduğunu ileri sürmüştür; nitekim «kâne»nin kuvvetinden ötürü şart edatı olan «in»in onun anlamını istikbale (geleceğe) çeviremeyeceğini, bilakis geçmiş zaman anlamı üzere kalacağını iddia etmiş, Ebu'l-Bekâ da bu hususta ona uymuş ve bunu [kâne fiilinin] bir hadese (oluşa) delalet etmeksizin çokça kullanılmasıyla gerekçelendirmiştir. Bu görüş cumhur katında merduttur; çünkü [şart ile] bağlama ancak gelecekte olur. Zahiri bundan farklı olan { إِن كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ } “Eğer gömleği yırtılmışsa” [Yûsuf 12/26] gibi ayetleri ise ya «in» edatından sonra bir «yekün» (يَكُنْ) takdir ederek ya da tebyîn (açıklığa kavuşma) anlamına hamlederek tevil etmişlerdir; takdiri ise: 'Eğer gömleği [yırtılmış] olursa' veya 'eğer gömleğinin durumu açığa çıkarsa' şeklindedir. Bu anlam bazılarında kapalı kaldığı içindir ki buradaki «in»i «iz» konumunda kılmışlardır.
وقوله: «في ريبٍ» مجازٌ من حيث إنه جَعَلَ الريبَ ظرفاً محيطاً بهم، بمنزلةِ المكانِ لكثرةِ وقوعِه منهم. و «مِمَّا» يتعلقُ بمحذوفٍ لأنه صفةٌ لريب فهو في محلِّ جَرٍّ. و «مِنْ» للسببية أو ابتداءِ الغاية، ولا يجوزُ أن تكونَ للتبعيضِ، ويجوز أن تتعلَّق بريب، أي: إن ارتَبْتُمْ من أجل، ف «مِنْ» هنا
Yüce Allah'ın: «fî raybin» (في ريبٍ / bir şüphe içinde) sözü mecazdır; zira şüpheyi, onlardan çokça sadır olmasından ötürü bir mekân gibi onları çepeçevre kuşatan bir zarf kılmıştır. «Mimmâ» (مِمَّا) ifadesi mahzûf bir unsura taalluk eder; çünkü 'rayb' kelimesinin sıfatıdır, dolayısıyla cer mahallindedir. Buradaki «min» (مِنْ) sebebiye veya ibtidâ-i gāye içindir; teb'îz için olması caiz değildir. «Rayb» kelimesine taalluk etmesi de caizdir, yani: 'Şayet bundan dolayı şüpheye düştüyseniz' demektir; o halde buradaki «min»
للسببيةِ «وما» موصولةٌ أو نكرةٌ موصوفةٌ، والعائدُ على كلا القولين محذوفٌ أي: نَزَّلناه. والتضعيفُ في «نزَّلنا» هنا للتعدية مرادفاً لهمزةِ التعدِّي، ويَدُلُّ عليه قراءةُ «أنْزَلْنا» بالهمز، وجَعَلَ الزمخشري التضعيفَ هنا دالاًّ على نزولِه مُنَجَّماً في أوقاتٍ مختلفة. قال بعضُهم: «وهذا الذي ذهبَ إليه في تضعيفِ الكلمة هنا هو الذي يُعَبَّر عنه بالتكثير، أي يَفْعَلُ [ذلك] مرةً بعد مرةٍ، فَيُدَلُّ على ذلك بالتضعيفِ، ويُعَبَّرُ عنه بالكثرةِ» . قال: «وذَهَلَ عن قاعدةٍ وهي أن التضعيفَ الدالَّ على ذلك من شرطه أن يكونَ في الأفعال المتعديةِ قبل التضعيفِ غالباً نحو: جَرَّحْتُ زيداً وفتَّحْتُ الباب، ولا يُقال: جَلَّس زيدٌ، ونَزَّل لم يكن متعدياً قبلَ التضعيفِ، وإنَّ ما جَعَلَه متعدياً تضعيفُه.
sebebiyet içindir. «Mâ» (ما) ise mevsûle veya mevsûfe bir nekradır; her iki görüşe göre de âid zamir mahzûftur, yani: 'Onu indirdik' (نَزَّلناه) demektir. Buradaki «nezzelna» (نزَّلنا) fiilindeki şedde (teşdîd), ta'diye hemzesiyle eş anlamlı olarak ta'diye (geçişlilik) içindir; hemze ile «enzelna» (أنْزَلْنا) kıraati de buna delalet eder. Zemahşerî buradaki teşdîdin, Kur'an'ın farklı vakitlerde parça parça (müneccemen) inmesine delalet ettiğini kabul etmiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: «Onun burada kelimenin şeddeli oluşuna dair benimsediği bu görüş, teksîr (çokluk bildirme) diye tabir edilen şeydir; yani bir işi tekrar tekrar yapmak demektir ki buna teşdîd ile delalet edilir ve çokluk olarak ifade edilir.» Şöyle devam etmiştir: «Fakat o bir kuralı gözden kaçırmıştır: Çokluğa delalet eden teşdîdin şartı, çoğunlukla teşdîdden önce de geçişli olan fiillerde bulunmasıdır; nitekim 'Zeyd'i yaraladım' (جَرَّحْتُ زيداً) ve 'kapıyı [iyice/art arda] açtım' (فتَّحْتُ الباب) denilmesi böyledir; 'Zeyd çok oturdu' anlamında 'cellese Zeydün' (جَلَّس زيدٌ) denilmez. Oysa 'nezzele' fiili teşdîdden önce geçişli değildi; onu geçişli kılan şey bizzat teşdîdidir.
وقولُه «غالباً» لأنه قد جاء التضعيفُ دالاًّ على الكثرة في اللازم قليلاً نحو: «مَوَّت المالُ» وأيضاً فالتضعيفُ الدالُّ على الكثرةِ لاَ يَجْعَلُ القاصرَ متعدياً كما تقدَّم في موَّت المال، ونَزَّل كان قاصراً فصار بالتضعيفِ متعدِّياً، فدلَّ على أن تضعيفه للنقل لا للتكثير، وأيضاً كان يَحْتاج قولُه/ تعالى: {لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ القرآن جُمْلَةً وَاحِدَةً} [الفرقان: ٣٢] إلى تأويل، وأيضاً فقد جاء التضعيفُ حيث لا يمكنُ فيه التكثيرُ نحو قوله تعالى: {وَقَالُواْ لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ} [الأنعام: ٣٧] {لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِم مِّنَ السمآء مَلَكاً رَّسُولاً} [الإسراء: ٩٥] إلا بتأويل بعيدٍ جداً، إذ ليس المعنى على
'Çoğunlukla' demesi şundandır: Çünkü teşdîd, lâzım (geçişsiz) fiilde nâdiren çokluk bildirmek üzere gelmiştir; nitekim 'mallar peş peşe öldü/telef oldu' anlamında 'mevvete'l-mâlü' (مَوَّت المالُ) denilmesi böyledir. Ayrıca çokluğa delalet eden teşdîd, 'mevvete'l-mâl' örneğinde geçtiği üzere kāsır (geçişsiz) fiili geçişli kılmaz. 'Nezzele' ise kāsır iken teşdîd ile geçişli olmuştur; bu da onun teşdîdinin teksîr için değil, nakil (geçişli kılma) için olduğuna delalet eder. Ayrıca [eğer öyle olsaydı] Yüce Allah'ın: { لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ القرآن جُمْلَةً وَاحِدَةً } “Kur'an ona bir defada toptan indirilseydi ya!” [el-Furkān 25/32] kavli tevile muhtaç olurdu. Ayrıca teşdîd, Yüce Allah'ın: { وَقَالُواْ لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ } “Ona bir ayet indirilseydi ya! dediler” [el-En'âm 6/37] ve { لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِم مِّنَ السمآء مَلَكاً رَّسُولاً } “Onlara gökten elçi bir melek indirirdik” [el-İsrâ 17/95] kavillerinde olduğu gibi teksîrin (çokluğun) mümkün olmadığı yerlerde de gelmiştir; meğerki çok uzak bir tevil yapılsın. Zira anlam,
أنهم اقترحوا تكرير نزول آيةٍ، ولا أنه عَلَّق تكريرَ نزولِ مَلَكٍ رسولٍ على تقديرِ كونِ ملائكةٍ في الأرض.
onların bir ayetin tekrar tekrar indirilmesini teklif ettikleri şeklinde olmadığı gibi, yerde meleklerin bulunması takdirine elçi bir meleğin tekrar tekrar indirilmesini bağlamış da değildir.»
وفي قوله: «نَزَّلْنا» التفاتٌ من الغَيْبةِ إلى التكلُّمِ لأنَّ قبلَه: {اعبدوا رَبَّكُمُ} ، فلو جاء الكلامُ عليه لقيل: ممَّا نَزَّلَ على عبدِه، ولكنه التفت للتفخيمِ. و «على عبدنا» متعلِّقٌ بنزَّلنا، وعُدِّي ب «على» لإفادتها الاستعلاءَ، كأنَّ المُنَزَّل تَمَكَّنَ من المنزولِ عليه ولبسه، ولهذا جاء أكثرُ القرآن بالتعدِّي بها، دونَ «إلى» ، فإنها تفيدُ الانتهاء والوصولَ فقط، والإِضافة في «عبدِنا» تفيدُ التشريف كقوله:
Yüce Allah'ın: «nezzelnâ» (نَزَّلْنا) sözünde gaipten mütekellime (üçüncü şahıstan birinci şahsa) iltifat sanatı vardır; çünkü bundan önce: { اعبدوا رَبَّكُمُ } “Rabbinize kulluk edin” buyrulmuştur. Eğer söz bu akış üzere devam etseydi: 'Kuluna indirdiğinden' (ممَّا نَزَّلَ على عبدِه) denilirdi; ancak tazim/tefhim için iltifat yapılmıştır. «Alâ abdinâ» (على عبدنا) ifadesi «nezzelnâ» fiiline taalluk etmektedir. Fiil «alâ» (على) ile geçişli kılınmıştır; çünkü bu edat istilâ (kuşatma ve üstün gelme) bildirir; sanki indirilen şey, kendisine indirilen kimseye tamamen hâkim olmuş ve onu bürümüştür. Bu sebepledir ki Kur'an'ın çoğunda sadece intihâ ve vüsûl (ulaşma ve varma) bildiren «ilâ» (إلى) yerine «alâ» ile geçişli gelmiştir. «Abdinâ» (عبدِنا) tamlamasındaki izâfet ise [şairin] şu sözünde olduğu gibi teşrif (şereflendirme) ifade eder:
٢٧١ - يا قومِ قلبي عندَ زهْراءِ ... يَعْرِفُه السامعُ والرائي
271- Ey kavmim! Kalbim Zehrâ'nın yanındadır, / Bunu hem işiten hem gören bilir.
لا تَدْعُني إلاَّ بيا عبدَها ... فإنه أَشْرَفُ أسمائي
Bana ancak 'ey onun kulu/kölesi!' diye hitap edin, / Zira bu benim en şerefli ismimdir.
وقُرئ: «عبادِنا» ، فقيل: المرادُ النبيُّ ﵇ وأمته، لأنَّ جَدْوَى المنزَّلِ حاصلٌ لهم. وقيل: المرادُ بهم جميعُ الأنبياءِ ﵈.
«İbâdinâ» (عبادِنا / kullarımıza) şeklinde de okunmuştur; bu durumda indirilen şeyin faydası kendilerine ulaştığı için bununla Hz. Peygamber aleyhisselâm ve ümmetinin kastedildiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de bununla bütün peygamberler aleyhimüsselâm kastedilmiştir.
قوله تعالى: «فَأْتُواْ» جوابُ الشرط، والفاءُ هنا واجبةٌ لأنَّ ما بعدها لا يَصِحُّ أن يكونَ شرطاً بنفسِه، وأصلُ فأْتُوا: اإْتِيُوا مثل: اضْربوا فالهمزة الأولى همزةُ وصلٍ أُتي بها للابتداءِ بالساكنِ، والثانيةُ فاءُ الكلمةِ، اجتمع همزتان، وَجَبَ قَلْبُ ثانيهما ياءً على حدِّ «إيمان» وبابِه، واستُثْقِلَتِ الضمةُ على الياءِ التي هي لامُ الكلمةِ فَقُدِّرَتْ، فَسَكَنَتِ الياءُ وبعدها واوُ الضميرِ ساكنةٌ فَحُذِفَتِ الياءُ لالتقاءِ الساكنينِ، وضُمَّتِ التاءُ للتجانُسِ فوزنُ ايتوا: افْعُوا، وهذه الهمزةُ إنما يُحتاجُ إليها ابتداءً، أمَّا في الدَّرْجِ فإنه يُسْتَغْنى عنها وتعودُ الهمزةُ التي هي فاءُ الكلمةِ لأنها إنما قُلِبَت ياءً للكسر الذي كان قبلها،
Yüce Allah'ın: «fe'tû» (فَأْتُواْ / haydi getirin) kavli şartın cevabıdır; buradaki fâ harfi zorunludur, çünkü arkasındaki ifade bizzat şart olmaya elverişli değildir. «E'tû» (أْتُوا) kelimesinin aslı, 'ıdribû' (اضْربوا) gibi 'i'tiyû' (اإْتِيُوا) şeklindedir; birinci hemze sakinle başlamak için getirilen vasıl hemzesidir, ikincisi ise kelimenin fâ'ül-fiilidir (ilk kök harfidir). İki hemze bir araya gelince, «îmân» (إيمان) ve benzeri bâblar kuralınca ikincisini yâ harfine çevirmek vacip olmuştur. Kelimenin lâm'ul-fiili (son kök harfi) olan yâ harfi üzerindeki damme ağır bulunup takdir edildi, böylece yâ harfi sakin kaldı; ardından gelen fail zamiri olan vav da sakin olduğu için iki sakinin bir araya gelmesinden ötürü yâ harfi hazfedildi ve uyum sağlaması için tâ harfi zammelendi; böylece 'îtû' kelimesinin vezni 'if'û' (افْعُوا) oldu. Bu hemzeye sadece kelimeye başlarken ihtiyaç duyulur; sözün akışı (derc) esnasında ise ona ihtiyaç kalmaz ve kelimenin fâ'ül-fiili olan hemze geri döner; zira o ancak kendisinden önceki kesreden ötürü yâ'ya dönüştürülmüştü,
وقد زال نحو: «فَأْتوا» وبابِه وقد تُحْذَفُ الهمزةُ التي هي فاءُ الكلمةِ في الأمرِ كقوله:
«Fe'tû» (فَأْتوا) ve benzerlerinde olduğu gibi bu [kesre] ortadan kalkmıştır. Kelimenin fâ'ül-fiili olan hemze [şairin] şu sözünde olduğu gibi emir kiplerinde bazen hazfedilebilir:
٢٧٢ - فإنْ نحنُ نَنْهَضْ لكم فَنَبُرَّكُمْ ... فَتُونا فعادُونا إذاً بالجرائمِ
272- Eğer biz size karşı harekete geçip iyilikle yaklaşırsak, / Haydi bize gelin ve o zaman suçlarla bize düşmanlık edin!
يريد: فَأْتونا كقوله: فَأْتوا. وبسورة متعلق ب أتوا «.
«Fe'tû» kavlinde olduğu gibi «fe'tûnâ» (فَأْتونا / haydi bize gelin) demek istemiştir. «Bi-sûratin» (بسورة / bir sure) ifadesi «e'tû» fiiline taalluk etmektedir.
قوله تعالى: {مِّن مِّثْلِهِ} في الهاء ثلاثةُ أقوالٍ، أحدُها: أنها تعودُ على ما نَزَّلنا، فيكون مِنْ مثله صفةً لسورة، ويتعلّقُ بمحذوفٍ على ما تقرَّر، أي: بسورةٍ كائنةٍ من مثلِ المنزَّل في فصاحتِه وإخبارِه بالغُيوبِ وغيرِ ذلك، ويكونُ معنى» مِنْ «التبعيضَ، وأجاز ابن عطية والمهدوي أن تكون للبيان، وأجازا هما وأبو البقاء أن تكون زائدةً، ولا تجيء إلا على قول الأخفش.
Yüce Allah'ın: {مِّن مِّثْلِهِ} “onun benzerinden” kavlindeki zamir (hâ) hakkında üç görüş vardır: Birincisi: «Nezzelnâ» (indirdiğimiz şey) ifadesine döner; bu durumda «min mislihî», «sûretin» kelimesinin sıfatı olur ve kural gereği mahzuf bir müteallaka bağlanır; yani fesahatinde, gayb haberleri vermesinde ve diğer hususlarda indirilenin benzerinden olan bir sure [getirin] demektir. «Min» (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik) ifade eder. İbn Atıyye ve el-Mehdevî bunun beyan (açıklama) için olmasını da caiz görmüşlerdir. Yine bu ikisi ve Ebu'l-Bekâ zâid olmasını da caiz görmüşlerdir; ancak bu sadece Ahfeş'in görüşüne göre mümkündür.
الثاني: أنها تعودُ على «عبدِنا» فيتعلَّقُ «من مثله» بأْتُوا، ويكون معنى «مِنْ» ابتداءَ الغاية، ويجوز على هذا الوجه أيضاً أن تكونَ صفةً لسورة، أي: بسورةٍ كائنة من رجلٍ مثلِ عبدِنا. الثالث: قال أبو البقاء: «إنها تعود على الأنداد بلفظِ المفرد كقوله: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأنعام لَعِبْرَةً نُّسْقِيكُمْ مِّمَّا فِي بُطُونِهِ} [النحل: ٦٦] قلت: ولا حاجةَ تَدْعو إلى ذلك، والمعنى يَأْباه أيضاً.
İkincisi: «Abdinâ» (kulumuz) ifadesine döner; bu durumda «min mislihî», «e'tû» fiiline taalluk eder ve «min» ibtidâ-i gâye (başlangıç noktası) ifade eder. Bu yaklaşıma göre de ifadenin «sûretin» kelimesine sıfat olması caizdir; yani: Kulumuz gibi [ümmi] bir kimseden meydana gelen bir sure [getirin] demektir. Üçüncüsü: Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأنعام لَعِبْرَةً نُّسْقِيكُمْ مِّمَّا فِي بُطُونِهِ} “Kuşkusuz sizin için hayvanlarda da bir ibret vardır. Onların karınlarındaki şeylerden size içiririz” [en-Nahl 66] ayetinde olduğu gibi, tekil lafızla ortak koşulan putlara (endâd) döner.» Ben derim ki: Buna sevk eden bir ihtiyaç yoktur ve anlam da buna elvermez.
والسُّورة: الدرجةُ الرفيعة، قال النابغة:
Sûre (السُّورة), yüksek mertebe/derece demektir. Nâbiğa şöyle demiştir:
٢٧٣ - ألم ترَ أنَّ الله أعطاكَ سُورةً ... ترى كلَّ مَلْكٍ دونَها يَتَذَبْذَبُ
273- Görmedin mi Allah'ın sana öyle yüce bir makam verdiğini ki; / Ondan aşağıda kalan her hükümdarın bocalayıp yalpaladığını görürsün.
وسُمِّيَتْ سورةُ القرآنِ بذلك لأنَّ صاحبَها يَشْرُفُ بها وَترْفَعُه. وقيل: اشتقاقُها من السُّؤْر وهو البَقِيَّة، ومنه» أَسْأَروا في الإِناء «قال الأعشى:
Kur'an suresine bu ismin verilmesi, sahibinin onunla şereflenmesi ve surenin onu yüceltmesi sebebiyledir. Bir görüşe göre de 'artık/arta kalan şey' anlamına gelen 'sü'r' (السُّؤْر) kelimesinden türemiştir; nitekim 'kaptaki içecekten artırdılar' anlamında «es'erû fi'l-inâ'» denir. A'şâ şöyle demiştir:
٢٧٤ - فبانَتْ وقد أَسْأَرَتْ في الفؤا ... دِ صَدْعاً على نَأَيِها مُسْتطيرا
274- Ayrılıp gitti ve geride kalpte bıraktı, / Uzaklığına rağmen yayılan derin bir yarık.
أي: أَبْقَتْ، ويَدُلُّ على ذلك أنَّ تميماً وغيرَها يهمزون فيقولون: سُؤْرة بالهمز، وسُمِّيت سورةُ القرآن بذلك لأنها قطعةٌ منه، وهي على هذا مخففةٌ من الهمزة، وقيل: اشتقاقُها من سُورِ البِناءِ لأنها تُحيط بقارئها وتحفظُه كسُورِ المدينة، ولكنَّ جَمْعَ سُورةِ القرآن سُوَر بفتح الواو، وجَمْعَ سُورةِ البِناء سُوْر بسكونِها فَفرَّقوا بينها في الجمعِ.
Yani geride bıraktı demektir. Temîm ve diğer kabilelerin hemzeli olarak 'sü're' (سُؤْرة) demeleri de buna delalet eder. Kur'an suresine bu ismin verilmesi, ondan bir parça olmasındandır ve bu yaklaşıma göre hemzesi hafifletilmiş (hemzesizleşmiş) bir kelimedir. Bir görüşe göre de şehir surları gibi okuyucusunu kuşattığı ve koruduğu için bina surundan türemiştir; ancak Kur'an suresinin çoğulu vav harfinin fethasıyla 'süver' (سُوَر), bina surunun çoğulu ise sükûnuyla 'sûr' (سُوْر) şeklinde gelir; dolayısıyla çoğulunda aralarını ayırt etmişlerdir.
قوله تعالى: {وادعوا شُهَدَآءَكُم} هذه جملةُ أمرٍ معطوفةٌ على الأمر قبلها، فهي في محلِّ جَزْم أيضاً. ووزنُ ادْعُوا: افْعُوا لأن لام الكلمةِ محذوفٌ دلالةً على السكونِ في الأمر/ الذي هو جَزْم في المضارع، والواوُ ضميرُ الفاعِلِين و» شهداءَكم «مفعولٌ به جمعُ شهيد كظريف، وقيل: بل جمعُ شاهد كشاعر والأولُ أَوْلى لاطِّراد فُعَلاء في فَعِيل دونَ فاعلِ والشهادةُ: الحضور.
Yüce Allah'ın: {وادعوا شُهَدَآءَكُم} “ve şahitlerinizi çağırın” kavli, kendisinden önceki emre matuf bir emir cümlesidir; dolayısıyla o da cezm mahallindedir. «Üd'û» (ادْعُوا) kelimesinin vezni 'if'û'dur (افْعُوا); çünkü muzaride cezm olan emir kipine/sükûnuna delalet etmek üzere kelimenin lâm'ul-fiili hazfedilmiştir. Vav fail zamiridir, «şühedâeküm» ise mef'ûlün bihtir; 'zarîf'in çoğulunun 'zürefâ' gelmesi gibi 'şehîd' kelimesinin çoğuludur. Şâir'in çoğulunun 'şu'arâ' gelmesi gibi 'şâhid'in çoğuludur da denilmiştir; ancak birincisi daha uygundur, çünkü 'fu'alâ' vezni 'fâil'de değil 'faîl' vezninde düzenli (kıyasî) olarak gelir. Şehâdet (الشهادة) ise hazır bulunmak (huzur) demektir.
و {مِّن دُونِ الله} متعلقٌ بادْعُوا، أي: ادْعُوا مِنْ دونِ الله شهداءكم، فلا تستشهدوا بالله، فكأنه قال: وادعُوا من غير الله مَنْ يشهَدْ لكم، ويُحتمل أَنْ يَتَعَلَّقَ ب» شهداءَكم «، والمعنى: ادعُوا مَن اتخذتموه آلهةً مِنْ دونِ الله وَزَعَمْتُم أنهم يَشْهدون لكم بصحةِ عبادتِكم إياهم، أو أعوانكم مِنْ دون أولياء الله، أي الذين تستعينون بهم دونَ الله. أو يكونُ معنى» مِنْ دونِ الله «بين يدي الله كقوله:
{مِّن دُونِ الله} “Allah'tan başka” ifadesi «ed'û» fiiline taalluk etmektedir; yani: Allah'tan başka şahitlerinizi çağırın da Allah'ı şahit tutmayın! Sanki şöyle buyurmuştur: Allah'tan başka size şahitlik edecek kimseleri çağırın. Bu ifadenin «şühedâeküm» kelimesine taalluk etmesi de muhtemeldir; bu durumda anlam: Allah'tan başka ilah edindiğiniz ve kendilerine ibadet etmenizin doğruluğuna şahitlik edeceklerini iddia ettiğiniz kimseleri veya Allah'ın dostları dışındaki yardımcılarınızı, yani Allah'tan başka kendilerinden yardım istediğiniz kimseleri çağırın! demektir. Ya da «min dûnillâh» ifadesi [şairin] şu sözünde olduğu gibi 'Allah'ın huzurunda / önünde' anlamına gelir:
٢٧٥ - تُريك القَذَى مِنْ دونِها وهي دونَه ... لوجهِ أخيها في الإِناءِ قُطُوبُ
275- Kaptaki çöpü onun önünden sana gösterir, o da onun önündedir; / Kaptaki kardeşinin yüzüne karşı ekşiterek.
أي: تريكَ القذى قُدَّامها وهي قُدَّامه لرقتِها وصفائها.
Yani inceliğinden ve berraklığından ötürü çöpü kendi önünde, kendisini de çöpün önünde gösterir demektir.
واختار أبو البقاء أن يكون {مِّن دُونِ الله} حالاً من» شهداءكم «، والعاملُ فيه محذوفٌ، قال:» تقديرُه: شهداءَكم منفردين عنِ الله أو عن أنصارِ الله «.
Ebu'l-Bekâ ise {مِّن دُونِ الله} ifadesinin «şühedâeküm»den hâl olmasını tercih etmiştir; âmili ise mahzuftur. Şöyle demiştir: «Takdiri: Allah'tan veya Allah'ın yardımcılarından ayrı/müstakil olarak şahitlerinizi [çağırın] şeklindedir.»
و» دونَ «مْنِ ظروف الأمكنة، ولا تَتَصَرَّف على المشهورِ إلا بالجرِّ ب» مِنْ «، وزعم الأخفش أنها متصرِّفة، وجَعَل من ذلك قولَه تعالى: {وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ} [الجن: ١١] قال:» دونَ «مبتدأ، و» منَّا «خبرُه، وإنما بُني لإِضافتِه إلى مبني، وقد شَذَّ رفعُه خبراً في قولِ الشاعر:
«Dûn» (دُونَ) mekân zarflarındandır ve meşhur görüşe göre «min» (مِنْ) ile mecrur kılınması dışında mutasarrıf değildir (başka i'rab almaz). Ahfeş ise onun mutasarrıf olduğunu ileri sürmüş ve Yüce Allah'ın: {وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ} “ve bizden bunun aşağısında olanlar da vardır” [el-Cin 11] ayetini buna örnek göstermiştir; o şöyle der: «'Dûne' mübteda, 'minnâ' ise onun haberidir; mebni bir kelimeye izafe edildiği için mebni kılınmıştır.» Şairin şu sözünde ise haber olarak merfû gelmesi şâzz olmuştur:
٢٧٦ - ألم تَرَ أنِّي قد حَمَيْتُ حقيقتي ... وباشَرْتُ حدَّ الموتِ والموتُ دونُها
276- Görmedin mi benim kendi değerlerimi koruduğumu, / Ölümün sınırına ulaştığımı, oysa ölüm onlardan daha aşağıdaydı.
وهو من الأسماءِ اللازمةِ للإِضافةِ لفظاً ومعنىً. وأمّا «دون» التي بمعنى رديء فتلك صفةٌ كسائرِ الصفات، تقول: هذا ثوبٌ دونٌ، ورأيت ثوباً دوناً، أي: رديئاً، وليستْ ممَّا نحن فيه.
Bu kelime lafzen ve mânen izafeti zorunlu olan isimlerdendir. 'Kötü/adi' anlamındaki «dûn» kelimesine gelince, o diğer sıfatlar gibi bir sıfattır; 'bu adi/kötü bir elbisedir' (هذا ثوبٌ دونٌ) ve 'adi bir elbise gördüm' (رأيت ثوباً دوناً) dersin; bu ise bizim konumuzdan değildir.
قوله تعالى: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} هذا شرطٌ حُذِفَ جوابُه للدلالة عليه، تقديره: إنْ كنتم صادِقين فافعلوا، ومتعلَّقُ الصدقِ محذوفٌ، والظاهرُ تقديرُه هكذا: إنْ كنتم صادقين في كونكم في رَيْبٍ من المنزَّل على عبدِنا أنه من عندنا. وقيل: فيما تَقْدِرون عليه من المعارضة، وقد صَرَّح بذلك عنهم في آية أخرى حيث قال تعالى حاكياً عنهم: {لَوْ نَشَآءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هذا} [الأنفال: ٣١] . والصدقُ
Yüce Allah'ın: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz” kavli, cevabı delaletten ötürü hazfedilmiş bir şarttır; takdiri: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz [bunu] yapın!' şeklindedir. Doğruluğun taalluk ettiği husus hazfedilmiştir; zâhir olan takdiri şöyledir: 'Kulumuza indirilenin bizim katımızdan olduğu hususunda şüphe içinde bulunmanızda doğru söyleyenler iseniz.' Karşı koymaya (muâraza) güç yetirebileceğiniz iddianızda [doğru iseniz] şeklinde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah onlardan naklen: {لَوْ نَشَآءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هذا} “Dilesek biz de bunun benzerini elbette söylerdik” [el-Enfâl 31] buyurarak başka bir ayette bunu açıkça bildirmiştir. Sıdk (doğruluk) ise
ضدُّ الكذبِ، وقد تقدَّم فَيُعْرَفُ مِنْ هناك، والصديقُ مشتقٌّ منه لصِدْقِه في الودِّ والنصحِ، والصِّدْقُ من الرماح: الصُّلبة.
yalanın zıddıdır; daha önce geçmişti, oradan bilinebilir. Sadîk (dost) kelimesi, sevgisinde ve nasihatinde doğru/samimi olduğu için bundan türetilmiştir. Mızraklardan 'rımah-ı sadk' ise sert ve sağlam olanlardır.
قوله تعالى: {فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ} : «إنْ» الشرطيةُ داخلةٌ على جملة «لم تفعلوا» وتفعلوا مجزومٌ بلم، كما تدخل إنْ الشرطيةُ على فعلٍ منفي بلا نحو: {إنْ لا تفعلوه} [الأنفال: ٧٣] فيكون «لم تفعلوا» في محلِّ جزم بها.
Yüce Allah'ın: {فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ} “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-” kavlinde: Şart edatı olan «in», «lem tef'alû» cümlesinin başına gelmiştir ve 'tef'alû' fiili 'lem' ile meczumdur; tıpkı şart edatı olan in'in, «in lâ tef'alûhu» (إنْ لا تفعلوه) [el-Enfâl 73] ayetinde olduğu gibi 'lâ' ile menfi kılınmış fiilin başına gelmesi gibidir; dolayısıyla «lem tef'alû» onunla cezm mahallindedir.
وقوله: «فاتَّقوا» جوابُ الشرطِ، ويكونُ قولُه: «ولَنْ تفعلوا» جملةً معترضةً بين الشرطِ وجزائه. وقال جماعةٌ من المفسرين: معنى الآيةِ: وادعوا شهداءَكم مِنْ دونِ اللهِ إنْ كنتم صادِقين، ولَنْ تَفْعلوا فإنْ لم تَفْعلوا فاتَّقوا النار. وفيه نظرٌ لا يَخْفى. وإنما قال تعالى: {فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ} فَعَبَّر بالفعلِ عن الإِتْيانِ لأن الفعلَ يجري مَجْرى الكناية، فيُعَبَّر به عن كلِّ فعلٍ ويُغْني عن طول ما تَكْني به. وقال الزمخشري: «لو لم يَعْدِلْ من لفظِ الإِتيانِ إلى لفظِ الفعلِ لاسْتُطِيل أن يقال: فإنْ لم تأتوا بسورةٍ من مثله ولَنْ تأتوا بسورةٍ مِنْ مثلِه» . قال الشيخ: «ولا يَلْزَمُ ما قال لأنه لو قال:» فإنْ لم تأتوا ولَنْ تأتوا «كان المعنى على ما ذَكَر، ويكونُ قد حَذَفَ ذلك اختصاراً، كما حَذَف اختصاراً مفعولَ {لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ} ، ألا ترى أنَّ التقدير: فإنْ لم تفعلوا الإِتيانَ بسورةٍ من مِثله، ولن تفعلوا الإِتيانَ بسورةٍ من مثله» .
«Fettekû» (فَاتَّقُوا) kavli şartın cevabıdır; «ve len tef'alû» (وَلَنْ تَفْعَلُواْ) kavli ise şart ile cevabı arasına giren itirâzî (ara) cümledir. Bir grup müfessir şöyle demiştir: Ayetin anlamı: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz Allah'tan başka şahitlerinizi çağırın; fakat asla yapamayacaksınız; o halde yapamazsanız ateşten sakının!' demektir. Ancak bunda gizli olmayan bir tutarsızlık vardır. Yüce Allah'ın: {فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ} buyurup getirme (ityân) eylemini fiil (yapmak) kelimesiyle ifade etmesi, fiil kelimesinin kinaye yerine geçmesi sebebiyledir; zira onunla her türlü eylem ifade edilebilir ve kinaye yapacağın şeyin uzunluğundan kurtarır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'getirmek' (ityân) lafzından 'yapmak' (fiil) lafzına geçilmeseydi, 'Eğer onun benzeri bir sure getiremezseniz ki asla onun benzeri bir sure getiremeyeceksiniz' denilerek söz uzatılmış olurdu.» Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Zemahşerî'nin söylediği zorunlu değildir; zira 'Eğer getiremezseniz ki asla getiremeyeceksiniz' (فإن لم تأتوا ولن تأتوا) deseydi de anlam yine onun belirttiği gibi olurdu ve tıpkı {لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ} fiillerinin mef'ûlünü ihtisar amacıyla hazfettiği gibi bunu da ihtisar için hazfetmiş olurdu. Görmez misin ki takdir: 'Eğer onun benzeri bir sure getirme işini yapamazsanız ki asla onun benzeri bir sure getirme işini yapamayacaksınız' şeklindedir.»
و «لَنْ» حرفُ نَصْبٍ معناه نَفْيُ المستقبل، ويختصُّ بصيغةِ المضارع ك «لم» ، ولا يقتضي نََفْيُه التأبيدَ، وليس أقلَّ مدةً مِنْ نفي لا، ولا نونُه بدلاً من
«Len» (لَنْ) edatı, anlamı geleceği nefyetmek olan bir nasb harfidir ve tıpkı «lem» gibi muzari kipine mahsustur; nefyetmesi ebedilik gerektirmez ve 'lâ' edatının nefyinden daha kısa süreli de değildir. Ne nûn harfi
ألفِ لا، ولا هو مركباً من «لا أَنْ» خلافاً للخليلِ، وزَعَم قومٌ أنها قد تَجْزِمُ، منهم أبو عبيدةَ وأنشدوا:
'lâ'nın elifinden bedeldir, ne de Halîl'in aksine «lâ en»den (لا أَنْ) mürekkeptir. Ebû Ubeyde'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk onun bazen cezm ettiğini ileri sürmüş ve şu beyti okumuşlardır:
٢٧٧ - لن يَخِبْ لانَ مِنْ رجائِك مَنْ حَرْ ... رَكِ مِنْ دونِ بابِك الحَلَقَهْ
277- Kapının önündeki halkayı çalarak senden ümit besleyen kimse / Asla hayal kırıklığına uğramaz.
وقال النابغة:
Nâbiğa da şöyle demiştir:
٢٧٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فلن أُعَرِّضْ أَبَيْتَ اللَّعْنَ بالصَّفَدِ
278- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / Lânetten uzak olasın, asla bir bağış peşinde koşmam.
ويُمكِنُ تأويلُ ذلك بأنه مِمَّا سُكِّنَ فيه للضرورةِ.
Bunun şiir zaruretinden ötürü sakin kılınan yerlerden olduğu şeklinde tevil edilmesi mümkündür.
قوله تعالى: {فاتقوا النار} هذا جوابُ الشرطِ كما تقدم، والكثير في لغة العرب: «اتقى يتَّقي» على افْتَعَل يَفْتَعِلُ، ولغة تميم وأسد: تَقَى يَتْقي مثل: رَمَى يَرْمي، فيُسكِّنون ما بعد حرفِ المضارعة، حكى هذه اللغة سيبويه، ومنهم مَنْ يُحَرِّكُ ما بعد حرف المضارعة، وأنشدوا:
Yüce Allah'ın: {فاتقوا النار} “o ateşten sakının” kavli, daha önce geçtiği üzere şartın cevabıdır. Arap dilinde yaygın olan, ifte'ale-yefte'ilü babından «ittekâ-yettekî» (اتقى يتَّقي) şeklindedir. Temîm ve Esed kabilelerinin lehçesinde ise 'ramâ-yermî' gibi «tekâ-yetkî» (تَقَى يَتْقي) biçimindedir; muzari harfinden sonrasını sakin kılarlar; bu lehçeyi Sibeveyh aktarmıştır. İçlerinden muzari harfinden sonrasını harekeli okuyanlar da vardır ve şu beyti okumuşlardır:
٢٧٩ - تَقُوه أيُّها الفِتْيانُ إنّي ... رأيتُ الله قد غَلَبَ الجُدودا
279- O'ndan sakının ey gençler! Çünkü ben / Allah'ın bütün şansları/talihi alt ettiğini gördüm.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٨٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تَقِ الله فينا والكتابَ الذي تتلو
280- . . . . . . . . . . . . . . . . . . / Bizim hakkımızda Allah'tan ve okuduğun kitaptan sakın!
قوله تعالى: {النار} مفعول به، و «التي» صفتُها، وفيها أربع اللغاتِ المتقدمةِ، كقوله:
Yüce Allah'ın: {النار} “ateşten” kavli mef'ûlün bihtir; «elletî» (التي) ise onun sıfatıdır. [Şairin] şu sözünde olduğu gibi bunda daha önce geçen dört lehçe geçerlidir:
٢٨١ - شُغِفَتْ بك اللَّتْ تَيَّمَتْكَ فَمثلُ ما ... بك ما بها مِنْ لَوْعةٍ وغَرامِ
281- Seni mecnun eden o kadın da sana tutuldu; / Sende olan acı ve sevdanın benzeri onda da var.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٨ - ٢- فقلْ لِلَّتْ تَلُومُك إنَّ نَفْسي ... أراها لا تُعَوَّذُ بالتَّميمِ
282- Seni kınayan kadına de ki: Doğrusu nefsimin / Muskalarla korunmayacağını görüyorum.
وقوله: {وَقُودُهَا الناس} جملةٌ من مبتدأ وخبر صلةٌ وعائدٌ، والألفُ واللامُ في «النار» للعهدِ لتقدُّمِ ذكرها في سورة التحريم وهي مكية عند قوله تعالى:
{وَقُودُهَا الناس} “yakıtı insanlar [ve taşlar olan]” kavli, mübteda ve haberden oluşan bir sıla cümlesidir ve [ism-i mevsûle dönen] bir âidi vardır. «en-Nâr» (النار) kelimesindeki harf-i tarif (el-), Mekkî olan Tahrîm suresinde Yüce Allah'ın şu kavlinde daha önce zikredildiği için ahd (bilinen) içindir:
{قوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً} [التحريم: ٦] .
{قوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً} “kendinizi ve ailenizi bir ateşten koruyun” [et-Tahrîm 6].
والمشهورُ فتحُ واوِ الوَقود، وهو اسمُ ما يُوقَدُ به، وقيل: هو مصدر كالوَلوع والقَبول والوَضوء والطَّهور. ولم يجىءْ مصدرٌ على فَعُول غيرُ هذه الألفاظِ فيما حكاه سيبويه. وزاد الكسائي: الوَزُوع، وقُرئ شاذاً في سورة (
Meşhur olan, 'el-vekûd'un (الوَقود) vavının fethası iledir; bu ise kendisiyle tutuşturulan şeyin (yakıtın) adıdır. 'el-Velû', 'el-kabûl', 'el-vadû' ve 'et-tahûr' gibi bir masdar olduğu da söylenmiştir. Sibeveyh'in naklettiğine göre 'fa'ûl' vezninde bu lafızlardan başka masdar gelmemiştir. Kisâî buna 'el-vezû' kelimesini de eklemiştir. Kâf suresinde şâzz bir kıraatte (
ق) {وما مسَّنا من لَغوب} [الآية: ٣٨] ، فتصير سبعةً، وهناك ذَكرْتُ هذه القراءةَ، ولكن المشهور أن الوقود والوَضوءَ والطَهور بالفتح اسمٌ وبالضم مصدرٌ، وقرئ شاذاً بضمها وهو مصدرٌ. وقال ابن عطية: «وقد حُكيا جميعاً في الحَطَب، وقد حُكيا في المصدر» انتهى. فإن أريدَ اسمُ ما يُوقد به فلا حاجةَ إلى تأويل، وإنْ أَريد بهما المصدرُ فلا بدَّ من تأويلٍ وهو: إمَّا المبالغة أي جُعلوا نفس التوقُّدِ مبالغةً في وصفهم بالعذاب، وإمّا حذفُ مضافٍ: إمَّا من الأولِ أي أصحابُ توقدِها، وإمَّا من الثاني أي: يُوقِدُها إحراقُ الناس، ثم حُذِفَ المضافُ وأُقيم المضافُ إليه مُقامَه.
Kâf) {وما مسَّنا من لَغوب} [38. ayet] şeklinde [fetha ile] okunmuştur; böylece yedi tane olur ve bu kıraati orada zikretmiştim. Ancak meşhur olan görüşe göre vekûd, vadû' ve tahûr fetha ile isim, damme ile masdardır. Şâzz bir kıraatte damme ile [el-vukûd] okunmuştur ki bu masdardır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Her ikisi de hem odun/yakıt anlamında hem de masdar olarak nakledilmiştir.» [İbn Atıyye'nin sözü] bitti. Şayet kendisiyle tutuşturulan şeyin ismi kastediliyorsa tevile ihtiyaç yoktur. Eğer her ikisiyle de masdar kastediliyorsa bir tevil zorunludur: Bu ya mübalağadır, yani azaplarının büyüklüğünü vurgulamak için bizzat tutuşmanın/yanmanın kendisi kılınmışlardır; ya da bir muzâfın hazfıdır: Ya birincisinden hazfedilmiştir; yani tutuşmasının/yakıtının sahipleri demektir, ya da ikincisinden hazfedilmiştir; yani insanların yakılması onu tutuşturur demektir, ardından muzâf hazfedilip muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir.
والهاءُ في الحجارةِ لتأنيثِ الجمع.
«Hicâra» (الحجارة / taşlar) kelimesindeki yuvarlak tâ (hâ), cemi müennesliği içindir.
قوله تعالى: {أُعِدَّتْ} فعلُ ما لم يُسَمَّ فاعلُه، والقائمُ مَقَامَ الفاعلِ ضميرُ «النار» والتاء واجبة، لأن الفعلَ أُسْنِدَ إلى ضمير المؤنث، ولا يُلتفت إلى قوله:
Yüce Allah'ın: {أُعِدَّتْ} “hazırlanmıştır” kavli meçhul (fâili isimlendirilmemiş) fiildir; nâib-i fâil makamına geçen ise «en-Nâr»ın zamiridir. Fiil müennes zamirine isnad edildiği için tâ harfinin gelmesi vaciptir; [şairin] şu sözüne itibar edilmez:
٢٨٣ - فلا مُزْنَةٌ وَدَقَتْ وَدْقَها ... ولا أرضَ أَبْقَلَ إبْقالَها
283- Ne bir yağmur bulutu yağmurunu yağdırdı, / Ne de bir toprak yeşilliğini bitirdi.
لأنه ضرورةٌ خلافاً لابن كيسان. و «للكافرين» متعلقٌ به، ومعنى أُعِدَّت: هُيِّئَتْ، قال:
Zira İbn Keysân'ın hilafına bu zarurettendir. «Li'l-kâfirîn» (للكافرين) ifadesi bu fiile taalluk etmektedir. «Ü'iddet» fiilinin anlamı ise 'hazırlandı' (hüyyi'et) demektir. [Şair] şöyle demiştir:
٢٨٤ - أَعْدَدْتَ للحَدَثان سا ... بِغَةً وعَدَّاءً عَلَنْدى
284- Zamanın felaketlerine karşı geniş bir zırh / Ve güçlü, hızlı koşan bir at hazırladın.
وقرئ: «أُعْتِدَتْ» من العَتاد بمعنى العُدَّة. وهذه الجملةُ الظاهر أنها لا محلَّ لكونِها مستأنفةً جواباً لمَنْ قال: لِمَنْ أُعِدَّتْ؟ وقال أبو البقاء: «محلُّها النصبُ على الحالِ من» النار «، والعامِلُ فيها اتقوا» . قيل: وفيه نظرٌ فإنها مُعَدَّةٌ للكافرين اتَّقَوْا أم لم يَتَّقُوا، فتكونُ حالاً لازمةً، لكن الأصل في الحال التي ليسَتْ للتوكيدِ أن تكونَ منتقلةً، فالأَوْلَى أن تكونَ استئنافاً. قال أبو البقاء: «ولا يجوزُُ أن تكون حالاً من الضمير في» وَقُودُها «لثلاثة أشياء أحدها: أنها مضافا إليها. الثاني: أنَّ الحَطَب لا يعمل، يعني أنه اسمٌ جامدٌ. الثالث: الفصلُ بين المصدرِ أو ما يَعْمَلُ
Hazırlık/teçhizat anlamındaki el-atâd (العَتاد) kökünden «u'tidet» (أُعْتِدَتْ) şeklinde de okunmuştur. Zâhir olan odur ki bu cümle, 'Kimin için hazırlandı?' diyen kimseye bir cevap olarak müste'nefe (başlangıç cümlesi) olduğu için i'rabdan mahalli yoktur. Ebu'l-Bekâ ise: «'en-Nâr' kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir; âmili ise 'ittekû' fiilidir» demiştir. Buna karşı şöyle denilmiştir: Bunda tutarsızlık vardır; zira ateş sakınsalar da sakınmasalar da kâfirler için hazırlanmıştır, bu durumda lâzım (ayrılmaz) bir hâl olur; oysa tekit için olmayan hâlin aslı intikal edici (geçici) olmasıdır; dolayısıyla müste'nefe olması daha uygundur. Ebu'l-Bekâ şöyle der: «Üç sebepten ötürü 'vakûdühâ'daki zamirden hâl olması caiz değildir: Birincisi: Ona muzâfun ileyh olmasıdır. İkincisi: Odunun/yakıtın amel etmemesidir, yani camid bir isim olmasıdır. Üçüncüsü: Masdar veya masdar gibi amel eden şey ile
عَمَلَهُ وبين مَا يَعْمَلُ فيه بالخبر وهو» الناسُ «، يعني أنَّ الوُقودَ بالضمِّ وإن كان مصدراً صالحاً للعملِ فلا يجوزُ ذلك أيضاً؛ لأنه عاملٌ في الحالِ وقد فَصَلْتَ بينه وبينها بأجنبي وهو» الناسُ «. وقال السجستاني: {أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ} من صلة» التي «كقوله: {واتقوا النار التي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ} [آل عمران: ١٣١] ، قال ابن الأنباري:» وهذا غَلَطٌ لأن «التي» هُنا وُصِلَتْ بقوله: {وَقُودُهَا الناس} فلا يجوز أن تُوصل بصلةٍ ثانية، بخلافِ التي في آل عمران. قلت: ويمكن ألاَّ يكون غَلطاً، لأنَّا لا نُسَلِّم أنَّ {وَقُودُهَا الناس} والحالةُ هذه صلةٌ، بل إمَّا معترضةً لأنَّ فيها تأكيداً وإمَّا حالاً، وهذان الوجهان لا يَمْنَعهُما معنىً ولا صناعةً.
amel ettiği şey arasının haber olan 'en-Nâs' (الناس) ile ayrılmasıdır. Yani 'el-vukûd' damme ile amel etmeye elverişli bir masdar olsa bile bu yine de caiz olmaz; çünkü o hâlin âmilidir ve onunla hâl arasını yabancı bir unsur olan 'en-Nâs' ile ayırmış olursun.» Secistânî ise: «{أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ} ifadesi, {واتقوا النار التي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ} “Kâfirler için hazırlanmış olan o ateşten sakının” [Âl-i İmrân 131] ayetinde olduğu gibi 'elletî'nin sılasındandır» demiştir. İbnü'l-Enbârî şöyle der: «Bu bir hatadır; çünkü buradaki 'elletî', {وَقُودُهَا الناس} kavliyle sılalanmıştır; dolayısıyla Âl-i İmrân'daki 'elletî'nin aksine ikinci bir sıla ile sılalanması caiz değildir.» Ben derim ki: Bunun hata olmaması da mümkündür; zira biz bu durumda {وَقُودُهَا الناس} kavlinin sıla olduğunu kabul etmiyoruz; aksine o ya içinde tekit bulunduğu için itirâzî bir cümledir ya da hâldir. Bu iki veche ise ne anlam ne de nahiv kaideleri engel teşkil eder.
قولُه تعالى: {وَبَشِّرِ الذين آمَنُواْ} : هذه الجملةُ معطوفةٌ على ما قبلها، عَطَفَ جملةَ ثوابِ المؤمنين على جملةِ عقابِ الكافرين، وجاز ذلك لأنَّ مذهبَ سيبويه وهو الصحيح أنه لا يُشْتَرَطُ في عطفِ الجملِ التوافُقُ معنىً، بل تُعْطَفُ الطلبيةُ على الخبريةِ وبالعكس، بدليلِ قولِهِ:
Yüce Allah'ın: {وَبَشِّرِ الذين آمَنُواْ} “İnananları müjdele” kavli: Bu cümle kendisinden öncekine matuftur; müminlerin mükâfatı cümlesini kâfirlerin cezası cümlesine atfetmiştir. Bu caizdir; çünkü Sibeveyh'in mezhebine -ki doğru olan da budur- göre cümlelerin atfında mânen uygunluk şart değildir; bilakis şairin şu sözünün delaletiyle talebî cümle haberî cümleye ve bunun tersi de birbirine atfedilebilir:
٢٨٥ - تُناغي غَزالاً عند بابِ ابنِ عامرٍ ... وَكَحِّلْ أماقِيكَ الحسانَ بإِثْمِدِ
285- İbn Âmir'in kapısında bir ceylanla cilveleşiyorsun; / O halde güzel göz pınarlarına sürme çek!
وقول امرئ القيس:
İmrü'ül-Kays'ın şu sözü de buna delildir:
٢٨ - ٦- وإنَّ شفائي عَبْرَةٌ مُهْرَاقَةٌ ... وهل عند رَسْمٍ دارسٍ مِنْ مُعَوَّلِ
286- Benim şifam ancak dökülen bir gözyaşıdır; / Yoksa silinip gitmiş bir kalıntı başında ağlayıp sızlamanın ne faydası var?
وأجاز الزمخشري وأبو البقاء أن يكونَ عطفاً على «فاتقوا» ليَعْطِفَ أمراً على أمر. وهذا قد رَدَّهُ الشيخ بأنَّ «فاتَّقُوا» جوابُ الشرط، فالمعطوفُ يكون جواباً لأنَّ حكمَه حكمُه، ولكنه لا يَصِحُّ لأنَّ تبشيرَه للمؤمنين لا يترتَّبُ على قولِهِ: فإنْ لَمْ تَفْعَلوا.
Zemahşerî ve Ebu'l-Bekâ, bir emri bir emre atfetmek için bunun «fettekû» (فاتقوا) ifadesine matuf olmasını da caiz görmüşlerdir. Ne var ki Şeyh [Ebû Hayyân] bunu şu gerekçeyle reddetmiştir: «Fettekû» şartın cevabıdır; dolayısıyla matuf olan da cevap olur, çünkü onun hükmü onun hükmüdür; ancak bu sahih olmaz, zira müminlerin müjdelenmesi O'nun «Eğer yapamazsanız» kavline terettüp etmez (bunun bir sonucu değildir).
وقرئ: «وبُشِّرَ» ماضياً مبنياً للمفعولِ. وقال الزمخشري: «وهو عطف على أُعِدَّت» . قيل: «وهذا لا يتأتَّى على إعرابِ» أُعِدَّتْ «حالاً لأنها لا تَصْلُحُ للحاليَّةِ» .
Mef'ûl için bina edilmiş (edilgen) mazi fiil olarak «ve-büşşira» (وبُشِّرَ) şeklinde de okunmuştur. Zemahşerî: «Bu, 'uiddet' (أُعِدَّت) üzerine matuftur» demiştir. Buna karşılık şöyle denilmiştir: «'Uiddet' fiilinin hâl olarak irab edilmesi durumunda bu kabil olmaz, zira bu [ikinci fiil] hâl olmaya elverişli değildir.»
والبِشارةُ: أولُ خبرٍ من خيرٍ أو شرٍّ، قالوا: لأنَّ أثرَها يَظْهَرُ في البَشَرة وهي ظاهِرُ جلدِ الإِنسان، وأنشدوا:
Bişâret (بشارة), hayır veya şerden ilk haberdir. [Dilciler] şöyle demişlerdir: Çünkü onun eseri beşerede (بَشَرة) -ki o da insanın dış derisidir- belirir. Şu beyti inşad etmişlerdir:
٢٨٧ - يُبَشِّرُني الغُرابُ بِبَيْنِ أهلي ... فقُلْتُ له: ثَكِلْتُكَ مِنْ بشيرِ
287- Karga bana ailemden ayrılacağımı müjdeliyor, / Ben de ona: 'Sen ne uğursuz müjdeleyicisin, anan seni kaybetsin!' dedim.