Binûn

[Âl-i İmrân: — 11. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قلت: هذا الشطرُ للبيد، وأول البيت:

Derim ki: Bu mısra Lebîd'e aittir, beytin başı şöyledir:

١٣١٥ - مِنْ قُرومٍ سادةٍ في قومِهم ... نَظَرَ الدهرُ إليهمْ فابْتَهَلْ

1315 - Kavimleri içinde önder olan nice soylu efendilerden ki... / Zaman onlara baktı da ibtihâl etti (yalvardı).

وظاهِرُ هذا أنَّ الابتهالَ عامٌّ في كلِّ دعاءٍ لَعناً كانَ أو غيرَه، ثم خُصَّ في هذه الآيةِ بِاللَّعْنِ.

Bunun zahirine göre ibtihâl; ister lânet olsun ister başka bir şey, her duada geneldir; sonra bu ayette lânete tahsis edilmiştir.

وظاهِرُ عبارةِ الزمخشري أنَّ أصلَهُ خصوصيتُه باللَّعْنِ، ثم تُجُوِّزَ فيه فاستُعْمِلَ في اجتهادٍ في دعاءٍ لَعْناً كانَ أو غيرَه، والظاهِرُ من أقوالِ اللغويين ما ذكرَهُ الراغِبُ. وقال أبو بكر بن دريد في مقصورِته:

Zemahşerî'nin ifadesinin zahirine göre ise, onun aslı lânete mahsus olmasıdır; daha sonra mecaz yapılarak ister lânet olsun ister başka bir şey, duada cehd/gayret gösterme hususunda kullanılmıştır. Dilcilerin sözlerinden zahir olan ise Râgıb'ın zikrettiğidir. Ebû Bekir b. Dureyd Maksûre'sinde şöyle demiştir:

١٣١٦ - لم أَرَ كالمُزْنِ سَواماً بُهَّلا ... تَحْسَبُهَا مَرْعِيَّةً وَهِي سُدى

1316 - Yağmur yüklü bulutlar gibi başıboş otlayan develer görmedim; / Sen onları otlatılıyor sanırsın, oysa kendi haline bırakılmıştır.

بُهَّلاً: ج باهِلة أي: مهملة، وفاعِلة يُجْمع على فُعَّل نحو: ضُرَّب، والسُّدى: المهمل أيضاً.

«بُهَّلاً» kelimesi, «بَاهِلَة» lafzının çoğuludur, yani: başıboş bırakılmış demektir. Fâile (فَاعِلَة) kalıbı, «ضُرَّب» örneğinde olduğu gibi fu''al (فُعَّل) vezninde çoğul yapılır. «السُّدَى» da aynı şekilde başıboş bırakılmış olandır.

وقوله: {فَنَجْعَل} هي المتعديةُ لاثنين بمعنى: نُصَيِّر، و «على الكاذبين» هو المفعول الثاني.

Yüce Allah'ın: {فَنَجْعَل} “kılalım” sözündeki fiil, dönüştürmek/kılmak (نُصَيِّر) anlamında iki mef'ûle geçişlidir. {عَلَى الْكَاذِبِينَ} “yalancıların üzerine” ifadesi ise ikinci mef'ûldür.

قوله تعالى: {إِنَّ هذا لَهُوَ القصص} : يجوزُ أَنْ يكونَ «هو» فصلاً، والقصصُ خبر «إنَّ» ، و «الحقُّ» صفتُهُ، ويجوزُ أنْ يكون «هو» مبتدأ و «القَصَصُ» خبرَه، والجملةُ خبرَ «إنَّ» ، والإِشارةُ بهذا إلى ما تقدَّم ذكرُه من أخبارِ عيسى ﵇، وقيل: بل هو إشارةٌ لِما بعدَه وهو قولُه: {وَمَا مِنْ إله إِلاَّ الله} . وضُعِّفَ هذا بوجهين، أحدُهما: أنَّ هذا ليس بقصص، والثاني:

Yüce Allah'ın: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ} “Şüphesiz bu, elbette o kıssadır” sözü: «هُوَ» zamirinin fasıl zamiri, «الْقَصَصُ» lafzının «إِنَّ»nin haberi ve «الْحَقُّ» lafzının da onun sıfatı olması caizdir. «هُوَ» lafzının mübteda, «الْقَصَصُ» lafzının onun haberi ve bu cümlenin de «إِنَّ»nin haberi olması da caizdir. Buradaki «هَذَا» ile işaret, Îsâ (aleyhisselâm)'ın haberlerinden daha önce zikredilenleredir. Bir görüşe göre ise aksine, kendisinden sonrasına, yani: {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ} “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” sözünedir. Bu görüş iki açıdan zayıf görülmüştür; birincisi: Bunun bir kıssa olmayışıdır; ikincisi ise:

أنه مقترنٌ بحرفِ العطفِ، وقد اعتذر بعضهم عن الأول فقال: إنْ أراد بالقصص الخبرَ فَيَصِحُّ على هذا، ويكون التقدير: إنَّ الخبر الحق أنه ما من إلا إلا الله، ولكن الاعتراض الثاني باقٍ لم يُجَبْ عنه.

atıf harfine bitişik olmasıdır. Bazıları birinci [itiraza] mazeret getirerek şöyle demiştir: Eğer kıssa ile "haber" kastedilmişse, bu takdirde sahih olur ve takdiri şöyle olur: "Şüphesiz hak haber şudur ki: Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur." Fakat ikinci itiraz cevapsız kalmış olarak öylece durmaktadır.

والقَصَصُ: مصدرُ قولهم: قَصَّ فلان الحديثَ يَقُصَّه قَصَّاً وقَصَصَاً. وأصلُه: تتبُّعُ الأثرِ، يقال: «فلان خَرَجَ يَقُصُّ أثرَ فلان» أي: يَتْبعه ليعرفَ أين ذَهَبَ؟ ومنه قولُه تعالى: {وَقَالَتْ لأُخْتِهِ قُصِّيهِ} [القصص: ١١] أي: اتِّبعي أثره وكذلك القاصُّ في الكلام لأنه يتتَّبع خبراً بعد خبر. وقد تقدَّم التنبيه على قراءتَيْ: «لَهْو» بسكون الهاء وضمِّها، إجراءً له مُجْرَى عَضُد.

Kases (الْقَصَصُ), onların: «قَصَّ فُلاَنٌ الحَدِيثَ يَقُصُّهُ قَصّاً وَقَصَصاً» (Falan kişi hadisi/haberi anlattı) sözlerinin mastarıdır. Aslı iz sürmektir; «فُلاَنٌ خَرَجَ يَقُصُّ أَثَرَ فُلاَنٍ» (Falan kimse filanın izini sürmek üzere çıktı), yani nereye gittiğini bilmek için onu takip ediyor, denilir. Yüce Allah'ın: {وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ} “Ve [Musa'nın] kız kardeşine: 'Onun izini takip et' dedi” [Kasas: 11] ayeti de bu kabildendir, yani: Onun izini takip et, demektir. Aynı şekilde söz söyleyen kıssacıya (kâss) da haberin ardı sıra diğer haberi takip ettiği için bu isim verilmiştir. «لَهُوَ» kelimesinde, «عَضُد» kelimesinin yerine konulması kuralı uyarınca he harfinin sükûnu ve dammesiyle olan iki kıraate daha önce dikkat çekilmişti.

قال الزمخشري: «فإنْ قلت لِمَ جاز دخول اللام على الفصل؟ قلت: إذا جاز دخولها على الخبر فدخولُها على الفصلِ أجوزُ، لأنها أقربُ إلى المبتدأ منه، وأصلُها أَنْ تدخُلَ على المبتدأ» .

Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: Lâmu'l-ibtidâ'nın fasıl zamirine girmesi niçin caiz olmuştur? dersen; derim ki: Habere girmesi caiz olduğuna göre fasıl zamirine girmesi evleviyetle caizdir; zira fasıl zamiri mübtedaya haberden daha yakındır ve bu lâmın aslı mübtedanın üzerine dâhil olmaktır.»

قوله: {وَمَا مِنْ إله إِلاَّ الله} يجوز فيه وجهان، أحدهما: أن «من إله» مبتدأ، و «مِنْ» مزيدةٌ فيه، و «إلا اللهُ» خبره تقديره: ما إله إلا اللهُ، وزيدت «مِنْ» للاستغراق والعموم. قال الزمخشري: «ومِنْ في قوله {وَمَا مِنْ إله إِلاَّ الله} بمنزلةِ البناءِ على الفتح في» لا إله إلا اللهَ «في إفادةِ معنى الاستغراقِ» قلت: الاستغراقُ في «لا إله إلا اللهُ» لم نَسْتفِدْه من البناء على الفتحِ بل استفدناه من «مِنْ» المقدرة الدالة على الاستغراق، نصَّ النَّحْويون على ذلك، واستدلَّوا عليه بظهورها في قول الشاعر:

Yüce Allah'ın: {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ} “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” sözünde iki vecih caizdir; birincisi: «مِنْ إِلَهٍ» terkibinin mübteda, «مِنْ» harfinin onda zâid ve «إِلَّا اللَّهُ» ifadesinin de onun haberi olmasıdır; takdiri: «مَا إِلَهٌ إِلَّا اللَّهُ» (Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur) şeklindedir ve «مِنْ» istiğrâk (kapsam) ve umumilik bildirmek için ziyade kılınmıştır. Zemahşerî şöyle demiştir: «{وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ} sözündeki "مِنْ", istiğrâk anlamını ifade etmede "لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" lafzındaki fetha üzere mebnî kılınma konumundadır.» Derim ki: «لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» ifadesindeki istiğrâkı fetha üzere mebnî kılınmasından değil, aksine istiğrâka delalet eden mukadder "مِنْ" harfinden elde etmekteyiz. Nahivciler bunu açıkça belirtmişler ve şairin şu sözünde açıkça ortaya çıkmasını buna delil göstermişlerdir:

١٣١٧ - فقام يذودُ الناسَ عنها بسيفِه ... فقال ألا لا مِنْ سبيلٍ إلى هندِ

1317 - Kılıcıyla insanları ondan uzaklaştırmaya kalkıştı / ve dedi ki: 'Bilin ki Hind'e ulaşmaya hiçbir yol yoktur!'

والثاني: أن يكونَ الخبرُ مضمراً تقديرُه: وما من إلهٍ لنا إلا الله، و «إلا اللهُ» بدلٌ من مضع «من إله» لأن موضعَه رفعٌ بالابتداء، ولا يجوزُ في مثله الإِبدالُ من اللفظِ، لئلا يَلْزَمَ زيادةُ مِنْ في الواجب، وذلك لا يجوز عند الجمهور، ويجوز في مثل هذا التركيب نصبُ ما بعد «إلا» على الاستثناء، ولكنه لم يُقرأ به، إلا أنه جائز لغةً، تقول «لا إله إلا اللهُ» برفع الجلالة بدلاً من الموضع، ونصبِها على الاستثناء من الضميرِ المستكنِّ في الخبرِ المقدَّر، إذ التقديرُ: لا إله استقر لنا إلا الله.

İkincisi: Haberin gizli olmasıdır ki takdiri: «وَمَا مِنْ إِلَهٍ لَنَا إِلَّا اللَّهُ» (Bizim için Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur) şeklindedir ve «إِلَّا اللَّهُ» lafzı, «مِنْ إِلَهٍ» terkibinin iraptaki yerinden (mahallinden) bedeldir; zira onun mahalli mübteda olmakla merfûdur. Böyle bir yapıda lafızdan bedel yapmak caiz değildir; zira olumlu cümlede (vâcib) "مِنْ" harfinin zâid olması gerekirdi ki bu, cumhura göre caiz değildir. Bu tür bir dizilişte «إِلَّا» edatından sonrasının istisna üzere mensûb kılınması da caizdir, ancak bu şekilde okunmamıştır; ne var ki dil açısından caizdir. «لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» sözünü; Lafza-i Celâl'i mahalle bedel olarak ref' ile ve mukadder haberdeki gizli zamirden istisna üzere nasb ile söylersin; zira takdir şöyledir: «لاَ إِلَهَ اسْتَقَرَّ لَنَا إِلَّا اللَّهُ» (Bizim için Allah'tan başka sabit hiçbir ilah yoktur).

وقوله: {وَإِنَّ الله لَهُوَ العزيز الحكيم} كقوله: {إِنَّ هذا لَهُوَ القصص} .

Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Ve şüphesiz Allah, elbette O Azîz'dir, Hakîm'dir” sözü, tıpkı {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ} sözü gibidir.

قوله تعالى: {فَإِن تَوَلَّوْاْ} : / يجوزُ أَنْ يكونَ مضارعاً وحُذفت منه إحدى التاءين [تخفيفاً على حدّ] قراءة {تَنَزَّلُ الملائكة} [القدر: ٤] و «تَذَكَّرون» ويؤيِّد هذا نَسَقُ الكلامِ ونظمُه في خطاب مَنْ تقدم في قوله تعالى «تعالوا» ثم جرى معهم في الخطاب إلى أَنْ قال لهم: فإنْ تَوَلَّوا. وقال أبو البقاء: «ويجوز أن يكونَ مستقبلاً تقديرُه: فإنْ تتولَّوا، ذكره النحاس وهو ضعيف؛ لأنَّ حرفَ المضارعة لا يُحْذَفُ» قلت: وهذا ليس بشيء؛ لأن حرف المضارعة يُحْذَفُ في هذا النحو من غير خلاف، وسيأتي من ذلك طائفةٌ كثيرة، وقد أجمعوا على الحذف في قوله: {تَنَزَّلُ الملائكة والروح فِيهَا} [القدر: ٤]

Yüce Allah'ın: {فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse” sözü: Muzari bir fiil olması ve {تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ} [Kadir: 4] ve «تَذَكَّرُونَ» kıraatlerinde olduğu gibi [hafifletme amacıyla] iki tâ harfinden birinin hazfedilmiş olması caizdir. Sözün akışı ve daha önce Yüce Allah'ın: «تعالوا» (Gelin) sözünde geçenlere hitabındaki nazmı, sonra da onlara: "Eğer yüz çevirirseniz" deyinceye kadar onlarla hitap üzere devam etmesi bunu desteklemektedir. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Gelecek zamanlı olması ve takdirinin de: 'فَإِنْ تَتَوَلَّوْا' şeklinde olması caizdir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir fakat bu zayıftır, çünkü muzarilik harfi hazfedilmez.» Derim ki: Bu [itiraz] bir şey değildir; zira muzarilik harfi bu tür yerlerde ihtilafsız hazfedilir ve bundan pek çok örnek gelecektir; nitekim Yüce Allah'ın: {تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا} “Melekler ve Ruh onda inerler” [Kadir: 4] sözündeki hazif üzerinde icmâ etmişlerdir.

ويجوز أن يكونَ ماضياً أي: فإن تَوَلَّى وفدُ نجران المطلوبُ مباهلتُهم، ويكون على ذلك في الكلام التفاتٌ، إذ فيه انتقال من خطابٍ إلى غيبة.

Mâzi olması da caizdir, yani: Kendileriyle lânetleşilmesi istenen Necran heyeti yüz çevirirse, demektir. Buna göre sözde iltifat sanatı bulunur; zira burada muhataplıktan gâibliğe geçiş vardır.

وقوله: {بالمفسدين} مِنْ وقوعِ الظاهرِ موقعَ المضمرِ تنبيهاً على العلة المقتضيةِ للجزاء، وكانَ الأصل: فإنَّ الله عليمٌ بكم، على الأول، وبهم، على الثاني.

Yüce Allah'ın: {بِالْمُفْسِدِينَ} “bozguncuları” sözü, cezayı gerektiren illete dikkat çekmek amacıyla açık ismin zamir yerine getirilmesindendir. Asıl olan; birinci [görüşe] göre: "Şüphesiz Allah sizi bilir", ikinci [görüşe] göre ise: "onları bilir" şeklinde olmasıydı.

قوله تعالى: {إلى كَلِمَةٍ} : متعلِّقٌ بتعالَوا فَذَكَرَ مفعول «تعالوا» بخلاف «تعالَوا» قبلَها فإنه لم يَذكُرْ مفعولَه، لأنَّ المقصودَ مجردُ الإِقبال، ويجوز أن يكونَ حَذْفُه للدلالةِ عليه تقديرُه: تعالوا إلى المباهلة.

Yüce Allah'ın: {إِلَى كَلِمَةٍ} “bir kelimeye” sözü, «تَعَالَوْا» fiiline mütealliktir; dolayısıyla [burada] «تَعَالَوْا» fiilinin mef'ûlünü zikretmiştir. Kendisinden önceki «تَعَالَوْا» fiilinde ise mef'ûl zikredilmemiştir; zira orada kastedilen sadece yönelmedir. Ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiş olması da caizdir ki takdiri: "Lânetleşmeye gelin" şeklindedir.

وقرأ العامة «كَلِمة» بفتح الكاف وكسر اللام، وهو الأصل. وأبو السمَّال «كِلْمة» بزنة سِدْرة، وكَلْمة كضَرْبة، وتقدم هذا قريباً. و «كلمةٍ» مفسَّرةٌ بما بعدها من قوله: {أَلاَّ نَعْبُدَ} فالمرادُ بها كلامٌ كثير، وهذا مِنْ بابِ إطلاق الجزء، والمرادُ به الكل، ومنه تسميتُهم القصيدةَ جمعاً: قافية، والقافية جزءٌ منها، قال:

Cumhur, kâf harfinin fethası ve lâm harfinin kesresiyle asıl olan «كَلِمَة» şeklinde okumuştur. Ebü's-Semmâl ise «سِدْرَة» vezninde «كِلْمَة» ve «ضَرْبَة» vezninde «كَلْمَة» şeklinde okumuştur; bu husus az önce geçmişti. «كَلِمَةٍ» kelimesi, kendisinden sonraki: {أَلَّا نَعْبُدَ} “kulluk etmemek üzere” sözü ile tefsir edilmiştir; dolayısıyla bununla çok söz kastedilmiştir. Bu da cüzün zikredilip külün kastedilmesi babındandır. Nitekim şiirin tamamına bir cüzü olan «kâfiye» adını vermeleri de bu kabildendir; şair şöyle demiştir:

١٣١٨ - أُعَلِّمه الرمايةَ كلَّ يومٍ ... فلمَّا اشْتَدَّ ساعِدُه رماني

1318 - Ona her gün atıcılık öğretiyordum; / bileği kuvvetlenince beni vurdu.

وكم عَلَّمْتُه نظمَ القوافي ... فلمَّا قال قافيةً هجاني

Ona kafiyeler dizmeyi ne çok öğrettim; / ilk kafiyesini söylediğinde beni hicvetti.

ويقولون: «كلمةُ الشهادة» يَعْنُون: لا إله إلا الله محمد رسول الله، وقال رسول الله ﷺ: «أصدقُ كلمةٍ قالها شاعر كلمةُ لبيد» يريد قوله:

Yine onlar «Kelime-i Şehâdet» derler ve bununla «Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh» sözünü kastederler. Resûlullah ﷺ de şöyle buyurmuştur: «Bir şairin söylediği en doğru kelime, Lebîd'in kelimesidir»; bununla şu sözünü kastetmektedir:

١٣١٩ - ألا كلُّ شيءٍ ما خلا اللهَ باطلُ ... وكلُّ نعيمٍ لا محالةَ زائلُ

1319 - Bilin ki, Allah'tan başka her şey batıldır / ve şüphesiz her nimet yok olucudur.

وهذا كما يُسَمُّونَ الشيءَ بجزأيه في الأعيان لأنه المقصودُ منه، قالوا لربيبة القوم وهو الذي ينظر لهم ما يحتاجون إليه عَيْن، فأطلقوا عليه عيناً. وقال بعضهم: وَضِعَ المفرد موضعَ الجمع، كما قال:

Bu durum, somut varlıklarda asıl maksat o olduğu için bir şeyin iki parçasından biriyle adlandırılması gibidir; nitekim bir topluluğun gözcüsüne -ki o kimse ihtiyaç duydukları şeyi onlar için gözetleyendir- «ayn» (göz) demişler, böylece ona sadece göz adını vermişlerdir. Bazıları ise müfredin çoğul yerine konulduğunu söylemiştir; nitekim [şair] şöyle demiştir:

١٣٢٠ - بها جِيَف الحَسْرى فأمَّا عِظامُها ... فَبيضٌ وأَمَّا جِلْدُها فَصَلِيبُ

1320 - Orada yorgunluktan dökülmüş develerin leşleri vardır; kemikleri / bembeyazdır, derileri (tekil olarak جلدها) ise sert ve kurudur.

وقيل: أُطلقت الكلمة على الكلمات لارتباطِ بعضِها ببعضٍ، فصارت في قوة الكلمةِ الواحدةِ، إذا اختلَّ جزءٌ منها اختلَّت الكلمة، لأن كلمة التوحيد: لا إله إلا الله، هي كلماتٌ لا تتِمُّ النسبةُ المقصودةُ فيها مِنْ حَصْرِ الإِلهية في الله إلا بمجموعها.

Bir görüşe göre ise kelime lafzı, kelimelerin birbirine bağlı olmasından dolayı çoğul kelimelere verilmiş ve böylece tek bir kelime hükmüne geçmiştir; bir parçası bozulduğunda kelime bozulur. Zira tevhid kelimesi olan «Lâ ilâhe illallâh», ancak tamamıyla ilahlığın Allah'a has kılınması şeklindeki hedeflenen nispetin tamamlandığı kelimelerdir.

وقرأ العامة: «سواءٍ» بالجر نعتاً لكلمة بمعنى عدل، ويَدُلُّ عليه قراءةُ عبد الله: «ِإلى كلمة عدل» وهذا تفسيرٌ لا قراءة. و «سواء» في الأصل مصدر، ففي الوصف التأويلاتُ الثلاثة المعروفةَ، ولذلك لم يُؤَنَّث كما لم يُؤَنَّث ب «امرأة عدل» .

Cumhur, adalet/eşitlik anlamında «كَلِمَةٍ» kelimesinin sıfatı olarak cer ile «سَوَاءٍ» şeklinde okumuştur. Abdullah'ın: «إِلَى كَلِمَةِ عَدْلٍ» şeklindeki kıraati de buna delalet eder; bu bir kıraat değil, tefsirdir. «سَوَاء» lafzı aslında mastardır; dolayısıyla onunla niteleme yapılmasında bilinen üç tevil geçerlidir; bu yüzden «امْرَأَةٌ عَدْلٌ» (âdil kadın) ifadesinde müennes yapılmadığı gibi burada da müennes yapılmamıştır.

وقرأ الحسن: «سواء» بالنصبِ وفيها وجهان، أحدهما: نصبُها على المصدر، قال الزمخشري: «بمعنى استوت استواءً» ، وكذا الحوفي. والثاني: أنه منصوبٌ على الحال، وجاءت الحالُ من النكرة، وقد نَصَّ سيبويه عليه واقتاسه، وكذا قال الشيخ، ولكنَّ المشهورَ غيرُه، والذي حَسَّن مجيئَها

Hasan ise nasb ile «سَوَاءً» şeklinde okumuştur; bunda iki vecih vardır; birincisi: Mastar olarak mensûb olmasıdır. Zemahşerî: «Eşit olarak eşitlendi anlamındadır» demiştir; el-Hûfî de böyle demiştir. İkincisi: Hâl olarak mensûb olmasıdır ve hâl nekra kelimeden gelmiştir; Sîbeveyhi bunu açıkça belirtmiş ve kıyaslamıştır; Şeyh [Ebû Hayyân] da böyle demiştir, ancak meşhur olan bundan başkasıdır. Onun buradaki nekra kelimeden gelmesini

من النكرةِ هنا كونُ الوصفِ بالمصدر على خلاف الأصل، والصفة والحال متلاقيان من حيث المعنى، وكأن الشيخ غَضَّ من تخريج الزمخشري والحوفي فقال: «والحالُ والصفة متلاقيان من حيث المعنى، والمصدرُ يحتاج إلى إضمار عامل وإلى تأويل» سواء «بمعنى استواء، والأشهرُ استعمال» سواء «بمعنى اسم الفاعل أي:» مُسْتَوٍ «قلت: وبذلك فَسَّرها ابن عباس فقال:» إلى كلمةٍ مستوية «.

güzel kılan şey, mastarla nitelemenin asla aykırı olmasıdır; sıfat ile hâl ise anlam bakımından birbiriyle örtüşür. Şeyh [Ebû Hayyân], Zemahşerî ve el-Hûfî'nin tahlilini zayıf görerek şöyle demiştir: «Hâl ve sıfat anlam bakımından birbiriyle örtüşmektedir; mastar ise gizli bir âmile ve "سَوَاء" kelimesinin istivâ (eşitlik) anlamında tevil edilmesine muhtaçtır. Daha meşhur olan ise "سَوَاء" kelimesinin ism-i fâil, yani "مُسْتَوٍ" (eşit/düzgün) anlamında kullanılmasıdır.» Derim ki: İbn Abbâs da onu böyle tefsir etmiş ve: «Eşit/dosdoğru bir kelimeye» demiştir.

قوله: {أَلاَّ نَعْبُدَ} فيه ستةُ أوجه، أحدُها: أنه بدلٌ من» كلمة «بدلُ كلٍ من كل، الثاني: أنه بدلٌ من» سواء «، جَوَّزه أبو البقاء، وليس بواضح، لأنَّ المقصودَ إنما هو الموصوفُ لا صفتُه، فنسبةُ البدلية إلى الموصوف أولى.

Yüce Allah'ın: {أَلَّا نَعْبُدَ} “kulluk etmememiz” sözünde altı vecih vardır; birincisi: «كَلِمَةٍ» kelimesinden bedel-i kül olmasıdır. İkincisi: «سَوَاءٍ» kelimesinden bedel olmasıdır; Ebû'l-Bekâ bunu caiz görmüştür ancak açık değildir, çünkü asıl kastedilen sıfat değil mevsûftur; dolayısıyla bedeliyet nispetinin mevsûfa verilmesi daha evladır.

وعلى الوجهين فإنَّ وما حيزها في محل جر. الثالث: أنه في محل رفع خبراً لمبتدأ مضمر، والجملة استئنافُ جوابٍ لسؤال مقدر، لأنه لما قيل: تعالَوا إلى كلمة «قال قائل: ما هي؟ فقيل: هي أَنْ لا نعبد، وعلى هذه الأوجهِ الثلاثة ف» بين «منصوبٌ بسواء ظرفٌ له أي: يقع الاستواء في هذه الجهةِ، وقد صرَّح بذلك زهير حيث قال:

Her iki veche göre de «أَنْ» ve sılası cer mahallindedir. Üçüncüsü: Gizli bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olmasıdır ve bu cümle, takdirî bir soruya cevap olarak gelen istînâf cümlesidir; zira: "Bir kelimeye gelin" denilince, birisi: "O nedir?" diye sormuş, bunun üzerine: "O, kulluk etmememizdir" denilmiştir. Bu üç veche göre «بَيْنَ» lafzı «سَوَاء» ile mensûb olup onun zarfıdır; yani: Eşitlik bu cihette vuku bulmaktadır. Nitekim Züheyr şu sözünde bunu açıkça ifade etmiştir:

١٣٢١ - أرُونا خطةً لا غيبَ فيها ... يُسَوِّي بيننا فيها السَّواءُ

1321 - Bize içinde hiçbir şüphe olmayan öyle bir plan gösterin ki / onda eşitlik aramızdaki durumu denkleştirsin.

والوقفُ التام حينئذٍ عند قوله {مِّن دُونِ الله} لارتباطِ الكلام معنى وإعراباً. الرابع: أن تكونَ» أن «وما في حَيِّزها في محل رفع بالابتداء، والخبرُ الظرفُ قبله.

Bu durumda tam vakıf, anlam ve irap yönünden sözün birbirine bağlı olması sebebiyle: {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka” sözünün yanındadır. Dördüncüsü: «أَنْ» ve sılasının mübteda olarak ref mahallinde olması, öncesindeki zarfın ise onun haberi olmasıdır.

الخامس: جَوَّز أبو البقاء أن يكونَ فاعلاً بالظرفِ قبلَه، وهذا إنما

Beşincisi: Ebû'l-Bekâ, öncesindeki zarf sebebiyle fâil olmasını caiz görmüştür; bu ise ancak

يتأتى على رأي الأخفش، إذ لم يعتمدِ الظرفُ، وحينئذٍ يكون الوقفُ على» سواء «ثم يُبتدأ بقوله: {بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ} وهذا فيه بُعْدٌ من حيث المعنى ثم إنهم جَعَلوا هذه الجملةَ صفةً لكلمة، وهذا غلطٌ لعدم رابِطٍ بين الصفة والموصوفِ وتقديرُ العائد ليس بالسهل، وعلى هذا فقولُ أبي البقاء:» وقيل: تَمَّ الكلام على «سواء» ثم استأنف فقال: {بيننا وبينكم أنْ لا نعبد} أي بيننا وبينكم التوحيدُ، فعلى هذا يكون «أن لا نعبد» مبتدأ، والظرف خبرَه، والجملةُ صفةً للكلمة «/ غيرُ واضح، لأنه من حيث جَعَلَها صفةً كيف يحسن أن يقولَ: تَمَّ الكلام على» سواء «ثم استأنف، بل كان الصواب على هذا الإِعراب أن تكون الجملةُ استئنافيةً كما تقدم.

Ahfeş'in görüşüne göre mümkündür; zira zarf bir şeye dayanmamıştır. Bu takdirde «سَوَاء» üzerinde durulur, sonra da {بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ} sözüyle başlanır; bunda anlam bakımından bir uzaklık vardır. Sonra onlar bu cümleyi «كَلِمَةٍ» kelimesinin sıfatı kılmışlardır; bu ise sıfat ile mevsûf arasında bağlaç (râbıt) bulunmaması sebebiyle yanlıştır; zira aitlik zamirini takdir etmek kolay değildir. Buna göre Ebû'l-Bekâ'nın: «Bir görüşe göre: Söz 'سَوَاء' üzerinde tamamlanmış, sonra 'بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ' yani 'aramızda ve aranızda tevhid vardır' diyerek yeniden başlanmıştır; buna göre 'أَلَّا نَعْبُدَ' mübteda, zarf onun haberi, cümle de 'كَلِمَةٍ' kelimesinin sıfatı olur» sözü açık değildir; zira onu sıfat kıldığı halde nasıl: 'Söz سَوَاء üzerinde tamamlandı sonra yeniden başlandı' demesi uygun olabilir? Bilakis bu iraba göre doğru olan, cümlenin daha önce geçtiği gibi istînâfiyye olmasıydı.

السادس: أن يكونَ» أن لا نعبد «مرفوعاً بالفاعلية بسواء، وإلى هذا ذهب الزماني فإنَّ التقدير عنده: إلى كلمةُ مُسْتَوفيها بيننا وبينكم عدمُ عبادة غير الله تعالى، قال الشيخ:» إلاَّ أنَّ فيه إضمارَ الرابط وهو «فيها» وهو ضعيف «.

Altıncısı: «أَنْ لَا نَعْبُدَ» ifadesinin «سَوَاء» ile fâil olarak merfû olmasıdır. ez-Zemmânî bu görüşe gitmiştir; zira ona göre takdir: «إِلَى كَلِمَةٍ مُسْتَوٍ فِيهَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ عَدَمُ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى» (Bizimle sizin aranızda Yüce Allah'tan başkasına ibadet etmeme hususunun eşit olduğu bir kelimeye) şeklindedir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ancak bunda 'فِيهَا' şeklinde bağlacın (râbıt) gizlenmesi söz konusudur ki bu da zayıftır.»

قوله: {فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ} قال أبو البقاء:» هو ماض ولا يجوز أن يكون التقدير: «فإن تتولوا» لفسادِ المعنى لأن قوله: {فَقُولُواْ اشهدوا} خطابٌ للمؤمنين وتتولَّوا «للمشركين، وعند ذلك لا يبقى في الكلام جوابُ الشرط والتقديرُ: فقولوا: لهم. وهذا الذي قاله ظاهرٌ جداً.

Yüce Allah'ın: {فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ} “Eğer yüz çevirirlerse deyin ki” sözü hakkında Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu fiil mâzidir; anlamın bozulması sebebiyle takdirin 'فَإِنْ تَتَوَلَّوْا' şeklinde olması caiz değildir. Çünkü: {فَقُولُواْ اشْهَدُوا} “deyin ki: Şahit olun” sözü müminlere hitaptır, 'تَتَوَلَّوْا' ise müşriklere hitap olur; bu durumda sözde şartın cevabı kalmaz. Takdiri: 'Onlara deyin ki' şeklindedir.» Onun bu söylediği son derece açıktır.

وقوله تعالى: {لِمَ تُحَآجُّونَ} : هي «ما» الاستفهامية دخل عليها حرفُ الجر فَحُذِفَت ألفها، وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك في البقرة، واللامُ متعلقةٌ بما بعدَه، وتقديمُها على عامِلِها واجبٌ لجَرِّها ما له صدرُ الكلامِ. وقوله: {في إِبْرَاهِيمَ} لا بدُّ من مضافٍ محذوف أي: في دينِ إبراهيم وشريعته، لأنَّ الذواتِ لا مجادَلَةَ فيها.

Yüce Allah'ın: {لِمَ تُحَاجُّونَ} “Niçin tartışıyorsunuz?” sözü: Başına cer harfi girip elifi hazfedilmiş istifham «مَا»sıdır; bunun tahkiki Bakara Suresi'nde geçmişti. Lâm harfi kendisinden sonrasına mütealliktir ve kelâmın başında bulunma hakkına sahip bir kelimeyi cer ettiği için âmilinin önüne geçmesi vaciptir. Yüce Allah'ın: {فِي إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim hakkında” sözünde mahzuf bir muzâfın bulunması zorunludur, yani: İbrahim'in dini ve şeriatı hakkında, demektir; zira bizzat şahısların kendisi hakkında tartışma olmaz.

وقوله: {وَمَآ أُنزِلَتِ التوراة} الظاهرُ أنَّ الواوَ كهي في قوله: {لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ الله وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} [آل عمران: ٧٠] أي: كيف تُحاجُّون في شريعته والحالُ أن التوراةَ والإِنجيل متأخران عنه؟ وجَوَّزوا أن تكون عاطفةَ وليس بالبيِّن، وهذا الاستفهامُ للإِنكارِ والتعجب. وقولُه: {إِلاَّ مِن بَعْدِهِ} متعلِّقٌ بأُنزلت، وهو استثناء مفرغ.

Yüce Allah'ın: {وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ} “Oysa Tevrat indirilmemiştir” sözü: Zahir olan, vâv harfinin Yüce Allah'ın: {لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} “Siz şahit olup dururken niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” [Âl-i İmrân: 70] sözündeki vâv gibi [hâl için] olmasıdır; yani: Tevrat ve İncil ondan sonra gelmiş olduğu halde, onun şeriatı hakkında nasıl tartışıyorsunuz? [demektir]. Âtıfe olmasını da caiz görmüşlerdir ancak bu açık değildir. Bu istifham, inkâr ve taaccüb (şaşkınlık bildirme) içindir. Yüce Allah'ın: {إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ} “ancak ondan sonra” sözü ise «أُنْزِلَتْ» fiiline mütealliktir ve bu bir müferrağ istisnadır.

قوله تعالى: {هاأنتم هؤلاء} : الكلامُ على هذه الآيةِ فيه صعوبةٌ وإشكالٌ فيُحتاج من أجلِ ذلك إلى بَسْطٍ في العبارة، ولنبدأ أولاً بضبط قراءاتِها وتفسيرِ معناها، فإنَّ الإِعراب متوقف على ذلك، فأقولُ: القُرَّاء في ذلك على أربع مراتب، المرتبة الأولى للكوفيين، وابن عامر والبزي عن ابن كثير: «ها أنتم» بألف بعد الهاء وهمزةٍ مخففة بعدها. المرتبة الثانية لأبي عمرو وقالون عن نافع: بألف بعد الهاء وهمزةٍ مسهلة بينَ بينَ بعدها. المرتبة الثالثة لورش وله وجهان، أحدهما: بهمزة مسهلة بينَ بينَ بعد الهاء دونَ ألفٍ بينهما، الثاني: بألف صريحة بعد الهاء من غير همز بالكلية. المرتبة الرابعة: لقنبل بهمزةٍ محققة بعد الهاء دون ألف.

Yüce Allah'ın: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ} “İşte sizler böylesiniz” sözü: Bu ayet üzerindeki sözde güçlük ve müşkillik vardır; bundan dolayı ifadede genişliğe ihtiyaç duyulmaktadır. İrap buna bağlı olduğu için ilk olarak kıraatlerini zapt etmekle ve anlamını tefsir etmekle başlayalım; derim ki: Kıraat imamları bu hususta dört mertebe üzeredir: Birinci mertebe Kûfeliler, İbn Âmir ve İbn Kesîr'den rivayetle el-Bezzî'ye aittir: Hâ'dan sonra bir elif ve ardından teshil edilmemiş muhakkak bir hemze ile «هَا أَنْتُمْ» şeklindedir. İkinci mertebe Ebû Amr ve Nâfi'den rivayetle Kālûn'a aittir: Hâ'dan sonra bir elif ve ardından beyne-beyne teshil edilmiş bir hemze iledir. Üçüncü mertebe Verş'e aittir ve onun iki vechi vardır; birincisi: Hâ'dan sonra aralarında elif olmaksızın beyne-beyne teshil edilmiş bir hemze iledir; ikincisi: Hiçbir şekilde hemze olmaksızın hâ'dan sonra sarih bir elif iledir. Dördüncü mertebe: Kunbul'a aittir; elif olmaksızın hâ'dan sonra muhakkak bir hemze iledir.

وأمَّا المعنى: فقال قتادة والسدي والربيع وجماعة كثيرة: إن الذي لهم به علم هو دينُهم الذي وجدوه في كتبهم وثبتَتْ صحتُه لديهم، والذي ليس لهم به علمٌ هو شريعةُ إبراهيم وما كان عليه مِمَّا ليس في كتبهم، ولا جاءَتْ به إليهم رسلُهم، ولا كانوا معاصِريه فَيَعْلَمُون دينه، فجدالُهم فيه مجردُ عنادٍ ومكابرة. وقيل: الذي لهم به علم أمر نبينا محمد ﷺ لأنه موجودٌ عندهم في كتبِهم بنَعْتِه، والذي ليس لهم به علم هو أمر إبراهيم عليه

Anlama gelince: Katâde, es-Süddî, er-Rebî' ve kalabalık bir topluluk şöyle demiştir: Hakkında bilgi sahibi oldukları şey, kitaplarında buldukları ve doğruluğu kendilerince sabit olan kendi dinleridir; hakkında bilgi sahibi olmadıkları şey ise İbrahim'in şeriatı ve kitaplarında yer almayan, peygamberlerinin kendilerine getirmediği ve dinini bilecek şekilde onunla çağdaş olmadıkları durumudur; dolayısıyla onun hakkındaki tartışmaları sırf bir inatlaşma ve büyüklük taslamadır. Bir görüşe göre ise: Hakkında bilgi sahibi oldukları husus, Peygamberimiz Muhammed ﷺ'in durumudur; çünkü bu, sıfatıyla birlikte kitaplarında mevcuttur; hakkında bilgi sahibi olmadıkları şey ise İbrahim (aleyhisselâm)'ın

السلام. وقال الزمخشري: «يعني ها أنتم هؤلاء الأشخاص الحمقى، وبيانُ حماقتكم وقلةِ عقولكم أنكم جادلم فيما لكم به علمٌ مِمَّا نطق به التوراة والإِنجيل، فلِمَ تُحاجُّونَ فيما ليس لكم به علمٌ ولا نَطَق به كتابكم مِنْ دينِ إبراهيم؟» .

durumudur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani: İşte sizler şu ahmak kimselersiniz! Ahmaklığınızın ve aklınızın kıtlığının açıklaması şudur: Sizler Tevrat ve İncil'in açıkça ifade ettiği, hakkında bilginiz olan konularda tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan ve kitabınızın da İbrahim'in dininden olduğunu zikretmediği hususlarda niçin tartışıyorsunuz?»

واختلف الناسُ في هذه الهاءِ فمنهم مَنْ قال: إنها ها التي للتنبيه الداخلةِ على أسماء الإِشارة، وقد كَثُرَ الفصلُ بينها وبين أسماء الإِشارة بالضمائر المرفوعةِ المنفصلة نحو: ها أنت ذا قائماً، وها نحن وها هم هؤلاء قائمون، وقد تُعاد مع الإِشارة بعد دخولها على الضمائر توكيداً كهذه الآية، ويَقِلُّ الفصلُ بغير ذلك كقوله:

İnsanlar bu "hâ" (هَا) harfi hakkında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bir kısmı şöyle demiştir: O, işaret isimlerinin başına dâhil olan tenbih hâ'sıdır. Onunla işaret isimleri arasının; «هَا أَنْتَ ذَا قَائِماً» (İşte ayaktaki sen!), «هَا نَحْنُ» ve «هَا هُمْ هَؤُلاَءِ قَائِمُونَ» (İşte ayaktakiler onlar!) örneklerinde olduğu gibi merfû munfasıl zamirlerle ayrılması çokça vaki olmuştur. Tıpkı bu ayette olduğu gibi zamirlere dâhil olduktan sonra tekit amacıyla işaret ismiyle birlikte tekrar da edilebilir. Bunun dışındaki şeylerle fasledilmesi ise şairin şu sözünde olduğu gibi azdır:

١٣٢٢ - تَعَلَّمَنْ هالعمرُ الله ذا قَسَماً ... قاقدِرْ بذَرْعِك وانظرْ أينَ تنْسَلِكُ

1322 - Bilmiş ol ki -Allah'ın ömrüne andolsun ki bu bir yemindir- / adımlarını kendi boyuna göre ayarla ve nereye gireceğine bak!

وقال النابغة:

en-Nâbiğa da şöyle demiştir:

١٣٢٣ - ها إنَّ تا عِذْرَةٌ إن لا تكن نَفَعَتْ ... فإنَّ صاحبَها قد تاهَ في البلد

1323 - İşte bu bir mazerettir; eğer fayda vermemişse / muhakkak ki sahibi diyarda yolunu şaşırıp kaybolmuştur.

ومنهِم مَنْ قال: إنها مبدلةٌ من همزةِ استفهام، والأصلُ: أأنتم، وهو استفهامُ إنكار، وقد كَثُر إبدال الهمزةِ هاءً وإن لم ينقس، قالوا: هَرَقْت وهَرَحْت وهَبَرْت، وهذا قول أبي عمرو بن العلاء وأبي الحسن الأخفش وجماعة، واستحسنه أبو جعفر، وفيه نظرٌ من حيث إنه لم يثبت ذلك في همزة الاستفهام، لم يُسْمع منهم: هَتَضْرِبُ زيداً بمعنى: أتضرب زيداً. وإذا

Onlardan bir kısmı da şöyle demiştir: O, istifhâm (soru) hemzesinden dönüştürülmüştür (mübdeldir); aslı ise «أأنتم» olup inkârî bir istifhâmdır. Kıyasa dayanmasa da hemzenin hâ'ya dönüştürülmesi çokça vaki olmuştur; nitekim «هَرَقْتُ» (döktüm), «هَرَحْتُ» (rahatlattım) ve «هَبَرْتُ» (kestim) demişlerdir. Bu, Ebû Amr b. el-Alâ, Ebu'l-Hasen el-Ahfeş ve bir grubun görüşüdür; Ebû Ca'fer de bunu güzel bulmuştur. Ancak istifhâm hemzesinde bunun sabit olmaması yönüyle bu görüşte tenkide açık bir yön vardır; zira onlardan «أتضرب زيداً» (Zeyd'e vuruyor musun?) anlamında «هَتَضْرِبُ زيداً» şeklinde bir kullanım işitilmemiştir. Bu durum

لم يثبت ذلك فكيف يُحمل هذا عليه؟ هذا معنى ما اعترض به الشيخ على هؤلاء الأئمة، وإذا ثَبَتَ إبدال الهمزة هاءً هانَ الأمر، ولا نظرَ إلى كونِها همزةَ استفهام ولا غَيرها.

sabit olmadığına göre bu [kullanım] ona nasıl hamledilebilir? Şeyh'in bu imamlara itiraz ettiği şeyin anlamı budur. Hemzenin hâ'ya dönüştürüldüğü sabit olduğunda ise mesele basitleşir; artık onun istifhâm hemzesi olup olmamasına bakılmaz.

وهذا أعني كونَها همزةَ استفهام أُبدلت هاءَ ظاهرٌ على قراءة قنبل وورش لأنهما لا يُدْخِلان ألفاً بين الهاء وهمزة «أنتم» لأنَّ إِدخالَ الألف إنما كان لاستثقال توالي همزتين، فلمَّا أُبْدِلت الهمزةُ هاءً زال الثقل لفظاً، فلم يُحْتج إلى ألفٍ فاصلة، وقد جاءَ إبدالُ همزة الاستفهام هاءً قال:

Bunun -yani hâ harfine dönüştürülmüş bir istifhâm hemzesi oluşunun- Kunbul ve Verş'in kıraatine göre açık bir yönü vardır; çünkü onlar hâ ile «أنتم» kelimesinin hemzesi arasına bir elif dâhil etmezler. Zira elifin dâhil edilmesi ancak iki hemzenin peş peşe gelmesindeki ağırlıktan dolayı idi; hemze hâ'ya dönüştürülünce lafızdaki ağırlık ortadan kalkmış, dolayısıyla fasıla (ayırıcı) bir elife ihtiyaç kalmamıştır. İstifhâm hemzesinin hâ'ya dönüştürüldüğü [şiirde de] gelmiştir; şair şöyle demiştir:

١٣٢٤ - وأتَى صواحِبُها يَقُلْنَ: هذا الذي ... مَنَحَ المودَة غيرَنا وجَفانا

1324 - Ve kadın arkadaşları gelip şöyle dediler: "Sevgisini / bizden başkasına veren ve bize cefa eden bu mudur?"

يريد: أذا الذي. ويَضْعُفُ جَعْلُها على قراءتهما ها التي للتنبيه لأنه لم يُحْفظ حَذْفُ ألفها، لا يقال: «هذا زيد» بحذفِ ألف «ها» كذا قيل، قلت: وقد حَذَفَها ابن عامر في ثلاثة مواضع، إلا أنه ضم الهاء الباقية بعد حذف الألف، فقرأ في الوصل: {ياأيه الساحر} [الزخرف: ٤٩] و {أَيُّهَ المؤمنون} [الآية: ٣١] في النور و {أَيُّهَ الثقلان} [الآية: ٣١] في الرحمن، لكن إنما فَعَل ذلك إتباعاً للرسم لأنَّ الألف حُذِفَتْ في مرسوم مصحف الشام في هذه الثلاثة، وعلى الجملة فقد ثَبَت حَذْفُ ألف «ها» التي للتنبيه.

«أَذَا الَّذِي» (Bu mudur?) demek istemektedir. Onların kıraatine göre bunun tenbih için olan "hâ" kılınması ise zayıf kalmaktadır; çünkü elifinin hazfedildiği ezberlenip nakledilmemiştir; "hâ"nın elifi hazfedilerek «هَذَا زَيْدٌ» denilmez, denilmiştir. Ben de derim ki: İbn Âmir üç yerde onu hazfetmiştir, ancak o, elif hazfedildikten sonra geriye kalan hâ harfini zammeli okumuş; vasıl hâlinde Zuhruf Suresi'nde: {يَا أَيُّهَ السَّاحِرُ} “Ey büyücü!”, Nûr Suresi'nde: {أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ} “ey müminler!” ve Rahmân Suresi'nde: {أَيُّهَ الثَّقَلَانِ} “ey iki ağırlık (insanlar ve cinler)!” şeklinde okumuştur. Fakat o bunu sadece resm-i hatta tabi olarak yapmıştır; çünkü Şam mushafının yazısında bu üç yerde elif hazfedilmiştir. Özetle, tenbih için olan "hâ"nın elifinin hazfi sabit olmuştur.

وأَمَّا مَنْ أثبت الألف بين الهاء وبين همزة «أنتم» فالظاهر أن «ها» للتنبيه،

Hâ ile «أنتم» kelimesinin hemzesi arasındaki elifi sabit kılan kimseye göre ise zahir olan, «هَا»nın tenbih için olmasıdır.

ويَضْعُفُ أَنْ تكونَ بدلاً من همزةِ الاستفهامِ لِما تقدَّم من أَنَّ الألف إنما تدخلُ لأجلِ الثقل، والثقل قد زال بإبدالِ الهمزة هاء. وقال بعضُهم: «الذي يقتضيه النظرُ أَنْ تكونَ» ها «في قراءة الكوفيين والبزي وابن ذكوان للتنبيه، لأنَّ الألفَ في قراءتِهم ثابتةٌ، وليس من مذهبهم أن يَفْصِلوا بين الهمزتين بألفٍ، وأن تكونَ في قراءة قنبل وورش مبدلةً من همزة، لأن قنبلاً يَقْرأ بهمزة بعد الهاء، ولو كانت» ها «للتنبيه لأتى بألف بعد الهاء، وإنما لم يُسَهِّل الهمزة كما سَهَّلها في» أأنذرتهم «ونحوِه لأن إبدال الأولى هاء أغناه عن ذلك، ولأن ورشاً فَعَل فيه ما فعل في» أأنذرتهم «ونحوه من تسهيلِ الهمزة وتَرْكِ إدخال الألف، وكأن الوجهَ في قراءتِه بالألف الحَمْلُ على البدلِ كالوجهِ الثاني في» أأنذرتهم «ونحوه.

Bunun istifhâm hemzesinden bedel olması ise zayıftır; çünkü daha önce geçtiği üzere elif ancak ağırlıktan dolayı dâhil edilmektedir, ağırlık ise hemzenin hâ'ya dönüştürülmesiyle zaten ortadan kalkmıştır. Bazıları şöyle demiştir: «Aklın gerektirdiği; Kûfelilerin, el-Bezzî'nin ve İbn Zekvân'ın kıraatinde «هَا»nın tenbih için olmasıdır; çünkü onların kıraatinde elif sabittir ve iki hemze arasını bir elifle ayırmak onların mezhebinden değildir. Kunbul ve Verş'in kıraatinde ise hemzeden bedel olmasıdır; çünkü Kunbul hâ'dan sonra bir hemze ile okur; eğer «هَا» tenbih için olsaydı hâ'dan sonra bir elif getirirdi. «أَأَنذَرْتَهُمْ» ve benzerlerinde hemzeyi teshil ettiği gibi burada hemzeyi teshil etmemesi ise birinci hemzenin hâ'ya dönüştürülmesinin onu bundan müstağni kılmasındandır. Verş de «أَأَنذَرْتَهُمْ» ve benzerlerinde yaptığı gibi hemzeyi teshil etmiş ve araya elif dâhil etmeyi terk etmiştir. Sanki onun elifli kıraatindeki vecih, «أَأَنذَرْتَهُمْ» ve benzerlerindeki ikinci vecih gibi bedele hamledilmesidir.

ومَنْ عدا هؤلاء المذكورين وهم أبو عمرو وقالون وهشام يُحْتمل أَنْ تكونَ» ها «للتنبيه، وأَنْ تكونَ بدلاً من همزةِ الاستفهام، أمَّا الوجهُ الأول فلأن» ها «التنبيه دَخَلَتْ على» أنتم «، فحقق هشام الهمزةَ كما حَقَّقها في» هؤلاء «ونحوه، وخفَّفها قالون وأبو عمرو لتوسُّطها بدخول حرف التنبيه عليها، وتخفيفُ الهمزة المتوسطة قوي. وأمّا الوجهُ الثاني فأَنْ تكونَ الهاءُ بدلاً من همزةِ الاستفهام لأنهم يَفْصِلون بين الهمزتين بألف، فيكونُ أبو عمرو وقالون على أصلهما في إدخال الألف والتسهيل، وهشام على أصله في إدخال الألف والتحقيق، ولم يُقرأْ بالوجه الثاني وهو التسهيل، لأن إبدالَ الهمزة الأولى هاء مُغْنٍ عن ذلك.

Zikredilen bu kimselerin dışındakilerde -ki onlar Ebû Amr, Kālûn ve Hişâm'dır- «هَا»nın tenbih için olması da istifhâm hemzesinden bedel olması da muhtemeldir. Birinci veche gelince; tenbih «هَا»sı «أنتم» üzerine dâhil olmuştur; Hişâm «هَؤُلاَءِ» ve benzerlerinde tahkik yaptığı gibi hemzeyi tahkik etmiş, Kālûn ve Ebû Amr ise tenbih harfinin üzerine dâhil olması sebebiyle ortada kalmasından ötürü hemzeyi teshil (tahfif) etmişlerdir; ortada kalan hemzenin teshil edilmesi ise güçlü bir kuraldır. İkinci veche gelince; hâ harfinin istifhâm hemzesinden bedel olmasıdır; çünkü onlar iki hemze arasını bir elifle ayırırlar. Böylece Ebû Amr ve Kālûn elif dâhil etme ve teshil hususunda kendi asılları üzere kalırlar; Hişâm da elif dâhil etme ve tahkik hususunda kendi aslı üzeredir. İkinci vecih olan teshil ile okunmamıştır; çünkü birinci hemzenin hâ'ya dönüştürülmesi bundan müstağni kılmaktadır.

وقال آخرون: «إنه يجوز أن تكون» ها «في قراءة الجميع مبدلةً من همزة، وأن تكون التي للتنبيه دخلت على» أنتم «، ذَكَرَ ذلك أبو علي الفارسي

Başkaları da şöyle demiştir: «Bütün kurrânın kıraatinde «هَا»nın hemzeden bedel olması da «أنتم» üzerine dâhil olan tenbih için olması da caizdir.» Bunu Ebû Alî el-Fârisî,

والمهدوي ومكي في آخرين. فأمَّا احتمال هذين الوجهين في قراءة أبي عمرو وقالون عن نافع، وهشام عن ابن عامر فقد تقدَّم توجيهه وبيانه، وأمَّا احتمالُهما في قراءة غيرهم فأقول: أمَّا الكوفيون والبزي وابن ذكوان فقد تقدَّم توجيهُ كونِ» ها «عندهم للتنبيه، وأمَّا توجيهُ كونها بدلاً من الهمزة عندهم فأَنْ يكون الأصل: أأنتم فَفَصلوا بالألف على لغة من قال:

el-Mehdevî, Mekkî ve başkaları zikretmiştir. Bu iki vechin Ebû Amr, Nâfi'den rivayetle Kālûn ve İbn Âmir'den rivayetle Hişâm'ın kıraatindeki ihtimaline gelince, bunun gerekçelendirilmesi ve açıklaması daha önce geçmişti. Bunların dışındakilerin kıraatindeki ihtimallerine gelince, derim ki: Kûfeliler, el-Bezzî ve İbn Zekvân'a göre «هَا»nın tenbih için oluşunun gerekçelendirilmesi daha önce geçmişti. Onlara göre hemzeden bedel oluşunun gerekçelendirilmesine gelince; aslın «أَأَنْتُمْ» olması ve şu beyti söyleyenin lehçesi üzere arayı elifle ayırmış olmalarıdır:

١٣٢٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . أاأنت أَمْ أُمُّ سالمِ

1325 - ... / Sen misin yoksa Ümmü Sâlim mi?

ولم يَعْبَؤوا بإبدال الهمزة الأولى هاءً، لكون البدل فيها عارضاً، وهؤلاء وإنْ لم يكن من مذهبهم الفصلُ، ولكنهم جمعوا بين اللغتين. وأما توجيهُ كون» ها «بدلاً من الهمزة في قراءة قنبل وورش فقد تقدم. وأما توجيه كونِها للتنبيه في قراءتهما وإنْ لم يكن فيها ألفٌ فأن تكون الألفُ حُذفت لكثرة الاستعمال. وعلى قولِ مَنْ أبْدل كورش حُذِفَت إحدى الألفين لالتقاء الساكنين.

Onlar, birinci hemzenin hâ harfine dönüşmesindeki bedelin ârızî olması sebebiyle buna itibar etmemişlerdir. Bunlar her ne kadar fasl (araya elif koyma) mezhebinden olmasalar da iki lehçeyi birleştirmişlerdir. Kunbul ve Verş'in kıraatinde «هَا»nın hemzeden bedel oluşunun gerekçesi ise daha önce geçmişti. Onların kıraatinde elif bulunmasa dahi tenbih için oluşunun gerekçesi ise çok kullanımdan ötürü elifin hazfedilmiş olmasıdır. Verş gibi ibdâl yapan kimsenin kavline göre ise iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle iki eliften biri hazfedilmiştir.

وقال أبو شامة:» قلت: «الأَوْلى في هذه الكلمة على جميع القراءات فيها أن تكونَ» ها «للتنبيه، لأنَّا إنْ جعلناها بدلاً من همزة كانت تلك الهمزةُ همزةَ استفهام، و» ها أنتم «أينما جاءت في القرآن إنما جاءت للخبر لا للاستفهام، ولا مانع من ذلك إلا تسهيلُ مَنْ سَهَّل وحَذْفُ من حذف، أمَّا التسهيل، فقد سبق تشبيه بقوله: {لأَعْنَتَكُمْ} [البقرة: ٢٢٠] وشبهِه، أمَّا الحذفُ فيقول:»

Ebû Şâme şöyle demiştir: «Derim ki: Bu kelimede yer alan bütün kıraatlere göre en evlâ olan, «هَا»nın tenbih için olmasıdır; zira biz onu hemzeden bedel kılarsak o hemze istifhâm hemzesi olur. Oysa «هَا أَنْتُمْ» Kur'an'da nerede geldiyse istifhâm için değil haber için gelmiştir. Teshil edenin teshili ve hazfedenin hazfi dışında buna bir engel de yoktur. Teshile gelince; onun {لَأَعْنَتَكُمْ} [el-Bakara: 220] ve benzeri sözüne teşbihi daha önce geçmişti. Hazfe gelince; o şöyle der:

ها «مثل:» أَما «كلاهما حرفُ تنبيه، وقد ثَبَتَ جوازُ حذفِ ألف» أما «فكذا حَذْفُ ألف» ها «وعلى ذلك قولُهم:» أمَ واللهِ لأفعلن «، وقد حمل البصريون قولَهم:» هَلُمَّ «على أنَّ الأصلَ:» هالمَّ «ثم حُذِفت ألفُ» ها «فكذا: ها أنتم» . قلت: وهو كلامٌ حسن، إلا أنَّ قولَه: «إنَّ ها أنتم حيث جاءت كانت خبراً لا استفهاماً» ممنوعٌ، بل يجوزُ ذلك ويجوزُ الاستفهام. انتهى.

«هَا», tıpkı «أَمَا» gibidir; her ikisi de tenbih harfidir. «أَمَا»nın elifinin hazfinin caiz olduğu sabit olmuştur, dolayısıyla «هَا»nın elifinin hazfi de böyledir. «أَمَ وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ» (Allah'a yemin olsun ki kesinlikle yapacağım) sözleri de buna dayanır. Basralılar «هَلُمَّ» sözlerini de aslının «هَالُمَّ» olup ardından «هَا»nın elifinin hazfedildiği esasına hamletmişlerdir; «هَا أَنْتُمْ» de böyledir.» Derim ki: Bu güzel bir sözdür; ancak onun «هَا أَنْتُمْ nerede geldiyse istifhâm değil haber olmuştur» sözü kabul edilemez; bilakis bu da caizdir, istifhâm olması da caizdir. [Sözü] bitti.

وذكر الفراء أيضاً هنا بحثاً بالنسبة إلى القصر والمد فقال: «مَنْ أثبتَ الألف في» ها «واعتقدها للتنبيه، وكانَ مِنْ مذهبه أن يَقْصُر في المنفصل فقياسُه هنا قَصْرُ الألف، حقق الهمزة أو سَهَّلها، وأمَّا مَنْ جعلها للتنبيه ومذهبهُ المدُّ في المنفصل أو جَعَلَ الهاءَ مبدلةً من همزة استفهام فقياسه أن يَمُدَّ، سواءً حقق الهمزة أو سَهََّلها» . وأمَّا ورش فقد تقدَّم عنه وجهان: إبدالُ الهمزةِ من «أنتم» ألفاً وتسهيلُها بينَ بينَ، فإذا أَبْدل مدَّ، وإذا سَهَّل قَصَر. وهذا كافٍ فيما يتعلق بالقراءاتِ وتفريعاتِ مذاهب القرَّاء عليها، وقد تكلَّموا بأكثرَ من ذلك، ولكن ليس هذا موضعَه.

el-Ferrâ da burada kasr ve med açısından bir inceleme zikrederek şöyle demiştir: ««هَا»daki elifi sabit kılıp onu tenbih kabul eden ve mezhebi munfasıl [meddi] kasretmek (kısa okumak) olan kimseye göre buradaki kıyas, hemzeyi ister tahkik etsin ister teshil etsin elifi kasretmektir. Onu tenbih kılıp mezhebi munfasılı uzatmak olan ya da hâ'yı istifhâm hemzesinden bedel kılan kimseye göre ise kıyas, hemzeyi ister tahkik etsin ister teshil etsin uzatmaktır.» Verş'ten ise daha önce iki vecih geçmişti: «أَنْتُمْ» kelimesinin hemzesini elife dönüştürmek ve onu beyne-beyne teshil etmek; dönüştürdüğünde uzatır, teshil ettiğinde ise kasreder. Kıraatler ve kurrânın mezheplerinin buna dayalı tafsilatıyla ilgili olarak bu kadarı yeterlidir; bundan daha fazlasını da konuşmuşlardır, ancak burası onun yeri değildir.

إذا عرفت جميع ما تقدم ففي إعراب هذه الآية أوجه، أحدها: أن «أنتم» مبتدأ و «هؤلاء» خبرُه، والجملةُ من قوله «حاججتم» جملةٌ مستأنفة مبينة للجملة الأولى، يعني: أنتم هؤلاء الأشخاص الحمقى، وبيانُ حماقِتكم وقلةِ عقولكم أنكم جادلتم فيما لكم به علم بما نَطَقَ به التوراة والإِنجيل، فلِمَ تُحاجون فيما ليس لكم به علم؟ ذكر ذلك الزمخشري.

Daha önce geçenlerin tamamını bildiysen, bu ayetin irabında birkaç vecih vardır: Birincisi: «أنتم» mübteda (özne), «هؤلاء» ise onun haberidir (yüklemidir). «حَاجَجْتُمْ» sözünden oluşan cümle ise birinci cümleyi açıklayan müste'nef (bağımsız) bir cümledir; yani: Sizler şu ahmak kimselersiniz; ahmaklığınızın ve aklınızın kıtlığının açıklaması ise Tevrat ve İncil'in açıkça ifade ettiği, hakkında bilginiz olan konularda tartışmış olmanızdır; öyleyse hakkında bilginiz olmayan hususlarda niçin tartışıyorsunuz? Bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir.

الثاني: أن يكونَ «أنتم هؤلاء» مبتدأً وخبراً. والجملةُ من «حاجَجْتم»

İkincisi: «أنتم هؤلاء» mübteda ve haber olmasıdır. «حَاجَجْتُمْ» cümlesi ise

في محلِّ نصبٍ على الحال. يَدُلُّ على ذلك تصريحُ العرب بإبقاء الحالِ موقعها في قولِهم: «ها أنا ذا قائماً» ، ثم هذه الحالُ عندهم من الأحوالِ اللازمةِ التي لا يَسْتَغْنِي الكلامُ عنها/. الثالث: أَنْ يكونَ «أنتم هؤلاء على ما تقدم أيضاً، ولكن» هؤلاء «هنا موصولٌ لا يَتمُّ إلا بصفةٍ وعائدٍ، وهما الجملةُ مِنْ قوله:» حاجَجْتُم «ذَكَره الزمخشري، وهذا إنما يتجه عند الكوفيين، تقديرُه: ها أنتم الذين حاجَجْتُم. الرابع: أن يكونَ» أنتم «مبتدأ، و» حاججتم «خبرَه، و» هؤلاء «منادى، وهذا إنما يتجه عند الكوفيين أيضاً، لأنَّ حرف النداء لا يُحْذَفُ من أسماء الإِشارة، وأجازه الكوفيون وأنشدوا:

hâl olarak nasb mahallindedir. Arapların «هَا أَنَا ذَا قَائِماً» (İşte ayaktaki ben!) sözlerinde hâli kendi yerinde bırakıp açıkça ifade etmeleri buna delalet eder; ayrıca onlara göre bu hâl, kelâmın kendisinden müstağni olamayacağı lâzım (ayrılmaz) hâllerdendir. Üçüncüsü: «أنتم هؤلاء» ifadesinin yine daha önce geçtiği gibi olmasıdır; ancak buradaki «هؤلاء» ismi mevsuldür, sıla cümlesi ve âid zamir olmaksızın tamamlanamaz; bunlar da «حَاجَجْتُمْ» cümlesidir. Bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir; bu ise ancak Kûfelilere göre yön bulur, takdiri: «هَا أَنْتُمُ الَّذِينَ حَاجَجْتُمْ» (İşte sizler tartışmış olan kimselersiniz) şeklindedir. Dördüncüsü: «أنتم» mübteda, «حَاجَجْتُمْ» onun haberi, «هؤلاء» ise münâdâ olmasıdır. Bu da ancak Kûfelilere göre yön bulur; çünkü nida harfi işaret isimlerinden hazfedilmez; Kûfeliler ise bunu caiz görmüş ve şu beyti irat etmişlerdir:

١٣٢٦ - إنَّ الأُولى وُصِفوا قومي لهم فبِهِمْ ... هذا اعتصِمْ تَلْقَ مَنْ عاداكَ مَخذولا

1326 - Vasfedilen o önceki kimseler benim kavmimdir; onların hürmetine / ey şu adam, [onlara] tutun ki sana düşmanlık edeni yardımsız kalmış bulasın!

يريد: يا هذا اعتصم، وقول الآخر:

«يَا هَذَا اعْتَصِمْ» (Ey şu kişi, sarıl!) demek istemektedir. Diğer şairin şu sözü de [böyledir]:

١٣٢٧ - لا يَغُرَّنْكُمُ أولاءِ من القو ... مِ جُنوحٌ للسِّلْمِ فَهْو خِداعُ

1327 - Ey şu topluluk, o kavmin barışa meylinden ötürü / sakın aldanmayın; zira o bir aldatmacadır!

يريد: يا أولاء. الخامس: أَنْ يكونَ» هؤلاء «منصوباً على الاختصاص بإضمار فعل، و» أنتم «مبتدأً و» حاجَجْتم «خبرَه، وجملةُ الاختصاصِ معترضةٌ. السادس: أن يكونَ على حَذْفِ مضافٍ تقديرُه: ها أنتم مثل هؤلاء، وتكونُ الجملةُ بعدَها مُبَيِّنَةً لوجهِ التشبيه أَوْ حالاً، السابع: أن يكون» أنتم «خبراً مقدماً، و» هؤلاء «مبتدأ مؤخراً. وهذه الأوجه السبعة قد تقدم ذِكرُها وذِكْرُ مَنْ نُسِبت إليه والردُّ على بعضِ القائلين ببعضِها بما يُغْني عن إعادتِه في سورة

«يَا أُولاءِ» (Ey şunlar!) demek istemektedir. Beşincisi: Bir fiilin takdiriyle «هؤلاء» kelimesinin ihtisas üzere mansûb olması, «أنتم» kelimesinin mübteda, «حَاجَجْتُمْ» ifadesinin onun haberi olması ve ihtisas cümlesinin de mu'tariza (ara cümle) olmasıdır. Altıncısı: Bir muzâfın hazfi üzere olmasıdır; takdiri: «هَا أَنْتُمْ مِثْلُ هَؤُلاءِ» (İşte sizler şunlar gibisiniz) şeklindedir; bundan sonraki cümle ise teşbihin yönünü açıklayıcı veya hâl olur. Yedincisi: «أنتم» öne geçmiş haber (mukaddem haber), «هؤلاء» ise gecikmiş mübteda (muahhar mübteda) olmasıdır. Bu yedi vecih, bunların kime nispet edildiği ve bazılarını söyleyen kimselere verilen cevaplar, tekrarına hacet bırakmayacak şekilde

البقرة عند قوله تعالى: {ثُمَّ أَنْتُمْ هؤلاء تَقْتُلُونَ} [البقرة: ٨٥] ، وإنما أعدْتُه تَذْكِرَةً به فعليك بالالتفات إليه.

Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: {ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ} [el-Bakara: 85] kavlinde daha önce geçmişti. Bunu ancak hatırlatma kabilinden yeniden zikrettim; dolayısıyla oraya müracaat etmelisin.

قوله: {فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} :» ما «يجوزُ أَنْ تكونَ بمعنى الذي وأن تكونَ نكرةً موصوفةً، ولا يجوزُ أَنْ تكنَ مصدرية لعَوْدِ الضمير عليها، وهي حرفٌ عند الجمهور،» ولكم «يجوز أن يكونَ خبراً مقدماً، و» علم «مبتدأ مؤخر، والجملة صلة ل» ما «أو صفة، ويجوز أن يكون» لكم «وحده صلةً أو صفة، و» علم «فاعلٌ به، لأنه قد اعتمد، و» به «متعلقٌ بمحذوف لأنه حال من» علم «، إذ لو تأخَّر عنه لصَحَّ جَعْلُه نعتاً له، ولا يجوز أَنْ يتعلق بعِلْم لأنه مصدر، والمصدر لا يتقدَّم معمولُه عليه، فإنْ جَعَلْته متعلِّقاً بمحذوفٍ يفسِّره المصدر جاز ذلك وسُمِّي بياناً.

Yüce Allah'ın: {فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} kavminde; «مَا»nın ismi mevsul anlamında olması da mevsûf bir nekre olması da caizdir. Kendisine zamir döndüğü için masdariyye olması ise caiz değildir; zira cumhura göre o harftir. «لَكُمْ» ifadesinin öne geçmiş haber (mukaddem haber), «عِلْمٌ» kelimesinin ise gecikmiş mübteda (muahhar mübteda) olması ve cümlenin de «مَا» için sıla veya sıfat olması caizdir. «لَكُمْ» ifadesinin tek başına sıla veya sıfat olması, «عِلْمٌ» kelimesinin de bir şeye dayandığı için onun faili olması caizdir. «بِهِ» ise mahzûfa mütealliktir; çünkü «عِلْمٌ» kelimesinden hâldir; zira ondan sonra gelseydi onun sıfatı kılınması sahih olurdu. Masdar olduğu ve masdara ait mâmûlün de onun önüne geçemeyeceği gerekçesiyle «عِلْمٌ» kelimesine taalluk etmesi ise caiz değildir; eğer onu masdarın tefsir ettiği mahzûf bir kelimeye taalluk ettirirsen bu caiz olur ve buna beyan adı verilir.

قوله تعالى: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيّاً وَلاَ نَصْرَانِيّاً} : بدأ باليهود لأن شريعتهم أقدمُ، وكَرَّر «لا» في قوله {وَلاَ نَصْرَانِيّاً} توكيداً وبياناً أنه كان مُنْتَفِياً عن كل واحد من الدينين على حدته.

Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيّاً وَلاَ نَصْرَانِيّاً} “İbrahim ne bir Yahudi idi ne de bir Hristiyan.” kavminde; şeriatları daha eski olduğu için Yahudilerle başlamıştır. {وَلاَ نَصْرَانِيّاً} “ne de bir Hristiyan” kavminde ise tekit amacıyla ve onun her iki dinden de ayrı ayrı uzak olduğunu açıklamak için «لاَ» harfini tekrar etmiştir.

وقوله: {وَلَكِن} استدراك لِما كان عليه، ووقعت هنا أحسنَ موقع، إذ هي بين نقيضين بالنسبة إلى اعتقاد الحق والباطل، ولَمَّا كان الخطابُ مع اليهود والنصارى أتى بجملةِ نفي أخرى ليدُلَّ على أنه لم يكن على دينِ أحدٍ من المشركين كالعربِ عبدةِ الأوثان والمجوس عبدة الأوثان، والصابئة عبدةِ الكواكب، وبهذا يُطْرَحُ سؤالُ مَنْ قال: أيُّ فائدة في قوله: {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} بعد قولِه «ما كان يهودياً ولا نصرانياً» ؟ وأتى بخبر «كان» مجموعاً فقال: {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} لكونِه فاصلة، ولولا مراعاةُ ذلك لكانت المطابقةُ مطلوبةً بينه وبين ما استدرك عنه في قولِه: {يَهُودِيّاً وَلاَ نَصْرَانِيّاً} فيتناسبُ النفيان.

Yüce Allah'ın: {وَلَكِن} kavmi, onun üzerinde bulunduğu hâli istidraktır (düzeltmedir). Hak ve batıl inancı açısından iki zıt arasında yer aldığı için burada en güzel konumuna yerleşmiştir. Muhataplar Yahudiler ve Hristiyanlar olunca; putperest Araplar, ateşe tapan Mecûsîler ve yıldızlara tapan Sâbiîler gibi müşriklerden hiçbirinin dini üzere olmadığını göstermek için başka bir nefy (olumsuzluk) cümlesi getirmiştir. Böylece: «“Ne Yahudi idi ne de Hristiyan” dedikten sonra: {وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ve o müşriklerden de değildi.” buyurmasının ne faydası vardır?» diyen kimsenin sorusu da ortadan kalkmış olur. Fâsıla (ayet sonu uyumu) olması sebebiyle «كَانَ» fiilinin haberini çoğul getirerek: {وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ve o müşriklerden de değildi.” buyurmuştur. Bu gözetilmeseydi, {يَهُودِيّاً وَلاَ نَصْرَانِيّاً} kavminde kendisinden istidrak yapılan şey ile bunun arasında mutabakat aranır ve iki nefy birbirine denk olurdu.

قوله تعالى: {بِإِبْرَاهِيمَ} : متعلِّقٌ ب «أَوْلى» ، وأولى: أفعلُ تفضيل من الوَلْي وهو القُرْب، والمعنى: أن أقربَ الناس به وأخصَّهم، فألفُه منقلبةٌ من ياء، لكونِ فائه واواً. قال أبو البقاء: «إذ ليس في الكلامِ ما لامُه وفاؤه واوان، إلا» واو «يعني اسم حرف التهجي، كالوسط من» قول «، أو اسم حرف المعنى كواو النسق، ولأهلِ التصريفِ خلافٌ من عينِه: هل هي واو أيضاً أو ياءٌ؟ وقد تَعَرَّضْتُ لها بدلائِلها في» شرح التسهيل «.

Yüce Allah'ın: {بِإِبْرَاهِيمَ} kavmi, «أَوْلَى» kelimesine mütealliktir. «أَوْلَى» ise yakınlık anlamına gelen el-vely (الْوَلْي) kökünden gelme bir ismi tafdildir. Anlamı: İnsanların ona en yakını ve en özeli demektir. Fâ'ul-fiili vâv olduğu için elifi yâ'dan dönüşmüştür. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «Zira kelâmda –"قول" kelimesinin ortası gibi harf-i hecânın adı olan veya atıf vâvı gibi mana harfinin adı olan "واو" kelimesi hariç– lâm'ul-fiili ve fâ'ul-fiili vâv olan bir kelime yoktur. Sarf ehlinin, bunun ayn'ul-fiilinin de vâv mı yoksa yâ mı olduğu hususunda ihtilafı vardır; bunu delilleriyle birlikte Şerhu't-Teshîl'de ele aldım.»

و» لَلَّذين اتَّبعوه «خبرُ» إنَّ «، و» هذا النبي «نَسَقٌ على الموصول، وكذلك و» الذين آمنوا «، والنبي ﷺ والمؤمنون ﵃ وإنْ كانوا داخلين فيمَنْ اتَّبع إبراهيم، إلا أَنَّهم خُصُّوا بالذكر تشريفاً وتكريماً، فهو من باب {وملائكته وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ} [البقرة: ٩٨] .

«لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ» ifadesi «إِنَّ»nin haberidir; «وَهَذَا النَّبِيُّ» ismi mevsule matuftur, «وَالَّذِينَ آمَنُوا» da böyledir. Peygamber ﷺ ve müminler (radıyallâhu anhum) İbrahim'e tabi olan kimselerin dâhiline girseler de, şereflendirmek ve ikram etmek amacıyla zikirleri tahsis edilmiştir; bu ise {وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ} [el-Bakara: 98] babındandır.

وحكى الزمخشري أنه قرىء:» وهذا النبيِّ «بالنصب والجر، فالنصبُ نسق على مفعول» اتبعوه «فيكون النبي ﷺ قد اتَّبعه غيرُه كما اتبع إبراهيم، والتقدير: للذين اتبعوا إبراهيم وهذا النبيُّ: ويكون قوله:» والذين آمنوا «نسقاً على قوله:» للَّذين اتبعوه «. والجر نسقٌ على» إبراهيم «، أي: إن أولى الناس بإبراهيم وبهذا النبي للذين اتبعوه، وفيه نظرٌ من حيث إنه كان ينبغي أَنْ يُثَنَّى الضمير في» اتبعوه «فيقال: اتبعوهما، اللهم إلا أن يقال: هو من باب {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} [التوبة: ٦٢] .

ez-Zemahşerî, «وَهَذَا النَّبِيِّ» şeklinde hem nasb hem cer ile okunduğunu nakletmiştir: Nasb; «اتَّبَعُوهُ» fiilinin mef'ûlüne atıftır, böylece İbrahim'e tabi olunduğu gibi Peygamber ﷺ'e de başkaları tabi olmuş olur; takdiri: «لَلَّذِينَ اتَّبَعُوا إِبْرَاهِيمَ وَهَذَا النَّبِيَّ» (İbrahim'e ve bu Peygambere tabi olanlarındır) şeklinde olur. «وَالَّذِينَ آمَنُوا» sözü ise «لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ» sözüne matuf olur. Cer ise «إِبْرَاهِيمَ» kelimesine atıftır; yani: İbrahim'e ve bu Peygambere insanların en layık olanı, ona tabi olanlardır. Ancak «اتَّبَعُوهُ» kelimesindeki zamirin tesniye kılınıp «اتَّبَعُوهُمَا» denilmesi gerektiği yönüyle bu görüşte tenkide açık bir yön vardır; meğerki bunun {وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} [et-Tevbe: 62] babından olduğu söylenmiş olsun.

قوله تعالى: {وَدَّت طَّآئِفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الكتاب} : {مِّنْ أَهْلِ الكتاب} فيه وجهان: أحدهما: أنها تبعيضية وهو الظاهر. والثاني: أنها لبيان الجنس، قاله ابن عطية، ويعني أن المرادَ بطائفة جميعُ أهل الكتاب. قال الشيخ: «وهو بعيدٌ من دلالة اللفظ» . وهذا الجارُّ على القول/ بكونها تبعيضيةً في محلِّ رفع صفةً لطائفة، وعلى القول بكونها بيانية يتعلَّق بمحذوف، و «لو» تقدم أنه يجوز أن تكون مصدرية، وأن تكونَ على بابِها من كونها حرفاً لِما كان سيقع لوقوع غيره.

Yüce Allah'ın: {وَدَّت طَّآئِفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} kavminde yer alan; {مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Teb'îziyye (parça bildiren) olmasıdır ve zahir olan da budur. İkincisi: Cins beyanı için olmasıdır; bunu İbn Atiyye söylemiştir ve bununla طائفة (bir zümre) kelimesiyle bütün Ehl-i Kitab'ın kastedildiğini kastetmektedir. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bu, lafzın delaletinden uzaktır» demiştir. Teb'îziyye olduğu görüşüne göre bu câr-mecrûr طائفة kelimesine sıfat olarak ref mahallindedir; beyâniyye olduğu görüşüne göre ise mahzûfa mütealliktir. «لَوْ» harfinin masdariyye olması da bir başkasının vuku bulması sebebiyle vuku bulacak olan şeye delalet eden kendi asıl vazifesindeki harf olması da caizdir, bu daha önce geçmişti.

وقال أبو مسلم الأصبهاني: «وَدَّ بمعنى تمنى، فيستعمل معها» لو «و» أن «وربما جُمِع بينهما، فيقال: وَدِدْت أن لو فعلت، ومصدره الوَدادة، والاسم منه وُدٌّ، وبمعنى أحَبَّ فيتعدى تعدِّيَ أَحَب، والمصدر: المَوَدَّة، والاسم منه وَدّ، وقد يتداخلان في المصدر والاسم» . وقال الراغب: «إذا كان بمعنى» أَحَبَّ «لا يجوزُ إدخال» لو «فيه أبداً» . وقال الرماني: «إذا كان وَدَّ بمعنى تمنى صَلَح للحال والاستقبال، وتجوز» لو «، وإذا كان بمعنى الماضي لم تجز» أَنْ «لأنْ» أَنْ «للاستقبال» وفيه نظر، لأنَّ «أنَّ» توصل بالماضي.

Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: ««وَدَّ» temenni etti anlamına gelir; onunla birlikte «لَوْ» ve «أَنْ» kullanılır; bazen de ikisi birleştirilerek «وَدِدْتُ أَنْ لَوْ فَعَلْتَ» (Yapmanı ne kadar isterdim/arzu ederdim) denilir. Masdarı el-vedâde (الْوَدَادَة), ismi ise vudd (وُدّ) gelir. Sevdi anlamına da gelir ve «أَحَبَّ» fiilinin geçişliliği gibi geçişli olur; masdarı el-mevedde (الْمَوَدَّة), ismi ise vedd (وَدّ) gelir; bazen de masdar ve isimde birbirine karışabilirler.» er-Râgıb ise: «Sevdi manasında olduğunda onun içine hiçbir zaman «لَوْ» dâhil etmek caiz olmaz» demiştir. er-Rummânî de: ««وَدَّ» temenni etti manasında olduğunda şimdiki zaman ve gelecek zaman için elverişli olur ve «لَوْ» caizdir; geçmiş zaman manasında olduğunda ise «أَنْ» caiz olmaz, çünkü «أَنْ» gelecek zaman içindir» demiştir. Ancak bu görüşte tenkide açık bir cihet vardır; çünkü «أَنْ» geçmiş zaman fiiline de sıla (bağlaç) olur.

قوله تعالى: {لِمَ تَلْبِسُونَ} : قرأ العامة بكسر الباء من لَبَس عليه يَلْبِسُه أي خلطه. وقرأ يحيى بن وثاب بفتحها جعله من لَبِسْت الثوب أَلْبَسُه على جهة المجاز، وقرأ أبو مجلز: «تُلبِّسُون» بضم التاءِ وكسر الباء وتشديدها من لَبَّس بالتشديد ومعناه التكثير. والباء في «بالباطل» للحال أي: ملتسباً بالباطل.

Yüce Allah'ın: {لِمَ تَلْبِسُونَ} kavmini; cumhur, «لَبَسَ عَلَيْهِ يَلْبِسُهُ» (ona karıştırdı/katıştırdı) fiilinden bâ harfinin kesresiyle okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ise mecaz yoluyla «لَبِسْتُ الثَّوْبَ أَلْبَسُهُ» (elbiseyi giydim) fiilinden bâ harfinin fethasıyla okumuştur. Ebû Miclez ise çokluk bildiren şeddeli «لَبَّسَ» fiilinden tâ'nın zammesi, bâ'nın kesresi ve şeddesiyle «تُلَبِّسُونَ» şeklinde okumuştur. «بِالْبَاطِلِ» ifadesindeki bâ harfi ise hâl içindir; yani: Batıla karışmış olarak demektir.

قوله: {وَتَكْتُمُونَ الحق} جملةٌ مستأنفة، ولذلك لم يَنْتَصِبْ بإضمار أَنْ في جواب الاستفهام، وقد أجاز الزجاج من البصريين، والفراء من الكوفيين فيه النصبَ من حيث العربيةُ، فتسقطُ النون، فينتصِبُ على الصرف عند الكوفيين، وبإضمار أَنْ عند البصريين، وقد مَنَع ذلك أبو علي الفارسي وأَنْكره، وقال: «الاستفهامُ واقعٌ على اللَّبْسِ فَحَسْب، وأما» تكتمُون «فخبرٌ حتم لا يجوز فيه إلا الرفعُ» ، يعني أنه ليس معطوفاً على «تَلْبِسون» بل هو استئناف، خَبَّر عنهم أنهم يكتمون الحق مع علمهم أنه حق. ونقل أبو محمد بن عطية عن أبي عليّ أنه قال أيضاً: «الصرف ههنا يَقْبُح، وكذلك إضمارُ» أَنْ «، لأن» يكتمون «معطوف على موجب مقدر وليس بمستفهم عنه، وإنما استَفْهم عن السبب في اللبس، واللَّبْس موجب، فليست الآيةُ بمنزلةِ قولهم:» لا تأكلِ السمكَ وتَشْرَب اللبن «وبمنزلةِ قولك:» أتقومُ فأقومَ «والعطفُ على الموجب المقرَّر قبيح متى نُصِب، إلا في ضرورةِ شعر كما رُوِي:

Yüce Allah'ın: {وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ} kavmi müste'nef (bağımsız) bir cümledir; bundan dolayı istifhâmın cevabında gizli bir «أَنْ» ile mansûb olmamıştır. Basralılardan ez-Zeccâc ve Kûfelilerden el-Ferrâ ise Arap dili kuralları açısından onda nasbı caiz görmüşlerdir; buna göre nun düşer, Kûfelilere göre sarf sebebiyle, Basralılara göre ise gizli bir «أَنْ» ile mansûb olur. Ebû Alî el-Fârisî ise bunu menedip inkâr etmiş ve şöyle demiştir: «İstifhâm sadece hakkı örtüp karıştırmaya yöneliktir; «تَكْتُمُونَ» ise kesin bir haberdir, onda ancak ref caizdir.» Yani o, «تَلْبِسُونَ» fiiline matuf olmayıp bir isti'nâftır; hak olduğunu bilmelerine rağmen hakkı gizlediklerini onlardan haber vermiştir. Ebû Muhammed b. Atiyye, Ebû Alî'den naklen onun ayrıca şöyle dediğini belirtmiştir: «Burada sarf çirkinleşir, aynı şekilde «أَنْ» takdiri de [çirkindir]; çünkü «يَكْتُمُونَ» istifhâm edilen bir şeye değil mukadder bir müsbete (kesinleşmiş duruma) matuftur. O sadece karıştırmanın sebebini sormuştur; karıştırma ise gerçekleşmiş bir vakıadır. Dolayısıyla ayet, onların «لا تَأْكُلِ السَّمَكَ وَتَشْرَبَ اللَّبَنَ» (Balık yiyip süt içme!) sözü ve senin «أَتَقُومُ فَأَقُومَ» (Sen kalkar mısın ki ben de kalkayım?) sözün konumunda değildir. Mansûb kılındığı zaman kesinleşmiş bir müsbete atıf yapmak, şiir zarureti dışında çirkindir; nitekim şöyle rivayet edilmiştir:

١٣٢٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وأَلْحَقُ بالحجازِ فاستريحا

1328 - ... / Ve Hicaz'a yetişeyim de rahata ereyim.

وقد قال سيبويه في قولك:» أَسِرْتَ حتى تَدخُلَها؟ «لا يجوز إلا النصبُ في» تدخل «لأن السير مُسْتَفْهَمٌ عنه غيرُ موجَبٍ» ، وإذا قلنا: «أيُّهم سار حتى يدخُلها؟ رَفَعْتَ لأن السيرَ موجب والاستفهامُ إنما وقع عن غيره» .

Sîbeveyhi senin: «أَسِرْتَ حَتَّى تَدْخُلَهَا» (Oraya giresin diye mi yürüdün?) sözün hakkında şöyle demiştir: ««تَدْخُلَ» fiilinde ancak nasb caizdir; çünkü yürümek hakkında soru sorulan bir durumdur, kesinleşmiş (müsbet) değildir.» «Onların hangisi oraya girmek üzere yürüdü?» dediğimizde ise: «Ref edersin; çünkü yürümek kesinleşmiştir (müsbettir), soru ise sadece onun dışındakine yöneliktir.» demiştir.

قال الشيخ: وظاهرُ هذا النقلِ عنه معارضتُه لِما نُقل عنه قبله، لأنَّ ما قبلَه فيه أنَّ الاستفهامَ وَقَعَ عن اللَّبْسِ فحسب، وأمَّا «يكتُمون» فخبر حتم لا يجوزُ فيه إلا الرفع، وفيما نقله ابن عطية أنَّ «يكتمون» معطوفٌ على موجبٍ مقدَّرٍ وليس بمستفهم عنه، فيدُلُّ العطف على اشتراكهما في الاستفهامِ عن سبب اللَّبْس وسبب الكتم الموجبين، وفَرْقٌ بين هذا المعنى وبين أن يكون «يكتمون» إخباراً مَحْضاً لم يشترك مع اللَّبْس في السؤال عن السبب، وهذا الذي ذهبَ إليه أبو عليّ من أنَّ الاستفهامَ إذا تَضَمَّن وقوعَ الفعلِ لا ينتصب الفعلُ بإضمار «أَنْ» في جوابه تبعه في ذلك جمال الدين بن مالك، فقال في «تسهيلِه» : «أو لاستفهامٍ لا يتضمَّنُ وقوعَ الفعل» فإنْ تضمَّن وقوعَ الفعل امتنع النصبُ عندَه نحو: «لِمَ ضربْتَ زيداً فيجاريك» لأنَّ الضربَ قد وقع.

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: Ondan nakledilen bu sözün zahiri, daha önce kendisinden nakledilene zıt düşmektedir; zira öncesinde istifhâmın sadece karıştırmaya vaki olduğu, «يَكْتُمُونَ» fiilinin ise kesin bir haber olup onda ancak ref'in caiz olduğu yer almaktaydı. İbn Atiyye'nin naklettiğinde ise «يَكْتُمُونَ» fiilinin mukadder bir müsbete matuf olduğu ve hakkında soru sorulan olmadığı yer almaktadır; dolayısıyla atıf, her ikisinin de gerçekleşmiş olan karıştırma ve gizlemenin sebebini sormada ortak olduklarına delalet eder. Bu mana ile «يَكْتُمُونَ» fiilinin sebebi sorma hususunda karıştırma ile ortak olmayıp sırf bir haber olması arasında fark vardır. Ebû Alî'nin gittiği bu görüşe -yani istifhâm fiilin gerçekleşmesini tazammun ettiğinde (içerdiğinde), cevabında fiilin gizli bir «أَنْ» ile mansûb olmayacağı kuralına- Cemâlüddin b. Mâlik de uymuş ve Teshîl'inde şöyle demiştir: «Veya fiilin gerçekleşmesini tazammun etmeyen bir istifhâm için...» Şayet fiilin vuku bulmasını içeriyorsa ona göre nasb imkânsız olur; örneğin: «لِمَ ضَرَبْتَ زَيْداً فَيُجَارِيَكَ» (Zeyd'e niçin vurdun ki o da sana karşılık versin?) cümlesinde olduğu gibi; çünkü vurma eylemi gerçekleşmiştir.

ولم يَشْتَرط غيرُهما من النحويين ذلك، بل إذا تعذَّر سَبْكُ المصدرِ مما قبله: إمَّا لعدم تقدُّمِ فعلٍ، وإمَّا لاستحالةِ سَبْكِ المصدرِ المرادِ به الاستقبالُ لأجلِ مُضِيٍِّ الفعل فإنما يُقَدَّر مصدرٌ مُقَدَّرٌ استقبالُه بما يَدُلُّ عليه المعنى، فإذا قلت: لِمَ ضربْتَ زيداً [فأضربك] فالتقديرُ: ليكنْ منك إعلامٌ بضرب زيد فمجازاةٌ منا. وأمَّا ما رَدَّ به أبو علي الفارسي على الزجاج والفراء فليس بلازم، لأنه قد منع أن يُراد بالفعل المضيُّ، إذ ليس نصاً في ذلك، إذ قد يمكن الاستقبال لتحقُّق صدورهِ لا سيَّما على الشخصِ الذي صَدَرَ منه أمثالُ ذلك، وعلى تقدير تحقُّق المُضِيّ فلا يَلْزَمُ الزجاجَ أيضاً، لأنه كما تقدَّم: إذا لم يمكن

Onların dışındaki nahivciler ise bunu şart koşmamışlardır; bilakis kendisinden önceki ifadeden masdar türetmek (sebketmek) imkânsız olduğunda -ya öncesinde bir fiil bulunmadığından ya da fiilin geçmişte kalması sebebiyle geleceğin kastedildiği bir masdarı türetmenin imkânsızlığından dolayı- mananın delalet ettiği ölçüde geleceği takdir edilen bir masdar takdir edilir. Sen: «لِمَ ضَرَبْتَ زَيْداً [فَأَضْرِبَكَ]» (Zeyd'e niçin vurdun ki sana vurayım?) dediğinde takdir: «Senden Zeyd'i dövdüğüne dair bir bildirim olsun da bizden de bir ceza gelsin» şeklindedir. Ebû Alî el-Fârisî'nin ez-Zeccâc ve el-Ferrâ'ya verdiği cevaba gelince; bu bağlayıcı değildir; çünkü o fiille geçmişin kastedilmesini menetmiştir, zira fiil bu hususta kesin nass değildir; bilakis özellikle benzeri durumlar kendisinden sadır olan bir şahıs üzerinden meydana gelmesi kesinleştiği için gelecek zaman olması da mümkündür. Geçmişin kesinleştiği takdirde bile ez-Zeccâc'ı bağlamaz; çünkü daha önce geçtiği üzere istifhâm cümlesinden

سبك مصدرٌ مستقبلٌ من الجملةِ الاستفهاميةِ سَبَكْناه مِنْ لازِمها، ويَدُلُّ على إلغاء هذا الشرطِ والتأويلِ بما ذكرناه ما حكاه ابن كيسان مِنْ نصب المضارع بعد فعلٍ ماض محققِ الوقوعِ مستفهم عنه نحو: أين ذهب زيد فنتبعَه؟ ومن أبوك فنكرمَه؟ وكم مالُك فنعرفَه؟ كلُّ ذلك متأوَّلٌ بما ذكرت من انسباك المصدرِ المستقبلِ من لازمِ الجملِ المتقدمة فإنَّ التقدير: ليكنْ منك إعلامٌ بذهابِ زيد فاتِّباعٌ منا، وليكن منك إعلامٌ بأبيك فإكرامُ له منا، وليكن منك تعريفٌ بقَدْرِ مالك فمعرفةُ منا «وهذا البحث الطويل على تقدير شيء لم يقع، فإنه لم يُقرأ لا في الشاذ ولا في غيرِه إلا ثابت النون، ولكن للعلماء غرضٌ في تطويل البحث تنقيحاً للذهن.

geleceğe ait bir masdar türetmek mümkün olmadığında, onu cümlenin lâzımından (gereğinden) türetiriz. Bu şartın geçersizliğine ve zikrettiğimiz şekildeki tevilin doğruluğuna; İbn Keysân'ın, soruya konu olan ve gerçekleştiği kesinleşen geçmiş zamanlı bir fiilden sonra muzârinin nasbı hakkında naklettiği şu örnekler delalet eder: «Zeyd nereye gitti ki ona tabi olalım?», «Baban kimdir ki ona ikram edelim?» ve «Malın ne kadardır ki onu bilelim?» Bütün bunlar, zikrettiğim üzere önceki cümlelerin lâzımından geleceğe ait bir masdarın türetilmesiyle tevil edilmiştir; zira takdir: «Senden Zeyd'in gidişine dair bir haber olsun da bizden bir tabi olma gelsin», «Senden babana dair bir bildirim olsun da bizden ona bir ikram gelsin» ve «Senden malının miktarına dair bir tanıtma olsun da bizden bir tanıma gelsin» şeklindedir. Bu uzun inceleme vuku bulmamış bir şeyin takdiri üzerinedir; zira ne şâz ne de başka bir kıraatte nun sabit kılınmaksızın okunmamıştır; ancak âlimlerin, zihni arındırmak ve keskinleştirmek maksadıyla incelemeyi uzatma gayeleri vardır.

ووراءَ هذا قراءةٌ مُشْكلةَ رَوَوها عن عبيد بن عمير وهي» لِمَ تَلْبِسوا وتكتُموا «بحذف النون من الفعلين، وهي قراءةٌ لا تبعد عن الغلط البَحْت، كأنه تَوَهَّمَ أنَّ» لِمَ «هي» لم «الجازمة فَجَزَمَ بها/ وقد نقل المفسرون عن بعض النحاة هنا أنهم يَجْزِمون ب» لِمَ «حملاً على لَمْ، نقل ذلك السجاوندي وغيرُه عنهم، ولا أظنُّ نحوياً يقول ذلك البتة، كيف يقول في جارٍ ومجرورٍ إنه يجزم!! هذا ما لا يتَفَوَّه به البتة ولا يَطيق سماعَه، فإن يَثْبُتْ هذا قراءةً ولا بد فليكُنْ مِمَّا حُذِفَ فيه نون الرفع تخفيفاً حيث لا مقتضى لحَذْفِها، ومن ذلك قِراءةُ بعضهم: {قَالُواْ ساحران تَظَّاهَرَا} [القصص: ٤٨] بتشديدِ الظاءِ، والأصلُ: تتظاهران، فَأَدْغَمَ التاءَ في الظاء وحَذَفَ النون تخفيفاً، وفي الحديث:» والذي نفسي بيده لا تَدخُلوا الجنةَ حتى تؤمنوا، ولا تُؤمِنوا حتى تَحابُّوا «يريد ﵇:

Bunun ötesinde, Ubeyd b. Umeyr'den rivayet ettikleri müşkil bir kıraat vardır ki o da her iki fiilden nun harfini hazfederek okuduğu «لِمَ تَلْبِسُوا وَتَكْتُمُوا» kıraatidir. Bu, katıksız bir hatadan uzak olmayan bir kıraattir; sanki o, «لِمَ» kelimesinin cezmeden «لَمْ» olduğunu vehmetmiş ve onunla cezmetmiştir. Müfessirler burada bazı nahivcilerden, «لَمْ»e kıyasen «لِمَ» ile cezm ettiklerini nakletmişlerdir; bunu es-Secâvendî ve başkaları onlardan nakletmiştir. Bir nahivcinin bunu asla söyleyeceğini zannetmem; bir câr ve mecrûrun cezmettiğini nasıl söyler?! Bu, [bir nahivcinin] asla telaffuz edemeyeceği ve işitmeye tahammül edemeyeceği bir şeydir. Şayet bunun mutlaka sahih bir kıraat olduğu sabit olursa, hazfedilmesini gerektiren bir durum olmadığı hâlde hafifletme (tahfif) amacıyla irap nununun hazfedildiği yerlerden sayılsın. Bazılarının: {قَالُوا سَاحِرَانِ تَظَّاهَرَا} [el-Kasas: 48] kavmini zâ'nın şeddesiyle okuması da bundandır; aslı «تَتَظَاهَرَانِ» olup tâ'yı zâ'ya idğam etmiş ve nunu tahfif için hazfetmiştir. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki; iman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazsınız.» (Aleyhisselâm):

لاتخلون ولا تؤمنون، لاستحالة النهي معنى، وقال الشاعر:

mana itibarıyla nehiy (yasaklama) imkânsız olduğu için «لاَ تَدْخُلُونَ وَلاَ تُؤْمِنُونَ» (Giremezsiniz ve iman etmiş olmazsınız) demek istemiştir. Şair de şöyle demiştir:

١٣٢٩ - أَبِيتُ أَسْرِي وتبيتي تَدْلُكِي ... وجَهكِ بالعنبرِ والمِسْكِ الذَّكي

1329 - Geceyi yol yürüyerek geçiririm; sen ise geceyi / yüzünü amber ve keskin kokulu misk ile ovarak geçirirsin.

يريد: تبيتين وتدلكين، ومثلُه قولُ أبي طالب:

«تَبِيتِينَ وَتَدْلُكِينَ» demek istemektedir. Ebû Tâlib'in şu sözü de bunun gibidir:

١٣٣٠ - فإن يَكُ قومٌ سَرَّهُمْ ما صَنَعْتُمُ ... سَتَحْتَلِبُوها لاقِحاً غيرَ باهِلِ

1330 - Şayet bir kavim sizin yaptığınızla sevinmişse / siz onu sağılması engellenmemiş, gebe bir deve olarak sağacaksınız.

يريد: فستحتلبونها، ولا يجوزُ أن يُتَوَهَّم في هذا البيت أن يكونَ حَذَفَ النونَ لأجلِ جواب الشرط، لأنَّ الفاءَ مرادةٌ وجوباً، لعدمِ صلاحية» ستحتلبوهَا «جواباً لاقترانِهِ بحرف التنفيس.

«فَسَتَحْتَلِبُونَهَا» demek istemektedir. Bu beyitte şartın cevabı olduğu için nunun hazfedildiği vehmine kapılmak caiz değildir; zira tenfîs harfiyle (سَ) birleştiğinden ötürü «سَتَحْتَلِبُوهَا» ifadesinin doğrudan cevap olmaya elverişsizliği sebebiyle fâ harfi vücûben takdir edilmektedir.

قوله: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} جملةٌ حالية، ومتعلَّقُ العلمِ محذوفٍ: إمَّا اقتصاراً وإما اختصاراً، أي: وأنتم تعلمونَ الحقَّ من الباطل أو نبوَّة محمدٍ ونحوُ ذلك.

Yüce Allah'ın: {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} kavmi bir hâl cümlesidir. İlim fiilinin taalluk ettiği mef'ûl ise ya iktisâran (sözü uzatmamak için) ya da ihtisâran (kısaltma amacıyla) hazfedilmiştir; yani: Sizler hakkı batıldan ya da Muhammed'in peygamberliğini ve benzeri hususları bilip dururken demektir.

قوله تعالى: {وَجْهَ النهار} : منصوبٌ على الظرفِ لأنه بمعنى أول النهار، قال الربيع بن زياد العبسي:

Yüce Allah'ın: {وَجْهَ النَّهَارِ} kavmi; günün başlangıcı anlamına geldiği için zarf olarak mansûbtur. er-Rebî' b. Ziyâd el-Absî şöyle demiştir:

١٣٣١ - مَنْ كان مسروراً بمقتلِ مالكٍ ... فَلْيَأْتِ نسوتَنا بوجهِ نهارِ

1331 - Mâlik'in öldürülmesine kim sevinmişse / günün başında kadınlarımızın yanına gelsin!

أي بأوله. وفي ناصبِ هذا الظرفِ وجهان، أحدُهما: وهو الظاهرُ أنهُ فعلُ الأمرِ مِنْ قولِهِ: «آمِنوا» ِأي: أَوْقِعوا إيمانَكم في أول النهار، وأوقعوا

Yani günün başında demektir. Bu zarfı nasbeden âmil hakkında iki vecih vardır: Birincisi ve zahir olanı: {آمِنُوا} kavmindeki emir fiilidir; yani: İmanınızı günün başında gerçekleştirin ve

كُفْرَكم في آخره. الثاني: أنه «أُنْزل» أي: آمنوا بالمُنَزَّل في أول النهار، وليس ذلك بظاهرٍ بدليلِ المقابلةِ في قولِهِ: {واكفروا آخِرَهُ} فإنَّ الضميرَ يعودُ على النهارِ، ومَنْ جَوَّزَ الوجهَ الثاني جَعَلَ الضميرَ يعودُ على الذي أُنْزِلَ، أي: واكفروا آخر المُنَزَّل، وأسبابُ النزولِ تخالف هذا التأويل.

ve günün sonunda da küfrünüzü gerçekleştirin. İkincisi: [Âmilin] «أُنْزِلَ» fiili olmasıdır; yani: Günün başında indirilene iman edin. Yüce Allah'ın: {وَاكْفُرُوا آخِرَهُ} kavmindeki mukabele (karşıtlık) deliliyle bu vecih zahir (açık) değildir; zira zamir güne dönmektedir. İkinci vechi caiz gören ise zamiri indirilen şeye döndürmüş ve 'İndirilenin son kısmını inkâr edin' anlamını vermiştir. Oysa iniş sebepleri bu tefsire aykırıdır.

وفي هذا البيت الذي أنشدته فائدةُ رأيت ذِكْرَها، وذلك أنه من قصيدةٍ يرثي بها مالك بن زهير بن حريمة العبسي وبعده:

İnşad ettiğim bu beyitte zikretmeyi uygun gördüğüm bir fayda vardır; şöyle ki o, Mâlik b. Züheyr b. Cüzeyme el-Absî için söylediği bir mersiyedendir ve devamında şöyle demektedir:

يَجِدَ النساءَ حواسراً يَنْدُبْنَهُ ... يَلْطِمْنَ أوجُهَهُنَّ بالأسحارِ

Kadınları başları açık ona ağıt yakar, / Seher vakitlerinde yüzlerini döver halde bulacaktır.

قَدْ كُنَّ يَخْبَأْنَ الوجوهَ تَسَتُّراً ... فاليومَ حين بَدَوْنَ للنُّظَّارِ

Onlar örtünmek için yüzlerini gizlerlerdi; / O gün ise bakanlara apaçık göründükleri gündür.

ومعنى الأبياتِ يَحْتاجُ إلى معرفةِ اصطلاحِ العربِ في ذلك، وهو أَنَّهُمْ كانوا إذا قُتِلَ لهم قتيلٌ لا تقوم عليه نائِحَةٌ ولا تَنْدُبُهُ نادبةٌ حتى يُؤْخَذَ بثأره، فقال هذا: مَنْ سَرَّة قَتْلُ مالكٍ فَلْيَأْتِ في أولِ النهار يَجِدْنَا قد أَخَذْنَا بثأرِهِ، فَذَكَر اللازم للشيء، فهو من بابِ الكناية.

Beyitlerin anlamı, Arapların bu konudaki örf ve adetlerini bilmeyi gerektirir. Şöyle ki; onlardan biri öldürüldüğünde, intikamı alınıncaya kadar arkasından ne bir ağıtçı kadın feryat eder ne de yas tutulurdu. Şair de şöyle demektedir: Mâlik'in öldürülmesine kim sevinmişse, günün başında gelsin de bizim onun intikamını almış olduğumuzu görsün! Böylece şair, bir şeyin lâzımını (sonucunu) zikretmiştir ki bu da kinâye babındandır.