وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٨٨ - وبَشَّرْتَنِي يا سَعْدُ أَنَّ أَحِبَّتِي ... جَفَوْنِي وأنَّ الوُدَّ موعدُهُ الحَشْرُ
288- Ey Sa'd! Sevdiklerimin bana cefa ettiğini, / Ve sevginin buluşma vaktinin mahşer olduğunu bana sen müjdeledin.
وهذا رأي سيبويه، إلا أن الأكثرَ استعمالُها في الخير، وإن اسْتُعْمِلَتْ في الشرِّ فبقَيْدٍ، كقولِهِ تعالى: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ} [آل عمران: ٢١] وإن أُطْلِقَتْ كانت للخير، وظاهرُ كلامِ الزمخشري أنها تختصُّ بالخَيْرِ، لأنه تَأَوَّلَ مثلَ: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ} على العكسِ في الكلامِ الذي يُقْصَدُ به الزيادةُ في غَيْظِ المُسْتَهْزَأ به وتألُّمِهِ. والفعلُ منها: بَشَرَ وبَشَّر مخففاً ومثقلاً، كقولَه: «بَشَرْتُ عيالي» البيت، والتثقيلُ للتكثيرِ بالنسبة إلى المُبَشِّرِ به. وقد قرئ المضارعُ مخففاً ومشدداً، وأمَّا الماضي فَلَمْ يُقْرَأْ به إلا مثقَّلاً نحو: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ} [هود: ٧١] وفيه لغةٌ أخرى: أَبْشَرَ مثل أَكْرَمَ، وأنكر أبو حاتم التخفيفَ، وليس بصوابٍ لمجيء مضارعِهِ. وبمعنى البِشارة: البُشور والتَبْشير والإِبْشَار، وإن اختَلَفَتْ أفعالُها، والبِشارَةُ أيضاً الجَمالُ، والبَشير: الجميلُ، وتباشير الفجرِ أوائلُهُ.
Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür; ne var ki çoğunlukla hayırda kullanılır. Şerde kullanılacak olursa, Yüce Allah'ın: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ} “Onlara bir azabı müjdele” [Âl-i İmrân 21] kavlinde olduğu gibi bir kayıtla kullanılır. Mutlak olarak kullanıldığında ise hayır içindir. Zemahşerî'nin sözünün zahirine göre ise bişâret sadece hayra mahsustur; zira o, {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ} gibi ifadeleri, alay edilen kimsenin öfkesini ve acısını artırmak kastedilen tariz/tezat üslubuyla tevil etmiştir. Ondan türeyen fiil ise şeddesiz (muhaffef) ve şeddeli (musaqqal) olarak 'beşera' (بَشَرَ) ve 'beşşera' (بَشَّرَ) şeklindedir; şairin beytindeki «Ailemi müjdeledim» sözü gibi. Şeddeleme (tethîl), müjdelenen şeye nispetle çokluk (teksîr) içindir. Muzari fiil hem şeddesiz hem de şeddeli olarak okunmuştur; mazi fiil ise {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ} “Biz de ona İshak'ı müjdeledik” [Hûd 71] kavlinde olduğu gibi sadece şeddeli olarak okunmuştur. Bunda 'ekrame' (أَكْرَمَ) vezninde 'ebşera' (أَبْشَرَ) şeklinde başka bir lügat daha vardır. Ebû Hâtim şeddesiz okunuşu inkâr etmiştir; fakat muzarisinin gelmiş olması sebebiyle bu inkâr doğru değildir. Bişâret anlamında -fiilleri farklı olsa da- büşûr (بُشُور), tebşîr (تَبْشِير) ve ibşâr (إِبْشَار) kelimeleri de vardır. Bişâret aynı zamanda güzellik, beşîr (بَشِير) ise güzel demektir. Tebâşîru'l-fecr (تباشير الفجر) ise fecrin başlangıcıdır.
[وقرأ زيدٌ بنُ علي ﵄ «وبُشِّرَ» : ماضياً مبنياً للمفعول
[Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ da «ve-büşşira» (وبُشِّرَ) şeklinde mef'ûl için bina edilmiş (edilgen) mazi fiil olarak okumuştur.
قال الزمخشري: «عطفاً على» أُعِدَّت «انتهى. وهو غلط لأن المعطوف عليه [مِن] الصلة، ولا راجعَ على الموصولِ من هذه الجملةِ فلا يَصِحُّ أن يكونَ عطفاً على أُعِدَّت] .
Zemahşerî: «'Uiddet' üzerine matuftur» demiştir. [Alıntı sonu]. Bu yanlıştır; zira matûfun aleyh sıladandır ve bu cümleden de ism-i mevsûle dönen bir عائد (râbıta zamiri) yoktur; dolayısıyla 'uiddet' üzerine matuf olması sahih değildir].
وفاعلُ» بَشِّرْ «: إِمَّا ضميرُ الرسولِ ﵇، وهو الواضحُ، وإمَّا كلُّ مَنْ تَصِحُّ منه البشارةُ. وكونُ صلةِ» الذين «فعلاً ماضياً دونَ كونِهِ اسمَ فاعلٍ دليلٌ على أَنْ يستحقَّ التبشيرَ بفضلِ الله مَنْ وَقَعَ منه الإِيمانُ وتَحَقَّقَ به وبالأعمالِ الصالحةِ.
«Beşşir» fiilinin faili ya Resûl'ün aleyhisselâm zamiridir -ki açık olan da budur- ya da kendisinden müjdeleme sadır olabilecek herkestir. «Ellezîne» (الذين) ism-i mevsûlünün sılasının ism-i fâil değil de mazi fiil olması; Allah'ın lütfuyla müjdelenmeyi, kendisinden fiilen iman sadır olan ve iman ile salih amelleri gerçekleştirmiş bulunan kimselerin hak ettiğine delildir.
والصالحاتُ جمعُ صالحة وهي من الصفاتِ التي جَرَتْ مَجْرى الأسماءِ في إيلائِها العواملَ، قال:
Es-Sâlihât (الصالحات), sâlihanın (صالحة) çoğuludur; amillere doğrudan bağlanması (onları kabul etmesi) hususunda isimler gibi işlem gören sıfatlardandır. Şair şöyle demiştir:
٢٨٩ - كيفَ الهجاءُ وما تَنْفَكُّ صالِحَةٌ ... مِنْ آلِ لأَْمٍ بظهرِ الغَيْبِ تَأْتِينِي
289- Nasıl hicvedebilirim ki? Le'm ailesinden arkamdan bana / İyilik ve ihsanlar gelmeye devam edip durmaktadır.
وعلامةُ نصبِه الكسرةُ لأنه من بابِ جَمْعِ المؤنث السالم نيابةً عن الفتحةِ التي هي أصلُ النصبِ.
Bunun nasb alameti, nasbın aslı olan fethaya nâib olarak kesredir; çünkü o, cem-i müennes sâlim babındandır.
قولُه تعالى: {أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ} جناتٍ اسمُ أنَّ، و «لهم» خبرٌ مقدمٌ، ولا يجوز تقديمُ خبرِ «أنَّ» وأخواتِها إلا ظرفاً أو حرفَ جَرٍّ، وأنَّ وما في حَيِّزها في محلِّ جَرّ عند الخليل والكسائي ونصبٍ عند سيبويهِ والفراء، لأن الأصلَ «: وبَشِّرِ الذين آمنوا بأنَّ لهم، فحُذِفَ حرفُ الجر مع أَنَّ، وهو حَذْفٌ
Yüce Allah'ın: {أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ} “onlar için cennetler olduğunu” kavlinde 'cennâtin' (جَنَّاتٍ), 'enne'nin (أنَّ) ismidir. «Lehüm» ise mukaddem haberdir; zarf veya harf-i cer olmadıkça 'enne' ve benzerlerinin haberinin öne geçmesi caiz değildir. 'Enne' ve sılası, Halîl ve Kisâî'ye göre cer mahallinde, Sîbeveyh ve Ferrâ'ya göre ise nasb mahallindedir. Çünkü aslı: «ve beşşiri'llezîne âmenû bi-enne lehüm» (وبشر الذين آمنوا بأن لهم) şeklindedir; 'enne' ile birlikte harf-i cer hazfedilmiştir. Bu hazif,
مُطَّردٌ معها ومع» أَنْ «الناصبة للمضارعِ، بشرط أَمْنِ اللَّبْسِ، بسبب طولهما بالصلة، فلما حُذِفَ حرفُ الجرّ جرى الخلافُ المذكورُ، فالخليل والكسائي يقولان: كأنَّ الحرفَ موجودٌ فالجرُّ باقٍ، واستدلَّ الأخفشُ لهما بقولِ الشاعر:
iltibas (karışıklık) olmaması şartıyla, sılayla uzamalarından ötürü gerek onunla gerekse muzariyi nasbeden «en» (أَنْ) ile birlikte kurallı (muttarid) bir kullanımdır. Harf-i cer hazfedilince zikredilen ihtilaf vaki olmuştur. Halîl ve Kisâî: «Harf sanki varmış gibidir, dolayısıyla cer hali bakidir» derler. Ahfeş, her ikisi lehine şairin şu sözünü delil getirmiştir:
٢٩٠ - وما زُرْتُ ليلى أنْ تَكُونَ حبيبةً ... إليَّ لا دَيْنٍ بها أنا طالِبُهْ
290- Leylâ'yı bana sevgili olduğu için ziyaret etmedim; / Yoksa bende aradığım bir borç sebebiyle değil.
فَعَطْفُ» دَيْنٍ «بالجرِّ على محلِّ» أن تكون «يبيِّنُ كونَها مجرورةً، قيل: ويَحْتملُ أن يكونَ من بابِ عَطْفِ التوهُّم فلا دليلَ فيه. والفراء وسيبويه يقولان: وَجَدْناهم إذا حذفوا حرفَ الجر نَصَبُوا، كقولِهِ:
Burada «deynin» (دَيْنٍ) kelimesinin cer ile «en tekûne» ifadesinin mahalline atfedilmesi, onun mecrur olduğunu açıklar. Şöyle de denilmiştir: Bunun atf-ı tevehhüm babından olması muhtemeldir; dolayısıyla bunda delil yoktur. Ferrâ ve Sîbeveyh ise şöyle derler: Arapların harf-i cerri hazfettiklerinde [kelimeyi] nasbettiklerini gördük; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٩١ - تَمُرُّونَ الديارَ وَلَمْ تَعُوجوا ... كلامُكُمُ عليَّ إذاً حَرَامُ
291- Diyarlara uğruyorsunuz da yönelip durmuyorsunuz; / O halde sizinle konuşmak bana haram olsun!
أي بالديار، ولا يجوزُ الجرُّ إلا في نادرِ شعرٍ، كقولِهِ:
Yani «bi'd-diyâri» (بالديار) demektir. Nadir şiirler müstesna [harf-i cer hazfedilince] cer caiz olmaz; şairin şu sözü gibi:
٢٩٢ - إذا قيلَ: أيُّ الناسِ شرُّ قبيلةٍ ... أَشَارتْ كليبٍ بالأَكفِّ الأصابعُ
292- 'İnsanların kabilece en şerlisi kimdir?' denildiğinde, / Parmaklar el ayalarıyla Kuleyb'i işaret etti.
أي: إلى كُلَيْبٍ، وقولِ الآخر:
Yani «ilâ Kuleybin» (إلى كُلَيْبٍ) demektir. Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:
٢٩٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...
293- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . /
حتى تَبَذَّخَ فارتقى الأَعْلامِ
Hatta böbürlendi de dağların tepelerine yükseldi.
أي: إلى الأعلام.
Yani «ile'l-a'lâm» (إلى الأعلام) demektir.
والجَنَّةُ: البُسْتَانُ، وقيل: الأرضُ ذاتُ الشجرِ، سُمِّيَتْ بذلك لسَتْرِها مَنْ فيها، ومنه: الجنين لاستتارِه، والمِجَنُّ: التُرْس، وكذلك» الجُنَّة «لأنه يَسْتُر صاحبَه، والجِنَّة لاستتارِهم عن أعينِ الناسِ.
Cennet (الجَنَّة), bostan (bahçe) demektir; ağaçlıklı arazi olduğu da söylenmiştir. İçindekini örtüp gizlediği için bu adı almıştır. Anne karnındaki cenîn (الجنين) de gizli olduğu için bu köktendir. Miğfer/kalkan manasındaki el-micenn (المِجَنُّ) ve sahibini koruyup örttüğü için cünne (الجُنَّة) kelimeleri de böyledir. Cinler (الجِنَّة) de insanların gözünden gizli oldukları için bu köktendir.
قوله: {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} هذه الجملةُ في مَحَلِّ نصبٍ لأنها صفةٌ لجنَّات، و» تَجْرِي «مرفوعٌ لتجرُّدِهِ من الناصبِ والجازمِ، وعلامةُ رفعِه ضمةٌ مقدرةٌ في الياءِ استثقالاً، وكذلك تُقَدَّرُ في كلِّ فعلٍ معتلٍ نحو: يَدْعو ويَخْشَى إلاَّ أَنَّها في الألِفِ تُقَدَّرُ تعذُّراً.
Yüce Allah'ın: {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} “altından ırmaklar akan” kavli: Bu cümle 'cennât'ın sıfatı olduğu için nasb mahallindedir. «Tecrî» (تَجْرِي) ise nasbedici ve cezmedici amillerden soyutlandığı için merfudur; ref alameti, ağırlıktan (istiskâl) ötürü 'yâ' üzerinde takdir edilen dammedir. 'Yed'û' (يَدْعو) ve 'yahşâ' (يَخْشَى) gibi her illetli fiilde de böyle takdir edilir; ancak elifte taazzür (imkânsızlık) sebebiyle takdir edilir.
والأنهارُ جمع نَهْر بالفتح، وهي اللغة العالية، وفيه تسكينُ الهاءِ، ولكن» أَفْعال «لا ينقاسُ في فَعْل الساكنِ العينِ بل يُحْفظ نحو: أَفْراخ وأَزْنَاد وأَفراد.
El-Enhâr (الأنهار), fetha ile 'nehr'in (نَهْر) çoğuludur; fasih olan lügat de budur. 'Nehr' kelimesinde he harfinin sükûnu vardır; fakat 'ef'âl' (أَفْعال) vezni, ayn'ul-fili sakin olan 'fa'l' (فَعْل) vezninde kıyasî olmayıp 'efrâh' (أَفْراخ), 'eznâd' (أَزْنَاد) ve 'efrâd' (أَفراد) kelimelerinde olduğu gibi semâîdir (ezberlenir).
والنهرُ دونَ البحرِ وفوقَ الجدولِ، وهل هو مجرى الماءِ أو الماءُ الجاري نفسُه؟ والأولُ أظهرُ، لأنه مشتقٌّ من نَهَرْت أي: وسَّعْتُ، قال قيس بن الخطيم يصفُ طعنةِ:
Nehir, denizden küçük, arktan (küçük su kanalından) büyüktür. Peki nehir suyun aktığı yatak mıdır, yoksa bizzat akan su mudur? Birincisi daha açıktır; çünkü o 'nehartü' (نَهَرْتُ) yani 'genişlettim' kökünden türemiştir. Kays b. el-Hattîm vurduğu bir mızrak yarasını vasfederek şöyle demiştir:
٢٩٤ - مَلَكْتُ بها كَفِّي فَأنْهَرْتُ فَتْقَها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
294- Onunla elimi sağlam tuttum da yarığını genişlettim... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
أي وَسَّعْتُ، ومنه: النهارُ لاتساعِ ضوئِهِ، وإنَّما أُطْلِقَ على الماءِ مجازاً إطلاقاً للمحلِّ على الحالِّ.
Yani genişlettim demektir. Gündüz manasındaki 'en-nehâr' (النهار) da ışığının yayılıp genişlemesinden dolayı bu köktendir. Nehir kelimesi suya ancak mecaz yoluyla, mekânın (mahallin) içindeki şeye (hâlle) ıtlak edilmesi kabilinden verilmiştir.
و {مِن تَحْتِهَا} متعلقٌ بتجري، و» تحت «مكانٌ لا يَتَصَرَّفُ، وهو نقيضُ» فوق «، إذا أُضيفا أُعْرِبَا، وإذا قُطِعَا بُنِيَا على الضم. و» مِنْ «لابتداءِ الغايةِ وقيل: زائدةٌ، وقيل: بمعنى في، وهما ضعيفان.
{مِن تَحْتِهَا} “altından” ifadesi 'tecrî' fiiline müteallıktır. «Tahte» (تحت) gayr-ı mutasarrıf bir mekân zarfıdır ve «fevka»nın (فوق) zıddıdır. Bu ikisi muzâf olduklarında mu'rab olurlar, izafetten kesildiklerinde ise damme üzere mebnî kılınırlar. «Min» (مِنْ) ibtidâ-i gâye (başlangıç) bildirir; zâit olduğu veya «fî» (في) anlamında olduğu da söylenmiştir, ancak bu iki görüş zayıftır.
واعلمْ أنه إذا قيل بأنَّ الجَنَّة هي الأرضُ ذاتُ الشجرِ فلا بُدَّ من حَذْفِ مضافٍ، أي: من تحتِ عَذْقِها أو أشجارِها.
Bil ki cennetin ağaçlıklı arazi olduğu söylenirse, mutlaka bir muzâfın hazfedilmiş olması gerekir; yani hurma dallarının veya ağaçlarının altından demektir.
وإن قيل بأنها الشجرُ نفسَه فلا حاجةَ إلى ذلك. وإذا قيل بأنَّ الأنهارَ اسمٌ للماءِ الجاري فنسبةُ الجَرْيِ إليه حقيقةٌ. وإنْ قيلَ بأنه اسمٌ للأُخْدُودِ الذي يَجْرِي فيه فنسبةُ الجَرْي إليه مجازٌ كقول مهلهل:
Şayet cennetin bizzat ağaçların kendisi olduğu söylenirse buna ihtiyaç kalmaz. Eğer 'el-enhâr'ın akan suyun adı olduğu söylenirse akmanın ona nispet edilmesi hakikattir. Şayet suyun aktığı yatağın (kanalın) adı olduğu söylenirse akmanın ona nispet edilmesi Mühelhil'in şu sözünde olduğu gibi mecazdır:
٢٩٥ - نُبِّئْتُ أنَّ النارَ بعدكَ أُوْقِدَتْ ... واسْتَبَّ بعدَك يا كُلَيْبُ المَجْلِسُ
295- Haber aldım ki senden sonra ateş yakılmış; / Senden sonra ey Kuleyb, meclistekiler birbirine sövüp saymış.
قال الشيخ: «وقد ناقضَ ابنُ عطيةَ كلامَهُ هنا فإنه قال:» والأنهار: المياهُ في مجارِيها المتطاولةِ الواسعةِ «ثم قال:» نَسَبَ الجَرْيَ إلى النهر، وإنما يَجري الماءُ وحدَه توسُّعاً وتجوُّزاً، كما قال تعالى: {وَسْئَلِ القرية} [يوسف: ٨٢] ، وكما قال: نُبِّئْتُ أنَّ النار. البيت «.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «İbn Atiyye burada kendi sözüyle çelişmiştir; zira o: 'Enhâr: Uzayıp giden geniş yataklarındaki sulardır' demiş, ardından da: 'Akma fiilini nehre nispet etmiştir, oysa genişletme ve mecaz yoluyla sadece su akar; nitekim Yüce Allah: {وَسْئَلِ القرية} “Köye sor” [Yûsuf 82] buyurmuş ve şair de 'Haber aldım ki ateş...' beytini söylemiştir' demiştir.»
والألف واللامُ في» الأنهار «للجنس، وقيل: للعَهْدِ لِذِكْرِها في سورة
«El-Enhâr» kelimesindeki harf-i tarif (elif-lâm) cins içindir. Kıtâl (Muhammed) Suresi'nde
القتال. وقال الزمخشري:» يجوزُ أَنْ تَكونَ عوضاً من الضمير كقوله: {واشتعل الرأس شَيْباً} [مريم: ٤] أي: أنهارُها «، بمعنى أنَّ الأصلَ: واشتعلَ رأسي، فَعَوَّض» أل «عن ياء المتكلم، وهذا ليس مذهب البصريين، بل قال به بعض الكوفيين، وهو مردودٌ بأنه لو كانت» أل «عوضاً من الضمير لَما جُمع بينهما، وقد جُمع بينهما، قال النابغة:
zikredilmiş olmasından ötürü ahd için olduğu da söylenmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «{واشتعل الرأس شَيْباً} “ve başım ihtiyarlıkla tutuştu” [Meryem 4] kavlinde olduğu gibi zamirin yerine bedel (ıvaz) olması da caizdir; yani 'enhâruhâ' (onun nehirleri) demektir.» Yani aslı 'veştele ra'sî' olup 'el' takısı mütekellim yâ'sının yerine getirilmiştir. Bu Basralıların mezhebi olmayıp bazı Kûfeliler bunu savunmuştur. Bu görüş; şayet 'el' takısı zamirden bedel olsaydı ikisinin bir arada cem edilmemesi gerekirdi -oysa ikisi bir arada cem edilmiştir- denilerek reddedilmiştir. Nâbiga şöyle demiştir:
٢٩٦ - رَحِيبٌ قِطابُ الجَيْبِ منها رفيقةٌ ... بجَسِّ الندامى بَضَّةُ المُتَجَرِّدِ
296- Yaka kesimi geniştir onun; meclis arkadaşlarının dokunuşlarına / Karşı naziktir, soyunduğunda teni pek tazedir.
[فقال: الجيبِ منها] ، وأمَّا ما وَرَدَ وظاهرُه ذلك فيأتي تأويله في موضِعِه.
[Şair 'el-ceybi minhâ' (الجيب منها) diyerek ikisini birleştirmiştir]. Zahiri böyle görünen nasslara gelince, bunların tevili kendi yerinde gelecektir.
قوله تعالى: {كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ} تقدَّم الكلامُ في» كُلَّما «، والعاملُ فيها هنا:» قالوا «، و» منها «متعلِّق ب» رُزِقوا «، و» مِنْ «لابتداء الغاية وكذلك» مِنْ ثمرةٍ «لأنها بَدَلٌ من قولِه» منها «بدَلُ اشتمالٍ بإعادةِ العاملِ،
Yüce Allah'ın: {كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ} “Onlar oradan herhangi bir meyveyle her rızıklandırıldıklarında” kavli: «Küllemâ» (كُلَّما) hakkında açıklama daha önce geçmişti; buradaki amili «kâlû» (قالوا) fiilidir. «Minhâ» ifadesi «ruzikû» fiiline müteallıktır ve buradaki «min» ibtidâ-i gâye içindir. Aynı şekilde «min semeratin» de amilin tekrarıyla «minhâ» kavlinden bedel-i iştimal olduğu için [min ibtidâ-i gâye içindir].
وإنما قُلْنَا بدلُ اشتمالٍ، لأنه لا يتعلَّقُ حرفان بمعنىً واحدٍ بعاملٍ واحدٍ إلا على سبيلِ البدليةِ أو العطفِ. وأجاز الزمخشري أن تكونَ» مِنْ «للبيانِ، كقولِك: رأيت منكَ أسداً. وفيه نظرٌ، لأنَّ مِنْ شرطِ ذلك أن يَحُلَّ مَحَلَّها موصولٌ وأن يكونَ ما قبلَها مُحَلَّى بأل الجنسية، وأيضاً فليس قبلَها شيءٌ يَتَبَيَّنُ بها، وكونُها بياناً لِما بعدها بعيدٌ جداً وهو غيرُ المصطلح.
Bizim 'bedel-i iştimal' dememizin sebebi şudur: Aynı anlamdaki iki harf, bedel veya atıf yolu müstesna tek bir amile bağlanamaz. Zemahşerî «min»in, senin «Sende bir aslan gördüm» sözünde olduğu gibi beyan için olmasını da caiz görmüştür. Fakat bunda tutarsızlık vardır; zira bunun şartı, yerine ism-i mevsûlün gelebilmesi ve öncesinin cins bildiren elif-lâm ile marife olmasıdır. Ayrıca öncesinde onunla beyan edilecek bir şey de yoktur; sonrasının beyanı olması ise son derece uzaktır ve ıstılaha aykırıdır.
و» رِزْقاً «مفعولٌ ثانٍ ل» رُزِقوا «وهو بمعنى» مَرْزوقٍ «، وكونُه مصدراً بعيدٌ لقولِه: {هذا الذي رُزِقْنَا مِن قَبْلُ وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً} والمصدرُ لا يؤتى به متشابهاً، وإنما يُؤْتى بالمرزوق كذلك.
«Rızkan» (رِزْقاً), «ruzikû» fiilinin ikinci mef'ûlüdür ve 'merzûk' (rızık olarak verilen nesne) anlamındadır. Masdar olması ise O'nun: {هذا الذي رُزِقْنَا مِن قَبْلُ وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً} “Bu, daha önce bize verilen rızıktır; o kendilerine birbirine benzer olarak verilmiştir” kavlinden dolayı uzaktır; çünkü masdar birbirine benzer şekilde getirilmez, ancak merzûk olan şey bu şekilde getirilir.
قوله:» قالوا: هذا الذي رُزِقْنا مِنْ قبلُ «» قالوا «هو العاملُ في» كلما «كما تقدَّم، و {هذا الذي رُزِقْنَا} مبتدأ وخبرٌ في محلِّ نصبٍ بالقول، وعائدُ الموصولِ محذوفٌ لاستكمالِهِ الشروطَ، أي: رُزِقْناه. و» مِنْ قَبلُ «متعلِّقٌ به. و» مِنْ «لابتداءِ الغايةِ، ولَمَّا قُطِعَتْ» قبلُ «بُنِيَتْ، وإنما بُنِيَتْ على الضَّمةِ لأنها حركةٌ لم تكنْ لها حالَ إعرابها.
«Kâlû: Hâze'llezî ruziknâ min kablü» kavli: «Kâlû» fiili daha önce geçtiği üzere «küllemâ»nın amilidir. {هذا الذي رُزِقْنَا} ifadesi mübteda ve haber olup kavil sebebiyle nasb mahallindedir. Şartları tamamlandığı için mevsûlün âid zamiri hazfedilmiştir; yani «ruziknâhu» (bize rızık olarak verilmişti) demektir. «Min kablü» ise ona müteallıktır. «Min» ibtidâ-i gâye içindir; «kablu» kelimesi izafetten kesilince mebnî kılınmıştır. Damme üzere mebnî kılınmasının sebebi ise, irab hâlindeyken sahip olmadığı bir hareke olmasıdır.
واختُلِفَ في هذه الجملةِ، فقيل: لا محلَّ لها مِنَ الإِعرابِ لأنَّها استئنافيةٌ، كأن قيل لَمَّا وُصِفَت الجناتُ: ما حالُها؟ فقيل: كلما رُزِقوا قالوا. وقيل: لَهَا محلٌّ، ثم اختُلِفَ فيه فقيل: رفعٌ على أنه خبرُ مبتدأ محذوفٍ، واختُلِفَ في ذلك المبتدأ، فقيل: ضميرُ الجنات أي هي كلما. وقيل: ضميرُ الذين آمنوا أي: هم كلما رُزقوا قالوا ذلك. وقيل:
Bu cümle hakkında ihtilaf edilmiştir: İstînâfiyye olduğu için irabdan mahalli olmadığı söylenmiştir; sanki cennetler vasfedilince: «Onların durumu nasıldır?» denilmiş ve «Her rızıklandırıldıklarında şöyle dediler» diye cevap verilmiştir. İrabdan mahalli olduğu da söylenmiş, ardından bu mahalde ihtilaf edilmiştir: Mahzûf bir mübtedanın haberi olarak ref' mahallinde olduğu söylenmiştir. Bu mübteda hususunda da ihtilaf edilmiş; cennetlerin zamiri olduğu, yani «Onlar her rızıklandırıldıklarında...» takdirinde olduğu söylenmiştir. İman edenlerin zamiri olduğu, yani «Onlar her rızıklandırıldıklarında böyle dediler» takdirinde olduğu da söylenmiştir. Ayrıca şöyle de denilmiştir:
محلًّها نصبٌ على الحالِ وصاحبُها: إمَّا الذينَ آمنوا وإمَّا جنات، وجازَ ذلك وإنْ كان نكرةً لأنها تَخَصَّصَتْ بالصفةِ، وعلى هذين تكونُ حالاً مقدَّرةً لأن وقتَ البشارةِ بالجناتِ لم يكونوا مرزوقينَ ذلك. وقيل: مَحَلُّهَا َنَصْبٌ على أنها صفةٌ لجنات أيضاً.
Mahalli hâl olarak nasbtır; zü'l-hâli (hâl sahibi) ise ya 'ellezîne âmenû' ya da 'cennât'tır. 'Cennât' kelimesi nekre olsa da sıfatla tahsis edildiği için bundan hâl gelmesi caiz olmuştur. Bu iki takdire göre mukadder bir hâl olur; çünkü cennetlerle müjdelenme vaktinde henüz bununla rızıklandırılmış değillerdi. Yine mahallen 'cennât' kelimesinin sıfatı olarak nasb olduğu da söylenmiştir.
قوله: {وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً} الظاهرُ أنها جملةٌ مستأنفةٌ. وقال الزمخشري فيها: «هو كقولِكَ: فلانٌ أَحْسِنْ بفلان، ونِعْمَ ما فعل، ورأى من الرأي كذا، وكان صواباً، ومنه: {وجعلوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَآ أَذِلَّةً وكذلك يَفْعَلُونَ} [النمل: ٣٤] وما أشْبَه ذلك من الجملِ التي تُساق في الكلام معترضةً فلا محلَّ لها للتقرير» . قلت: يعني بكونها معترضةً أي بين أحوالِ أهل الجنة، فإنَّ بعدها: {وَلَهُمْ فِيهَآ أَزْوَاجٌ} ، وإذا كانت معترضةً فلا محلَّ لها أيضاً. وقيل: هي عطفٌ على «قالوا» ، وقيل: محلُّها النصبُ على الحالِ، وصاحبُها فاعلُ «قالوا» أي: قالوا هذا الكلامَ في هذه الحالِ، ولا بُدَّ من تقديرِ «قد» قبل الفعلِ أي: وقد أُتوا، وأصلُ أُتُوا: أُتِيُوا مثل: ضُرِبوا، فَأُعِلَّ كنظائرِه. وقرئ: وأتَوا مبنياً للفاعل، والضميرُ للوِلْدان والخَدَمْ للتصريحِ بهم في غير موضع. والضميرُ في «به» يعودُ على المرزوق الذي هو الثمرات، كما أنَّ «هذا» إشارةٌ إليه. وقال الزمخشري: «يعودُ إلى المرزوق في الدنيا
Yüce Allah'ın: {وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً} “O kendilerine birbirine benzer olarak verilmiştir” kavli: Zahir olan, bunun müste'nefe bir cümle olmasıdır. Zemahşerî bu hususta şöyle demiştir: «Bu; senin 'Falan kimse falan adama ne güzel iyilik etti, ne de güzel yaptı, şu görüşü benimsedi ve bu çok doğruydu' demen gibidir. {وجعلوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَآ أَذِلَّةً وكذلك يَفْعَلُونَ} “Halkından izzet sahibi olanları zelil kılarlar; onlar zaten böyle yaparlar” [Neml 34] ayeti ve pekiştirme (takrir) amacıyla kelam arasına itirâziyye olarak getirilen, dolayısıyla irabdan mahalli olmayan benzeri cümleler de böyledir.» Ben derim ki: İtirâziyye olmasından kastı, cennet ehlinin ahvali arasında yer almasıdır; zira sonrasında {وَلَهُمْ فِيهَآ أَزْوَاجٌ} “orada onlar için tertemiz eşler vardır” ifadesi gelmektedir. İtirâziyye olduğunda yine irabdan mahalli olmaz. «Kâlû» üzerine matuf olduğu da söylenmiştir. Mahallen «kâlû» fiilinin failinden hâl olarak mansub olduğu da söylenmiştir; yani: Bu sözü bu hâldeyken söylediler demektir. Bu durumda fiilden önce bir «kad» takdiri gerekir; yani 've kad ütû' (ve kendilerine verilmişken) takdirindedir. 'Ütû' (أُتُوا) kelimesinin aslı 'duribû' gibi 'ütiyû' (أُتِيُوا) şeklindedir; benzerleri gibi i'lâle uğramıştır. Malum (etken) sîga ile 've etev' (وأتَوا) şeklinde de okunmuştur; zamir ise başka yerlerde açıkça zikredildikleri için vildanlara ve hizmetçilere racidir. «Bihi»deki zamir, tıpkı «hâzâ»nın ona işaret ettiği gibi merzûka yani meyvelere döner. Zemahşerî şöyle der: «[Zamir] dünyadaki ve ahiretteki rızka döner;
والآخرة لأنَّ قولَه: {هذا الذي رُزِقْنَا مِن قَبْلُ} انطوى تحته ذِكْرُ ما رُزِقوه في الدارَيْن. ونظيرُ ذلك قولُه تعالى: {إِن يَكُنْ غَنِيّاً أَوْ فَقَيراً فالله أولى بِهِمَا} [النساء: ١٣٥] أي: بجنسَي الغنيّ والفقيرِ المدلولِ عليهما بقولِه: غنياً أو فقيراً» . انتهى.
çünkü O'nun: {هذا الذي رُزِقْنَا مِن قَبْلُ} “Bu, daha önce bize verilen rızıktır” kavlinin altında her iki yurtta kendilerine rızık olarak verilenlerin zikri dürülmüştür. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: {إِن يَكُنْ غَنِيّاً أَوْ فَقَيراً فالله أولى بِهِمَا} “İster zengin olsun ister fakir, Allah ikisine de daha yakındır” [Nisâ 135] kavlidir; yani 'zengin veya fakir' sözüyle delalet edilen zengin ve fakir cinsinin her ikisine de demektir.» [Alıntı sonu].
قلت: يَعْني بقولِه: «انطوى تحتَه ذِكْرُ ما رُزِقوه في الدارَيْن» أنه لمَّا كان التقديرُ: مثل الذي رُزِقْناه كان قدِ انطوى على المرزوقَيْنِ معاً كما أنَّ قولَكَ: «زيدٌ مثل ُ حاتم» مُنْطَوٍ على زَيد وحاتم. قال الشيخ: «وما قالَه غيرُ ظاهر، لأنَّ الظاهر عَوْدُه على المرزوق في الآخرةِ فقط، لأنه هو المُحَدَّثُ عنه، والمشبَّهُ بالذي رُزقوه من قبلُ، لا سيما إذا فسَّرْتَ القبلِيَّةَ بما في الجنة، فإنه يتعيَّن عَوْدُه على المَرزوق في الجنةِ فقط، وكذلك إذا أَعْرَبْتَ الجملةَ حالاً، إذْ يَصيرُ التقديرُ: قالوا: هذا [مثلُ] الذي رُزقنا من قبل وقد أُتُوا به [متشابهاً] ، لأنَّ الحاملَ لهم على هذا القول كَونُه أُتُوا به متشابهاً وعلى تقديرِ أن يكونَ معطوفاً على» قالوا «لا يَصِحُّ عَوْدُهُ على المرزوقِ في الدارَيْنِ لأنَّ الإِتيانَ إذ ذاك يستحيل أن يكونَ ماضياً معنًى، لأنَّ العاملَ في» كلما «وما في حَيِّزها يتعيَّنُ هنا أن يكونَ مستقبلَ المعنى، لأنها لا تَخْلُو من معنى الشرط، وعلى تقديرِ كونها مستأنفةً لا يظهرُ ذلك أيضاً لأنَّ هذه الجملَ مُحَدَّثٌ بها عن الجنة وأحوالِها» .
Ben derim ki: Onun «altında her iki yurtta kendilerine rızık olarak verilenlerin zikri dürülmüştür» sözünden kastı şudur: Takdir 'bize rızık olarak verilenin benzeri' olunca, tıpkı senin «Zeyd Hâtim gibidir» sözünün hem Zeyd'i hem de Hâtim'i içermesi gibi her iki rızkı da birlikte içermiş olmaktadır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zemahşerî'nin söylediği şey zahir değildir; çünkü zahir olan, zamirin yalnızca ahiretteki rızka dönmesidir; zira hakkında konuşulan ve daha önce kendilerine rızık olarak verilene benzetilen odur. Bilhassa 'öncelik' (kabliyyet) vasfını cennetteki durumla tefsir ettiğinde, zamirin yalnızca cennetteki rızka dönmesi zorunlu hale gelir. Cümleyi hâl olarak irab ettiğinde de böyledir; zira takdir şöyle olur: Onlar kendilerine birbirine benzer şekilde verilmişken 'Bu, daha önce bize verilen rızkın benzeridir' dediler; çünkü onları bu sözü söylemeye sevk eden şey, kendilerine benzer olarak verilmiş olmasıdır. 'Kâlû' fiiline matuf olması takdirinde ise her iki yurttaki rızka dönmesi sahih olmaz; çünkü bu durumda verilme (ityân) eyleminin anlam bakımından mazi olması imkânsızlaşır; zira 'küllemâ'daki amilin ve onun kapsadığı şeyin şart anlamından hali olmamasından ötürü burada gelecek zaman anlamında olması gerekir. Müste'nefe olması takdirinde de bu durum açık değildir; çünkü bu cümlelerle cennetten ve onun hallerinden bahsedilmektedir.»
قولُه تعالى: {إِنَّ الله لاَ يَسْتَحْى أَن يَضْرِبَ مَثَلاً} : «لا يَسْتَحْيي» جملةٌ في محل الرفع خبرٌ ل «إنَّ» ، واستفْعَلَ هنا للإِغناء عن الثلاثي المجرد، وقال الزمخشري: «إنه موافق له» أي: قد وَرَدَ حَيِي واسْتَحْيى بمعنى واحد، والمشهور: اسْتَحْيَى يَسْتَحْيِي فهو مُسْتَحْيٍ ومُسْتَحْيى منه من غير حَذْف، وقد جاء استحى يَسْتَحِي فهو مُسْتَحٍ مثل: استقى يستقي، وقُرئ به، ويروى عن ابن كثير. واختُلف في المحذوفِ فقيل: عينُ الكلمة فوزنُه يَسْتَفِل. وقيل: لامُها فوزنُه يَسْتَفِع، ثم نُقِلت حركةُ اللامِ على القولِ الأول وحركةُ العينِ على القولِ الثاني إلى الفاءِ وهي الحاءُ، ومن الحَذْفِ قولُه:
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الله لاَ يَسْتَحْى أَن يَضْرِبَ مَثَلاً} “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez / hayâ etmez” kavli: «Lâ yestahyî» cümlesi ref mahallinde «İnne»nin haberidir. Buradaki istif'âl (استفعل) kalıbı, sülâsî mücerredine ihtiyaç bırakmamak (iğnâ) içindir. Zemahşerî ise: «Ona muvafıktır» demiştir; yani 'hayiye' (حَيِيَ) ile 'istahyâ' (اسْتَحْيَى) aynı anlamda varit olmuştur. Meşhur olan kullanım hazif olmaksızın 'istahyâ yestahyî fe-hüve müstahyin ve müstahyen minh' (اسْتَحْيَى يَسْتَحْيِي فهو مُسْتَحْيٍ ومُسْتَحْيى منه) şeklindedir. Tıpkı 'istekâ yestakî' (استقى يستقي) gibi 'istaha yestahî fe-hüve müstahin' (استحى يَسْتَحِي فهو مُسْتَحٍ) şeklinde de gelmiş ve bu şekilde de okunmuştur; İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir. Hazfedilen harf hususunda ihtilaf edilmiştir: Kelimenin ayn'ul-fili olduğu, dolayısıyla vezninin 'yestefil' (يَسْتَفِل) olduğu söylenmiştir. Lâm'ul-fili olduğu, dolayısıyla vezninin 'yestefi'' (يَسْتَفِع) olduğu da söylenmiştir; ardından birinci görüşe göre lâm'ın harekesi, ikinci görüşe göre ise ayn'ın harekesi fâ'ul-file yani ha (ح) harfine nakledilmiştir. Hazfe dair şairin şu sözü de vardır:
٣٠١ - ألا تَسْتَحِي منا الملوكُ وتَتَّقِي ... محارِمَنا لا يَبْوُؤُ الدمُ بالدَمِ
301 - Hükümdarlar bizden utanmaz mı ve çekinmezler mi / Kutsallarımızdan; kana kanla karşılık verilmez mi?
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٣٠٢ - إذا ما اسْتَحَيْنَ الماءَ يَعْرِضُ نفسَه ... كَرُعْنَ بِسَبْتٍ في إناءٍ مِنَ الوَرْدِ
302 - [Develer] kendilerine arz olunan sudan çekindiklerinde / Deriden yapılmış [su kabı gibi] bir kap içindeki gülden içerler.
والحياءُ لغةً: تَغَيَّرٌ وانكسارٌ يَعْتري الإِنسانَ من خوفِ ما يُعاب به، واشتقاقُه من الحياة، ومعنا على ما قاله الزمخشري: «نَقَصَتْ حياتُه واعتلَّتْ مجازاً كما يُقال: نَسِي وحَشِيَ وشَظِيَ الفرسُ إذا اعتلَّتْ هذه
Hayâ (الحياء) sözlükte: İnsana, ayıplanacağı şeyin korkusundan ötürü arız olan bir değişim ve kırgınlıktır; hayat (الحياة) kelimesinden türetilmiştir. Zemahşerî'nin belirttiğine göre anlamı şöyledir: «Bu organlar hastalandığında 'atın siyatik damarı tutuldu (nesiye), içi rahatsızlandı (hasiye) ve kalça kemiği incindi (şaziye)' dendiği gibi, mecazen 'hayatı azaldı ve hastalandı' demektir.
الأعضاءُ، جُعِل الحَيِيُّ لما يعتريه مِنَ الانكسارِ والتغيُّرِ منتكسَ القوةِ منتقِصَ الحياةِ، كما قالوا: فلان هَلَك من كذا حياءً» . انتهى. يعني قوله: «نَسِيَ وَحشِيَ وشَظِيَ» أي أصيب نَساه وهو عِرْقٌ، وحَشاهُ وهو ما احتوى عليه البطن، وشَظاه وهو عَظْم في الوَرِك.
Utanan kimse, kendisine arız olan kırgınlık ve değişim sebebiyle gücü sönmüş ve hayatı eksilmiş sayılmıştır; nitekim 'Falanca utancından helak oldu' derler.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Yani onun: 'Nesiye, hasiye ve şaziye' sözü; siyatik damarı (nesâ / عِرْق), karnın ihtiva ettiği iç organları (haşâ) ve kalçadaki bir kemik (şazâ) rahatsızlandı demektir.
واستعمالُه هنا في حقِّ اللهِ تعالى مجازٌ عن التَّرْكِ، وقيل: مجازٌ عن الخشيةِ لأنها أيضاً مِنْ ثمراتِه، وجَعَلَه الزمخشريُّ من باب المقابلة، يعني أنَّ الكفار لَمَّا قالوا: «أمَا يستحيي ربُّ محمدٍ أن يَضْرِبَ المَثَل بالمُحَقِّراتِ» قوبل قولُهم ذلك بقوله: «إنَّ الله لا يستحيي أن يضربَ» ، ونظيرُه قول أبي تمام:
Bunun burada Yüce Allah hakkında kullanılması, terk etmekten mecazdır. Korkmaktan mecaz olduğu da söylenmiştir; zira o da hayânın semerelerindendir. Zemahşerî ise bunu mukabele kabilinden saymıştır; yani kâfirler: «Muhammed'in Rabbi önemsiz şeylerle misal getirmekten utanmaz mı?» dediklerinde, onların bu sözü: «Şüphesiz Allah misal getirmekten hayâ etmez» kavliyle karşılanmıştır. Bunun bir benzeri Ebû Temmâm'ın şu sözüdür:
٣٠٣ - مَنْ مُبْلِغٌ أفناءَ يَعْرُبَ كلَّها ... أني بَنَيْتُ الجارَ قبلَ المَنْزِلِ
303 - Bütün Ya'rub kabilelerine kim ulaştıracak / Evi yapmadan önce komşuyu bina ettiğimi?
لو لم يَذْكُرْ بناءَ الدارِ لم يَصِحَّ بناءُ الجارِ.
Eğer evin inşasını zikretmeseydi, komşunun inşası [ifadesi] sahih olmazdı.
واستحيى يتعدَّى تارةً بنفسِه وتارةً بحرفِ جرٍّ، تقول: اسْتَحْيَتْهُ، وعليه: «إذا ما اسْتَحَيْنَ الماءَ» البيت، واستَحْيَيْتُ منه، وعليه: «ألا تَسْتَحِي منا الملوكُ» البيت، فيَحْتَمِلُ أن يكونَ قد تعدَّى في هذه الآية إلى «أَنْ يضربَ» بنفسِه فيكونَ في محلِّ نصبٍ قولاً واحداً، ويَحْتَمِل أن يكونَ تَعَدَّى
'İstahyâ' (استحيى) fiili bazen bizzat kendisiyle, bazen de harf-i cer ile geçişli olur. 'İstahyeytühû' (اسْتَحْيَتْهُ) dersin; nitekim «İzâ mestahyeyne'l-mâe» beyti buna göredir. 'İstahyeytü minhü' (استَحْيَيْتُ منه) dersin; nitekim «Elâ testahyî minne'l-mülûkü» beyti de buna göredir. Dolayısıyla bu ayette «en yadribe» (أَنْ يضربَ) ifadesine bizzat kendisiyle geçişli olmuş olması muhtemeldir ki ittifakla nasb mahallinde olur; harf-i cerin hazfedilmesiyle
إليه بحرفِ الجرِّ المحذوفِ، وحينئذٍ يَجْري الخلافُ المتقدمُ في قولِه «أنَّ لهم جناتٍ» .
ona geçişli olmuş olması da muhtemeldir; bu durumda «enne lehüm cennâtin» (أنَّ لهم جناتٍ) kavlinde geçen ihtilaf burada da geçerli olur.
و «يَضْرِبَ» معناه: يُبَيِّنَ، فيتعدَّى لواحدٍ. وقيل: معناه التصييرُ، فيتعدَّى لاثنين نحو: «ضَرَبْتُ الطينَ لَبِناً» ، وقال بعضُهم: «لا يتعدَّى لاثنين إلا مع المَثَل خاصة» ، فعلى القول الأول يكونُ «مَثَلاً» مفعولاً و «ما» زائدةٌ، أو صفةٌ للنكرة قبلَها لتزدادَ النكرةُ شِياعاً، ونظيرُه قولُهم: «لأمرٍ ما جَدَع قَصيرٌ أنفَه» وقولُ امرئ القيس:
«Yadribe» (يَضْرِبَ) fiilinin anlamı: Açıklamak (yübeyyin / يُبَيِّنَ) demektir ve tek mef'ûle geçişli olur. Dönüştürmek (tasyîr / التصيير) anlamında olduğu, dolayısıyla: «Darabtü't-tîne lebenen» (ضَرَبْتُ الطينَ لَبِناً / Çamuru kerpiç yaptım) örneğinde olduğu gibi iki mef'ûle geçişli olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise: «Sadece 'mesel' ile birlikte iki mef'ûle geçişli olur» demiştir. Birinci görüşe göre «meselen» (مَثَلاً) mef'ûl, «mâ» (ما) ise zâid veya belirsizliğin yaygınlığını artırmak için kendisinden önceki belirsiz ismin (nekre) sıfatı olur. Bunun benzeri Arapların: «Kusayr mühim bir işten ötürü burnunu kesti» sözü ile İmruü'l-Kays'ın şu sözüdür:
٣٠٤ - وحديثُ الرَّكْبِ يومَ هنا ... وحديثٌ ما على قِصَرِهْ
304 - Kervanın buradaki günkü konuşması / Ve kısa da olsa [önemli] bir konuşma.
وقال أبو البقاء: «وقيل» ما «نكرةٌ موصوفةٌ» ، ولم يَجْعَلْ «بعوضة» صفتَها بل جَعَلَها بدلاً منها، وفيه نظرٌ، إذ يَحْتَاجُ أن يُقَدَِّر صفةً محذوفةً ولا ضرورةَ إلى ذلك فكان الأَوْلى أن يَجْعَلَ «بعوضةً» صفتَها بمعنى أنه وَصَفَها بالجنسِ المُنَكَّرِ لإِبهامِه فهي في معنى «قليل» ، وإليه ذهب الفراء والزَّجاج وثعلب، وتكون «ما» وصفتُها حينئذ بدلاً من «مثلاً» ، و «بعوضةً» بدلاً من «ما» أو عطفَ بيان لها إنْ قيلَ إنَّ «ما» صفةٌ ل «مثلاً» ، أو نعتٌ
Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Mâ'nın sıfat almış nekre (nekre-i mevsûfe) olduğu da söylenmiştir.» Ancak 'ba'ûdaten' (بعوضة) kelimesini onun sıfatı kılmamış, bilakis ondan bedel yapmıştır. Bunda ise eleştiriye açık bir yön vardır; zira hazfedilmiş bir sıfatı takdir etmeye ihtiyaç duyar, buna ise gerek yoktur. Bu yüzden 'ba'ûdaten' kelimesini onun sıfatı kılması daha evla idi; yani kapalılığından ötürü onu belirsiz cins ile nitelemiştir ki bu 'az / küçük' anlamındadır. Ferrâ, Zeccâc ve Sa'leb bu görüşe gitmiştir. Bu durumda 'mâ' ve sıfatı 'meselen' kelimesinden bedel olur; 'ba'ûdaten' ise 'mâ'nın 'meselen' kelimesine sıfat olduğu söylenirse 'mâ'dan bedel yahut atf-ı beyânı olur; 'mâ'nın
ل «ما» إنْ قيل: إنها بدلٌ من «مثلاً» كما تقدَّمَ في قولِ الفراء، وبدلٌ من «مثلاً» أو عطفُ بيان له إنْ قيلَ: إنَّ «ما» زائدةٌ. وقيل: «بعوضة» هو المفعولُ و «مثلاً» نُصِبَ على الحال قُدِّم على النكرةِ. وقيل: نُصِبَ على إسقاطِ الخافض التقديرُ: ما بينَ بعوضةٍ، فلمَّا حُذِفَتْ «بَيْنَ» أُعربت «بعوضةً» بإعرابها، وتكونُ الفاءُ في قولِه: «فما فوقها» بمعنى إلى، أي: إلى ما فوقها، ويُعْزى هذا للكسائي والفراء وغيرِهم من الكوفيين وأنشدوا:
'meselen' kelimesinden bedel olduğu söylenirse -Ferrâ'nın görüşünde geçtiği üzere- 'mâ'nın sıfatı olur; 'mâ'nın zâid olduğu söylenirse de 'meselen' kelimesinden bedel yahut onun atf-ı beyânı olur. 'Ba'ûdaten' kelimesinin mef'ûl, 'meselen' kelimesinin ise nekre ismin önüne geçmiş hâl olarak mansub olduğu da söylenmiştir. Harf-i cerin düşürülmesiyle (ıskât-ı hâfız) mansub olduğu da söylenmiştir ki takdiri: 'mâ beyne ba'ûdatin' (ما بينَ بعوضةٍ) şeklindedir; 'beyne' hazfedilince 'ba'ûdaten' onun irabıyla irablanmıştır. Bu durumda «fe-mâ fevkahâ» (فما فوقها) kavlindeki fâ (فاء) harfi 'ilâ' (إلى) anlamında olur, yani 'üstündekine kadar' demektir. Bu görüş Kisâî, Ferrâ ve diğer Kûfelilere nispet edilir ve şu beyti delil getirirler:
٣٠٥ - يا أحسنَ الناسِ ما قَرْناً إلى قَدَمٍ ... ولا حبالَ مُحِبٍّ واصِلٍ تَصِلُ
305 - Ey baştan ayağa insanların en güzeli / Ne de kavuşmak isteyen bir âşığın bağları kavuşur.
أي: ما بينَ قَرْنٍ، وحَكَوا: «له عشرون ما ناقةً فَحَمْلاً» ، وعلى القول الثاني يكونُ «مثلاً» مفعولاً أولَ، و «ما» تحتملُ الوجهين المتقدمين و «بعوضةً» مفعولٌ ثانِ، وقيل: بعوضةً هي المفعولُ الأولُ و «مَثَلاً» هو الثاني ولكنه قُدِّم.
Yani 'mâ beyne karnin' (ما بينَ قَرْنٍ / baştan ayağa kadar) demektir. Şöyle nakletmişlerdir: «Lehû işrûne mâ nâkaten fe-hamlen» (Onun deveden kuzuya yirmi [hayvanı] vardır). İkinci görüşe göre ise «meselen» birinci mef'ûl olur; «mâ» daha önce geçen iki ihtimali taşır, «ba'ûdaten» ise ikinci mef'ûl olur. 'Ba'ûdaten' kelimesinin birinci mef'ûl, 'meselen' kelimesinin ise öne alınmış ikinci mef'ûl olduğu da söylenmiştir.
وتلخَّص مِمَّا تقدَّم أنَّ في «ما» ثلاثةَ أوجه: زائدةٌ، صفةٌ لما قبلَها، نكرةٌ موصوفةٌ، وأنَّ في «مَثَلاً» ثلاثةً أيضاً مفعولٌ أولُ، مفعولٌ ثانِ، حالٌ
Daha önce geçenlerden özetle: «Mâ» için üç vecih vardır: Zâid olması, kendisinden öncekinin sıfatı olması, nekre-i mevsûfe olması. «Meselen» için de üç vecih vardır: Birinci mef'ûl olması, ikinci mef'ûl olması, öne geçmiş hâl
مقدَّمةٌ، وأنَّ في «بعوضة» تسعة أوجهٍ. والصوابُ من ذلك كلّهِ أن يكونَ «ضَرَبَ» متعدياً لواحدٍ بمعنى بَيَّن، و «مثَلاً» مفعولٌ به، بدليلِ قولِه: {ضُرِبَ مَثَلٌ} [الحج: ٧٣] ، و «ما» صفةٌ للنكرة، و «بعوضةً» بدلٌ لا عطفُ بيان، لأن عطفَ البَيان ممنوعٌ عند جمهور البصريين في النكراتِ.
olması. «Ba'ûdaten» için ise dokuz vecih bulunmaktadır. Bütün bunlardan doğru olanı; {ضُرِبَ مَثَلٌ} “Bir misal verildi” [Hac 22/73] kavlinin delaletiyle «darabe» fiilinin 'açıkladı' (beyyene) anlamında tek [mef'ûle] geçişli olması, «meselen» kelimesinin mef'ûlün bih olması, «mâ»nın nekre ismin sıfatı olması ve «ba'ûdaten» kelimesinin de atf-ı beyân değil bedel olmasıdır; zira Basralıların cumhuruna göre nekre isimlerde atf-ı beyân caiz değildir.
وقرأ ابن أبي عَبْلة والضحاك برفع «بعوضةٌ» ، واتفقوا على أنها خبرٌ لمبتدأ، ولكنهم اختلفوا في ذلك المبتدأ، فقيل: هو «ما» على أنها استفهاميةٌ، أي: أيُّ شيء بعوضةٌ، وإليه ذهب الزمخشري ورجَّحه. وقيل: المبتدأ مضمرٌ تقديرُه: هو بعوضةٌ، وفي ذلك وجهان، أحدُهما: أن تُجْعَلَ هذه الجملةُ صلةً ل «ما» لكونِها بمعنى الذي، ولكنه حَذَفَ العائد وإن لم تَطُل الصلةُ، وهذا لا يجوزُ عند البصريين إلا في «أيّ» خاصةً لطولِها بالإِضافة، وأمَّا غيرُها فشاذٌّ أو ضرورةٌ، كقراءةِ: {تَمَاماً عَلَى الذي أَحْسَنُ} [الأنعام: ١٥٤] ، وقولِه:
İbn Ebî Able ve Dahhâk ref ile «ba'ûdatün» (بعوضةٌ) şeklinde okumuşlardır. Bunun bir mübtedanın haberi olduğu hususunda ittifak etmişler, ancak bu mübteda hakkında ihtilaf etmişlerdir: Mübtedanın istifhâm [edatı] olması üzere «mâ» olduğu söylenmiştir, yani: 'Sivrisinek de neymiş?' demektir; Zemahşerî bu görüşe gitmiş ve bunu tercih etmiştir. Mübtedanın gizli olduğu ve takdirinin 'hüve ba'ûdatün' (هو بعوضةٌ) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, 'ellezî' (الذي) anlamında olması sebebiyle bu cümlenin «mâ»nın sılası kılınmasıdır; ancak sıla uzamadığı halde âid zamir hazfedilmiştir. Bu durum Basralılara göre izâfetle uzamış olması sebebiyle sadece «eyyün» (أيّ) kelimesinde caizdir; bunun dışındakilerde ise şâz veya zarurettir; nitekim {تَمَاماً عَلَى الذي أَحْسَنُ} “İyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere” [En'âm 6/154] kıraati ve şairin şu sözü böyledir:
٣٠٦ - مَنْ يُعْنَ بالحَقِّ لا يَنْطِقْ بما سَفَهٌ ... ولا يَحِدْ عن سَبيلِ الحَمْدِ والكَرمِ
306 - Hak ile ilgilenen kimse akılsızca söz söylemez / Övgü ve cömertlik yolundan da sapmaz.
أي: الذي هو أحسنُ، وبما هو سَفَهٌ، وتكونُ «ما» على هذا بدلاً من «مثلاً» ، كأنه قيل: مَثَلاً الذي هو بعوضةٌ. والثاني: أن تُجْعَلَ «ما» زائدةٌ أو صفةً وتكونَ «هو بعوضةٌ» جملةً كالمفسِّرة لِما انطوى عليه الكلامُ.
Yani: 'ellezî hüve ahsenü' (الذي هو أحسنُ) ve 'bi-mâ hüve sefehün' (وبما هو سَفَهٌ) demektir. «Mâ» bu durumda «meselen» kelimesinden bedel olur; sanki 'meselen ellezî hüve ba'ûdatün' (müptedası gizli sivrisinek olan bir misal) denilmiş gibi olur. İkincisi: «Mâ»nın zâid veya sıfat kılınması, «hüve ba'ûdatün» cümlesinin ise sözün ihtiva ettiği anlamı tefsir edici gibi olmasıdır.
قولُه: {فَمَا فَوْقَهَا} قد تقدَّم أن الفاءَ بمعنى إلى، وهو قولٌ مرجوجٌ جداً. و «ما» في {فَمَا فَوْقَهَا} إن نَصَبْنا «بعوضةً» كانت معطوفةً عليها موصولةً بمعنى الذي، وصلتُها الظرفُ، أو موصوفةً وصفتُها الظرفُ أيضاً، وإنْ رَفَعْنَا «بعوضةٌ» ، وجَعَلْنَا «ما» الأولى موصولةً أو استفهاميةً فالثانيةُ معطوفةٌ عليها، لكنْ في جَعْلِنا «ما» موصولةً يكونُ ذلك من عَطْفِ المفرداتِ، وفي جَعْلِنَا إياها استفهاميةً يكونُ من عَطْفِ الجملِ، وإنْ جَعَلْنَا «ما» زائدةً أو صفةً لنكرة و «بعوضةٌ» خبراً ل «هو» مضمراً كانت «ما» معطوفةً على «بعوضة» .
Yüce Allah'ın: {فَمَا فَوْقَهَا} “veya onun da üstünde olanı” kavli: Fâ harfinin 'ilâ' anlamında olduğu daha önce geçmişti ki bu oldukça zayıf bir görüştür. {فَمَا فَوْقَهَا} kavlindeki «mâ»; eğer «ba'ûdaten» kelimesini mansub okursak ona matuf, 'ellezî' anlamında ism-i mevsûl olur ve sılası da zarftır; yahut nekre-i mevsûfe olur ve sıfatı da yine zarftır. Eğer «ba'ûdatün» kelimesini merfû okur ve birinci «mâ»yı ism-i mevsûl veya istifhâm kılarsak, ikincisi ona matuf olur. Ancak «mâ»yı ism-i mevsûl kılmamız durumunda bu müfredlerin atfından, istifhâm kılmamız durumunda ise cümlelerin atfından olur. Şayet «mâ»yı zâid veya nekre bir ismin sıfatı, «ba'ûdatün» kelimesini de gizli bir «hüve»nin haberi kılarsak, «mâ» kelimesi «ba'ûdatün»e matuf olur.
والبَعُوضةُ واحدةُ البَعُوض وهو معروفٌ، وهو في الأصل وَصْفٌ على فَعُول كالقَطُوع، مأخوذ من البَعْضِ وهو القَطْع، وكذلك البَضْعُ والعَضْب، قال:
el-Ba'ûda (البَعُوضةُ), bilinen sivrisinek (ba'ûd / البَعُوض) cinsinin tekilidir. Aslında 'katû' (قَطُوع) gibi 'fe'ûl' (فَعُول) vezninde bir sıfattır; kesmek (kat' / القَطْع) anlamına gelen el-ba'd (البَعْض) kökünden alınmıştır; 'el-bad'' (البَضْع) ve 'el-'adb' (العَضْب) kelimeleri de böyledir. Şair şöyle demiştir:
٣٠٧ - لَنِعْمَ البيتُ بيتُ أبي دِثار ... إذا ما خافَ بعضُ القومِ بَعْضا
307 - Ebû Disâr'ın evi ne güzel bir evdir / Kavmin bir kısmı diğer bir kısmından korktuğunda.
ومعنى: {فَمَا فَوْقَهَا} أي: في الكِبَر وهو الظاهرُ، وقيل: في الصِّغَرِ.
{فَمَا فَوْقَهَا} “veya onun da üstünde olanı” kavlinin anlamı: Yani büyüklük bakımından [üstünde olanı] demektir ki zahir olan budur. Küçüklük bakımından olduğu da söylenmiştir.
قوله: {فَأَمَّا الذين آمَنُواْ} «أمَّا» : حرفٌ ضُمِّن معنى اسمِ شرطٍ وفِعْله، كذا قدَّره سيبويه، قال: «أمَّا» بمنزلةِ مهما يَكُ مِنْ شيءٍ «. وقال
Yüce Allah'ın: {فَأَمَّا الذين آمَنُواْ} “İman edenlere gelince” kavli: «Ammâ» (أمَّا); şart isminin ve şart fiilinin anlamını içeren bir harftir. Sîbeveyhi bunu böyle takdir etmiş ve: «'Ammâ', 'mehmâ yekü min şey'in' (her ne olursa olsun) mesabesindedir» demiştir.
الزمخشري:» وفائدتُه في الكلامِ أن يُعْطيه فَضْلَ توكيدٍ، تقولُ: زيدٌ ذاهبٌ، فإذا قَصَدْتَ توكيدَ ذلك وأنه لا محالةَ ذاهبٌ قلت: أمَّا زيدٌ فذاهبٌ «وذَكَر كلاماً حسناً بليغاً كعادتِه في ذلك. وقال بعضُهم:» أمَّا «حرفُ تفصيلٍ لِما أَجْمَلَه المتكلِّمُ وادَّعاه المخاطبُ، ولا يليها إلا المبتدأ، وتَلْزَمُ الفاءُ في جوابها، ولا تُحْذَفُ إلاَّ مع قولٍ ظاهرٍ أو مقدَّرٍ كقوله: {فَأَمَّا الذين اسودت وُجُوهُهُمْ أَكْفَرْتُمْ} [آل عمران: ١٠٦] أي: فيقالُ لهم: أَكَفَرْتُمْ، وقد تُحْذَفُ حيث لا قولٌ، كقوله:
Zemahşerî şöyle demiştir: «Kelamdaki faydası, söze fazladan bir pekiştirme (te'kid) kazandırmasıdır. Sen: 'Zeydün zâhibün' (Zeyd gidicidir) dersin; bunu pekiştirmeyi ve onun muhakkak gideceğini kastettiğinde ise: 'Emmâ Zeydün fe-zâhibün' (Zeyd'e gelince, o muhakkak gidicidir) dersin.» Zemahşerî bu konuda her zamanki âdeti üzere güzel ve beliğ sözler zikretmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: «'Ammâ', mütekellimin mücmel bıraktığı ve muhatabın iddia ettiği şey için bir tafsîl harfidir; arkasından sadece mübteda gelir ve cevabında fâ (فاء) harfinin bulunması zorunludur. Şu ayette olduğu gibi açık veya takdirî bir 'kavl' (söz) bulunması hali müstesna hazfedilmez: {فَأَمَّا الذين اسودت وُجُوهُهُمْ أَكْفَرْتُمْ} “Yüzleri kararanlara: '[İmanınızdan sonra] inkâr mı ettiniz?' [denilir]” [Âl-i İmrân 3/106], yani 'onlara denilir ki: İnkâr mı ettiniz?' demektir. Bazen bir söz takdiri olmadığı halde de hazfedilebilir; nitekim şairin şu sözünde böyledir:
٣٠٨ - فأمَّا القِتالُ لا قتالَ لديكُمُ ... ولكنَّ سَيْراً في عِراضِ المواكبِ
308 - Savaşa gelince, sizin katınızda savaş yoktur / Lakin kafilelerin geniş saflarında bir yürüyüştür.
أي: فلا قتالَ، ولا يجوزُ أن تليها الفاءُ مباشرةً ولا أن تتأخَّر عنها بِجُزْأَي جملةٍ لو قلت:» أمّا زيدٌ منطلقٌ ففي الدار «لم يَجُزْ، ويجوز أنْ يتقدَّم معمولُ ما بعد الفاءِ عليها، متليٌّ أمّا كقوله:
Yani 'fe-lâ kıtâle' (فلا قتالَ) demektir. Fâ harfinin doğrudan 'ammâ'nın peşine gelmesi caiz olmadığı gibi, cümlenin iki ögesi kadar ondan geri kalması da caiz değildir. 'Emmâ Zeydün müntalikan fe-fid-dâr' desen caiz olmazdı. Fâ harfinden sonrasının ma'mûlünün 'ammâ'yı takip ederek fânın önüne geçmesi ise caizdir; nitekim şu ayette böyledir:
{فَأَمَّا اليتيم فَلاَ تَقْهَرْ} [الضحى: ٩] ، ولا يجوز الفصلُ بين أمَّا والفاءِ بمعمولِ إنَّ خلافاً للمبرد، ولا بمعمولِ خبر ليت ولعلّ خلافاً للفراء.
{فَأَمَّا اليتيم فَلاَ تَقْهَرْ} “Öyleyse yetimi sakın ezme” [Duhâ 93/9]. Müberred'in aksine 'inne'nin ma'mûlü ile, Ferrâ'nın aksine 'leyte' ve 'lealle'nin haberinin ma'mûlü ile 'ammâ' ve fâ harfinin arasının ayrılması caiz değildir.
وإنْ وَقَعَ بعدها مصدرٌ نحو: أمَّا عِلْماً فعالمٌ «: فإنْ كان نكرةً جاز نصبُه عند التميميين برُجْحَان، وضَعُفَ رفعُه، وإن كان معرفةً التزموا فيه الرفع. وأجاز الحجازيون فيه الرفعَ والنصْبَ، نحو:» أمَّا العلمُ فعالمٌ «ونصبُ المنكَّرِ عند سيبويهِ على الحالِ، والمعرَّفُ مفعولٌ له. وأمَّا الأخفشُ فنصبُهما عنده على المفعول المطلق. والنصبُ بفعلِ الشرط المقدَّر أو بما بعد الفاء ما لم يمنْع مانعٌ فيتعيَّنُ فعلُ الشرطِ نحو: أمَّا علماً فلا علَمَ له» أو: فإنَّ زيداً عالمٌ، لأن «لا» و «إنَّ» لا يعملُ ما بعدهما فيما قبلهما، وأمَّا الرفعُ فالظاهرُ أنه بفعلِ الشرط المقدَّر، أي: مهما يُذْكَرْ عِلْمٌ أو العلمُ فزيدٌ عالمٌ، ويجوز أن يكونَ مبتدأ وعالمٌ خبرَ مبتدأ محذوفٍ، والجملَةُ خبرهُ، والتقديرُ: أمَّا علمٌ أو العلمُ فزيدٌ عالِمٌ به وجازَ الابتداءُ بالنكرة لأنه موضعُ تفصيلِ، وفيها كلامٌ أطولُ من هذا.
Eğer 'ammâ'dan sonra: «Emmâ ilmen fe-'âlimün» (İlim bakımından o âlimdir) örneğinde olduğu gibi bir masdar gelirse: Şayet nekre ise Temîmlilere göre tercihen nasbı caizdir, ref'i ise zayıftır. Şayet marife ise ref'ini gerekli görürler. Hicazlılar ise: «Emmâ el-'ilmü fe-'âlimün» gibi ifadelerde onda hem ref'i hem nasbı caiz görmüşlerdir. Sîbeveyhi'ye göre nekre olanın nasbı hâl, marife olanınki ise mef'ûlün leh sebebiyledir. Ahfeş'e göre ise her ikisinin nasbı mef'ûl-i mutlak sebebiyledir. Nasb, bir engel bulunmadığı sürece takdir edilen şart fiiliyle veya fâ harfinden sonraki amille olur; bir engel bulunursa: «Emmâ ilmen fe-lâ 'ilme lehû» veya «fe-inne Zeyden 'âlimün» misallerinde olduğu gibi şart fiili zorunlu hale gelir; çünkü «lâ» ve «inne» edatlarından sonra gelenler kendilerinden öncekinde amel edemez. Ref'e gelince, zahir olan bunun takdir edilen şart fiiliyle olduğudur; yani: 'Her ne ilim veya el-İlim anılırsa, Zeyd âlimdir' takdirindedir. Mübteda olması, 'âlim' kelimesinin mahzûf bir mübtedanın haberi olması ve cümlenin de onun haberi olması caizdir; takdiri de şöyledir: 'İlme veya el-İlme gelince, Zeyd onu bilendir.' Tafsîl makamı olduğu için nekre ile mübteda olmak caiz görülmüştür. Bu konuda bundan daha uzun açıklamalar da vardır.
و {الذين آمَنُواْ} في محلِّ رفع بالابتداء، و {فَيَعْلَمُونَ} خبرُه. قوله: {فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الحق مِن رَّبِّهِمْ} الفاءُ جوابُ أمَّا، لِما تَضَمَّنَتْه مِنْ معنى الشرطِ و «أنَّه الحقُّ» سادٌّ مَسَدَّ المفعولَيْن عند الجمهورِ، ومَسَدَّ المفعولِ الأولِ فقط والثاني محذوفٌ عند الأخفشِ أي: فَيَعْلَمونَ حقيقتَهُ ثابتةً. وقال
{الذين آمَنُواْ} “İman edenler” ifadesi mübteda olarak ref mahallindedir; {فَيَعْلَمُونَ} “bilirler” ise onun haberidir. {فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الحق مِن رَّبِّهِمْ} “onun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler” kavlindeki fâ (فاء) harfi, 'ammâ'nın içerdiği şart anlamı sebebiyle onun cevabıdır. «Ennehü'l-hakku» (أنَّه الحقُّ) ifadesi cumhura göre iki mef'ûlün yerine geçmiştir; Ahfeş'e göre ise sadece birinci mef'ûlün yerine geçmiş olup ikincisi hazfedilmiştir; yani: 'Onun hakikatinin sabit olduğunu bilirler' takdirindedir.
الجمهور: لا حاجةَ إلى ذلك لأنَّ وجودَ النسبةِ فيما بعدَ «أنَّ» كافٍ في تَعَلُّق العلمِ أو الظنِّ به، والضميرُ في «أنَّه» عائدٌ على المَثَل. وقيل: على ضَرْبِ المثلِ المفهومِ من الفِعْل، وقيل: على تَرْكِ الاستحياءِ. و «الحقُّ» هو الثابتُ، ومنه «حَقَّ الأمرُ» أي: ثَبَتَ، ويقابِلُه الباطلُ.
Cumhur şöyle demiştir: Buna gerek yoktur; çünkü «enne»den sonraki nisbetin varlığı, ilim veya zannın ona taalluk etmesinde yeterlidir. «Ennehû» ifadesindeki zamir 'mesele' döner. Fiilden anlaşılan 'misal getirmeye' döndüğü de söylenmiştir; 'hayâyı terk etmeye' döndüğü de söylenmiştir. el-Hakk (الحقُّ) ise sabit olan şeydir; nitekim 'hakka'l-emru' (حَقَّ الأمرُ) yani iş kesinleşti ve sabit oldu denir; zıddı ise bâtıldır.
وقوله: {مِن رَّبِّهِمْ} في محلِّ نصبٍ على الحالِ مِن «الحق» أي: كائناً وصادراً مِنْ ربهم، و «مِنْ» لابتداءِ الغايةِ المجازيةِ. وقال أبو البقاء: «والعامل فيه معنى الحقِّ، وصاحبُ الحالِ الضميرُ المستتر فيه» أي: في الحق، لأنه مشتقٌ فيتحمَّلُ ضميراً.
Yüce Allah'ın: {مِن رَّبِّهِمْ} “Rablerinden [gelen]” kavli «el-Hakk» kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani: Rablerinden sadır ve var olmuş olarak demektir. «Min» (مِنْ) harfi mecazi ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Ondaki amil 'el-hakk' kelimesinin anlamıdır; hâl sahibi ise onun içindeki müstetir zamirdir.» Yani 'el-hakk'taki zamirdir; çünkü o müştak bir kelime olup zamir taşır.
قوله: {مَاذَآ أَرَادَ الله} اعلَمْ أنَّ «ماذا صنعت» ونحوَه له في كلامِ العربِ ستةُ استعمالات: أن تكون «ما» اسمَ استفهام في محلِّ رفعِ بالابتداءِ، و «إذا» اسمُ إشارةٍ خبرهُ. والثاني: أن تكونَ «ما» استفهاميةً وذا بمعنى الذي، والجملة بعدها صلةٌ وعائدُها محذوفٌ، والأجودُ حينئذٍ أن يُرْفَعَ ما أُجيب به أو أُبْدِلَ منه كقوله:
Yüce Allah'ın: {مَاذَآ أَرَادَ الله} “Allah ne murad etti?” kavli: Bil ki «mâzâ sana'te» (ماذا صنعت / Ne yaptın?) ve benzeri ifadelerin Arap kelamında altı kullanımı vardır: Birincisi: «Mâ»nın mübteda olarak ref mahallinde istifhâm ismi olması, «zâ»nın ise onun haberi olan işaret ismi olmasıdır. İkincisi: «Mâ»nın istifhâmiyye, «zâ»nın ise 'ellezî' anlamında olması, sonraki cümlenin sıla olup âid zamirinin hazfedilmiş olmasıdır; bu durumda cevap verilen veya ondan bedel yapılan şeyin merfû kılınması en fasih olanıdır; nitekim şairin şu sözünde böyledir:
٢٠٩ - ألا تَسْأَلانِ المرءَ ماذا يُحاوِلُ ... أَنَحْبٌ فيقضى أم ضَلالٌ وباطِلُ
309 - O adama sormaz mısınız neyin peşinde koşuyor? / Yerine getirilecek bir adak mı, yoksa bir sapıklık ve bâtıl mı?
ف «ذا» هنا بمعنى الذي لأنه أُبْدِلَ منه مرفوعٌ وهو «أَنَحْبٌ» ، وكذا {مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ العفو} [البقرة: ٢١٩] في قراءة أبي عمرو.
Buradaki «zâ» 'ellezî' anlamındadır; zira kendisinden merfû bir kelime olan «e-nahbün» (أَنَحْبٌ) bedel yapılmıştır. Ebû Amr kıraatindeki {مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ العفو} “Neyi infak edeceklerini [sorarlar]. De ki: '[İhtiyaçtan] fazlasını'” [Bakara 2/219] ayeti de böyledir.
والثالث: أن يُغَلَّبَ حكمُ «ما» على «ذا» ، فَيُتْرَكا ويَصيرا بمنزلة اسمٍ واحدٍ، فيكونَ في محلِّ نصبٍ بالفعل بعدَه، والأجودُ حينئذٍ أن يُنْصَبَ جوابُه والمبدلُ منه كقولِه: {مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ العفو} في قراءة غير أبي عمروٍ، و «ماذا أَنْزَلَ ربُّكم، قالوا: خيراً: عند الجميع، ومنه قوله:
Üçüncüsü: «Mâ»nın hükmünün «zâ»ya baskın kılınması, terk edilerek tek bir isim mesabesinde olmaları ve kendisinden sonraki fiille nasb mahallinde bulunmasıdır. Bu durumda cevabının ve mübdelün minhin mansub olması en fasih olanıdır; nitekim Ebû Amr dışındakilerin kıraatindeki {مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ العفو} “Neyi infak edeceklerini [sorarlar]. De ki: '[İhtiyaçtan] fazlasını'” ayeti ve herkesin ittifakıyla «mâzâ enzele rabbüküm, kâlû: hayran» ayeti böyledir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
٣١٠ - يا خُزْرَ تغلبَ ماذا بالُ نِسْوَتِكم ... لا يَسْتَفِقْنَ إلى الدَّيْرَيْنِ تَحْنانَا
310 - Ey Tağlib'in çekik gözlüleri, kadınlarınızın hali nedir ki / İki manastıra duydukları özlemden bir türlü ayılamıyorlar?
ف» ماذا «مبتدأ، و» بالُ نسوتكم «خبرُه. الرابع: أن يُجْعَلَ» ماذا «بمنزلةِ الموصول تغليباً ل» ذا «على» ما «، عكسَ ما تقدَّم في الصورة قبلَه، وهو قليلٌ جداً، ومنه قولُ الشاعر:
Burada «mâzâ» mübteda, «bâlü nisvetiküm» ise onun haberidir. Dördüncüsü: Bir önceki suretin aksine «zâ»nın «mâ»ya baskın kılınmasıyla «mâzâ»nın ism-i mevsûl mesabesinde kılınmasıdır ki bu oldukça azdır. Şairin şu sözü bu kabildendir:
٣١١ - دَعي ماذا عَلِمْتِ سأتَّقيه ... ولكنْ بالمُغَيَّبِ نَبِّئِيني
311 - Bildiğin şeyleri bırak, ben onlardan sakınırım / Lakin sen bana gaybda olandan haber ver.
فماذا بمعنى الذي لأنَّ ما قبله لا يُعَلَّقُ. الخامسُ: زعم الفارسي أن» ماذا «كلَه يكونُ نكرةً موصوفةً وأنشد:» دَعي ماذا عَلِمْتِ «أي: دَعي شيئاً معلوماً وقد تقدَّم تأويلُه. السادس: وهو أضعفُها أن تكونَ» ما «استفهاماً و» ذا «زائدةً وجميعُ ما تقدَّم يصلُح أن يكون مثالاً له، ولكنَّ زيادةَ الأسماءِ ممنوعةٌ أو قليلةٌ جداً.
Burada «mâzâ» 'ellezî' anlamındadır; çünkü kendisinden önceki fiil amelden ta'lîk edilmez. Beşincisi: Fârisî, «mâzâ»nın tamamının nekre-i mevsûfe olduğunu iddia etmiş ve: «Da'î mâzâ 'alimti» (yani bilinen bir şeyi bırak) dizesini delil getirmiştir; bunun tevili daha önce geçmişti. Altıncısı: En zayıfı olup «mâ»nın istifhâm, «zâ»nın ise zâid olmasıdır. Daha önce geçenlerin tamamı buna örnek olmaya elverişlidir; lakin isimlerin ziyadeliği caiz değildir veya oldukça azdır.
إذا عُرِفَ ذلك فقولُُه: {مَاذَآ أَرَادَ الله} يجوزُ فيه وجهان دونَ الأربعةِ الباقيةِ، أحَدُهما: أن تكونَ» ما «استفهاميةً في محلِّ رفعٍ بالابتداء، وذا بمعنى الذي، و» أراد الله «صلةٌ والعائدُ محذوفٌ لاستكمالِ شروطِه، تقديره: أرادَه اللهُ، والموصولُ خبرُ» ما «الاستفهاميةِ. والثاني: أن تكونَ» ماذا «بمنزلةِ اسمٍ واحدٍ في محلِّ نَصْبٍ بالفعلِ بعد تقديرُه: أيَّ شيء أرادَ الله، ومحلٌّ هذه الجملةِ النصبُ بالقولِ.
Bu bilindiğinde, Yüce Allah'ın: {مَاذَآ أَرَادَ الله} “Allah ne murad etti?” kavlinde geri kalan dört vecih hariç iki vecih caiz olur: Birincisi: «Mâ»nın mübteda olarak ref mahallinde istifhâmiyye olması, «zâ»nın 'ellezî' anlamında olması, «erâdallâhü»nün şartlarını tamamladığı için âid zamiri hazfedilmiş sıla cümlesi olmasıdır ki takdiri 'erâdehullâhü' şeklindedir; mevsûl ise istifhâmiyye olan «mâ»nın haberidir. İkincisi: «Mâzâ»nın tek bir isim mesabesinde olup sonrasındaki fiille nasb mahallinde olmasıdır ki takdiri: 'Allah neyi murad etti?' şeklindedir. Bu cümlenin mahalli ise 'kavl' (söyleme) fiiliyle nasbdır.
[والإِرادةُ لغةً: طَلَبُ الشيءِ مع الميل إليه، وقد تتجرَّدُ للطلبِ، وهي التي تُنْسَبُ إلى اللهِ تعالى وعينُها واوٌ من رادَ يرودُ أي: طَلَب، فأصلُ أراد أَرْوَدَ مثل أَقام، والمصدرُ الإِرادةُ مثلُ الإِقامةِ، وأصلُها: إرْوَاد فأُعِلَّتْ وعُوِّضَ من محذوفِها تاءُ التأنيث] .
[el-İrâde (الإِرادةُ) sözlükte: Bir şeye meyletmekle birlikte onu talep etmektir. Bazen sadece talep etmek anlamında yalın olarak da gelir ki Yüce Allah'a nispet edilen de budur. Kelimenin ayn'ul-fili vâv harfidir; aramak / istemek anlamına gelen 'râde yerûdü' (رادَ يرودُ) kökünden gelir. 'Erâde'nin aslı tıpkı 'ekâme' gibi 'ervede' (أَرْوَدَ) şeklindedir. Masdarı tıpkı 'el-ikâme' gibi 'el-irâde'dir; aslı ise 'irvâd' (إرْوَاد) olup i'lâl yapılmış ve hazfedilen harfin yerine müenneslik tası getirilmiştir].
قوله:» مَثَلاً «نصبٌ على التمييزِ، قيل: جاءَ على معنى التوكيدِ، لأنه من حيث أُشير إليه ب» هذا «عُلِم أنه مثلٌ، فجاء التمييزُ بعده مؤكِّداً للاسم الذي أُشير إليه. وقيل: نصبٌ على الحال، واختُلِفَ في صاحِبها فقيل: اسمُ الإِشارةِ، والعاملُ فيها معنى الإِشارةِ، وقيل: اسمُ الله تعالى أَي متمثِّلاً بذلك، وقيل: على القَطْع وهو رأيُ الكوفيين، ومعناه عندهم: أنه
«Meselen» (مَثَلاً) kelimesi temyiz olarak mansubdur. Te'kid anlamında geldiği söylenmiştir; zira «hâzâ» (هذا) ile işaret edildiği andan itibaren onun bir misal olduğu anlaşılmıştır; dolayısıyla arkasından gelen temyiz, işaret edilen ismi pekiştirici olarak gelmiştir. Hâl olarak mansub olduğu da söylenmiştir; hâl sahibi hususunda ise ihtilaf edilmiştir: İşaret ismi olduğu ve ondaki amilin işaret anlamı olduğu söylenmiştir; Yüce Allah'ın ismi olduğu yani 'bununla misal getirerek' takdirinde olduğu da söylenmiştir. Kûfelilerin görüşü olan 'kat'' (قَطْع) üzere mansub olduğu da söylenmiştir. Onların katındaki anlamı şöyledir:
كان أصلُه أَنْ يَتْبَعَ ما قبلَه والأصلُ: بهذا المثلِ، فلمَّا قُطِع عن التبعيةِ انتصبَ، وعلى ذلك قولُ امرئ القيس:
Aslı kendisinden öncekine tâbi olmak idi ve aslı 'bi-hâze'l-meseli' (بهذا المثلِ) şeklindeydi; tâbi olmaktan koparılınca (kat' edilince) mansub olmuştur. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de buna göredir:
٣١٢ - سَوامِقُ جَبَّارٍ أثيثٍ فُروعُهُ ... وعَاليْنَ قِنْواناً من البُسْرِ أَحْمَرَا
312 - Dalları bol, ulu hurma ağaçları / Ham hurmalardan kırmızı salkımları yukarı kaldırdılar.
أصله: من البسر الأحمر.
Aslı: 'Mine'l-büsri'l-ahmeri' (من البسر الأحمر / Kırmızı ham hurmadan) şeklindedir.
قوله: {يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً} » الباء «للسببيةِ، وكذلك في {يَهْدِي بِهِ} وهاتان الجملتان لا محلَّ لهما لأنهما كالبيانِ للجملتينِ المُصَدَّرَتَيْنِ ب» أمَّا «، وهما من كلام الله تعالى، وقيل: في محلِّ نصب لأنهما صفتان لمَثَلاً، أي: مَثَلاً يُفَرِّقُ الناسَ به، إلى ضُلاَّلٍ ومُهْتدِين، وهما على هذا من كلامِ الكفار وأجازَ أبو البقاء أن تكونَ حالاً من اسمِ الله أي: مُضِلاً به كثيراً وهادياً به كثيراً.
Yüce Allah'ın: {يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً} “Onunla birçoğunu saptırır” kavli: Bâ harfi sebebiyet içindir; {يَهْدِي بِهِ} “onunla hidayete erdirir” kavlinde de böyledir. Bu iki cümle, «ammâ» ile başlayan iki cümlenin beyânı mesabesinde oldukları için irabdan mahalli yoktur ve bunlar Yüce Allah'ın kelâmındandır. 'Meselen' kelimesinin iki sıfatı olmaları sebebiyle nasb mahallinde oldukları da söylenmiştir; yani: 'İnsanları onunla sapanlar ve doğru yolu bulanlar diye ayıran bir misal' demektir ve bu takdire göre kâfirlerin sözündendir. Ebû'l-Bekâ ise bu cümlenin Allah'ın isminden hâl olmasını caiz görmüştür; yani: 'Onunla birçoğunu saptırıcı ve birçoğunu hidayete erdirici olarak' demektir.
وجَوَّزَ ابن عطية أن تكونَ جملةُ قولَه: {يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً} من كلام الكفار، وجملةُ قوله: {وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً} من كلام الباري تعالى. وهذا ليس بظاهرٍ، لأنه إلباسٌ في التركيب. والضميرُ في «به» عائدٌ على «ضَرْب» المضاف تقديراً إلى المثل، أي: بِضَرْب المَثَل، وقيل: الضمير الأول للتكذيبِ، والثاني للتصديق، ودلَّ على ذلك قُوَّةُ الكلام.
İbn Atıyye; {يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً} “Onunla birçoğunu saptırır” cümlesinin kâfirlerin sözünden, {وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً} “birçoğunu da onunla hidayete erdirir” cümlesinin ise Yüce Yaratıcı'nın kelâmından olmasını caiz görmüştür. Ancak bu açık/zahir değildir; çünkü söz diziminde karışıklığa (ilbâs) yol açar. «Bi-hî» (به) ifadesindeki zamir, takdiren mesele muzaf olan 'darb' (ضَرْب) kelimesine döner; yani: 'Darb-ı mesel ile' demektir. Birinci zamirin yalanlamaya, ikinci zamirin ise tasdike döndüğü de söylenmiştir; kelamın kuvveti buna delalet etmiştir.
وقُرئَ: {يُضِلُّ به كثيرٌ ويهدى به كثيرٌ، وما يُضَلُّ به إلا الفاسقُون} بالبناء للمفعول، وقُرئَ أيضاً: {يَضِلُّ به كثيرٌ ويَهْدي به كثيرٌ، وما يَضِلُّ بِه إلا الفاسقون} بالبناء للفاعل، قال بعضهم: «وهي قراءة القَدَرِيَّة» قلت: نقل ابنُ عطية عن أبي عمرو الداني أنها قراءةُ المعتزلة، ثم قال: «وابنُ أبي عَبْلة مِنْ ثِقات الشاميّين» يعني قارئها، وفي الجملة فهي مخالفةٌ لسواد المصحف. فإن قيل: كيف وَصَف المهتدين هنا بالكثرةِ وهم قليلون، لقوله تعالى: {وَقَلِيلٌ مَّا هُمْ} [ص: ٢٤] {وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِيَ الشكور} [سبأ: ١٣] ؟ فالجوابُ أنهم وإن كانوا قليلين في الصورة فهم كثيرون في الحقيقةِ كقولِهِ:
Meçhul (edilgen) fiil kalıbıyla: { يُضِلُّ به كثيرٌ ويهدى به كثيرٌ، وما يُضَلُّ به إلا الفاسقُون } “Onunla birçoğu saptırılır, birçoğu da doğru yola iletilir. Onunla yoldan çıkanlardan başkası saptırılmaz” şeklinde de okunmuştur. Ayrıca malum (etken) fiil kalıbıyla: { يَضِلُّ به كثيرٌ ويَهْدي به كثيرٌ، وما يَضِلُّ بِه إلا الفاسقون } “Onunla birçoğu sapar, birçoğu da doğru yolu bulur/iletir. Onunla yoldan çıkanlardan başkası sapmaz” şeklinde de okunmuştur. Bazıları: «Bu, Kaderiyye’nin kıraatidir» demiştir. Ben derim ki: İbn Atıyye, Ebû Amr ed-Dânî’den naklen bunun Mu‘tezile’nin kıraati olduğunu aktarmış, ardından: «İbn Ebî Able ise Şamlıların güvenilir (sika) âlimlerindendir» demiştir; yani bu kıraati okuyan kişiyi kastetmektedir. Özetle bu [kıraat], Mushaf’ın ana hattına (sevâdü’l-mushaf) aykırıdır. Eğer: «Yüce Allah’ın: { وَقَلِيلٌ مَّا هُمْ } [Sâd: 24] “Onlar pek azdır” ve { وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِيَ الشكور } [Sebe: 13] “Kullarımdan şükredenler pek azdır” buyrukları sebebiyle hidayete erenler az oldukları halde burada nasıl çoklukla nitelenmişlerdir?» denilecek olursa; cevap şudur: Onlar surette (sayıca) az olsalar da hakikatte çokturlar. Nitekim [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
٣١٣ - إنَّ الكرامَ كثيرٌ في البلادِ وإنْ ... قَلُّوا كما غيرهُم قَلَّ وإنْ كَثُروا
313 - Şüphesiz cömert/kerim kimseler memlekette çoktur, sayıca az olsalar da / Tıpkı diğerlerinin, sayıca çok olsalar da az oldukları gibi.
فصار ذلك باعتبارَيْن.
Böylece bu durum iki farklı itibara göre olmuş olur.
قوله: {وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الفاسقين} . الفاسقين: مفعولٌ ل «يُضِلُّ» وهو استثناءٌ مفرغٌ، وقد تقدَّم معناه، ويجوزُ عند الفراء أن يكونَ منصوباً على الاستثناء، والمستثنى منه محذوفٌ تقديرُه: وما يُضِلُّ به أحداً إلا الفاسقين كقوله:
Yüce Allah'ın: {وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الفاسقين} “Onunla ancak fâsıkları saptırır” kavli: «el-Fâsikîn» kelimesi, «yudıllü» (يُضِلُّ) fiilinin mef'ûlüdür ve bu bir istisnâ-i müferrağdır; anlamı daha önce geçmişti. Ferrâ'ya göre bunun istisna üzere mansub olması da caizdir; müstesnâ minh hazfedilmiştir, takdiri ise şöyledir: 'Ve mâ yudıllü bihî ehaden illâ'l-fâsikîn' (وما يُضِلُّ به أحداً إلا الفاسقين / Onunla fâsıklardan başka hiçbir kimseyi saptırmaz); tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
٣١٤ - نَجا سالمٌ والنَّفْسُ منه بشِدْقِه ... ولِمَ يَنْجُ إلا جَفْنَ سيفٍ ومِئْزَرا
314 - Sâlim kurtuldu, canı ise avurduna gelmişti / Bir kılıç kını ile bir izârdan başka hiçbir şeyi kurtulamamıştı.