Binûn

[Âl-i İmrân: — 10. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قلت: ويمكن أَنْ يُريدَ هذا القائلُ أنه معطوفٌ على معنى «مصدقاً» أي: بسببِ دلالتِهِ على علةٍ محذوفةٍ هي موافقةٌ له في اللفظِ فَنَسَبَ العطفَ على معناه باعتبارِ دلالته على العلةِ المحذوفةِ لأنها تشاركه في أصلِ معناه، أعني مدلولَ المادةِ وإنْ كانت دلالةُ الحالِ غيرَ دلالةِ العلةِ.

Ben derim ki: Bu sözü söyleyenin, bunun «مُصَدِّقاً» lafzının manasına matuf olduğunu kastetmesi mümkündür; yani: Lafızda kendisine uygun düşen mahzuf bir illete delalet etmesi sebebiyle, manasına atfedilmesini, mahzuf illete delalet etmesi bakımından nispet etmiştir. Zira -hâlin delaleti illetin delaletinden farklı olsa bile- o illet, asıl manasında yani kök anlamının delaletinde onunla ortaktır.

الثاني: أنه معطوفٌ على علةٍ مقدرةٍ أي: جئتُكم بآيةٍ لأوسِّعَ عليكم ولأُِحِلَّ، أو لأِخَفِّفَ عنكم ولأُِحِلَّ ونحوُ ذلك.

İkincisi: Mukadder bir illete matuf olmasıdır; yani: «Size [yaşamınızı] genişletmek ve helal kılmak için bir ayet/mucize ile geldim» yahut «Sizden [yükü] hafifletmek ve helal kılmak için...» ve benzeri takdirler.

الثالث: أنه معمولٌ لفعلٍ مضمرٍ لدلالةِ ما تقدَّم عليه أي: وجئتُكم لأُِحِلَّ، فحُذِفَ العاملُ بعد الواوِ.

Üçüncüsü: Öncesinin delaleti sebebiyle gizlenmiş bir fiilin mamulü olmasıdır; yani: «Ve helal kılmak için size geldim» demektir; böylece vav harfinden sonra amil hazfedilmiştir.

الرابع: أنه متعلِّقٌ بقولِهِ: {وَأَطِيعُونِ} والمعنى: اتِّبعوني لأُِحِل لكم، وهذا بعيدٌ جداً أو ممتنعٌ.

Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَأَطِيعُونِ} “ve bana itaat edin” sözüne müteallik olmasıdır. Anlamı: «Size helal kılmam için bana uyun» demektir; ancak bu görüş oldukça uzaktır veya imkânsızdır.

الخامس: أن يكونَ «ولأِحِلَّ» ردَّاً على قولِهِ: «بآية» ، قال الزمخشري: «ولأِحِلَّ» ردٌّ على قولِه: {بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ} أي «جئتكم بآيةٍ من ربكم ولأِحلَّ» . قال الشيخ: «ولا يَسْتَقِيم أن يكونَ» ولإِحلَّ لكم «ردَّاً على» بآيةٍ «؛ لأنَّ» بآية «في موضِعِ حالٍ، و» لأِحِلَّ «تعليلٌ ولا يَصِحُّ عطفُ التعليلِ على الحالِ؛ لأنَّ العطفَ بالحرفِ المُشَرِّك في الحكم يُوجِبُ التشريكَ في جنسِ المعطوفِ عليه، فإنْ عَطَفْتَ على مصدرٍ أو مفعولٍ به أو ظرفٍ أو حالٍ أو تعَليلٍ أو غيرِ ذلك شارَكَهُ في ذلك المعطوفِ» قلت: ويُحتمل أن يكونَ جوابُه ما تقدَّم من أنه أرادَ رَدًّاً على «بآية» من حيث دلالتُها على عاملٍ مقدَّرٍ.

Beşincisi: «وَلأُحِلَّ» lafzının «بِآيَةٍ» sözüne atfedilmiş (reddedilmiş) olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «‘وَلأُحِلَّ’ lafzı, Yüce Allah'ın: {بِآيَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ} ‘Rabbinizden bir ayet ile’ sözüne atıftır; yani: ‘Size Rabbinizden bir ayetle ve helal kılmak için geldim’ demektir». Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «‘وَلأُحِلَّ لَكُمْ’ lafzının ‘بِآيَةٍ’ sözüne atfedilmesi tutarlı değildir; çünkü ‘بِآيَةٍ’ hâl konumundadır, ‘لأُحِلَّ’ ise bir ta'lildir (gerekçedir). Hükümde ortak kılan harfle yapılan atıf, matufun aleyhin cinsinde ortaklığı gerektirdiğinden ta'lilin hâle atfedilmesi sahih olmaz. Eğer bir mastara, mef'ûlün bihe, zarfa, hâle, ta'lile veya başka bir şeye atfedersen, matuf o hususta matufun aleyhe ortak olur». Ben derim ki: Buna verilecek cevabın, daha önce geçtiği üzere, mukadder bir amile delalet etmesi bakımından «بِآيَةٍ» sözüne atfı kastetmiş olması muhtemeldir.

قوله: {بَعْضَ الذي حُرِّمَ} المرادُ ببعض مدلولُهُ الأصلي، وقال أبو عبيدة «إنها هنا بمعنى» كل «مستدلاً بقولِ لبيد:

Yüce Allah'ın: {بَعْضَ الذي حُرِّمَ} “haram kılınan şeylerin bir kısmını” sözünde baz (bir kısım) kelimesiyle kastedilen asıl manasıdır. Ebû Ubeyde ise Lebîd'in şu sözünü delil getirerek: «Burada ‘bütün/hepsi’ manasındadır» demiştir:

١٣٠٤ - تَرَّاكُ أمكنةٍ إذا لم أَرْضَها ... أو يَرْتَبِطْ بعضَ النفوسِ حِمامُها

1304 - Hoşnut olmadığımda mekânları terk edip giderim; yahut ecel bazı canları (yani beni) bağlayıp tutuncaya kadar.

وقد رَدَّ الناسُ عليه بأنه كان يَلْزَمُ أن يُحِلَّ لهم الربا والسرقة والقتل لأنها كانت مُحَرَّمةً عليهم، فلو كان المعنى: ولأِحِلَّ لكم كلَّ الذي حُرِّم عليكم لأَحَلَّ لهم ذلك كله. واستَدَلَّ بعضُهم على أنَّ» بعضاً «بمعنى» كل «بقولِ الآخر:

Âlimler ona, bu durumda onlara daha önce haram kılınmış olan faizi, hırsızlığı ve adam öldürmeyi de helal kılmasının gerekeceğini belirterek karşı çıkmışlardır. Zira anlam «Size haram kılınan her şeyi helal kılmak için...» olsaydı, bütün bunları onlara helal kılardı. Bazıları «bazı» kelimesinin «bütün/hepsi» manasına geldiğine diğer bir şairin şu sözünü delil getirmiştir:

١٣٠٥ - أبا منذرٍ أَفْنَيْتَ فاستَبِقْ بعضَنَا ... حَنَانَيْكَ بعضُ الشرِّ أهونُ من بعضِ

1305 - Ey Münzir'in babası! Bizi yok ettin, bari bir kısmımızı sağ bırak; merhamet et, kötülüğün bir kısmı diğerinden daha hafiftir.

أي: أهونُ من كل الشرِّ، واستدلَّ آخرون بقولِ الآخر:

Yani: «Bütün kötülüklerden daha hafiftir». Başkaları da diğer bir şairin şu sözünü delil getirmiştir:

١٣٠٦ - إنَّ الأمورَ إذا الأحداثُ دَبَّرها ... دونَ الشيوخِ تَرى في بعضِها خَلَلا

1306 - İşleri yaşlılar yerine gençler idare ederse, mutlaka bazılarında bir kusur görürsün.

أي: في كلِّها خَلَلاً، ولا حاجةً إلى إخراجِ اللفظِ عن مدلولِهِ مع إمكان صحة معناه، إذ مرادُ لبيد ببعضٍ النفوس نفسُه هو، والتبعيضُ في البيتين الآخرين واضحٌ فإنَّ الشرَّ بعضُه أهونُ من بعضٍ آخرَ لا مِنْ كله، وكذلك ليس كلُّ أمرٍ دَبَّره الأحداثُ كان فيه خَلَلٌ، بل قد يأتي تدبيرُهُ أحسنَ من تدبيرِ الشيخ.

Yani: «Hepsinde bir kusur görürsün». Oysa manasının sıhhati mümkün iken lafzı asıl manasından çıkarmaya gerek yoktur. Zira Lebîd'in «bazı canlar»dan kastı bizzat kendi canıdır. Diğer iki beyitteki teb'îz (kısmilik) ise açıktır; çünkü şerrin bir kısmı, hepsinden değil, ancak diğer bir kısmından daha hafiftir. Aynı şekilde gençlerin idare ettiği her işte kusur olacak değildir; bilakis onun idaresi bazen yaşlının idaresinden daha güzel olabilir.

وقرأ العامةُ:» حُرِّمَ «مبنياً للمفعول والفاعلُ هو الله تعالى. وقرأ عكرمة:» حَرَّم «مبنياً للفاعلِ وهو اللهُ تعالى أو الموصولُ في قوله: {لِّمَا بَيْنَ يَدَيَّ} لأنه كتابٌ مُنَزَّلٌ، أو موسى لأنه هو صاحبُ التوراةِ، فَأَضْمَر للدلالةِ عليه بِذِكْرِ كتابِهِ.

Cumhur meçhul bina ile «حُرِّمَ» (haram kılındı) şeklinde okumuştur; fail ise Yüce Allah'tır. İkrime ise malum bina ile «حَرَّمَ» (haram kıldı) şeklinde okumuştur; faili Yüce Allah'tır yahut indirilmiş bir kitap olması sebebiyle {لِّمَا بَيْنَ يَدَيَّ} “önümdekini” sözündeki mevsûldür; yahut Tevrat'ın sahibi olması sebebiyle Musa'dır; nitekim kitabının anılmasıyla ona delalet edildiği için fail gizlenmiştir.

وقرأ إبراهيم النخعي: «حَرُمَ» بوزن شَرُف وظَرُف، نَسَبَ الفعل إليه/ مجازاً للعلمِ أنَّ المُحَرِّم هو الله تعالى.

İbrahim en-Nehaî ise «şerufe» ve «zarufe» vezninde «حَرُمَ» şeklinde okumuştur. Haram kılanın Yüce Allah olduğu bilindiğinden fiili mecazen ona nispet etmiştir.

قوله: {وَجِئْتُكُمْ} هذه الجملةُ يُحْتمل أن تكونَ تأكيداً للأولى لتقدُّم معناها ولفظِها قبلَ ذلك. قال أبو البقاء: «هذا تكريرٌ للتوكيد لأنه سَبَقَ هذا المعنى في الآيةِ التي قبلَها» ويُحْتَمل أَنْ تكونَ للتأسيس لاختلافِ متعلِّقِها ومتعلَّقِ ما قبلَها. قال الشيخ: «وجِئْتُكم بآيةٍ من ربكم للتأسيس لا للتوكيد لقوله:» قد جِئْتكم «، وتكون هذه الآيةُ قولَهُ: {إِنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُمْ فاعبدوه} لأنَّ هذا القولَ شاهِدٌ على صحةِ رسالتِهِ؛ إذ جميعُ الرسلِ كانوا عليه لم يختلفوا فيه، وجَعَلَ هذا القولَ آيةً وعلامةً لأنه رسولٌ كسائِرِ الرسلِ حيث هَداه للنظرِ في أدلةِ العقلِ والاستدلالِ، قاله الزمخشري.

Yüce Allah'ın: {وَجِئْتُكُمْ} “ve size geldim” sözü: Bu cümlenin, manası ve lafzı daha önce geçtiği için birincisinin teyidi (te'kidi) olması muhtemeldir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu te'kit için bir tekrardır; çünkü bu mana kendisinden önceki ayette geçmişti». Kendisinin ve öncesinin müteallakının farklı olması sebebiyle te'sis (yeni bir mana) olması da muhtemeldir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «‘Size Rabbinizden bir ayet ile geldim’ [وجِئْتُكم بآيةٍ من ربكم] sözü, ‘Size muhakkak geldim’ [قد جِئْتكم] sözü için te'kit değil te'sistir. Bu ayet/mucize ise onun: {إِنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُمْ فاعبدوه} “Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; O'na kulluk edin” sözü olur. Çünkü bu söz onun peygamberliğinin doğruluğuna şahittir; zira bütün peygamberler bu çizgi üzerindeydi, onda ihtilaf etmediler. Akıl ve istidlal delillerini düşünmeye kendisini ilettiği için diğer peygamberler gibi bir elçi olduğuna bu sözü bir ayet ve alamet kılmıştır; bunu Zemahşerî söylemiştir».

وقرأ العامة: {إِنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُمْ} : بكسرِ الهمزةِ على الإِخبار المستأنفِ، وهذا ظاهِرٌ على قولِنا إنَّ «جئتكم» تأكيدٌ، أمَّا إذا جَعَلْتَه تأسيساً وَجَعَلْتَ الآيةَ هي قولَه: {إِنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُمْ} بالمعنى الذي ذَكَرْتُه أولاً فلا يَصِحُّ الاستئنافُ، بل يكونُ الكسرُ على إضمارِ القولِ وذلك القولُ بدلٌ من الآية، كأنَّ التقدير: وجئتُكم بآيةٍ من ربِّكم قَوْلي إنَّ الله، فقولي بدلٌ من «آية» ، و «إنَّ» وما في حَيِّزها معمولةٌ لقولي، ويكون قوله: {فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} اعتراضاً بين البدلِ والمبدلِ منه.

Cumhur, müstear bir haber olarak hemzenin kesresiyle {إِنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُمْ} “Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” şeklinde okumuştur. «جئتكم» fiilini te'kit kabul ettiğimiz görüşe göre bu açıktır. Ancak onu te'sis kabul eder ve ilk zikrettiğim manayla ayeti Yüce Allah'ın: {إِنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُمْ} sözü kılarsan, istînâf (yeni başlangıç) sahih olmaz; bilakis hemzenin kesresi kavil (söz) fiilinin gizlenmesine bağlı olur ve o kavil ayetten bedel olur. Sanki takdiri şöyledir: «Size Rabbinizden bir ayetle, yani ‘şüphesiz Allah...’ şeklindeki sözümle geldim». Dolayısıyla «قَوْلِي» (sözüm) lafzı «آيَةٍ» kelimesinden bedel olur; «إِنَّ» ve onun hükmündeki kısım ise «قَوْلِي» lafzının mamulüdür. Yüce Allah'ın: {فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin” sözü ise bedel ile mübdelün minh arasında bir itiraz (ara cümle) olur.

وقُرىء بفتحِ الهمزة وفيه أوجهٌ، أحدُها: أنه بدلٌ من «آية» كأنَّ التقديرَ: وجِئْتُكم بأنَّ الله ربي وربكم، أي: جِئْتُكم بالتوحيدِ، وقوله: {فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} اعتراضٌ أيضاً. الثاني: أنَّ ذلك على إضمار لامِ العلة، ولامُ العلة متعلقةٌ بما بعدَها من قوله: «فاعبدوه» والتقديرُ: فاعبدوه لأنَّ الله ربي وربُّكم كقولِه تعالى: {لإِيلاَفِ قُرَيْشٍ} [قريش: ١] إلى أن قال «فَلْيعبدوا» إذ التقديرُ: فليعبدوا لإِيلافِ قريش، وهذا عند سيبويه وأَتْباعِهِ ممنوعٌ؛ لأنه متى كان المعمولُ أَنَّ وما في صلتِها امتنَع تقديمُها على عاملِها، لا يُجيزونَ: «أنَّ زيداً منطلقٌ عَرَفْتُ» تريد: «عَرَفْتُ أنَّ زيداً منطلقٌ» للقبحِ اللفظي، إذ تَصَدُّرُها لفظاً يقتضي كسرَها. الثالث: أن يكونَ «أن الله» على إسقاطِ الخافض وهو «على» و «على» يتعلِّق بآية نفسِها، والتقديرُ: وجِئْتُكم بآيةٍ على أن الله، كأنه قيل: بعلامةٍ ودلالةٍ على توحيدِ الله تعالى، قاله ابن عطية، وعلى هذا فالجملتان الأمريِتَّان اعتراضٌ إيضاً وفيه بُعْدٌ.

Hemzenin fethasıyla [أَنَّ الله] da okunmuştur; bunda vecihler vardır. Birincisi: «آيَةٍ» kelimesinden bedel olmasıdır; sanki takdiri: «Size Allah'ın benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olduğu [hakikatiyle] geldim», yani: «Tevhid ile geldim» şeklindedir. Yüce Allah'ın: {فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin” sözü yine itirazdır (ara cümledir). İkincisi: Ta'lil lamının gizlenmesi üzere olmasıdır; ta'lil lamı ise kendisinden sonraki «فَاعْبُدُوهُ» “O'na kulluk edin” sözüne mütealliktir. Takdiri: «O'na kulluk edin; çünkü Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir» şeklindedir. Tıpkı Yüce Allah'ın: {لإِيلاَفِ قُرَيْشٍ} [Kureyş: 1] “Kureyş'in alıştırılması için” ayetinden sonra gelen «فَلْيَعْبُدُوا» “kulluk etsinler” sözü gibi; zira takdiri: «Kureyş'in alıştırılması için kulluk etsinler» şeklindedir. Bu durum Sîbeveyh ve takipçilerine göre caiz değildir; çünkü mamul «أَنَّ» ve sılası olduğunda, onun kendi amilinin önüne geçmesi imkânsızdır. «Zeyd'in gittiğini bildim» [عَرَفْتُ أنَّ زيداً منطلقٌ] demek isterken lafızdaki çirkinlik sebebiyle «أنَّ زيداً منطلقٌ عَرَفْتُ» demeye izin vermezler; zira lafzan cümlenin başında yer alması hemzesinin kesreli olmasını gerektirir. Üçüncüsü: «أَنَّ الله» ifadesinin cer edatının (hâfız) hazfedilmesi üzere olmasıdır ki o da «عَلَى» edatıdır; «عَلَى» edatı ise bizzat «آيَةٍ» kelimesine taalluk eder. Takdiri: «Size Allah'ın [Rab olduğuna] dair bir ayet ile geldim» şeklindedir; sanki Yüce Allah'ın birliğine dair bir alamet ve delil ile denilmek istenmiştir; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Buna göre iki emir cümlesi de itiraz (ara cümle) olur ki bunda bir uzaklık vardır.

وقوله: {هذا صِرَاطٌ} هذا إشارةُ إلى التوحيدِ المَدْلُولِ عليه بقولِهِ: {إِنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُمْ} أو إلى نفسِ «إنَّ الله» باعتبار هذا اللفظِ هو الصراطَ المستقيمَ.

Yüce Allah'ın: {هذا صِرَاطٌ} “İşte bu bir yoldur” sözündeki «هَذَا» (bu) lafzı, {إِنَّ الله رَبِّي وَرَبُّكُمْ} “Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” sözünün delalet ettiği tevhide yahut bu lafzın dosdoğru yol olması bakımından bizzat «إِنَّ الله» sözüne bir işarettir.

قوله تعالى: {مِنْهُمُ} : فيه وجهان، أحدُهما: أَنْ يتعلَّقَ بأحسَّ، و «مِنْ» لابتداءِ الغاية، أي: ابتداءُ الإِحساسِ مِنْ جهتهم. والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من الكفر أي: الكفرُ حالَ كونِه صادراً منهم.

Yüce Allah'ın: {مِنْهُمُ} “onlardan” sözünde iki vecih vardır. Birincisi: «أَحَسَّ» (hissetti) fiiline taalluk etmesidir ve «مِنْ» edatı ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir; yani: Hissetmenin başlangıcı onların cihetindendir. İkincisi: Küfürden hâl olmak üzere mahzufa müteallik olmasıdır; yani: Küfrün onlardan sadır olması hâlinde [hissettiğinde].

والإِحساسُ: الإِدراكُ ببعضِ الحواسِّ الخمسِ وهي: الذوقُ والشمُّ واللمسُ والسمعُ والبصرُ، يقال: أَحْسَسْتُ الشيءَ وبالشَيءِ، وحَسَسْتُه وحَسَسْتُ به، ويقال: حَسَيْتُ بإبدال سينه الثانيةِ ياءً، وأحَسْت بحذف أولِ سينه، قال:

İhsas (إِحْسَاس); tatma, koklama, dokunma, işitme ve görmeden ibaret olan beş duyudan biriyle algılamaktır. «Şeyi hissettim» manasında «أَحْسَسْتُ الشَّيْءَ» ve «أَحْسَسْتُ بِالشَّيْءِ», «حَسَسْتُهُ» ve «حَسَسْتُ بِهِ» denilir. İkinci sin harfinin yâ'ya dönüştürülmesiyle «حَسَيْتُ», birinci sin harfinin hazfedilmesiyle «أَحَسْتُ» da denilir. Şair şöyle demiştir:

١٣٠٧ - سِوى أنَّ العِتاقَ من المطايا ... أَحَسْنَ به فَهُنَّ إليه شُوسُ

1307 - Ancak soylu binek develeri onu hissettiler de ona doğru yan yan baktılar.

قال سيبويه: «وَمِمَّا شَذَّ من المضاعَفِ يعني في الحذفِ شبيهُ بباب أقمت وليس بمتلئِبٍّ، وذلك قولهم: أَحَسْتُ واَحَسْنَ، يريدون: أَحْسَسْتُ وأَحْسَسْنَ، وكذلك يُفْعَل بكل بناءٍ بُنِي الفعلُ فيه ولا تَصِلُ إليه الحركةُ، فإذا قلت: لم أُحِسَّ لم تَحذِفْ» . وقيل: الإِحساسُ: الوجودُ والرؤيةُ يقال: هل أَحْسَسْتَ صاحبكَ أي: وَجَدْتَه أو رأيته.

Sîbeveyh şöyle demiştir: «Mudaaf (şeddeli/çift harfli) fiillerden hazif hususunda şâzz olan -yani kurala uygun olarak dosdoğru gitmeyen ‘ekamtü’ babına benzeyen- durum, onların ‘hissettim’ ve ‘hissettiler’ manasında ‘أَحْسَسْتُ’ ve ‘أَحْسَسْنَ’ yerine ‘أَحَسْتُ’ ve ‘أَحَسْنَ’ demeleridir. Fiilin bina edildiği ve kendisine harekenin ulaşmadığı her yapıda böyle yapılır. ‘Hissetmedim’ dediğinde ise ‘لَمْ أُحِسَّ’ dersin ve hazfetmezsin». İhsasın: Bulmak ve görmek olduğu da söylenmiştir; nitekim «Arkadaşını buldun mu/gördün mü?» manasında «هَلْ أَحْسَسْتَ صَاحِبَكَ؟» denilir.

قوله: {مَنْ أنصاري} أنصار جمع نصير نحو: شَريف وأَشْراف. وقال قوم: هو جمع «نَصْر» المرادُ به المصدر، ويَحتاج إلى حَذْف مضاف أي: مَنْ أصحابُ نُصْرَتي. و «إلى» على بابها، وتتعلَّق بمحذوف، لأنها حالٌ تقديرُه: مَنْ أنصاري مضافِين إلى الله، كذا قَدَّره أبو البقاء. وقال قوم: إنَّ «إلى» بمعنى مع أي: مع الله، قال الفراء: «وهو وجْهٌ حسن» . وإنما يجوز أَنْ تَجْعَل «إلى» في موضع مع إذا ضَمَمْتَ الشيء إلى الشيء ما لم يكن معه

Yüce Allah'ın: {مَنْ أنصاري} “yardımcılarım kimlerdir?” sözü: Ensar (أَنْصَار); şerîf (شَرِيف) ve eşrâf (أَشْرَاف) kelimelerinde olduğu gibi nasîr (نَصِير) kelimesinin çoğuludur. Bir topluluk ise şöyle demiştir: O, mastar manası kastedilen «نَصْر» kelimesinin çoğuludur ve bir muzâfın hazfine ihtiyaç duyar; yani: «Benim yardımıma koşan kimlerdir?». «إِلَى» (doğru/için) edatı kendi asıl manasındadır ve mahzufa taalluk eder, çünkü o hâldir; takdiri: «Allah'a nispet edilmiş olarak benim yardımcılarım kimlerdir?» şeklindedir; Ebü'l-Bekâ böyle takdir etmiştir. Bir topluluk ise «إِلَى» edatının «مَعَ» (ile/birlikte) manasında olduğunu yani: «Allah ile birlikte» demek olduğunu söylemiştir. Ferrâ: «Bu güzel bir vecihtir» demiştir. «إِلَى» edatını ancak, bir şeyi beraberinde olmayan başka bir şeye kattığında «مَعَ» konumunda kılmak caiz olur;

كقولِ العرب: «الذَّوْدُ إلى الذَّوْدِ إبل» أي: الذود، بخلافِ قولك: «قَدِمَ فلانٌ ومعه مال كثير» فإنه لا يصلح أَنْ تقولَ: وإليه مال، وكذا تقول: «قدم فلان مع أهله» ولو قلت: «إلى أهله» لم يصح، وجَعَلوا من ذلك أيضاً قولَه: {وَلاَ تأكلوا أَمْوَالَهُمْ إلى أَمْوَالِكُمْ} [النساء: ٢] . وقد ردَّ أبو البقاء كونَها بمعنى «مع» فقال: «وليس بشيء فإنَّ» إلى «لا تصلُح أَنْ تكونَ بمعنى» مع «ولا قياسَ يَعْضُده» .

Tıpkı Arapların: «Küçük deve grubu, diğer küçük deve grubuna katıldığında bir sürü olur» [الذَّوْدُ إِلَى الذَّوْدِ إِبِلٌ] yani: «Küçük deve grubu ile birlikte» demeleri gibi. Bu, senin: «Falan adam beraberinde çok mal olduğu hâlde geldi» [قَدِمَ فُلاَنٌ وَمَعَهُ مَالٌ كَثِيرٌ] demenden farklıdır; zira burada: «Ve ona doğru mal olduğu hâlde» [وَإِلَيْهِ مَالٌ] demen uygun düşmez. Aynı şekilde: «Falan ailesiyle birlikte geldi» [قَدِمَ فُلاَنٌ مَعَ أَهْلِهِ] dersin; «Ailesine doğru» [إِلَى أَهْلِهِ] desen sahih olmaz. Yüce Allah'ın: {وَلاَ تأكلوا أَمْوَالَهُمْ إلى أَمْوَالِكُمْ} [en-Nisâ: 2] “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin” sözünü de bu kabilden saymışlardır. Ebü'l-Bekâ ise onun «مَعَ» manasında olmasını reddederek şöyle demiştir: «Bu kayda değer bir şey değildir; çünkü ‘إِلَى’ edatı ‘مَعَ’ manasında olmaya elverişli değildir ve bunu destekleyen bir kıyas da yoktur».

وقيل: «إلى» بمعنى اللام أي: مَنْ أنصاري لله، كقوله: {يهدي إِلَى الحق} [يونس: ٣٥] أي: للحقِّ، كذا قَدَّره الفارسي. وقيل: بل ضَمَّن «أنصاري» معنى الإِضافةِ أي: مَنْ يُضيف نفسَه إلى الله في نصرتي، فيكون «إلى الله» متعلقاً بنفسِ أنصاري، وقيل: متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حال من الياء في «أنصاري» أي: مَنْ أنصاري ذاهباً إلى الله متلجِئاً إليه، قاله الزمخشري.

«إِلَى» edatının lâm harfi manasında olduğu da söylenmiştir; yani: «Allah için yardımcılarım kimlerdir?» demektir; tıpkı Yüce Allah'ın: {يهدي إِلَى الحق} [Yûnus: 35] “Hakka iletir” yani «Hak için» sözünde olduğu gibi; Fârisî böyle takdir etmiştir. «أنصاري» kelimesinin izafet/katma manasını içerdiği de söylenmiştir; yani: «Bana yardım hususunda kendini Allah'a katan/nispet eden kimdir?» demektir; bu durumda «إِلَى اللهِ» ifadesi bizzat «أَنْصَارِي» kelimesine taalluk eder. «أنصاري» lafzındaki yâ zamirinden hâl olmak üzere mahzufa müteallik olduğu da söylenmiştir; yani: «Allah'a yönelerek, O'na sığınarak yardımcılarım kimlerdir?» demektir; bunu Zemahşerî söylemiştir.

قوله: {الحواريون} جمع حوارِيّ وهو الناصرُ، وهو مصروفٌ وإنْ ماثل مَفَاعل، لأنَّ ياءَ النسب فيه عارضةٌ، ومثله حَوالِيٌّ وهو المحتال، وهذان بخلافِ: قَمَارِيّ وبَخاتِيّ، فإنهما ممنوعانِ من الصرفِ، والفرق أن الياءَ في حوارِيّ وحواليّ عارضةٌ بخلافِها في: «قَماريّ وبَخاتِيّ» فإنها موجودَةٌ قبل جَمْعِها في قولك: قُمْرِيّ وبُخْتِيّ.

Yüce Allah'ın: {الحواريون} “Havariler” sözü: Havârî (حَوَارِيّ) kelimesinin çoğuludur; o da yardımcı demektir. Mefâil (مَفَاعِل) veznine benzese de munsarıftır (tenvin ve kesre alır); zira bundaki nispet yâ'sı arızîdir. Düzenbaz/hilekâr manasındaki «حَوَالِيّ» kelimesi de böyledir. Bu ikisi, gayrimunsarıf olan «قَمَارِيّ» (kumrular) ve «بَخَاتِيّ» (Buhara develeri) kelimelerinden farklıdır. Aralarındaki fark şudur: «حَوَارِيّ» ve «حَوَالِيّ» kelimelerindeki yâ harfi arızîdir; «قَمَارِيّ» ve «بَخَاتِيّ» kelimelerinde ise «قُمْرِيّ» ve «بُخْتِيّ» sözünde olduğu gibi çoğul yapılmadan önce de mevcuttur.

والحوارِيُّ: الناصِرُ كما تقدَّم، وذلك أنَّ عيسى ﵇ مَرَّ بقومٍ فاستنصَرَهم ودَعاهم إلى الإِيمان فتبعوه وكانوا قَصَّارين للثيابِ، فَسُمِّيَ كلُّ مَنْ

Havârî: Daha önce geçtiği gibi yardımcı demektir. Şöyle ki: İsa aleyhisselâm bir topluluğa uğrayıp onlardan yardım istemiş ve onları imana davet etmişti; onlar da ona uymuşlardı ve elbise yıkayıp ağartan (kasr eden) kimselerdi. Böylece bir peygambere

تَبعَ نبياً ونَصَرَهُ: حواريَّاً تسميةً له/ باسمِ أولئك تشبيهاً بهم وإن لم يكن قَصَّاراً، وفي الحديث عنه ﵇ في الزبير: «ابنُ عمتي وحواريّ من أمتي» ومنه أيضاً: «إنَّ لكل نبي حوارياً وحوارِيّ الزبير» هذا معنى كلام أبي عبيدة وغيرِه من أهل اللغة. وقيل: الحوارِيُّ هو صفوةُ الرجل وخالصتُه، واشتقاقُهُ من حُرْتُ الثوبَ أي: أَخْلَصْتُ بياضه بالغَسْل منه سُمِّيََ القَصَّارُ حواريَّاً لتنظيفه الثيابَ، وفي التفسير: أنَّ أتباعَ عيسى ﵇ كانوا قصَّارين، قال أبو عبيدة: «سُمِّيَ أصحاب عيسى حواريين للبياض وكانوا قصَّارين، قال الفرزدق:

uyan ve ona yardım eden herkese -çamaşırcı olmasa bile- onlara benzetilerek onların ismiyle «havârî» adı verilmiştir. Hadis-i şerifte o aleyhisselâm'dan Zübeyr hakkında şöyle rivayet edilmiştir: «Halamın oğlu ve ümmetimden havarimdir». Yine bu kabilden: «Her peygamberin bir havarisi vardır, benim havarim de Zübeyr'dir» buyrulmuştur. Ebû Ubeyde ve diğer dil âlimlerinin sözlerinin anlamı budur. Havârînin, kişinin seçkini ve samimi dostu olduğu da söylenmiştir. Türeyişi: Elbisenin beyazlığını yıkamak suretiyle arıttım manasındaki «حُرْتُ الثَّوْبَ» ifadesindendir; nitekim elbiseleri temizlediği için çamaşırcıya da «havârî» denilmiştir. Tefsirde: İsa aleyhisselâm'ın tâbilerinin çamaşırcı oldukları zikredilmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «İsa'nın ashabı beyazlık sebebiyle ‘Havariler’ olarak isimlendirilmiştir ve onlar çamaşırcı idiler. Ferazdak şöyle demiştir:

١٣٠٨ - فقلتُ: إنَّ الحواريَّاتِ مَعْطَبَةٌ ... إذا تَفَتَّلْنَ من تحتِ الجلابيبِ

1308 - Dedim ki: O beyaz tenli kadınlar (havâriyyât), cilbaplarının altından süzülüp salındıklarında birer helak sebebidir.

يعني النساء» . قلت: يَعني أنَّ النساءَ لبياضِهِنَّ وصفاءِ لونهنَّ لا سيما المترفِّهاتُ يقال لهنَّ الحواريات، ولذلك قال الزمخشري: «والحوارِيُّ صفوَةُ الرجل وخالصتُه، ومنه قيل للنساء الحضريات: الحواريَّات لخلوصِ ألوانهن ونظافتهن، وأنشد لأبي جلدة اليشكري:

Kadınları kastetmektedir». Ben derim ki: Beyazlıkları ve tenlerinin duruluğu sebebiyle özellikle refah içindeki kadınlara «el-Havâriyyât» denildiğini kastetmektedir. Nitekim Zemahşerî şöyle demiştir: «Havârî, kişinin seçkini ve samimi dostudur. Bu sebeple şehirli kadınlara renklerinin duruluğu ve temizlikleri dolayısıyla ‘el-Havâriyyât’ denilmiştir». Ve Ebû Cilde el-Yeşkurî'nin şu beytini okumuştur:

١٣٠٩ - فَقُلْ للحوارِيَّاتِ يبكِينَ غيرَنا ... ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابِحُ

1309 - O beyaz tenli kadınlara söyle, bizden başkasına ağlasınlar; bize ise ancak havlayan köpekler ağlasın.

انتهى. ومنه سُمِّيَت الحُور حُوراً لبياضِهِنَّ ونظافَتِهِنَّ. والاشتقاقُ من

[Zemahşerî'nin sözü] bitti. Hûriler de beyazlıkları ve temizlikleri sebebiyle «hûr» olarak isimlendirilmiştir. Bu kelimenin iştikakı (türeyişi),

الحَوَر وهو تبييضُ الأثواب وغيرِها. وقال الضحاك:» هم الغَسَّالون، وهم بلغةِ النَّبَط: هَواري بالهاء مكان الحاء «، قال ابن الأنباري:» فمن قال بهذا القول قال: هذا حرفٌ اشتركت فيه لغة العرب ولغة النبط، وهو قول مقاتل بن سليمان: إن الحواريين هم القصارون «. وقيل: هم المجاهدون كذا نقله ابن الأنباري وأنشد:

elbiseleri ve benzeri şeyleri ağartmak manasına gelen «el-Havar» (الحَوَر) kökündendir. Dahhâk şöyle demiştir: «Onlar yıkayıcılardır; Nabat dilinde ha yerine he harfiyle ‘Hevârî’ denir». İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Bu görüşü savunan kimse, ‘Bu, Arap dili ile Nabat dilinin ortak olduğu bir kelimedir’ der. Bu, Mukâtil b. Süleyman'ın: ‘Havariler çamaşırcılardır’ şeklindeki sözüdür». Onların mücahidler olduğu da söylenmiştir; bunu İbnü'l-Enbârî nakletmiş ve şu beyti okumuştur:

١٣١٠ - ونحنُ أناسٌ تملأ البيضَ هامُنَا ... ونحن الحوارِيُّونَ يومَ نُزاحِفُ

1310 - Biz öyle bir topluluğuz ki miğferleri başlarımız doldurur; düşmana doğru hücum ettiğimiz gün biz havarileriz (yardımcılarız).

جماجِمُنَا يومَ اللقاء تَراسُنا ... إلى الموت نَمْشي ليس فينا تَجانُفُ

Savaş günü kafataslarımız kalkanlarımızdır; içimizde hiçbir sapma ve korkaklık olmaksızın ölüme yürürüz.

قال الواحدي:» والمختارُ من هذه الأقوالِ عند أهل اللغة أن هذا الاسمَ لَزِمهم للبياض «، ثم ذكر ما ذكرْتُه عن أبي عبيد.

Vâhidî şöyle demiştir: «Dil âlimlerine göre bu görüşler içinden tercih edilen, beyazlık sebebiyle bu ismin onlara ayrılmaz bir vasıf olduğudur». Ardından Ebû Ubeyd'den zikrettiğim hususları belirtmiştir.

وقال الراغب:» حَوَّرْتُ الشيءَ بَيَّضْتُه ودَوَّرْتُه، ومنه: الخبز الحُوَّاري، والحواريون: أنصار عيسى، وقيل: اشتقاقُهم من حار يَحُور أي: رَجَع، قال تعالى: {إِنَّهُ ظَنَّ أَن لَّن يَحُورَ} [الإنشقاق: ٤] أي: لن يرجِعَ، فكأنهم الراجعون إلى الله تعالى، يقال: حار يَحُور حَوْراً أي: رَجَعَ، وحار يحور حَوْراً إذا تَرَدَّد في مكانٍ، ومنه: حارَ الماءُ في الغَدير، وحار في أمره وتحيَّر فيه وأصلُه: تَحَيْوَر، فَقُلِبَتْ الواوُ ياءً فوزنه تَفَيْعَل لا تَفَعَّل، إذ لو كان تَفَعَّل لقيل: تَحَوَّر نحو: تَجَوَّز، ومنه قيل للعُود الذي عليه البَكَرة: مِحْوَر لتردُّده، ومَحارة الأذنِ لظاهرِهِ المنقعر تشبيهاً بمَحَارة الماء لِتردُّد الهواء بالصوت فيه كتردد الماء

Râgıb şöyle demiştir: «‘حَوَّرْتُ الشَّيْءَ’ ifadesi, ‘onu beyazlattım ve yuvarladım’ demektir. Has un ekmeğine ‘el-huvvârâ’ (الخُبْزُ الحُوَّارَى) denmesi de bundandır. Havariler, İsa'nın yardımcılarıdır. Onların ‘döndü’ manasındaki ‘حَارَ يَحُورُ’ fiilinden türediği de söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: {إِنَّهُ ظَنَّ أَن لَّن يَحُورَ} [el-İnşikâk: 14] “Şüphesiz o, asla geri dönmeyeceğini sanmıştı” yani dönmeyeceğini buyurmuştur. Sanki onlar Yüce Allah'a dönen kimselerdir. ‘حَارَ يَحُورُ حَوْراً’ döndü demektir; bir mekânda gidip geldiğinde ve bocaladığında da bu ifade kullanılır. ‘Su havuzda dönüp durdu’ [حَارَ الْمَاءُ فِي الْغَدِيرِ] ve ‘işinde şaşırdı, bocaladı’ [حَارَ فِي أَمْرِهِ] denmesi bundandır. ‘Tehayyere’ (تَحَيَّرَ) kelimesinin aslı ‘tehayvere’ (تَحَيْوَرَ) olup vav harfi yâ'ya dönüştürülmüştür; bu yüzden vezni ‘tefa‘‘ale’ (تَفَعَّلَ) değil ‘tefey‘ale’ (تَفَيْعَلَ) veznindedir; zira ‘tefa‘‘ale’ olsaydı ‘tecevveze’ (تَجَوَّزَ) gibi ‘tehavvera’ (تَحَوَّرَ) denirdi. Sürekli dönüp hareket etmesinden ötürü makaranın üzerindeki mile ‘mihver’ (مِحْوَر) denmesi de bundandır. Kulak kepçesine, iç bükey dış görünüşü sebebiyle, suyun çukurda dönüp durması gibi ses havasının da onda dönüp durmasından ötürü suyun girdap yaptığı yere (mahâretü'l-mâ') benzetilerek ‘mahâretü'l-üzn’ (مَحَارَةُ الأُذُنِ) denilmiştir.

في المَحارة، والقومُ في حَوْر أي: في تردد إلى نقصان، ومنه: «نَعُوذُ باللهِ من الحَوْر بعد الكَوْر»

Tıpkı suyun mahârede dönüp durması gibi. ‘Topluluk havr içindedir’ [القَوْمُ فِي حَوْرٍ] sözü, eksilmeye doğru bir bocalama içindedirler demektir. ‘Toplanıp düzeldikten sonra dağılıp bozulmaktan (havr'dan) Allah'a sığınırız’ [نَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الحَوْرِ بَعْدَ الكَوْرِ] hadisi de bundandır.

وفيه تفسيران، أحدُهما: نعوذ بالله من التردد في الأمر بعد المُضَيَّ فيه، والثاني: نعوذُ بالله من نقصانِ وترددٍ في الحال بعد الزيادة فيها. ويقال: حارَ بعد ما كارَ، والمُحاورة: المُرادَّة في القول، وكذلك التحاورُ والحِوار، ومنه: {وَهُوَ يُحَاوِرُهُ} [الكهف: ٣٤] {والله يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمآ} [المجادلة: ١] أي: ترادَّكما القولَ، ومنه أيضاً: كلَّمته فما رَجَع إلى حَوارٍ أو حَوِير أو مَحْوَرة وما يعيش بحَوْر أي: بعقل يرجع إليه، والحَوَرُ «: ظهورُ قليلِ بياضٍ في العينِ من السواد، وذلك نهايةُ الحسنِ في العَيْنِ يقال منه: أَحْوَرَتْ عينُه، والمذكرُ أحورُ، والمؤنثة حَوْراء، والجمعُ فيها حُور، نحو: حُمْر في جمع أحمر وحمراء، وقيل: سُمِّيت الحُور حُوراً لذلك وقيل: اشتقاقهم من نقاء القلب وخُلوصه وصِدْقه، قاله أبو البقاء، وهو راجع للمعنى الأول من خُلوصِ البياضِ، فهو مجازٌ عن التنظيفِ من الآثامِ وما يَشوب الدين.

Bunda iki tefsir vardır: Birincisi: Bir işte mesafe katettikten sonra onda bocalamaktan Allah'a sığınırız; ikincisi: Hâldeki artıştan sonra eksilmeye ve gerilemeye düşmekten Allah'a sığınırız. ‘İlerledikten sonra geriledi’ manasında ‘حَارَ بَعْدَ مَا كَارَ’ denir. Muhâvere (المُحَاوَرَةُ): Sözü karşılıklı alıp vermektir; tehâvur ve hivâr da böyledir. Nitekim: {وَهُوَ يُحَاوِرُهُ} [el-Kehf: 34] “onunla konuşurken” ve {والله يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمآ} [el-Mücâdele: 1] “Allah sizin karşılıklı konuşmanızı işitiyor” yani sözü birbirinize iade edişinizi [buyrulmuştur]. Yine ‘Onunla konuştum da bana hiçbir cevap vermedi’ manasında ‘كَلَّمْتُهُ فَمَا رَجَعَ إِلَى حَوَارٍ / حَوِيرٍ / مَحْوَرَةٍ’ denilir. ‘Akılla yaşamıyor’ manasında ‘مَا يَعِيشُ بِحَوْرٍ’ yani müracaat edeceği bir akılla denir. Havar (الحَوَرُ): Gözün siyahı etrafında az bir beyazlığın belirmesidir ki bu gözdeki güzelliğin zirvesidir; bundan dolayı ‘gözü ahu gibi oldu’ manasında ‘أَحْوَرَتْ عَيْنُهُ’ denir. Müzekkeri ‘ahver’ (أَحْوَرُ), müennesi ‘havrâ’ (حَوْرَاءُ) ve çoğulu da ‘ahmer’ ve ‘hamrâ’nın çoğulu olan ‘humr’ gibi ‘hûr’ (حُورٌ) gelir. Hûrilerin bu sebeple ‘hûr’ olarak isimlendirildiği söylenmiştir». Onların türeyişinin kalbin temizliği, saflığı ve doğruluğundan geldiği de söylenmiştir; bunu Ebü'l-Bekâ belirtmiştir. Bu da birinci manaya, yani beyazlığın arılığına racidir; dolayısıyla günahlardan ve dine gölge düşüren şeylerden arınmaktan mecazdır.

والياء في حَوارِيّ وحَواليّ ليست للنسب بل زائدةٌ كزيادتها في كرسيّ.

«حَوَارِيّ» ve «حَوَالِيّ» kelimelerindeki yâ nispet için olmayıp «kürsiyy» (كُرْسِيّ) kelimesindeki yâ'nın ziyadeliği gibi zâiddir.

وقراء العامة» الحواريُّون «بتشديد الياء في جميع القرآن، وقرأ الثقفي والنخعي بتخفيفِها في جميع القرآن، قالوا: لأن التشديدَ ثقيلٌ، وكان قياس هذه القراءةِ أَنْ يقالَ فيها: الحوارُون، وذلك أنه تستثقل الضمة على الياء المكسورة ما قبلها فَتُنْقَل ضمة الياء إلى ما قبلها فتسكُنُ الياءُ، فيلتقي ساكنان

Cumhur Kur'an'ın tamamında yâ harfinin şeddesiyle «الحَوَارِيُّونَ» şeklinde okumuştur. es-Sekafî ve en-Nehaî ise Kur'an'ın tamamında şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır; gerekçe olarak şeddenin ağır olduğunu söylemişlerdir. Bu kıraatin kural gereği (kıyasen) «الحَوَارُونَ» şeklinde okunması gerekirdi; çünkü öncesi kesreli olan yâ harfi üzerindeki ötre ağır bulunur, böylece yâ harfinin ötresi kendisinden öncekine aktarılır ve yâ harfi sakin kılınır, böylece iki sakin yan yana gelir;

فتحذفُ الياء لالتقاء الساكنين، وهذا نحوُ: جاء القاضُون، الأصل: القاضِيُون، ففُعِل به ما ذُكِرَ. قالوا: وإنما أُقِرَّتْ ضمةُ الياءِ عليها تنبيهاً على أن التشديد مرادُ لأن التشديدَ يَحْتمل الضمة كما ذهب الأخفش في» يستهزيون «إذ أَبْدَل الهمزةَ ياءً مضمومةً، وإنما بَقِيَتِ الضمةُ تنبيهاً على الهمزةِ.

İki sakinin yan yana gelmesi sebebiyle yâ hazfedilir. Bu durum: «Yargıçlar geldiler» [جَاءَ القَاضُونَ] ifadesi gibidir; aslı «القَاضِيُونَ» idi ve ona bu zikredilen işlem uygulandı. Âlimler şöyle demiştir: Yâ harfinin ötresi, şeddenin kastedildiğine dikkat çekmek için onun üzerinde sabit bırakılmıştır; çünkü şedde ötreyi kaldırabilir. Tıpkı Ahfeş'in «يَسْتَهْزِئُونَ» kelimesinde hemzeyi ötreli bir yâ harfine dönüştürdüğü «يَسْتَهْزِيُونَ» kıraatindeki görüşü gibi; zira oradaki ötre de hemzeye dikkat çekmek için baki kalmıştır.

وقولُه تعالى: {مَعَ الشاهدين} : حالٌ من مفعولِ «اكتبنا» وفي الكلامِ حذفٌ أي: مع الشاهدين لك بالوحدانية.

Yüce Allah'ın: {مَعَ الشاهدين} “şahitlerle beraber” sözü: «اُكْتُبْنَا» (bizi yaz) fiilinin mef'ûlünden hâldir. Kelamda bir hazif vardır; yani: «Senin birliğine şahitlik edenlerle beraber».

قوله تعالى: {وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ الله} : من بابِ المقابلةِ، أي: لا يجوزُ أَنْ يُوصفَ اللهُ بالمكر إلا لأجلِ ما ذُكر معه من لفظٍ آخرَ مسندٍ لِمَنْ يليقُ به، وهذا كما تقدَّم في الخِداع، هكذا قيل، وقد جاء ذلك من غيرِ مقابلة في قولِهِ: {أَفَأَمِنُواْ مَكْرَ الله فَلاَ يَأْمَنُ مَكْرَ الله} [الأعراف: ٩٩] .

Yüce Allah'ın: {وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ الله} “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” sözü: Mukâbele (karşılık verme) babındandır; yani: Kendisine layık olan kimseye isnat edilen başka bir lafız onunla birlikte anılmadıkça Allah mekrin (tuzak kurmanın) faili olarak nitelenemez. Bu, daha önce hile/aldatma (hidâ') bahsinde geçtiği gibidir. Böyle denilmiştir; ancak bu durum Yüce Allah'ın: {أَفَأَمِنُواْ مَكْرَ الله فَلاَ يَأْمَنُ مَكْرَ الله} [el-A'râf: 99] “Allah'ın tuzağından güvende mi oldular? Oysa Allah'ın tuzağından... başkası güvende olmaz” sözünde mukabele olmaksızın da gelmiştir.

والمَكْرُ في اللغةِ أصلُه السَّتْرُ. يُقال: مَكَر اللَّيلُ: أي أَظْلَمَ وسَتَر بظلمته ما فيه، وقالوا: واشتقاقُه من المَكْر وهو شجر ملتفٌّ، تخيَّلوا فيه أنَّ المكرَ يلتفُّ بالممكورِ به ويشتمل عليه، وامرأةُ ممكورةُ الخَلْقِ أي: ملتفَّةُ الجسم، وكذا مَمْكُورة البطن، ثم أُطْلِقَ المَكْرُ على الخُبْث والخِداع، ولذلك عَبَّر عنه بعضُ أهلِ اللغةِ بأنه السعيُ بالفساد/. قال الزجاج: «هو مِنْ مَكَر الليلُ وَأَمْكَرَ أي أظلم» . وقد عَبَّر بعضُهم عنه فقال: هو صَرْفُ الغَيْرِ عَمَّا يَقْصِده بحيلةٍ، وذلك ضربان: محمودٌ وهو أَنْ يُتَحَرَّى به فِعْلٌ جميلَ، وعلى ذلك قولُه: {والله خَيْرُ الماكرين} ، ومذمومٌ وهو أَنْ يُتَحَرَّى به فعلٌ قبيحٌ نحو: {وَلاَ يَحِيقُ المكر السيىء إِلاَّ بِأَهْلِهِ} [فاطر: ٤٣] .

Mekr (المَكْرُ) kelimesinin lügatteki aslı örtmektir. «Gece karardı ve karanlığıyla içindekileri örttü» manasında «مَكَرَ اللَّيْلُ» denilir. Şöyle de demişlerdir: Onun türeyişi, birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaç manasındaki «el-mekr»dendir; tuzak kurmanın, tuzağa düşürülen kimseyi sarıp kuşattığını tahayyül etmişlerdir. Endamı derli toplu ve sıkı kadın için «امْرَأَةٌ مَمْكُورَةُ الخَلْقِ», karnı sıkı/düz kadın için «مَمْكُورَةُ البَطْنِ» denilir. Daha sonra mekr; kötülük ve aldatma hakkında kullanılmıştır; bu yüzden bazı dil ehli onu «fesat çıkarmaya çalışmak» diye ifade etmiştir. Zeccâc: «Bu, ‘gece karardı’ manasındaki ‘مَكَرَ اللَّيْلُ وَأَمْكَرَ’ sözündendir» demiştir. Bazıları ise onu şöyle tarif etmiştir: ‘Bir kimseyi hile yoluyla kastettiği şeyden çevirmektir.’ Bu da iki kısımdır: Güzel bir fiilin hedeflendiği övgüye layık olanı ki Yüce Allah'ın: {والله خَيْرُ الماكرين} “Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” sözü buna göredir; ve çirkin bir fiilin hedeflendiği yerilmiş olanı ki: {وَلاَ يَحِيقُ المكر السيىء إِلاَّ بِأَهْلِهِ} [Fâtır: 43] “Kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer” ayetindeki gibidir.

قوله تعالى: {إِذْ قَالَ الله} : في ناصبهِ ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: قوله: «وَمَكَرَ الله» أي وَمَكَر اللهُ بهم في هذا الوَقتِ. الثاني: أنه «خير الماكرين» . الثالث: اذكر مقدراً، فيكون مفعولاً به كما تقدَّم تقريرُه غيرَ مرةٍ.

Yüce Allah'ın: {إِذْ قَالَ الله} “Hani Allah şöyle demişti” sözünde onu nasbeden amilde üç vecih vardır. Birincisi: «وَمَكَرَ الله» sözüdür; yani: «Allah bu vakitte onlara tuzak kurdu» demektir. İkincisi: «خَيْرُ المَاكِرِينَ» ifadesidir. Üçüncüsü: Takdir edilen «اُذْكُرْ» (hatırla) fiilidir; bu takdirde defalarca açıklandığı üzere mef'ûlün bih olur.

قوله: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ} فيه وجهان، أظهرُهما: أنَّ الكلامَ على حالهِ من غيرِ ادِّعاءِ تقديمٍ وتأخيرٍ فيه، بمعنى: إني مستوفي أجلِك ومؤخِّرُك وعاصِمُك مِنْ أَنْ يقتُلَكَ الكفار إلى أن تموتَ حَتْفَ أنفِكَ من غيرِ أَنْ تُقْتَلَ بأيدي الكفارِ ورافعُكَ إلى سمائي.

Yüce Allah'ın: {إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ} “Şüphesiz ben senin canını alacağım ve seni kendime yükselteceğim” sözünde iki vecih vardır. Bunların en açığı: Kelamın, içinde herhangi bir takdim ve tehir (öne alma ve sonraya bırakma) iddiası olmaksızın kendi hâli üzere olmasıdır; yani anlamı: «Senin ecelini tastamam tamamlayacak, [ömrünü] erteleyecek, kâfirlerin elleriyle öldürülmeksizin kendi ecelinle öleceğin vakte kadar kâfirlerin seni öldürmesinden seni koruyacak ve seni semama yükselteceğim» demektir.

والثاني: أنَّ في الكلام تقديماً وتأخيراً، والأصلُ: رافُعك إليّ ومتوفيك لأنه رُفِع إلى السماء ثم يُتَوَفَّى بعد ذلك، والواوُ للجمعِ فلا فَرْقَ بين التقديم والتأخيرِ، قاله أبو البقاء وبدأ به، ولا حاجةَ إلى ذلك مع إمكانِ إقرارِ كلِّ واحدٍ في مكانِهِ بما تقدَّم من المعنى، إلاَّ أنَّ أبا البقاءِ حَمَلَ التوفِّيَ على الموتِ، وذلك إنما هو بعدَ رَفْعِهِ ونزولِهِ إلى الأرض وحكمهِ بشريعةِ محمدٍ ﷺ.

İkincisi ise: Kelamda bir takdim ve tehir bulunmasıdır; asıl olan: «Seni kendime yükseltecek, sonra da vefat ettireceğim» şeklindedir; çünkü o semaya yükseltilmiş, bundan sonra da vefat ettirilecektir. Vâv (harfi) ise mutlak cem (birliktelik) içindir; dolayısıyla takdim ile tehir arasında bir fark yoktur. Bunu Ebu'l-Bekâ söylemiş ve söze bununla başlamıştır. Ancak geçen anlam doğrultusunda her bir kelimenin kendi yerinde bırakılması mümkün iken buna gerek yoktur. Ne var ki Ebu'l-Bekâ teveffîyi (vefat ettirmeyi) ölüme hamletmiştir; bu ise ancak onun yükseltilmesinden, yeryüzüne inmesinden ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatıyla hükmetmesinden sonra gerçekleşecektir.

وفي قوله {والله خَيْرُ الماكرين} [آل عمران: ٥٤] إيقاعُ الظاهرِ موقعَ المضمرِ، إذ الأصلُ: ومكرُوا ومكرَ اللهُ وهو خير الماكرين.

Yüce Allah'ın: {والله خَيْرُ الماكرين} [Âl-i İmrân: 54] “Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” sözünde, zamirin yerine zahir (açık) ismin getirilmesi söz konusudur; zira asıl ifade: «Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu ve O, tuzak kuranların en hayırlısıdır» şeklindedir.

قوله: {وَجَاعِلُ الذين اتبعوك} فيه قولان، أظهرُهُما: أنه خطابٌ لعيسى ﵇، والثاني: أنه خطابٌ لنبينا ﷺ، فيكونُ الوقفُ على قوله: {مِنَ الذين كَفَرُواْ} تاماً، والابتداءُ بما بعده، وجاز هذا لدلالةِ الحالِ عليه. و {فَوْقَ الذين كَفَرُواْ} ثاني مفعولَيْ جاعل لأنه بمعنى مُصَيِّر فقط.

Yüce Allah'ın: {وَجَاعِلُ الذين اتبعوك} “Sana uyanları... kılacak olan [da benim]” sözü hakkında iki görüş vardır. Bunların en açığı: Bunun İsa aleyhisselâm'a bir hitap olduğudur. İkincisi ise: Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olduğudur. Bu takdirde: {مِنَ الذين كَفَرُواْ} “inkâr edenlerden” sözü üzerinde vakıf (durmak) tam olur ve sonrasından başlanır; hâlin delaleti dolayısıyla bu caiz görülmüştür. {فَوْقَ الذين كَفَرُواْ} “inkâr edenlerin üstünde” ifadesi ise «جَاعِلُ» kelimesinin ikinci mef'ûlüdür; çünkü o yalnızca «dönüştüren/kılan» (musayyir) anlamındadır.

و {إلى يَوْمِ} متعلِّقٌ بالجَعْل، يعني أنَّ هذا الجَعْلَ مستمرٌّ إلى ذلك اليوم، ويجوزُ أَنْ يتعلَّقَ بالاستقرار المقدَّرِ في «فوق» أي: جاعِلُهُم قاهرين لهم إلى يوم القيامة، يعني أنهم ظاهرون على اليهودِ وغيرِهم من الكفارِ بالغَلَبَةِ في الدنيا، فأمَّا يوْمُ القيامةِ فيحكُمُ اللهُ بينهم فيُدخِل الطائعَ الجنةَ والعاصيَ النارَ، وليس المعنى على انقطاعِ ارتفاعِ المؤمنين على الكافرين بعد الدنيا وانقضائِها، لأنَّ لهم استعلاءً آخرَ غيرَ هذا الاستعلاء. وقال الشيخ: «والظاهرُ أنَّ» إلى «تتعلقُ بمحذوفٍ، وهو العاملُ في» فوق «، وهو المفعولُ الثاني لجاعل، إذ» جاعل «هنا مُصَيِّر، فالمعنى كائنين فوقَهم إلى يوم القيامة، وهذا على أنَّ الفوقيةَ مجازٌ، وأمَّا إن كانت الفوقيةُ حقيقيةً وهي الفوقيةُ في الجنة فلا تتعلَّق» إلى «بذلك المحذوفِ بل بما تقدَّم من» متوفِّيك «أو من» رافعك «أو من» مُطَهِّرك «إذ يَصِحُّ تعلُّقه بكلِّ واحدٍ منها، أمَّا تعلُّقُه برافِعُك، أو بمُطَهِّرُك فظاهرٌ، وأمَّا بمتوَفِّيْك فعلى بعضِ الأقوال» يعني ببعض الأقوال أنَّ التوفِّي يُراد به قابِضُكَ من الأرضِ من غيرِ موتٍ، وهو قولُ جماعةٍ كالحسن وابنِ زيد وابن جريج وغيرِهم، او يرادُ به ما ذَكَرَهُ الزمخشري، وهو مستوفي أجلك، ومعناه: إني عاصمُك من أن يقتلَك الكفارُ ومؤخِّرُك إلى أَجَلٍ كتبتُه لك، ومميتُك حَتْفَ أنفِكَ لا قتلاً بأيدي الكفار، وأمَّا على قولِ مَنْ يقول: إنه تُوُفِّي حقيقةً فلا يُتَصَوَّرُ تَعلُّقُه به لأن القائل بذلك لم يقل باستمرار الوفاة إلى يوم القيامة بل قائل يقول: إنه تُوُفِّي ثلاث ساعات، وآخرُ يقول: توفي سَبع ساعات بقدر ما رُفع إلى سمائه حتى لا يلحقَه خوفٌ ولا ذُعْر في اليقظة، وعلى هذا الذي ذكره الشيخ يجوز أن تكون المسألة من الإِعمال، ويكون قد تنازع في هذا الجارِّ ثلاثةُ عوامل، وإذا ضَمَمْنا إليها كونَ الفوقية مجازاً تنازع

{إلى يَوْمِ} “gününe kadar” ifadesi «kılma» (el-ca'l) eylemine mütealliktir; yani bu kılma o güne kadar kesintisiz devam edecektir. «فوق» (üstünde) kelimesinde takdir edilen istikrara (yerleşmeye) müteallik olması da caizdir; yani: «Onları kıyamet gününe kadar kendilerine üstün kılıcıdır»; yani onlar dünyada galibiyetle Yahudilere ve onların dışındaki kâfirlere üstün geleceklerdir. Kıyamet gününe gelince, Allah aralarında hükmedecek; itaatkârı cennete, isyankârı da cehenneme sokacaktır. Yoksa mana, müminlerin kâfirlere olan üstünlüğünün dünya bittikten ve sona erdikten sonra kesintiye uğraması demek değildir; çünkü onların bundan başka bir yücelikleri daha vardır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zahir olan, ‘ilâ’ (إلى) harfinin mahzuf bir amile müteallik olmasıdır; o da ‘fevka’ (فوق) lafzındaki amildir ve ‘câil’in ikinci mef'ûlüdür; çünkü ‘câil’ burada ‘musayyir’ (kılan) anlamındadır. Dolayısıyla mana: ‘Kıyamet gününe kadar onların üstünde bulunucudurlar’ şeklindedir. Bu, üstünlüğün (fevkıyyet) mecaz olmasına göredir. Şayet fevkıyyet hakiki olup cennetteki üstünlük ise, bu takdirde ‘ilâ’ o mahzuf amile değil, daha önce geçen ‘müteveffîke’ye veya ‘râfiuke’ye yahut ‘mütahhiruke’ye müteallik olur; çünkü bunların her birine bağlanması sahihtir. ‘Râfiuke’ye veya ‘mütahhiruke’ye bağlanması açıktır; ‘müteveffîke’ye bağlanması ise bazı görüşlere göredir.» Bazı görüşlerden kastı şudur: Teveffî ile ölüm olmaksızın ‘seni yeryüzünden kabzediciyim (çekip alıcıyım)’ anlamı kastedilmiştir ki bu, Hasan, İbn Zeyd, İbn Cüreyc ve başkalarından oluşan bir topluluğun görüşüdür; yahut Zemahşerî'nin zikrettiği kastedilmiştir ki o da: ‘Senin ecelini tastamam tamamlayıcıyım’dır; manası ise: ‘Kâfirlerin seni öldürmesinden seni koruyucu, senin için yazdığım bir ecele kadar seni erteleyici ve kâfirlerin elleriyle öldürülerek değil kendi ecelinle seni vefat ettiriciyim’ demektir. Onun hakikaten vefat ettiğini söyleyen kimsenin görüşüne göre ise, [‘ilâ’ harfinin] ona bağlanması düşünülemez; zira bunu söyleyen kişi vefatın kıyamet gününe kadar devam ettiğini söylememiştir. Aksine bir görüş sahibi onun üç saat vefat ettiğini, bir başkası ise uyanıklık hâlinde ona bir korku ve dehşet isabet etmesin diye semasına yükseltildiği kadar, yedi saat vefat ettiğini söyler. Şeyh'in zikrettiği bu açıklamaya göre meselenin i'mâl babından olması caizdir ve bu harf-i cerde üç amil tenâzu' etmiş (çekişmiş) olur. Buna fevkıyyetin mecaz olması durumunu da eklersek,

فيه أربعةُ عواملَ، والظاهرُ أنه متعلِّقٌ بجاعل.

dört amil onda tenâzu' etmiş olur; zahir olan ise onun «جَاعِل» lafzına müteallik olmasıdır.

وقد تقدَّم أن أبا عمرو يُسَكِّنُ ميم «أَحْكُمُ» ونحوِه قبلَ الباء.

Ebû Amr'ın, bâ harfinden önce gelen «أَحْكُمُ» ve benzeri kelimelerin mîm'ini sâkin kıldığı daha önce geçmişti.

قوله تعالى: {فَأَمَّا الذين كَفَرُواْ} : في محلِّ هذا الموصولِ قولان، أظهرُهما: أنه مرفوعٌ على الابتداءِ، والخبرُ الفاءُ وما في حَيِّزها، والثاني: أنه منصوبٌ بفعل مقدر، على أن المسألة من باب الاشتغال، إذ الفعلُ بعدَه قد عَمِلَ في ضميره، وهذا وجهٌ ضعيف، لأنَّ «أمَّا» لا يليها إلا المبتدأُ، وإذا لم يَلِها إلا المبتدأُ امتنعَ حَمْلُ الاسم بعدها على إضمارِ فعلٍ. ومَنْ جَوَّزَ ذلك تَمَحَّل بأنه يُضْمِرُ الفعلُ متأخراً عن الاسم، ولا يُضْمِرُه قبلَه، قال: لئلا يَلِيَ «أمَّا» فعلٌ وهي لا يَليها الأفعالُ البتة فيقدِّرُ في قولك: «أمَّا زيداً فضَربتُه» : أمَّا زيداً ضربْتُ فضربتُه، وكذا هنا يُقَدِّرُ: فأمَّا الذين كفروا أعذَّب فأعذِّبهم، فيقدِّرُ العاملَ بعد الصلة، ولا يقدِّرُه قبل الموصولِ لِما ذكرت، وهذا ينبغي ألاَّ يجوزَ لعدمِ الحاجةِ إليه مع ارتكاب وجهٍ ضعيفٍ جداً في أفصحِ كلام، وقد قرأ بعض قراء الشواذ: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ} [فصلت: ١٧] بنصبِ «ثمود» واستضعفها الناس.

Yüce Allah'ın: {فَأَمَّا الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenlere gelince” sözünde bu ism-i mevsûlün iraptaki yeri hakkında iki görüş vardır. Bunların en açığı: Mübteda olarak merfû olmasıdır; haberi ise fâ harfi ve onun kapsadığı kısımdır. İkincisi: Takdir edilen bir fiille mensup olmasıdır; bu da meselenin iştigâl babından olmasına göredir; zira kendisinden sonraki fiil onun zamirinde amel etmiştir. Bu ise zayıf bir vecihtir; çünkü «أمَّا» edatının ardından sadece mübteda gelebilir. Ardından sadece mübteda gelebildiğine göre, sonrasındaki ismin gizli bir fiile hamledilmesi imkânsız olur. Bunu caiz gören kimse, fiili ismin öncesinde değil, sonrasında takdir ederek zorlama bir yola başvurmuş ve şöyle demiştir: «‘أمَّا’ edatının ardından fiil gelmesin diye böyle yapılmıştır; zira onun ardından kesinlikle fiiller gelmez.» Dolayısıyla senin: «أَمَّا زَيْداً فَضَرَبْتُهُ» (Zeyd'e gelince, onu dövdüm) sözünde: «أَمَّا زَيْداً ضَرَبْتُ فَضَرَبْتُهُ» takdirini yapar. Burada da aynı şekilde: «فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أُعَذِّبُ فَأُعَذِّبُهُمْ» takdirini yapar. Böylece amili sıla cümlesinden sonra takdir eder, zikrettiğim gerekçeden ötürü mevsûlden önce takdir etmez. En fasih kelamda son derece zayıf bir veche başvurulmasıyla birlikte buna bir ihtiyaç da bulunmadığından bunun caiz olmaması gerekir. Nitekim şâz kıraat imamlarından bazıları: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ} [Fussilet: 17] ayetini «ثَمُودَ» kelimesinin nasbı ile okumuşlar, insanlar da bunu zayıf saymıştır.

وفي قوله: {ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ} إلى {كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} التفاتٌ من غيبة إلى خطاب، وذلك أنه قدَّم تعالى ذِكْرَ مَنْ كَذَّب بعيسى وافترى عليه وهم اليهود لُعنوا، وقَدَّم أيضاً ذِكْرَ مَنْ آمَنَ به وهم/ الحواريون ﵃ وقَضَى بعد ذلك بالإِخبار بأنه يجعلُ مُتَّبعي عيسى فوق مخالِفيه، فلو جاءَ النظمُ على السياقِ من غيرِ التفاتٍ لكانَ: ثم إليَّ مَرْجِعُهم فأَحْكُمُ بينهم فيما كانوا، ولكنه التفت إلى الخطاب لأنه أبلغُ في البِشارة وَأَزْجَرُ في النِّذارة.

{ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ} “Sonra dönüşünüz banadır” sözünden {كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “ayrılığa düştüğünüz şeyler hakkında” sözüne kadar olan kısımda gaybetten (üçüncü şahıstan) hitaba (ikinci şahsa) iltifat sanatı vardır. Şöyle ki: Yüce Allah önce İsa'yı yalanlayan ve ona iftira atan kimseleri -ki onlar lanetlenmiş Yahudilerdir- zikretmiş, ayrıca ona iman eden kimseleri -ki onlar havarilerdir radıyallâhu anhum- zikretmiş ve bundan sonra İsa'ya uyanları ona muhalefet edenlerin üstünde kılacağını haber vererek hükmetmiştir. Eğer diziliş iltifat olmaksızın bağlam üzere gelseydi: «Sonra onların dönüşü banadır, ayrılığa düştükleri şeyler hakkında aralarında hükmederim» şeklinde olurdu. Fakat hitaba yönelmiştir; çünkü bu, müjdelemede daha beliğ ve uyarıp korkutmada daha caydırıcıdır.

وفي ترتيبِ هذه الأخبار الأربعة أعني مُتَوَفِّيك ورافعُك ومُطَهِّرك وجاعلُ هذا الترتيبَ معنًى حسنٌ جداً، وذلك أنه تعالى بَشَّره أولاً بأنه متوفِّيه ومتولِّي أمره فليس للكفار المتوعِّدين له بالقتل عليه سلطانٌ ولا سبيلٌ، ثم بَشَّره ثانياً بأنه رافعُه إليه أي: سمائهِ محلِّ أنبيائِهِ وملائكتِهِ ومحلِّ عبادتِهِ ليسكنَ فيها ويعبُدَ ربَّه مع عابِدِيه، ثم ثالثاً بتطهيرِهِ من أَوْضارِ الكفرةِ وأذاهم وما رَموه به، ثم رابعاً برفعهِ تابعيه على مَنْ خالفهم ليتِمَّ بذلك سرورُه، ويكملَ فرحُهُ، وقَدَّم البِشارَةَ بما يتعلَّقُ بنفسِهِ على البِشارة بما يتعلَّق بغيره؛ لأنَّ الإِنسانَ بنفسِهِ أَهَمُّ وبشأنها أَعْنى، {قوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً} [التحريم: ٦] «ابدَأْ بِنَفْسِكَ ثم بِمَنْ تَعول» .

Bu dört haberin tertibinde -yani «مُتَوَفِّيكَ» (senin canını alacağım), «رَافِعُكَ» (seni yükselteceğim), «مُطَهِّرُكَ» (seni arındıracağım) ve «جَاعِلُ» (kılacağım) sıralamasında- pek güzel bir mana vardır. Şöyle ki: Yüce Allah önce onu vefat ettireceğini ve onun işini bizzat üstleneceğini müjdelemiştir; dolayısıyla kendisini öldürmekle tehdit eden kâfirlerin onun üzerinde hiçbir hâkimiyeti ve yolu yoktur. İkinci olarak onu kendisine, yani peygamberlerinin ve meleklerinin mekânı ve ibadet yeri olan semasına yükselteceğini, orada ikamet edip O'na ibadet edenlerle birlikte Rabbine ibadet edeceğini müjdelemiştir. Üçüncü olarak kâfirlerin pisliklerinden, eziyetlerinden ve ona attıkları iftiralardan kendisini arındıracağını müjdelemiştir. Dördüncü olarak da sevincinin tamamlanması ve neşesinin kemale ermesi için kendisine tabi olanları muhaliflerine üstün kılacağını müjdelemiştir. Kendisiyle ilgili olan müjdeyi başkasıyla ilgili olan müjdenin önüne almıştır; zira insan kendi nefsiyle daha çok ilgilenir ve onun durumuyla daha çok meşgul olur: {قوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً} [et-Tahrîm: 6] “Kendinizi ve ailenizi yakıtı ateşten koruyun”, «Önce kendinden başla, sonra bakmakla yükümlü olduklarından.»

قوله تعالى: {وَأَمَّا الذين آمَنُوا} : الكلامُ فيه كالكلامِ في الموصول قبلَه، وقرأ حفص عن عاصم: «فيوفِّيهم» بياء الغَيْبة، والباقون بالنون، فقراءهُ حَفْص على الالتفاتِ من التَّكلمِ إلى الغيبة تفنُّناً في الفصاحة. وقراءةُ الباقين جاريةٌ على ما تقدَّم من اتِّساقِ النظم، ولكنْ جاءَ هناك بالمتكلِّم وحدَه وهنا بالمتكلِّم وحده المعظّمِ نفسَه اعتناءً بالمؤمنين ورفعاً مِنْ شأنهِمْ لَمَّا كانوا معظَّمين عنده.

Yüce Allah'ın: {وَأَمَّا الذين آمَنُوا} “İman edenlere gelince” sözü: Buradaki açıklama, kendisinden önceki mevsûl hakkındaki açıklama gibidir. Âsım'dan rivayetle Hafs, gayb yâ'sı ile «فَيُوَفِّيهِمْ» şeklinde okumuştur; diğerleri ise nûn ile [«فَنُوَفِّيهِمْ»] okumuşlardır. Hafs'ın kıraati, fesahatte bir üslup zenginliği olarak mütekellimden (birinci şahıstan) gaybete (üçüncü şahsa) iltifat üzerinedir. Diğerlerinin kıraati ise daha önce geçen nazmın uyumu üzere devam etmektedir. Ancak orada tekil mütekellim ile gelmişken, burada müminlere ihtimam göstermek ve O'nun katında yüce oldukları için onların şanını yüceltmek amacıyla nefsini tazim eden tekil mütekellim ile gelmiştir.

قوله تعالى: {ذلك نَتْلُوهُ} : يجوز أّنْ يكونَ «ذلك» مبتدأً و «نتلوه» الخبرَ، و «من الآيات» حالٌ أو خبرٌ بعدَ خبرٍ، ويجوزُ أن يكونَ «ذلك» منصوباً بفعل مقدر يفسِّره ما بعدَه، فالمسألةُ من الاشتغال و «من الآيات» حالٌ أو خبرٌ مبتدأ مضمر أي: هُو من الآيات، ولكنَّ الأحسنَ الرفعُ بالابتداءِ، لأنه لا يُحْوج إلى إضمارٍ، وعندَهم: «زيدٌ ضربتُه» أحسنُ مِنْ «زيداً ضربته» ، ويجوزُ أَنْ يكونَ «ذلكَ» خبرَ مبتدأ مضمر، يعني: الأمر ذلك، و «نَتْلوه» على

Yüce Allah'ın: {ذلك نَتْلُوهُ} “İşte bunu sana okuyoruz” sözü: «ذَلِكَ» lafzının mübteda, «نَتْلُوهُ» lafzının haber olması, «مِنَ الآيَاتِ» kısmının da hâl yahut haberden sonra haber olması caizdir. «ذَلِكَ» lafzının, sonrasının açıkladığı takdir edilen bir fiille mensup olması da caizdir; bu durumda mesele iştigâlden olur ve «مِنَ الآيَاتِ» kısmı hâl yahut gizli bir mübtedanın haberi olur; yani: «O, ayetlerdendir» takdirindedir. Ancak mübteda olarak ref edilmesi daha güzeldir; çünkü bu, takdir yapmaya muhtaç bırakmaz. Dilcilere göre «زَيْدٌ ضَرَبْتُهُ» ifadesi «زَيْداً ضَرَبْتُهُ» ifadesinden daha güzeldir. «ذَلِكَ» lafzının gizli bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani: «Durum böyledir» demektir; «نَتْلُوهُ» ise

هذا حالٌ من اسم الإِشارة، و «من الآيات» حالٌ من مفعولٍ «نَتْلوه» ويجوزُ أَنْ يكونَ «ذلك» موصولاً بمعنى الذي، و «نَتْلوه» صلةٌ وعائدٌ، وهو مبتدأٌ خبرُه الجارُّ بعده، أي: الذي نتلوه عليك كائنٌ من الآيات أي: المعجزاتُ الدالَّةُ على نُبُوَّتِك، جَوَّز ذلك الزجاج وتَبِعه الزمخشري، وهذا مذهبُ الكوفيين، وأمَّا البصريُّون فلا يُجيزون أن يكونَ اسمٌ من أسماء الإِشارة موصولاً إلا «ذا» خاصةً بشروط تقدَّم ذكْرُها، ويجوز أن يكونَ «ذلك» مبتدأً، و «من الآيات» خبره، و «نتلوه» جملةً في موضعِ نصب على الحال، والعاملُ معنى اسمِ الإِشارة. و «مِنْ» فيها وجهان، أظهرهما: أنها تبعيضية؛ لأن المتلوَّ عليه ﵇ من قصة عيسى بعضُ معجزاتِه وبعضُ القرآن، وهذا وجهٌ واضح. والثاني: أنها لبيانِ الجنسِ، وإليه ذهب ابنُ عطية وبه بَدَأ، قال الشيخ: «ولا يتأتَّى ذلك هنا من جهةِ المعنى إلا بمجازٍ، لأنَّ تقديرَ» مِنْ «البيانية بالموصول ليس بظاهر، إذ لو قلت:» ذلك نتلوه عليك الذي هو الآيات والذكر الحكيم «لاحتجْتَ إلى تأويلٍ، وهو أَنْ يُجْعَلَ بعضُ الآيات والذكرِ آياتٍ وذكراً وهو مجازٌ.

bu takdirde işaret isminden hâl olur, «مِنَ الآيَاتِ» ise «نَتْلُوهُ» fiilinin mef'ûlünden hâldir. «ذَلِكَ» lafzının «الَّذِي» anlamında ism-i mevsûl, «نَتْلُوهُ» lafzının sıla ve âid olması, sonrasındaki harf-i cerli kısmın da onun haberi olan bir mübteda olması caizdir; yani: «Sana okuduğumuz şey, ayetlerdendir (yani senin peygamberliğine delalet eden mucizelerdendir)» demektir. Zeccâc bunu caiz görmüş, Zemahşerî de ona tabi olmuştur. Bu, Kûfelilerin mezhebidir. Basralılara gelince; onlar daha önce zikredilen şartlarla yalnızca «ذَا» lafzı hariç hiçbir işaret isminin ism-i mevsûl olmasını caiz görmezler. «ذَلِكَ» lafzının mübteda, «مِنَ الآيَاتِ» kısmının onun haberi, «نَتْلُوهُ» cümlesinin ise hâl olarak nasb mahallinde olması ve amilin de işaret isminin manası olması caizdir. «مِنْ» edatında iki vecih vardır: En açığı, teb'îziyye (parça bildiren) olmasıdır; zira İsa aleyhisselâm'ın kıssasından ona okunan şey, onun mucizelerinin bir kısmı ve Kur'an'ın bir parçasıdır; bu açık bir vecihtir. İkincisi ise cinsi beyan etmek içindir; İbn Atiyye buna gitmiş ve söze bununla başlamıştır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Anlam yönünden bu burada ancak mecaz yoluyla mümkün olur; çünkü beyâniyye olan ‘min’ edatının ism-i mevsûl ile takdir edilmesi açık değildir. Zira sen: ‘İşte ayetler ve Hakîm olan Zikir'in ta kendisi olan şeyi sana okuyoruz’ desen, bir tefsire ihtiyaç duyarsın ki o da ayetlerin ve zikrin bir kısmını ayetler ve zikir kılmaktır; bu ise mecazdır.»

والحكيمُ صيغةُ مبالغَةٍ مُحَوَّلٌ من فاعل كضريب من ضارب، ووُصِف الكتاب بذلك مجازاً، لأن هذه الصفة في الحقيقة لمُنْزِلِهِ والمتكلم به فَوُصِفَ بصفةِ مَنْ هو من سببِه وهو الباري ﵎، أو لأنه ناطقٌ بالحكمةِ أو لأنه أَحْكَمُ في نظمه، وجَوَّزوا أن يكونَ بمعنى مُفْعِل أي: مُحْكِم لقوله تعالى: { كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ } إلاَّ أنَّ فَعِيلاً بمعنى مُفْعِل قليلٌ قد جاءَتْ منه أُلَيْفاظٌ قالوا: عَقَدْتُ العَسَلَ فهو عَقِيد ومُعْقَد، واحتبسْتُ الفرسَ في سبيلِ الله فهو حَبِيس ومُحْبَس.

el-Hakîm (الحكيم) [kelimesi], dârib (ضارب) kelimesinden dönüştürülen darîb (ضريب) gibi fâil kalıbından dönüştürülmüş bir mübalağa sîgasıdır. Kitabın bununla nitelenmesi mecazidir; zira bu sıfat gerçekte onu indirene ve onunla hitap edene aittir. Dolayısıyla [Kitap], kendi varoluş sebebi olan Zât’ın -ki O, Bârî [celle celâluhû]dur- sıfatıyla nitelenmiştir. Yahut hikmeti dile getirdiği için veya nazmı en muhkem (kusursuz ve sağlam) olduğu içindir. [Âlimler], Yüce Allah’ın: { كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ } “[Bu,] ayetleri muhkem kılınmış bir kitaptır” buyruğundan dolayı [hakîm kelimesinin] “müf‘il” yani “muhkem kılan” anlamında olmasını da caiz görmüşlerdir. Ancak fa‘îl vezninin müf‘il anlamında gelmesi azdır; nitekim bu kullanımdan birkaç kelime nakledilmiştir. [Araplar] şöyle demişlerdir: Balı koyulaştırdım; o 'akîd (عَقِيد) ve mu'kad (مُعْقَد)'dır (koyulaşmıştır). Atı Allah yolunda alıkoydum/vakfettim; o habîs (حَبِيس) ve muhbes (مُحْبَس)'tir (vakfedilmiştir).

وفي قوله: {نَتْلُوهُ} التفاتٌ من غَيْبَة إلى تكلُّم، لأنه قد تقدَّمه اسمٌ ظاهرٌ، وهو قولُه: {والله لاَ يُحِبُّ الظالمين} كذا قاله الشيخ، وفيه نظرٌ، إذ يُحْتمل أن يكونَ {والله لاَ يُحِبُّ الظالمين} جِيء بها اعتراضاً بين أبعاضِ هذه القصةِ.

Yüce Allah'ın: {نَتْلُوهُ} “Sana okuyoruz” sözünde gaybetten mütekellime (birinci şahsa) iltifat vardır; çünkü öncesinde zahir bir isim geçmiştir ki o da: {والله لاَ يُحِبُّ الظالمين} “Allah zalimleri sevmez” sözüdür. Şeyh böyle demiştir; ancak bunda düşünülmesi gereken bir yön vardır; zira {والله لاَ يُحِبُّ الظالمين} cümlesinin bu kıssanın kısımları arasına bir itiraz (ara cümle) olarak getirilmiş olması muhtemeldir.

وقوله: {نَتْلُوهُ} فيه وجهان، أحدُهما: أنه وإنْ كان مضارعاً لفظاً فهو ماضٍ معنى أي: ذلكَ الذي قَدَّمْناه من قصةِ عيسى وما جَرَى له تَلَوْناه عليك كقولِه: {واتبعوا مَا تَتْلُواْ الشياطين} [البقرة: ١٠٢] ، والثاني: على بابِه لأنَّ الكلامَ بعدُ لم يَتِمَّ، ولم يفرغ من قصة عيسى ﵇ إذ بقي منها بقية.

Yüce Allah'ın: {نَتْلُوهُ} “Sana okuyoruz” sözü hakkında iki vecih vardır. Birincisi: Lafzen muzari olsa da mana bakımından mazi olmasıdır; yani Yüce Allah'ın: {واتبعوا مَا تَتْلُواْ الشياطين} [el-Bakara: 102] “Şeytanların okuduğu şeylere uydular” sözündeki gibi: «İsa'nın kıssasından ve başına gelenlerden daha önce sunduğumuz şeyleri sana okuduk» demektir. İkincisi ise: Kendi asıl manası üzere [şimdiki/geniş zaman] olmasıdır; zira kelam henüz tamamlanmamış ve İsa aleyhisselâm'ın kıssası henüz bitmemiştir; çünkü ondan geriye kalan bir kısım vardır.

قوله تعالى: {إِنَّ مَثَلَ عيسى} : جملةٌ مستأنفةٌ لا تعلُّقَ لها بما قبلها تعلُّقاً صناعياً بل معنوياً، وزعم بعضُهم أنَّها جوابٌ لقسم، وذلك القسمُ هو قولُه: {والذكر الحكيم} كأنه قيل: أٌقْسم بالذكرِ الحكيم إِنَّ مثلَ عيسى، فيكونُ الكلامُ قد تَمَّ عند قولِه: «من الآيات» ثم استأنف قسماً، فالواوُ حرفُ جر لا حرفُ عطف، وهذا بعيدٌ أو ممتنعٌ، إذ فيه تفكيكٌ لنظمِ القرآن وإذهابٌ لرونقه وفصاحته.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ مَثَلَ عيسى} “Şüphesiz İsa'nın durumu” sözü: Kendisinden öncesine nahiv kuralları bakımından değil, anlamsal açıdan bağlı olan müste'nef (yeni) bir cümledir. Bazıları bu cümlenin bir yeminin cevabı olduğunu ileri sürmüşlerdir; o yemin de: {والذكر الحكيم} “ve hikmet dolu Zikir'e” sözüdür. Sanki: «Hikmet dolu Zikir'e yemin olsun ki şüphesiz İsa'nın durumu...» denilmiş gibidir. Bu durumda kelam «مِنَ الآيَاتِ» sözünde tamamlanmış, sonra yeni bir yemin başlatılmış olur; vâv harfi de atıf harfi değil harf-i cer olur. Bu ise uzak yahut imkânsız bir görüştür; zira bunda Kur'an'ın nazmını bozmak, onun güzelliğini ve fesahatini yok etmek vardır.

قوله: {خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} في هذه الجملة وجهان، أظهرهما: أنها مفسرةٌ لوجهِ التشبيه بين المَثَلين، فلا محلَّ لها حينئذ من الإِعراب. والثاني: أنها في محل نصب على الحال من آدمَ ﵇ و «قد» معه مقدرةٌ، والعاملُ فيها معنى التشبيه، والهاءُ في «خَلَقه» عائدةٌ على آدم، ولا تعودُ على عيسى لفسادِ

Yüce Allah'ın: {خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} “Onu topraktan yarattı” sözü: Bu cümlede iki vecih vardır. En açığı: İki mesel (durum) arasındaki benzetme yönünü açıklayıcı olmasıdır; bu durumda iraptan mahalli yoktur. İkincisi: Beraberinde takdir edilen bir «قَدْ» ile Âdem aleyhisselâm'dan hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; buradaki amil de teşbih manasıdır. «خَلَقَهُ» fiilindeki bitişik hâ zamiri Âdem'e dönmektedir; anlamın bozulacağından dolayı

المعنى، وقال ابن عطية: «ولا يجوزُ أن يكون» خلقه «صلةً لآدم ولا حالاً منه، / قال الزجاج:» إذ الماضي لا يكونُ حالاً أنت فيها، بل هو كلامٌ مقطوعٌ منه مُضَمَّنٌ تفسيرَ الشأن «قال الشيخ:» وفيه نظرٌ «، ولم يُبَيِّنْ وجهَ النظرِ، والظاهرُ من هذا النظرِ أنَّ الاعتراضَ وهو قولُه:» لا يكون حالاً أنت فيها «غيرُ لازم، إذ تقديرُ» قد «معه يقرِّبُه من الحال، وقد يَظْهَرُ الجواب عَمَّا قاله الزجاج من قول الزمخشري:» إنَّ المعنى: قَدَّره جسداً من طين ثم قال له: كن، أي أَنْشَأه بشراً «. قال الشيخ:» ولو كان الخَلْقُ بمعنى الإِنشاء لا بمعنى التقديرِ لم يأتِ بقولِه «كن» لأنَّ ما خُلِقَ لا يقال له: كُنْ، ولا يُنْشَأُ إلا إنْ كان معنى «ثم قال له كن» عبارةً عن نَفْخِ الروح فيه. «قلت: قد تعرَّض الواحدي لهذه المسألة فَأَتْقَنها فقال:» وهذا يعني قوله خلقه من تراب ليس بصلةٍ لآدم ولا صفةٍ، لأنَّ الصلة للمبهمات والصفةً للنكرات ولكنه خبرٌ مستأنفٌ على جهةِ التفسير لحالِ آدَمَ ﵇ «قال:» قال الزجاج «وهذا كما تقولُ في الكلام:» مَثَلُك كمثلِ زيد «تريد أنك تُشْبهه في فِعْلٍ ثم تخبرُ بقصة زيد، فتقول: فعل كذا وكذا» .

İsa'ya dönmez. İbn Atiyye şöyle demiştir: «‘Onu yarattı’ fiilinin Âdem'in sılası olması da ondan hâl olması da caiz değildir. Zeccâc: ‘Çünkü mazi fiil, içinde bulunduğun bir hâl olamaz; aksine o, kendisinden kesilmiş olup hâlin açıklamasını içeren bir sözdür’ demiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bunda bir nazar (düşünülmesi gereken yön) vardır» demiş, ancak bu düşüncenin gerekçesini açıklamamıştır. Bu gerekçeden zahir olan şudur ki: ‘İçinde bulunduğun bir hâl olamaz’ şeklindeki itiraz zorunlu değildir; zira beraberindeki ‘قد’ takdiri onu hâl manasına yaklaştırır. Zeccâc'ın söylediğine cevap, Zemahşerî'nin şu sözünden de açıkça anlaşılabilir: «Mana şudur: Onu çamurdan bir ceset olarak takdir etti (şekillendirdi), sonra ona ‘ol’ dedi, yani onu insan olarak var etti.» Şeyh demiştir ki: «Şayet yaratma (halk), takdir etme manasında değil de var etme (inşâ) manasında olsaydı, ‘ol’ sözünü getirmezdi; çünkü yaratılmış olan bir şeye ‘ol’ denilmez ve ‘sonra ona ol dedi’ ifadesi ona ruhun üflenmesinden kinaye olmadıkça yeniden var edilmez.» Ben derim ki: Vâhidî bu meseleyi ele almış ve sağlam bir şekilde açıklayarak şöyle demiştir: «Bu yani ‘onu topraktan yarattı’ sözü, Âdem'in ne sılasıdır ne de sıfatıdır; çünkü sıla müphemler içindir, sıfat ise nekralar içindir. Fakat o, Âdem aleyhisselâm'ın hâlini açıklama sadedinde müste'nef (yeni) bir haberdir.» Devamla şöyle demiştir: «Zeccâc dedi ki: Bu, söz arasında: ‘Senin durumun tıpkı Zeyd'in durumu gibidir’ deyip bununla bir fiilde ona benzediğini kastetmene, sonra da Zeyd'in kıssasını haber vererek: ‘Şöyle şöyle yaptı’ demene benzer.»

وقوله: {كُن فَيَكُونُ} اختلفوا في المقولِ له: كن، فالأكثرون على أنه آدم ﵇، وعلى هذا يقعُ الإِشكال في لفظ الآية، لأنه إنما يقول له: «كن» قبل أن يخلقَه لا بعده، وههنا يقولُ: «خَلَقه» ثم قال له: كن،

Yüce Allah'ın: {كُن فَيَكُونُ} “Ol! dedi, o da hemen oluverdi” sözü: Kendisine «Ol» denilen şahıs hakkında ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluğa göre o Âdem aleyhisselâm'dır. Buna göre ayetin lafzında bir müşkillik ortaya çıkar; zira Allah ona «Ol» sözünü onu yaratmadan önce söyler, yarattıktan sonra değil. Burada ise: «Onu yarattı, sonra ona ol dedi» buyurmaktadır.

والجواب: أنَّ الله تعالى أخبرَنا أولاً أنه خَلَقَ آدمَ مِنْ غيرِ ذَكَرٍ ولا أنثى، ثم ابتدأَ خبراً آخرَ، أرادَ أَنْ يُخْبِرَنا به فقال: إني مخبرُكم أيضاً بعد خبري الأول أني قلت له: «كن» فكان، فجاء بثم لمعنى الخبرِ الذي تقدَّم والخبر الذي تأخر في الذكر، لأنَّ الخَلْقَ تقدَّم على قولِه «كن» ، وهذا كما تقول: «أُخْبِرُك أني أُعطيك اليوم ألفاً، ثم أُخبرك أني أعطتيك أمسِ قبلَه ألفاً» فأمس متقدِّمَ على اليوم، وإنما جاء بثم لأنَّ خبرَ اليوم متقدِّمٌ خبرَ أمسِ، وجاءَ خبرُ أمس بعد مُضِيِّ خبر اليوم، ومثله قوله:

Bunun cevabı şudur: Yüce Allah önce Âdem'i bir erkek ve bir dişi olmaksızın yarattığını bize haber vermiş, sonra bize haber vermek istediği başka bir habere başlayarak şöyle buyurmuştur: «İlk haberimden sonra size şunu da haber veriyorum ki, ben ona ‘Ol’ dedim, o da hemen oluverdi.» Böylece zikredilişte öne geçen haber ile sonra gelen haberin anlamına binaen «ثُمَّ» (sonra) edatını getirmiştir; çünkü yaratma eylemi «Ol» sözünden önce geçmiştir. Bu, senin: «Sana bugün bin [dirhem] vereceğimi haber veriyorum, sonra sana bundan önce dün de bin [dirhem] verdiğimi haber veriyorum» demene benzer. Dün bugünden öncedir; fakat «ثُمَّ» edatını getirmiştir çünkü bugünün haberi dünün haberinden önce zikredilmiştir ve dünün haberi bugünün haberinin geçmesinden sonra gelmiştir. Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın şu sözüdür:

{خَلَقَكُمْ مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا} [الزمر: ٦] وقد خَلَقها بعد خَلْق زوجها، ولكن هذا على الخبر دون الخَلْق، لأنَّ التأويلَ: أخبركم أني قد خلقتكم من نفس واحدة؛ لأن حواء قد خُلقت من ضلعه، ثم أُخبركم أني خَلَقت زوجها منها، ومثلُ هذا مِمَّا جاء في الشعر قوله:

{خَلَقَكُمْ مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا} [ez-Zümer: 6] “Sizi tek bir nefisten yarattı, sonra ondan eşini var etti”. Oysa eşini, kocasının yaratılışından sonra yaratmıştır. Fakat bu [sıralama] yaratılışa göre değil habere göredir; zira yorumu şöyledir: «Sizi tek bir nefisten yarattığımı haber veriyorum; zira Havva onun kaburga kemiğinden yaratılmıştır; sonra onun eşini de kendisinden yarattığımı haber veriyorum.» Şiirde bunun benzeri olarak şairin şu sözü yer almaktadır:

١٣١١ - إنَّ مَنْ ساد ثم ساد أبوه ... ثم قد سادَ قبل ذلك جَدُّهُ

1311 - Şüphesiz o kimse ki sonra efendi oldu, sonra babası efendi oldu ... Ondan önce de dedesi efendi olmuştu.

ومعلومٌ أنَّ الأبَ متقدِّمٌ له والجَدَّ متقدمٌ للأب، فالترتيبُ يعودُ إلى الخبر لا إلى الوجودِ، ويجوزُ أَنْ يكونَ المرادُ أنه خلقه قالباً من ترابٍ ثم قال له: كُنْ بَشَراً فيصِحُّ النَّظْمُ. وقال بعضُهم: المقولُ له كن: عيسى، ولا إشكالَ على هذا.

Malumdur ki baba ondan öncedir, dede de babadan öncedir; dolayısıyla tertip var oluşa değil habere aittir. Kastedilenin, onu topraktan bir kalıp olarak yarattığı, sonra ona «İnsan olarak ol» dediği olması da caizdir; bu durumda nazım sahih olur. Bazıları ise: Kendisine «Ol» denilen kişi İsa'dır demiştir; bu takdirde hiçbir müşkillik kalmaz.

وقوله: {فَيَكُونُ} يجوز أَنْ يكونَ على بابِه مِنْ كونِه مستقبلاً، والمعنى: فيكونُ كما يأمرُ الله فيكونُ حكايةً للحال التي يكونُ عليها آدم، ويجوز أن

Yüce Allah'ın: {فَيَكُونُ} “hemen oluverir / oluverdi” sözünün istikbal (gelecek zaman) bildirmesi bakımından kendi asıl manası üzere olması caizdir. Mana: «Allah'ın emrettiği gibi olur» şeklindedir; böylece Âdem'in bürüneceği hâlin hikâye edilmesi (canlandırılması) olur. Şöyle olması da caizdir:

يكون «فيكونُ» بمعنى «فكان» ، وعلى هذا أكثرُ المفسرين والنحويين، وبهذا فَسَّره ابنُ عباس ﵁.

«فَيَكُونُ» lafzının «فَكَانَ» (hemen oluverdi) anlamında olmasıdır; müfessirlerin ve nahivcilerin çoğunluğu bu görüştedir. İbn Abbas radıyallâhu anh da bunu böyle tefsir etmiştir.

والمَثَلُ هنا: منهم مَنْ فَسَّره بمعنى الحال والشأن، قال الزمخشري: «أي: إنَّ شأنَ عيسى وحالَه الغريبة كشأنِ آدم» ، وعلى هذا التفسير فالكافُ على بابها من كونِها حرفَ تشبيه، وفَسَّر بعضُهم المَثَلَ بمعنى الصفة، قال ابن عطية: «وهذا عندي خطأ وضعفٌ في فَهْمِ الكلام، وإنما المعنى: أن المثلَ الذي تتصوَّرُه النفوسُ والعقولُ مِنْ عيسى هو كالمُتَصَوَّرِ من آدم، إذ الناسُ كلُّهم مُجْمِعُون [على] أنَّ اللهَ خَلَقَه مِنْ تراب من غيرِ فحلٍ، وكذلك قولُه: {مَّثَلُ الجنة} [الرعد: ٣٥] عبارةٌ عن المتصوَّر منها، والكافُ في» كمثل «اسمٌ على ما ذكرناه من المعنى» . قال الشيخ: «ولا يَظْهَرُ لي فَرْقٌ بين كلامِه هذا وبين مَنْ جَعَلَ المَثَلَ بمعنى الشأن والحال وبمعنى الصفة» . قلت: قد تقدَّم في أولِ البقرة أنَّ المَثَل قد يُعَبَّر به عن الصفة وقد لا يُعَبَّر به عنها، فدلَّ ذلك على تغايُرهما، وقد مَرَّ تفسيرُه وعبارةُ الناسِ فيه، ويَدُلُّ على ذلك ما قاله صاحب «ريّ الظمآن» عن الفارسي قال: «قيل: المَثَلُ بمعنى الصفة، وقولك: صفةُ عيسى كصفة آدم كلامٌ مُطَّرد، على هذا جُلُّ اللغويين والمفسرين، وخالف أبو علي الفارِسي الجميعَ، وقال: المَثَلُ بمعنى الصفة لا يُمْكِنُ تصحيحُه في اللغة، إنما المَثَلُ التشبيهُ، على هذا تدورُ تصاريفُ

Buradaki mesel (المَثَلُ) kelimesine gelince: Onlardan kimi bunu hâl ve durum anlamıyla tefsir etmiştir. Zemahşerî: «Yani: Şüphesiz İsa'nın şanı ve garip hâli, tıpkı Âdem'in hâli gibidir» demiştir. Bu tefsire göre kâf harfi, teşbih (benzetme) harfi olma aslı üzeredir. Bazıları ise meseli sıfat manasıyla tefsir etmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu bana göre bir hata ve kelamı anlamada bir zayıflıktır. Mana ancak şudur: Nefislerin ve akılların İsa hakkında tasavvur ettiği mesel (örnek), Âdem hakkında tasavvur edilen gibidir; zira insanların tümü, Allah'ın onu bir erkek olmaksızın topraktan yarattığı üzerinde icma etmiştir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: {مَّثَلُ الجنة} [er-Ra'd: 35] ‘Cennetin meseli (özelliği)’ sözü de ondan tasavvur edilenin ifadesidir. ‘Kemelesi’ (كمثل) lafzındaki kâf harfi zikrettiğimiz manaya göre bir isimdir.» Şeyh [Ebû Hayyân]: «Onun bu sözü ile meseli şan, hâl ve sıfat anlamında kılan kimsenin sözü arasında bana göre bir fark görünmüyor» demiştir. Ben derim ki: Bakara Suresi'nin başında meselin bazen sıfat anlamında kullanıldığı, bazen de kullanılmadığı geçmişti; bu da ikisinin birbirinden farklı olduğunu göstermiştir. Onun tefsiri ve insanların bu konudaki ifadeleri daha önce geçmişti. «Reyyü'z-Zam'ân» sahibinin el-Fârisî'den naklettiği şu söz de buna delalet etmektedir: «‘Mesel sıfat manasındadır ve senin: ‘İsa'nın sıfatı Âdem'in sıfatı gibidir’ demen kurallara uygun bir kelamdır’ denildi; dilcilerin ve müfessirlerin pek çoğu bu görüştedir. Ebû Ali el-Fârisî ise hepsine muhalefet edip şöyle dedi: ‘Meselin sıfat manasında olması dilde doğrulanamaz; mesel ancak teşbihtir (benzetmedir). Kelimenin türevleri bunun etrafında döner.

الكلمة، ولا معنى للوصفيةِ في التشابهِ، ومعنى المثل في كلامِهم أنها كلمةٌ يرسلُها قائلُها لحكمةٍ يُشَبِّه بها الأمورَ ويقابِلُ بها الأحوالَ» قلت: فقد فَرَّق بين لفظِ المثل في الاصطلاحِ وبين الصفة.

Benzeyişte sıfat manası yoktur. Onların kelamında meselin manası; söyleyenin bir hikmete binaen irad ettiği, onunla durumları birbirine benzettiği ve hâlleri karşılaştırdığı bir sözdür.’» Ben derim ki: Böylece o, ıstılahtaki mesel lafzı ile sıfat arasını ayırmıştır.

وقال بعضُهم: إنَّ الكافَ زائدةٌ، وبعضُهم قال: إنَّ «مَثَلاً» زائد. فقد تحصَّل في الكاف ثلاثة أقوال، أظهرها: أنها على بابها من الحرفية وعدمِ الزيادة، وقد تقدَّم تحقيقه. وقال الزمخشري: «فإن قلت: كيف شُبِّه به وقد وُجِد هو بغير أب، ووُجِد آدمُ بغيرِ أب ولا أم؟ قلت: هو مثلُه في أحدٍ الطرفين، فلا يَمْنَعُ اختصاصُه دونَه بالطرفِ الآخرِ مِنْ تشبيهِه به، لأنَّ المماثلَة مشاركةٌ في بعضِ الأوصافِ، ولأنه شُبِّه به في أنه وُجِد وجوداً خارجاً عن العادةِ المستمرةِ وهما في ذلك نظيران، ولأنَّ الوجود من غير أب وأم أغربُ وأخرقُ للعادةِ من الوجود بغير أب، فَشَبَّه الغريبَ بالأغرب ليكون أقطعَ للخصمِ وأَحْسَمَ لمادة شُبْهته. وعن بعضِ العلماء أنه أُسِر بالروم فقال لهم: لِمَ تعبدون عيسى؟ قالوا: لأنه لا أب له، قال: فآدم أولى لأنه لا أبوين له، قالوا: فإنه كان يحيي الموتى، قال: فحزقيل أَوْلى لأن عيسى أحيا أربعة نفر، وحزقيل أحيا ثمانية آلاف. قالوا: كان يبرىء الأكمة والأبرص. قال: فجرجيس أولى لأنه طُبخ وأُحْرِقَ ثم خَرَج سالماً» .

Bazıları kâf harfinin zâid olduğunu söylemiş, bazıları ise «مَثَلاً» kelimesinin zâid olduğunu söylemiştir. Böylece kâf harfi hakkında üç görüş ortaya çıkmıştır; bunların en açığı: Harf olması ve zâid olmaması aslı üzere bulunmasıdır, bunun tahkiki daha önce geçmişti. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: ‘O babasız olarak var edilmişken, Âdem ise hem babasız hem anasız var edilmişken nasıl ona benzetildi?’ dersen; derim ki: O iki taraftan birinde onun gibidir; dolayısıyla diğer tarafta sadece ona ait bir özelliğin bulunması, onun ona benzetilmesine engel olmaz; zira benzerlik (mümaselet) bazı vasıflarda ortak olmaktır. Ayrıca süregelen âdetin dışına çıkan bir var oluşla var edilmiş olmasında ona benzetilmiştir ve her ikisi bu hususta birbirinin dengidir. Hem babasız ve anasız var oluş, sadece babasız var olmaktan daha garip ve âdeti daha çok yarıp geçendir. Bu yüzden hasmı daha çok susturmak ve şüphesinin maddesini kökünden kesip atmak için garip olanı daha garip olana benzetmiştir. Bazı âlimlerden rivayet edildiğine göre o Bizans'ta esir düşmüş ve onlara: ‘Niçin İsa'ya tapıyorsunuz?’ demiştir. Onlar: ‘Çünkü onun babası yoktur’ demişlerdir. O da: ‘O hâlde Âdem [buna] daha layıktır, çünkü onun anne babası yoktur’ demiştir. Onlar: ‘Fakat o ölüleri diriltiyordu’ demişlerdir. O da: ‘O hâlde Hazkîl daha layıktır; çünkü İsa dört kişiyi diriltti, Hazkîl ise sekiz bin kişiyi diriltti’ demiştir. Onlar: ‘Körü ve alacalıyı iyileştiriyordu’ demişlerdir. O da: ‘O hâlde Cercîs daha layıktır; çünkü o kaynatıldı, yakıldı, sonra da sapasağlam çıktı’ demiştir.»

قوله: {مِن تُرَابٍ} في وجهان، أظهرُهما: أنه متعلِّقٌ ب «خلقه» أي: ابتداءُ خلقه من هذا الجنس، والثاني: أنه حالٌ من مفعول «خلقه» تقديره: خَلَقه كائناً مِنْ تراب، وهذا لا يساعِدُه المعنى.

Yüce Allah'ın: {مِن تُرَابٍ} “topraktan” sözünde iki vecih vardır. Bunların en açığı: «خَلَقَهُ» fiiline müteallik olmasıdır; yani: Onun yaratılışının başlangıcı bu cinstandır. İkincisi: «خَلَقَهُ» fiilinin mef'ûlünden hâl olmasıdır; takdiri: «Onu topraktan meydana gelmiş olarak yarattı» şeklindedir; fakat mana buna yardımcı olmamaktadır.

قولُه تعالى: {الحق مِن رَّبِّكَ} : يجوز أَنْ تكونَ هذه جملةً مستقلةً برأسِها، والمعنى: أنَّ الحقَّ الثابتَ الذي لا يضمحل هو من ربك، ومن جملةِ ما جاء مِنْ ربك قصةُ عيسى وأمِّه فهي حَقٌ ثابتٌ، ويجوزُ أَنْ «الحق» خبرُ

Yüce Allah'ın: {الحق مِن رَّبِّكَ} “Hak Rabbindendir” sözü: Bunun tek başına bağımsız bir cümle olması caizdir. Mana: «Yok olup gitmeyen sabit hak Rabbindendir; Rabbinden gelenlerin cümlesinden biri de İsa ve annesinin kıssasıdır, dolayısıyla o sabit bir haktır» şeklindedir. «الحَقُّ» lafzının,

مبتدأ محذوف، أي: هو، أي: ما قَصَصْنَا عليك من خبر عيسى وأمه. و «من ربك» على هذا فيه وجهان، أحدهما: أنه حال فيتعلق بمحذوف. والثاني: أنه خبرٌ ثان عندَ مَنْ يُجَوِّزُ ذلك، وتقدَّم نظيرُ هذه الجملة في البقرة والنهيُّ له ﵇ عن الامتراءِ، ولم يكن ممترياً، [وهذا] من الإِلهاب والتهييج على الثبات على ماهو عليه من الحق، أو لأنَّ المرادَ به غيره.

mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani: «O, [haktır]»; yani: İsa ve annesinin haberinden sana anlattığımız şeydir. Buna göre {مِن رَّبِّكَ} ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Hâl olmasıdır ki bu takdirde mahzuf bir amile müteallik olur. İkincisi ise: Bunu caiz gören kimseye göre ikinci haber olmasıdır. Bu cümlenin bir benzeri Bakara Suresi'nde geçmişti. İsa aleyhisselâm'a şüphe etmek yasaklanmıştır, oysa o şüphe edici değildi; bu ise üzerinde bulunduğu hakta sebat etmeye teşvik ve sevk etmek içindir yahut bununla onun dışındakiler kastedilmiştir.

قوله تعالى: {فَمَنْ حَآجَّكَ} : يجوز في «مَنْ» وجهان، أحدهما: أن تكونَ شرطيةً وهو الظاهر أي: إنْ حاجَّك أحدٌ فقلْ له: كيتَ وكيتَ، ويجوز أَنْ تكونَ موصولةً بمعنى الذي، وإنما دَخَلَتِ الفاءُ في الخبر لتضمُّنه معنى الشرط. والمُحاجَّة مُفاعلة وهي من اثنين، وكان الأمر كذلك.

Yüce Allah'ın: {فَمَنْ حَآجَّكَ} “Artık kim seninle tartışırsa” sözü: «مَنْ» lafzında iki vecih caizdir: Birincisi: Şartiyye olmasıdır ki zahir olan da budur; yani: «Eğer biri seninle tartışırsa ona şöyle şöyle de». «الَّذِي» anlamında mevsûle olması da caizdir. Habere fâ harfi ancak şart manasını içerdiği için girmiştir. el-Muhâcce (المُحَاجَّة) kelimesi mufâale babındandır ve iki taraftan olur; nitekim durum da böyleydi.

قوله: «فيه» متعلق بحاجَّك أي: جادَلك في شأنه، والهاء فيه وجهان، أظهرهما: عَوْدُها على عيسى ﵇. والثاني عَوْدُها على الحق، وقد يتأيَّد هذا بأنه أقربُ مذكورٍ، إلاَّ أنَّ الأول أظهرُ لأن عيسى هو المُحَدَّث عنه وهو صاحب القصة.

«فِيهِ» (onun hakkında) sözü «حَاجَّكَ» fiiline mütealliktir; yani: «Onun durumu hakkında seninle tartıştı» demektir. Buradaki hâ zamirinde iki vecih vardır: En açığı, İsa aleyhisselâm'a dönmesidir. İkincisi ise «el-Hak» lafzına dönmesidir. En yakın zikredilen olması hasebiyle bu görüş desteklenebilirse de birincisi daha açıktır; çünkü hakkında konuşulan ve kıssanın sahibi olan İsa'dır.

قوله: {مِن بَعْدِ مَا جَآءَكَ} متعلِّقٌ بحاجِّك أيضاً، و «ما» يجوز أن تكون موصولة اسميةً، ففاعلُ «جاءك» ضميرٌ يعودُ عليها أي: من بعد الذي جاءك هو، و «من العلم» حالٌ/ من فاعل «جاءك» ، ويجوز أن تكونَ موصولةً حرفية، وحينئذُ يقال: يلزم من ذلك خُلُوُّ الفعل من الفاعل، أو عَوْدُ الضمير على الحرف، لأن «جاءك» لا بُدَّ له من فاعل، وليس معنا شيءٌ يَصْلُحُ عَودُه عليه إلا «ما» وهي حرفيةٌ. والجوابُ: أنه يجوزُ أن يكون الفاعلُ قولَه «من العلم» و «من» مزيدةٌ، أي بعد ما جاءك العلم أي: بعد مجيء العلم، وهذا إنما يتخرَّج على قول الأخفش لأنه لا يَشْترط في زيادتها شيئاً. و «مِنْ» في «

Yüce Allah'ın: {مِن بَعْدِ مَا جَآءَكَ} “sana geldikten sonra” sözü de «حَاجَّكَ» fiiline mütealliktir. «مَا» edatının ism-i mevsûl olması caizdir; bu takdirde «جَاءَكَ» fiilinin fâili ona dönen bir zamirdir; yani: «Sana gelen şeyden sonra» demektir. «مِنَ العِلْمِ» kısmı ise «جَاءَكَ» fiilinin fâilinden hâldir. Harfî mevsûl olması da caizdir; bu takdirde şöyle denilir: Bundan fiilin fâilsiz kalması yahut zamirin harfe dönmesi gerekir; çünkü «جَاءَكَ» fiili için mutlaka bir fâil gereklidir ve elimizde harf olan «مَا» dışında ona dönmeye elverişli bir şey yoktur. Cevap şudur: Fâilin «مِنَ العِلْمِ» sözü olması ve «مِنْ» harfinin zâid olması caizdir; yani: «Sana ilim geldikten sonra», yani: «İlmin gelişinden sonra» demektir. Bu ise ancak Ahfeş'in görüşüne göre açıklanabilir; zira o, harf-i cerin ziyadeliğinde hiçbir şart aramaz. «مِنْ» harfi,

من العلم» يُحْتمل أن تكونَ تبعيضيَّةً وهو الظاهرُ وأَنْ تكونَ لبيان الجنس.

«مِنَ العِلْمِ» ifadesinde teb'îziyye (parça bildiren) de olabilir -ki zahir olan budur- cinsi beyan etmek için de olabilir.

قوله: {تَعَالَوْاْ} العامةُ على فتح اللام لأنه أمرق من تعالَى يَتَعالى، كترامى يترامى، وأصلُ ألفِه ياءٌ، وأصلُ هذه الياء واو، وذلك أنه مشتقٌ من العلوِّ وهو الارتقاعِ كما سيأتي بيانُه في الاشتقاق، والواوُ متى وقَعَتْ رابعةً فصاعداً قُلِبَتْ ياءً فصار تعالَوَ: تعالَيَ، فتحرَّك حرفُ العلة وانفتح ما قبلَه فَقُلِب ألفاً فصار: تعالَى كَترامى وتغازَى، فإذا أَمَرْتَ منه الواحدَ قلت: تعالَ يا زيدُ، بحَذْفِ الألف، وكذا إذا أَمَرْتَ الجمعَ المذكَّر قلت: تعالَوا؛ لأنك لمَّا حَذَفْتَ الألف لأجلِ الأمرِ أبقَيْتَ الفتحَة مُشْعرةً بها. وإن شئت قلت: الأصل: تعالَيُوا، وأصلُ هذه الياءِ واوٌ كما تقدَّم، ثم استُثْقِلت الضَّمةُ على الياءِ فَحُذِفَتْ ضمتُها فالتقى ساكنان، فحُذِف أولُهما وهو الياء لالتقاء الساكنين وتُرِكت الفتحةُ على حالِها. وإنْ شئت قلت: لَمَّا كان الأصلُ: تعالَيُوا تحرَّك حرف العلة وانفتح ما قبله وهو الياء فَقُلِب ألفاً فالتقى ساكنان، فحُذِف أولُهما وهو الألف وبقيت الفتحة دالة عليه.

Yüce Allah'ın: {تَعَالَوْاْ} “Gelin!” sözü: Genel kıraat lâm harfinin fethası iledir; çünkü o, «تَرَامَى يَتَرَامَى» gibi «تَعَالَى يَتَعَالَى» fiilinden emirdir. Elifinin aslı yâ harfidir, bu yâ'nın aslı da vâv'dır; zira o, iştikak bahsinde açıklaması geleceği üzere «ulüvv» yani yükselmek kökünden türemiştir. Vâv harfi dördüncü veya daha yukarı bir sırada yer aldığında yâ'ya dönüştürülür; böylece «تَعَالَوَ» kelimesi «تَعَالَيَ» olur. İllet harfi harekeli olup bir önceki harf de fethalı olduğundan elife dönüştürülür ve «تَرَامَى» ile «تَغَازَى» gibi «تَعَالَى» hâline gelir. Ondan tekil için emir kipi yaptığında elifi hazfederek: «تَعَالَ يَا زَيْدُ» (Gel ey Zeyd!) dersin. Müzekker çoğul için emir yaptığında da aynı şekilde: «تَعَالَوْا» (Gelin!) dersin; çünkü sen emirden dolayı elifi hazfettiğinde fethayı ona delalet etmesi için yerinde bıraktın. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Aslı «تَعَالَيُوا» idi; bu yâ harfinin aslı da daha önce geçtiği üzere vâv idi. Sonra yâ üzerindeki damme ağır bulundu ve dammesi hazfedildi, böylece iki sâkin harf bir araya geldi; iki sâkinin bir araya gelmesinden ötürü bunların ilki olan yâ hazfedildi ve fetha olduğu gibi bırakıldı. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Aslı «تَعَالَيُوا» olduğunda illet harfi harekeli ve ondan önceki fethalı olduğu için elife dönüştürüldü, böylece iki sâkin bir araya geldi; ilki olan elif hazfedildi ve fetha ona delalet edici olarak kaldı.

والفرقُ بين هذا وبين الوجه الأول أن الألف في الوجه الأول حُذِفَت لأجل الأمر وإن لم تتصل به واو ضمير، وفي هذا حُذِفت لالتقائها مع واو الضمير.

Bununla birinci vecih arasındaki fark şudur: Birinci vecihte elif, kendisine zamir vâv'ı bitişmese bile emir sebebiyle hazfedilmiştir; bunda ise zamir vâv'ı ile bir araya gelmesi sebebiyle hazfedilmiştir.

وكذلك إذا أَمَرْتَ الواحدة تقول لها «تعالَيْ» ، فهذه الياء هي ياء الفاعلة من جملة الضمائر، والتصريفُ كما تقدم، إلا أنك تقول هنا: الكسرة على الياءَ بَدَلٌ الضمة هناك، وأمَّا إذا أَمَرْتَ المثنى فإن الياء تثبت فتقول: يا زيدان تعالَيا، ويا هندان تعاليا أيضاً، يَسْتوي فيه المذكران والمؤنثان، وكذلك أمرُ جماعة الإِناث تَثْبُت فيه الياء تقول: يا نسوة تعالَيْن، وقال تعالى: {فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ} [الأحزاب: ٢٨] إذ لا مقتضى للحذف ولا للقلبِ، وهو ظاهرٌ بما تمهَّد من القواعد.

Aynı şekilde tekil kadına emrettiğinde ona: «تَعَالَيْ» (Gel!) dersin; bu yâ harfi zamirler cümlesinden olan fâillik yâ'sıdır. Sarf tahlili daha önce geçtiği gibidir; ancak burada: «Yâ üzerindeki kesre, oradaki dammenin bedelidir» dersin. Tesniyeye (ikile) emrettiğinde ise yâ harfi sabit kalır ve: «يَا زَيْدَانِ تَعَالَيَا» (Ey iki Zeyd, gelin!) ve aynı şekilde: «يَا هِنْدَانِ تَعَالَيَا» (Ey iki Hind, gelin!) dersin; bunda müzekker ile müennes eşittir. Aynı şekilde kadınlar topluluğuna verilen emirde de yâ harfi sabit kalır; «يَا نِسْوَةُ تَعَالَيْنَ» (Ey kadınlar, gelin!) dersin. Nitekim Yüce Allah: {فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ} [el-Ahzâb: 28] “Gelin size boşanma bedellerinizi vereyim” buyurmuştur; zira hazfi ve kalbi (harf dönüşümünü) gerektiren bir sebep yoktur ve yerleşik kurallar gereğince bu açıktır.

وقرأ الحسن وأبو السمَّال وأبو واقد: «تعالُوا» بضم اللام، ووجَّهوها على أن الأصل: تعالَيُوا كما تقدم، فاستثقلت الضمة على الياء فنُقِلت إلى اللام بعد سَلْب حركتِها فبقي: تعالُوا بضم اللام. وقال الزمخشري في سورة النساء: «وعلى هذه القراءة قال الحمداني:

Hasan, Ebü's-Semmâl ve Ebû Vâkıd lâmın dammesiyle «تَعَالُوا» şeklinde okumuşlar ve bunu şöyle gerekçelendirmişlerdir: Aslı daha önce geçtiği üzere «تَعَالَيُوا» idi; yâ üzerindeki damme ağır bulundu ve harekesi soyulduktan sonra lâma aktarıldı, böylece lâmın dammesiyle «تَعَالُوا» olarak kaldı. Zemahşerî Nisâ Suresi'nde şöyle demiştir: «Bu kıraate göre el-Hemdânî şöyle demiştir:

١٣١٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تعالِي أقاسمْك الهمومَ تعالِي

1312 - ....................................... ... Gel, dertleri seninle paylaşayım, gel!

بكسرِ اللام» ، وقد عابَ بعضُ الناسِ عليه في استشهاده بشعر هذا المُولَّدِ المتأخر، وليس بعيبٍ فإنه ذَكَرَه استئناساً وهذا كما تقدَّم في أولِ البقرة عندما أَنْشَدَ لحبيب:

[mısraındaki kelime] lâmın kesresi iledir.» İnsanlardan bazıları, bu son dönem (müvelled) şairinin şiiriyle istişhad etmesinden ötürü onu ayıplamıştır. Oysa bu bir ayıp değildir; zira o bunu bir pekiştirme (isti'nâs) kabilinden zikretmiştir. Bu, Bakara'nın başında Habîb'in şu beytini inşad ettiğinde geçtiği gibidir:

١٣١٣ - هما أَظْلَمَا حالَيَّ ثَمَّتَ أَجْلَيا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1313 - O ikisi iki hâlimi de kararttılar, sonra açtılar ... .......................................

واعتذر هو عن ذلك بما قَدَّمْتُه عنه فكيف يُعابُ عليه شيءٌ عَرَفَه ونَبَّه عليه واعتَذَر عنه؟

Kendisi de bundan dolayı daha önce kendisinden naklettiğim şekilde özür beyan etmiştir; bildiği, dikkat çektiği ve özrünü belirttiği bir husustan ötürü bir kimse nasıl ayıplanabilir ki?

والذي يَظْهَرُ في توجيهِ هذه القراءةُ أنهم تناسَوا الحرفَ المحذوف حتى كأنهم تَوَهَّمُوا أنَّ الكلمة بُنِيَتْ على ذلك، وأنَّ اللامَ هي الآخِرُ في الحقيقة فلذلكَ عُومِلَتْ معامَلَة الآخِر حقيقةً فَضُمَّت قبلَ واو الضميرِ وكُسِرَتْ قبل يائه كما ترى، ويَدُلُّ على ما قلتُه أنهم قالوا في «لَمْ أُبَلَهْ» : إنََّ الأصلَ: «أبالي» لأنه

Bu kıraatin yönlendirilmesinde zahir olan şudur: Onlar hazfedilen harfi unutulmaya terk etmişler, hatta sanki kelimenin bunun üzerine kurulduğunu ve lâmın hakikatte son harf olduğunu vehmetmişlerdir; bu yüzden hakiki son harf muamelesi görmüş, gördüğün gibi zamir vâv'ından önce dammelenmiş ve zamir yâ'sından önce de kesrelenmiştir. Söylediğime şu husus delalet etmektedir: Onlar «لَمْ أُبَلَهْ» (aldırmadım) sözünde şöyle demişlerdir: Aslı «أُبَالِي» idi; çünkü o,

مضارع بالَى، فلمَّا دخل الجازمُ حَذَفوا له حرفَ العلةِ على القاعدة ثم تناسَوا ذلك الحرفَ فَسَكَّنُوا للجازمِ اللامَ لأنها كالأخيرِ حقيقةً، فلما سكنت اللام التقى ساكنان: هي والألف قبلَها فَحُذِفَت الألف لالتقاء الساكنين، وهذا التعليلُ أَوْلَى لأنه يَعُمُّ هذه القراءةَ والبيت المذكور، وعلى مقتضى تعليله هو يقال: الأصل: تعالَيِي، فاستُثْقِلَت الكسرةُ على الياء، فَنُقِلَت إلى اللام بعد سَلْبِهَا حرَكَتَها، ثم حُذِفَتِ الياءُ لالتقاء الساكنين.

«بَالَى» fiilinin muzarisidir. Cezm edatı dâhil olunca kural gereği onun için illet harfini hazfettiler, sonra o harfi büsbütün unuttular ve hakikatte son harf gibi olduğu için cezm edatından ötürü lâmı sâkin kıldılar. Lâm sâkin olunca iki sâkin harf bir araya geldi: Lâm ve kendisinden önceki elif; böylece iki sâkinin bir araya gelmesinden ötürü elif hazfedildi. Bu gerekçelendirme daha uygundur; çünkü hem bu kıraati hem de zikredilen beyti kapsamaktadır. Şairin kendi gerekçelendirmesinin gereğine göre ise şöyle denilir: Aslı «تَعَالَيِي» idi; yâ üzerindeki kesre ağır bulundu, harekesi soyulduktan sonra lâma aktarıldı, sonra da iki sâkinin bir araya gelmesinden ötürü yâ hazfedildi.

وتعالَ: فعلٌ صريحٌ وليس باسمِ فعلٍ لاتصال الضمائر المرفوعة البارزة به. قيل: وأصلُهُ طَلَبُ الإِقبال من مكان مرتفع تفاؤلاً بذلك، وإدناءً للمدعوّ، لأنه من العلو والرفعة، ثم تُوُسِّع فيه فاستُعْمِلَ في مجرد طلب المجيء، حتى يُقالُ ذلك لمن يريدُ إهانَته كقولِك للعدوّ: تعالَ، ولمَنْ لا يَعْقِل كالبهائِمِ ونحوِها، وقيل: هو الدعاءُ لمكانٍ مرتفعٍ، ثم تُوُسِّع فيه حتى استُعْمِلَ في طَلَبِ الإِقبالِ إلى كل مكانٍ حتى المنخفضِ.

«تَعَالَ» lafzı sarih bir fiildir, fâillik bildiren açık zamirlerin kendisine bitişmesi sebebiyle isim-fiil değildir. Denildi ki: Uğur sayılması ve çağrılanın yakınlaştırılması için bunun aslı yüksek bir yerden gelmeyi talep etmektir; çünkü o ulüvv ve yücelikten gelmektedir. Daha sonra genişletilerek yalnızca gelmeyi talep etme hususunda kullanılmıştır; hatta düşmana: «تَعَالَ» (Gel!) demen gibi aşağılanması istenen kimse hakkında ve hayvanlar gibi aklı olmayanlar hakkında bile söylenir olmuştur. Denildi ki: O, yüksek bir yere çağırmaktır; daha sonra genişletilerek alçak yer dâhil her yere yönelmeyi talep etmede kullanılmıştır.

و {نَدْعُ} جزمٌ على جوابِ الأمرِ إذ يَصِحُّ أَنْ يقالَ: إنْ تتعالَوا نَدْعُ.

{نَدْعُ} “çağıralım” kelimesi emir cevabı olarak mezumdur; zira: «Eğer gelirseniz çağırırız» denilmesi sahihtir.

قوله: {ثُمَّ نَبْتَهِلْ} أتى بثم هنا تنبيهاً لهم على خطابِهم في مباهلته، كأنه يقولُ لهم: لا تعجلوا وَتَأنَّوا لعله أَنْ يظهر لكم الحق، فلذلك أتى بحرف/ التراخي.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ نَبْتَهِلْ} “sonra da lanetleşelim” sözü: Burada «ثُمَّ» edatını, onunla lanetleşme hususundaki hitaplarına dikkat çekmek için getirmiştir; sanki onlara: «Acele etmeyin, yavaş davranın, umulur ki hak size zahir olur» demektedir; bu yüzden terâhî (süre tanıyan/aralıklı) harfi getirmiştir.

والابتهال: افتعالٌ من البُهْلَة، والبهلة بفتح الباء وضمها، وهي اللعنة، قال الزمخشري: «ثم نتباهل بأن نقول: لعنةُ الله على الكاذب منا ومنكم، والبهلة بالفتح والضم: اللعنة، وبَهَله الله: لعنه الله وأبعده من رحمته، من

İbtihâl (ابتهال), buhle (بُهْلَة) kökünden ifti'âl babında bir mastardır. Buhle, bâ harfinin fethasıyla (behleten) ve dammesiyle (buhleten) okunur; lânet demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «"Sonra lânetleşelim", yani: Bizden ve sizden yalancı olanın üzerine Allah'ın lâneti olsun, diyelim [demektir]. Fetha ve damme ile Behle/Buhle, lânet demektir. Ve "بَهَلَهُ اللَّهُ" (Allah onu lânetlesin ve rahmetinden uzaklaştırsın) ifadesi,

قولك: أبهله إذا أهمله، وناقةً باهل: لا صِرار عليها، وأصل الابتهال هذا ثم استُعمل في كل دعاء يُجْتهد فيه وإن لم يكن التعاناً» قلت: ما أحسنَ ما جُعِلَ الافتعال هنا بمعنى التفاعل، لأن المعنى لا يَجيء إلا على ذلك، وتفاعَلَ وافْتَعَلَ أخَوان في مواضع نحو: اجتَوَروا وتجاوروا، واشْتَوروا وتشاوروا، ولذلك صَحَّت واو اجتَوَر واشْتَوَر، وقوله: «وإن لم يكن التعاناً» يعني أنه اشتهر في اللغة: فلان يَبْتَهِل إلى الله في قضاءِ حاجته، ويبتهل في كشف كربته.

bir şeyi kendi haline terk ettiğinde söylediğin: "أَبْهَلْتُهُ" sözünden ve memeleri bağlanmamış dişi deve için kullanılan "نَاقَةٌ بَاهِلٌ" terkibinden gelir. İbtihâlin aslı budur; sonra lânetleşme olmasa bile [tüm samimiyetle] çaba gösterilen her dua için kullanılmıştır.» Ben de derim ki: Burada ifti'âl babının tefâ'ul anlamında kılınması ne kadar da güzeldir! Zira anlam ancak bu şekilde ortaya çıkar. Tefâ'ale ve ifte'ale babları birçok yerde kardeştirler; örneğin: «اجْتَوَرُوا» ile «تَجَاوَرُوا» (komşuluk ettiler), «اشْتَوَرُوا» ile «تَشَاوَرُوا» (danıştılar) gibi. Bu yüzden «اجْتَوَرَ» ve «اشْتَوَرَ» fiillerindeki vâv harfi sahih kalmıştır. Onun: «Lânetleşme olmasa bile» sözü; dilde, «Falan kimse ihtiyacının giderilmesi için Allah'a yalvarıp yakarıyor (yebtehilu) ve sıkıntısının kalkması için ibtihâl ediyor» ifadesinin meşhur olduğunu kastetmektedir.

وقال الراغب: «أصل البَهْل: كونُ الشيءِ غيرَ مراعَ. والباهل: البعيرُ المُخَلَّى عن قَيْدِه أو عن سمةٍ، أو المُخَلَّى ضَرْعُها عن صِرار» ، وأنشد لأمراة:

Râgıb ise şöyle demiştir: «Behl (بَهْل) kelimesinin aslı, bir şeyin gözetimsiz/kendi haline bırakılmış olmasıdır. Bâhil (بَاهِل); bağından veya damgasından serbest bırakılmış deve yahut memesi bağından çözülmüş dişi devedir.» Ve bir kadına ait şu beyti okumuştur:

«أتيتُكَ باهِلاً غيرَ ذاتِ صِرار» ... وأَبْهَلْتُ فلاناً: خَلَّيْتُه وإرادتَه، تشبيهاً بالبعير الباهل، والبَهْل والابتِهال في الدعاء: الاسترسالُ فيه والتضرع نحو: «ثم نبتهلْ فنجعلْ» ، ومنْ فَسَّر الابتهالَ باللَّعْن فلأجلِ أنَّ الاسترسالَ في هذا المكانِ لأجل اللعنِ، قال الشاعر:

«Bağsız ve serbest bırakılmış olarak sana geldim...» "Ve falan kimseyi kendi haline ve iradesine bıraktım" anlamında: «أَبْهَلْتُ فُلاَناً» denilir; bu, başıboş bırakılan deveye (bâhil) benzetilmiştir. Duada behl ve ibtihâl; «Sonra yalvarıp yakaralım da kılalım» ayetinde olduğu gibi duada kendini tamamen vermek ve tezellül içinde yalvarmaktır. İbtihâli lânet ile tefsir eden kimse, bu makamdaki yalvarıp yakarmanın lânet için olmasından ötürü böyle tefsir etmiştir. Şair şöyle demiştir:

١٣١٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... نَظَرَ الدهرُ إليهم فابْتَهَلْ

1314 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / Zaman onlara baktı da ibtihâl etti (yalvardı).