Binûn

[Âl-i İmrân: — 13. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والَّليُّ: الفَتْلُ، يقال: لَوَيْتُ الثوبَ ولَوَيْتُ عنقه أي: فَتَلْتُه والمصدرُ الليُّ والليَّان، قال:

Leyy (لَيّ), bükmek ve kıvırmak demektir; nitekim «لَوَيْتُ الثَّوْبَ» (elbiseyi büktüm) ve «لَوَيْتُ عُنُقَهُ» (boynunu büktüm/çevirdim) denilir. Masdarı *el-leyy* (اللَّيُّ) ve *el-leyyân* (اللَّيَّانُ) gelir. [Şair] şöyle demiştir:

١٣٤٥ - قد كُنْت دايَنْتُ بها حَسَّانا ... مخافةَ الإِفلاسِ واللَّيَّانا

1345 - İflas ve borcu geciktirip savsaklama korkusuyla, Onunla Hassân'a borç vermiştim.

والأصل: لَوْي ولَوْيان، فأُعِلَّ وهو واضح بما تقدَّم في» ميِّت «وبابِه، ثم يُطْلَقُ الَّليُّ على الإِراغةِ والمراوغة في الحجج والخصومةِ تشبيهاً للمعاني بالأجرام.

Aslı «لَوْيٌ» ve «لَوْيَانٌ» şeklindedir, sonra i'lâl yapılmıştır; bu da «مَيِّتٌ» ve benzeri bahislerde geçen açıklamalarla açıktır. Daha sonra mânalar cisimlere teşbih edilerek leyy (لَيّ) kelimesi delillerde ve hasımlaşmada eğip bükme ve lafı dolandırma anlamında kullanılmıştır.

و {بالكتاب} متعلِّق بيَلْوُون وهو تعلُّقٌ واضح، وجَعَله أبو البقاء حالاً من الألسنة قال:» تقديرُه ملتبسةً بالكتاب أو ناطقة بالكتاب «، والضمير في {لِتَحْسَبُوهُ} يجوزُ أَنْ يعودَ على ما دَلَّ عليه ما تقدم من ذِكْر الليِّ والتحريف أي: لتحسَبوا المحرَّف من التوراة، ويجوز أن يعودَ على مضافٍ محذوف دَلَّ

{بِالْكِتَابِ} “Kitap'tan” ifadesi «يَلْوُونَ» fiiline müteallıktır ve bu açık bir taalluktur. Ebu'l-Bekâ onu dillerden (elsine) hal kılmış ve şöyle demiştir: “Takdiri: Kitap'a bulaşmış/karışmış veya Kitap'ı telaffuz eder halde [dillerini bükerler].” {لِتَحْسَبُوهُ} “onu sanasınız diye” kavmindeki zamirin, önceki büktükleri ve tahrif ettikleri şeyin delalet ettiği mânaya dönmesi caizdir; yani: 'Tevrat'tan tahrif edilmiş olanı [Kitap'tan] sanasınız diye'. Mânanın delalet ettiği mahzûf bir muzâfa dönmesi de caizdir...

عليه المعنى والأصل: يَلْوُون ألسنَتهم بشبه الكتاب لتحسَبوا شبه الكتاب الذي حرفوه من الكتاب، ويكون كقوله تعالى: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ} [النور: ٤] ثم قال» يَغْشاه «والأصل: أو كذي ظلمات، فالضميرُ من» يغشاه «يعود على ذي المحذوف. و {مِنَ الْكِتَابِ} هو المفعول الثاني للحسبان. وقُرىء» ليحسبوه «بياء الغَيْبة والمراد بهم المسلمون أيضاً، كما أريد بالمخاطبين في قراءة العامة، والمعنى: ليحسَب المسملون أنَّ المحرَّف من التوراة.

...ve aslı şöyledir: 'Dillerini Kitap benzeri bir şeyle bükerler ki, tahrif ettikleri Kitap benzeri şeyi Kitap'tan sanasınız'. Bu durum Yüce Allah'ın: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ} “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir” [Nûr 40] buyurup sonra {يَغْشَاهُ} “onu kaplayan” demesi gibidir; aslı: 'Yahut karanlıklar sahibi kimse gibi'dir ve «يَغْشَاهُ» fiilindeki zamir hazfedilmiş olan «ذِي» kelimesine döner. {مِنَ الْكِتَابِ} “Kitap'tan” ifadesi ise zannetme fiilinin (hisbân) ikinci mef'ûlüdür. Gaib yâ'sı ile «لِيَحْسَبُوهُ» şeklinde de okunmuştur; cumhurun kıraatindeki muhataplarla kastedildiği gibi bununla da Müslümanlar kastedilmiştir. Mânası: 'Müslümanlar, tahrif edilmiş olanın Tevrat'tan olduğunu sansınlar diye' demektir.

قوله تعالى: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤْتِيهُ} : «أَنْ يؤتيَه» اسمُ كان و «لبشر» خبرُها. وقوله: {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ} عطفٌ على «يؤتيه» ، وهذا العطفُ لازمٌ من حيث المعنى، إذ لو سكت عنه لم يَصِحَّ المعنى، لأنَّ الله تعالى قد أتى كثيرا من البشر الكتابَ والحكم والنبوة، وهذا كما يقولون في بعض الأحوال والمفاعيل: إنها لازمة، فلا غرو أيضاً في لزوم المعطوف، وإما بَيَّنْتُ لك هذا لأجل قراءةٍ سأذكرها. ومعنى مجيء هذ النفيَ في كلام العرب نحو: «ما كان لزيد أن يفعل» ونحوه نفيُ الكونِ والمرادُ نفيُ خبرِه، وهو على قسمين: قسمٍ يكونُ النفي فيه من جهة الفعل، ويُعَبَّر عنه بالنفي التام نحو هذه الآية، لأنَّ الله تعالى لا يُعْطي الكتابَ والحكم والنبوة لمَنْ يقولُ هذه المقالةَ الشنعاء، ونحوُه: {مَّا كَانَ لَكُمْ أَن تُنبِتُواْ شَجَرَهَا} [النمل: ٦٠] {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ الله} [آل عمران: ١٤٥] ، وقسمٍ يكونُ النفي فيه على سبيل الانتقاء كقول أبي بكر «ما كان لابن أبي قحافة أن يقدَّم فيصلي بين يدي رسول الله ﷺ» ، ويُعْرَفُ القسمانِ من السياق.

Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤْتِيَهُ} “Hiçbir insana yakışmaz ki ona versin” kavminde: «أَنْ يُؤْتِيَهُ» kâne'nin ismi, «لِبَشَرٍ» ise haberidir. {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ} “sonra da insanlara desin” kavmi ise «يُؤْتِيَهُ» fiiline matuftur. Bu atıf mana bakımından zorunludur (lâzımdır); zira bundan sonra susulsa (bu kısım söylenmese) mana sahih olmazdı. Çünkü Yüce Allah pek çok insana Kitap, hikmet ve peygamberlik vermiştir. Bu, bazı hal ve mef'ûller için 'onlar lâzımdır (zorunludur)' denilmesine benzer; dolayısıyla matufun da zorunlu olmasında şaşılacak bir şey yoktur. Bunu sana açıklamamın sebebi, zikredeceğim bir kıraatten ötürüdür. Bu nefiy kalıbının Arap kelamında «مَا كَانَ لِزَيْدٍ أَنْ يَفْعَلَ» (Zeyd'e yapmak yaraşmaz/yakışmaz) ve benzeri şekillerde gelmesinin anlamı kevnin (oluşun) nefyedilmesidir, kastedilen ise onun haberinin nefyidir. Bu da iki kısımdır: Birincisi, nefyin fiil yönünden olduğu kısımdır ve bu ayette olduğu gibi tam nefiy ile ifade edilir; zira Yüce Allah Kitap, hüküm ve peygamberliği bu çirkin sözü söyleyecek kimseye vermez. Benzeri: {مَّا كَانَ لَكُمْ أَن تُنبِتُواْ شَجَرَهَا} “onun bir ağacını bile bitiremezdiniz” [Neml 60] ve {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ الله} “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ölmez” [Âl-i İmrân 145] ayetleridir. İkincisi ise nefyin imtina/yakışıksızlık yoluyla olduğu kısımdır; Ebû Bekir'in: “Ebû Kuhâfe'nin oğluna, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne geçip namaz kıldırmak yakışmaz” sözü gibi. Bu iki kısım bağlamdan anlaşılır.

وقرأ العامة: «يقول» بالنصب نسقاً على «يؤتيه» ، وقرأ ابن كثير في رواية شبل بن عباد، وأبو عمرو في رواية محبوب: «يقول» بالرفع، وخرَّجوها على القطع والاستئناف، وهو مشكلٌ لِما قَدَّمته من أن المعنى على لزومِ ذكر هذا المعطوف، إذ لا يستقِلّ ما قبله لفساد المعنى فيكون يقولون على القَطع والاستئناف؟ /

Cumhur, «يُؤْتِيَهُ» fiiline atfederek «يَقُولَ» kelimesini nasb ile okumuştur. İbn Kesîr Şibl b. Abbâd rivayetinde ve Ebû Amr Mahbûb rivayetinde «يَقُولُ» kelimesini ref ile okumuşlar ve bunu kat' (önceki iraptan koparma) ve isti'nâf (yeni başlangıç) olarak tahrîc etmişlerdir. Fakat bu, daha önce belirttiğim üzere bu matufun zikredilmesinin mânen zorunlu olması sebebiyle müşküldür; zira önceki kısım tek başına müstakil olamaz, çünkü mana bozulur. Durum böyleyken kat' ve isti'nâf üzere nasıl olabilir?

قوله: {عِبَاداً} قال ابن عطية: «ومِنْ جموعه عبيد وعِبِدَّى. قال بعض اللغويين: هذه الجموعُ كلها بمعنى، وقال بعضُهم: العِباد لله، والعبيد والعِبِدّى للبشر، وقال بعضهم: العِبِدَّى إنما يقال في العبد من العبيد كأنه مبالغةٌ تقتضي الإِغراق في العبودية، والذي استقريت في لفظ العباد أنه جمع» عبد «متى سيقت اللفظة في مضمار الترفُّع والدلالة على الطاعة دونَ أَنْ يقترن بها معنى التحقير وتصغير الشأن، وانظر قوله: {والله رَؤُوفٌ بالعباد} [البقرة: ٢٠٧] و {عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ} [الأنبياء: ٢٦] و {ياعبادي الذين أَسْرَفُواْ على أَنفُسِهِمْ} [الزمر: ٥٣] ، وقولَ عيسى في معنى الشفاعة والتعريض: {إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ} [المائدة: ١١٨] ، وأمَّا العبيد فيستعمل في تحقيره، ومنه قول امرىء القيس:

{عِبَادًا} “kullar” kavmi hakkında İbn Atıyye şöyle demiştir: “Onun çoğulları arasında «عبيد» ve «عِبِدَّى» da vardır. Bazı dilciler 'bu çoğulların hepsi aynı anlamdadır' demiş, bazıları '«الْعِبَاد» Allah'a, «الْعَبِيد» ve «الْعِبِدَّى» ise insanlara aittir' demiş, bazıları da '«الْعِبِدَّى» ancak kölelerden bir köle hakkında söylenir; adeta kölelikte aşırılığı gerektiren bir mübalağadır' demiştir. «الْعِبَاد» lafzında yaptığım incelemeye (istikraya) göre o, lafız yüceltme ve itaate delalet etme sahasında sevk edildiğinde, küçümseme ve değersizleştirme manası ile birlikte bulunmadığında «عَبْد» kelimesinin çoğuludur. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruklarına bakınız: {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} [Bakara 207], {عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} [Enbiyâ 26], {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} [Zümer 53] ve İsa'nın şefaat ve kinaye anlamındaki şu sözü: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ} [Mâide 118]. «الْعَبِيد» ise küçümseme makamında kullanılır. İmruülkays'ın şu beyti de bu kabildendir:

١٣٤٦ - قولا لدودانَ عبيدِ العَصا ... ما غَرَّكم بالأسدِ الباسلِ

1346 - Söyleyin o sopa kölesi Dûdân kabilesine, Sizi o yiğit aslana karşı aldatıp cesaretlendiren nedir?

وقال حمزة بن عبد المطلب:» وهل أنتم إلا عبيدٌ لأبي «، ومنه: {وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ} [فصلت: ٤٦] لأنه مكان تشفيقٍ وإعلامٍ بقلة انتصارهم ومَقدِرتهم، وأنه تعالى ليس بظلامٍ لهم مع ذلك، ولما كانت لفظةُ العباد تقتضي الطاعة لم تقع هنا، ولذلك أَنِس بها في قوله تعالى:

Hamza b. Abdilmuttalib de: “Sizler babamın kölelerinden başka nesiniz ki?” demiştir. Yüce Allah'ın: {وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} [Fussilet 46] ayeti de bundandır; çünkü burası şefkat gösterme, onların yardım bulma ve güçlerinin azlığını bildirme makamıdır; buna rağmen Yüce Allah onlara asla zulmedici değildir. «الْعِبَاد» lafzı itaati gerektirdiği için burada yer almamıştır. İşte bu yüzden Yüce Allah'ın şu kavminde onunla ünsiyet kurulmuştur:

{قُلْ ياعبادي الذين أَسْرَفُواْ على أَنفُسِهِمْ} [الزمر: ٥٣] «فهذا النوعُ من النظر يَسْلُك بك سبيلَ العجائب في فصاحة القرآن العزيز على الطريقةِ العربية» قال الشيخ: «وفيه بعضُ مناقشة أمَّا قولُه: ومِنْ جموعِه عبيد وعِبدَّى» فأمَّا «عبيد» فالأصحُّ أنه جمع. وقيل: اسم جمع، «وأَما عِبِدَّى فاسم جمع، وألفه للتأنيث» قلت: لا مناقشة، فإنه إنما يعني جمعاً معنوياً ولا شك أنَّ اسمَ الجمعِ جمعٌ معنوي. ثم قال: «وأمَّا ما استقراه من أنَّ» عباداً «يُساقُ في معنى الترفع والدلالة على الطاعة دونَ أن يقترِنَ بها معنى التحقير والتصغير وإيرادُهُ ألفاظاً في القرآن بلفظ العباد، وأَمَّا قوله:» وأمَّا العبيد فَيُستعمل في تحقير وأنشد بيتَ امرىء القيس وقولَ حمزة «وهل أنتم إلا عبيدُ أبي» وقوله تعالى {وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ} فاستقراءُ ليس بصحيح، وإنما كَثُرَ استعمال «عباد» دون «عبيد» لأنَّ فِعالاً في جمع فَعْل غير اليائي العين قياسيٌّ مطرد، وجمع فَعْل على فَعيل لا يَطِّرد. قال سيبويه: «وربما جاء فَعِيلاً وهو قليل نحو: الكليب والعبيد» فلما كان فِعال مقيساً في جمع «عبد» جاء «عباد» كثيراً. وأما {وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ} فَحَسَّن مجيئه هنا وإن لم يكن مقيساً أنه جاء لتواخي الفواصل، ألا ترى أنَّ قبله {أولئك يُنَادَوْنَ مِن مَّكَانٍ بَعِيدٍ} وبعده {قالوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِن شَهِيدٍ} فَحَسَّن مجيئَه بلفظ العبيد مراعاةُ هاتين الفاصلتين، ونظير هذا في سورة ق: {وَمَآ أَنَاْ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ} [الآية: ٢٩] لأنَّ قبله: {وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُم بالوعيد} وبعده: «وتقول: هل من مزيد» . وأمَّا مدلُوله فمدلولُ «عِباد» سواءٌ. وأمَّا بيتُ امرىء القيس فلم يُفْهَمْ التحقيرُ من لفظ «عبيد» إنما فُهِمَ من إضافتهم إلى العصا ومن مجموعِ البيت، وكذلك قولُ حمزة: «هل أنتم إلا عبيدُ أبي» إنما فُهِمَ التحقير من قرينة الحال التي كان عليها، وأتى في البيت وفي قول حمزة على أحد الجائزين «. قلت: رَدُّه عليه استقراءَه من غير إتيانِهِ بما يخْرِمُ الاستقراء مردودٌ. وأمَّا ادِّعاؤه أن التحقير مفهومٌ من السياق دون لفظِ عبيد فممنوعٌ، ولأنه إذا دار إحالةٌ الحكم بين اللفظِ وغيره فالإِحالَةُ على اللفظ أَوْلَى.

{ قُلْ ياعبادي الذين أَسْرَفُواْ على أَنفُسِهِمْ } [ez-Zümer: 53] “De ki: Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” [ayeti hakkında şöyle denilmiştir]: “Bu tür bir inceleme, seni aziz Kur'an'ın Arap üslubu üzre fesahati hususunda harikalar yoluna iletir.” Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle dedi: “Bunda bir miktar tartışma vardır. Onun: ‘Onun çoğullarından [biri] عبيد (abîd) ve عِبِدَّى (ıbiddâ)dır’ sözüne gelince; ‘abîd’ kelimesine dair en sahih görüş onun çoğul olduğudur. İsm-i cem (topluluk ismi) olduğu da söylenmiştir. ‘ıbiddâ’ ise ism-i cemdir ve elifi müenneslik içindir.” Ben derim ki: Bunda tartışılacak bir durum yoktur; zira o bununla manevi çoğulu kastetmektedir ve şüphe yok ki topluluk ismi manevi bir çoğuldur. Sonra [Şeyh] şöyle devam etti: “Onun, ‘عباد’ (ıbâd) lafzının tahkir ve küçümseme manası taşımaksızın yüceltme ve itaate delalet etme anlamında kullanıldığına dair yaptığı tümevarıma ve Kur'an'daki ‘ıbâd’ lafızlarını delil getirmesine; keza ‘عبيد’ (abîd) kelimesinin ise tahkirde kullanıldığına dair sözüne ve İmruü'l-Kays'ın beytini, Hamza'nın ‘Siz babamın kölelerinden başka nesiniz ki!’ sözünü ve Yüce Allah'ın { وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” kavlini delil getirmesine gelince; bu tümevarım doğru değildir. ‘Abîd’ yerine ‘ıbâd’ kullanımının çok olması, yalnızca aynü'l-fili (orta harfi) ‘yâ’ olmayan ‘fe‘l’ vezninin çoğulunun ‘fi‘âl’ vezninde gelmesinin kıyasi ve kurallı olmasındandır. ‘Fe‘l’ vezninin ‘fa‘îl’ vezninde çoğul yapılması ise kurallı değildir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: ‘Bazen fa‘îl şeklinde de gelir ki bu azdır; كليب (kileyb) ve عبيد (abîd) gibi.’ ‘Fi‘âl’ vezni, ‘abd’ kelimesinin çoğulunda kıyasi olduğu için ‘ıbâd’ lafzı çokça gelmiştir. { وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ } ayetinde ise kıyasi olmasa da burada gelişini güzelleştiren sebep, ayet sonlarının uyumu (tevâhî'l-fevâsıl) için gelmiş olmasıdır. Görmez misin ki öncesinde { أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ } “Onlara uzak bir yerden seslenilir” ve sonrasında { قَالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ } “Sana bildirdik ki, bizden buna hiçbir şahit yoktur, dediler” [ayetleri yer almaktadır]. Bu iki ayet sonunun gözetilmesi, ‘el-abîd’ lafzıyla gelişini güzelleştirmiştir. Bunun Kâf suresindeki benzeri de şudur: { وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [Âyet: 29] “Ben kullara asla zulmedici değilim.” Zira öncesinde: { وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ } “Oysa ben size daha önce tehdidimi bildirmiştim” ve sonrasında: «Ve o [cehennem]: Daha var mı? der» [ifadeleri vardır]. Anlamına gelince, [abîd kelimesinin] anlamı ile ‘ıbâd’ kelimesinin anlamı tamamen birdir. İmruü'l-Kays'ın beytine gelince, tahkir manası ‘abîd’ lafzından değil, onların asaya izafe edilmesinden ve beytin bütününden anlaşılmıştır. Aynı şekilde Hamza'nın: ‘Siz babamın kölelerinden başka nesiniz ki!’ sözünde de tahkir, içinde bulunduğu durumun karinesinden (hal karinesinden) anlaşılmıştır; dolayısıyla beyitte ve Hamza'nın sözünde caiz olan iki şekilden biri üzere gelmiştir.” Ben derim ki: Tümevarımı bozan bir delil getirmeksizin onun bu tümevarımını reddetmesi merduttur (geçersizdir). Tahkirin ‘abîd’ lafzından değil de bağlamdan anlaşıldığı yönündeki iddiası ise kabul edilemez; zira hükmün bir lafza mı yoksa lafız dışı unsurlara mı dayandırılacağı tereddüdü hâsıl olduğunda, lafza dayandırmak daha evladır.

وقوله:» لي «صفةٌ لعباد، و» مِنْ دون «متعلِّقٌ بلفظِ» عباد «لِما فيه من معنى الفعل، يجوزُ أَنْ يَكونَ صفةً ثانيةً وأَنْ يكونَ حالاً لتخصُّص النكرة بالوصف.

«لِي» kavmi «عِبَادًا» kelimesinin sıfatıdır. «مِنْ دُونِ» ise fiil manası taşıması sebebiyle «عِبَادًا» lafzına müteallıktır; ikinci bir sıfat olması da nekre lafzın sıfatla tahsis edilmesinden ötürü hal olması da caizdir.

قوله: {ولكن كُونُواْ} أي: ولكن يقول كونوا، فلا بُدَّ من إضمار القول هنا. والرَّبَّانِيُّون جمع ربَّانِيّ، وفيه قولان، أحدهما أنه منسوب إلى الرَّبِّ، والألف والنون فيه زائدتان في النسب دلالة على المبالغة كرقبَاني وشَعْراني ولِحْياني للغليظ الرقبة والكثير الشعر والطويل اللحية، ولا تُفْرد هذه الزيادة عن النسب، أَمَّا إذا نَسَبوا إلى الرقبة والشعر واللحية من غير مبالغة قالوا: رَقَبي وشَعْري ولَحَوي، هذا معنى قول سيبويه.

{وَلَكِنْ كُونُوا} “fakat şöyle der: '...olun'” kavmi; yani: 'fakat [şöyle] der: olun' demektir, dolayısıyla burada kavl (söz) fiilinin takdir edilmesi zorunludur. «الرَّبَّانِيُّونَ» kelimesi «رَبَّانِيّ» lafzının çoğuludur ve bunda iki görüş vardır: Birincisi, onun «الرَّبّ» lafzına mensup olduğudur; buradaki elif ve nûn, kalın enseli için «رَقَبَانِيّ», çok saçlı için «شَعْرَانِيّ» ve uzun sakallı için «لِحْيَانِيّ» denilmesinde olduğu gibi mübalağaya delalet etmek üzere nispette ziyadedir. Bu ziyade nispetten ayrı tutulamaz. Mübalağa olmaksızın boyna, saça ve sakala nispet ettiklerinde ise «رَقَبِيّ», «شَعْرِيّ» ve «لَحَوِيّ» derler. Sîbeveyh'in sözünün anlamı budur.

والثاني: أنه منسوب إلى

İkincisi: O, şuna mensuptur:

رَبَّان والربَّان هو المُعَلِّمُ للخير ومَنْ يسوس الناس ويُعَّرِّفهم أمرَ دينِهم، فالألفُ والنونُ دالَّتان على زيادةِ الوصفِ كهي في عَطْشان ورَيَّان وجَوْعَان ووَسْنان، وتكونُ النسبةُ على هذا في الوصف نحو أَحْمريّ، قال:

«رَبَّان» lafzına mensuptur. Rabbân; hayrı öğreten, insanları sevk ve idare eden ve onlara dinlerinin emirlerini bildiren kimsedir. Buradaki elif ve nûn, «عَطْشَان» (susamış), «رَيَّان» (suya kanmış), «جَوْعَان» (aç) ve «وَسْنَان» (uykulu) kelimelerinde olduğu gibi vasfın ziyadeliğine delalet eder. Bu durumda nispet, «أَحْمَرِيّ» örneğindeki gibi vasfa yönelik olur. [Şair] şöyle demiştir:

١٣٤٧ - أطَرباً وأنت قِنَّسْرِيُّ ... والدهرُ بالإِنسانِ دَوَّارِيُّ

1347 - Sen yaşlı bir ihtiyar iken neşe ve heves mi peşindesin? Oysa zaman insanı hep halden hale döndürüp durmaktadır.

وقال سيبويه: «زادوا ألفاً ونوناً في الرَّباني أرادوا تخصيصاً بعلم الرب دونَ غيره من العلوم، وهذا كما قالوا: شَعْراني ولِحْياني ورَقَباني» وفي التفسير: «كونوا فقهاء علماء» ، ولمَّا مات ابن عباس قال محمد بن الحنفية: «مات اليوم رَبَّانيُّ هذه الأمة» .

Sîbeveyh şöyle demiştir: “«الرَّبَّانِيّ» kelimesine elif ve nûn eklediler; bununla diğer ilimleri değil de Rabbin ilmini tahsis etmeyi murat ettiler. Bu, «شَعْرَانِيّ», «لِحْيَانِيّ» ve «رَقَبَانِيّ» demeleri gibidir.” Tefsirde şöyle denilmiştir: “Fakih ve âlim kimseler olun.” İbn Abbâs vefat ettiğinde Muhammed b. el-Hanefiyye: “Bugün bu ümmetin rabbânîsi vefat etti” demiştir.

قوله: {بِمَا كُنتُمْ} الباء سببية أي: كونوا/ علما بسبب كونكم. وفي متعلَّق هذه الباءِ حينئذٍ أقوال أحدها: أنه متعلقة بكونوا، كذا ذكره أبو البقاء والخلاف مشهور. الثاني: أن تتعلق بربانيين، لأنَّ فيه معنى الفعل. الثالث: أن تتعلَّق بمحذوف على أنها صفة لربانيين ذكره أبو البقاء وليس بواضح المعنى.

{بِمَا كُنْتُمْ} “öğretmekte olduğunuz sebebiyle” kavmindeki bâ harf-i cerri sebebiyye bildirir; yani: '...olmanız sebebiyle âlimler olun'. Bu durumda bu bâ'nın müteallakı hakkında görüşler vardır: Birincisi, «كُونُوا» fiiline müteallık olmasıdır; Ebu'l-Bekâ böyle zikretmiştir ve bu konudaki ihtilaf meşhurdur. İkincisi, fiil manası taşıdığı için «رَبَّانِيِّينَ» lafzına müteallık olmasıdır. Üçüncüsü, «رَبَّانِيِّينَ» lafzının sıfatı olarak mahzûf bir müteallaka bağlanmasıdır; bunu Ebu'l-Bekâ zikretmiştir ancak anlamı açık değildir.

و «ما» مصدريةٌ، وظاهرُ كلام الشيخ أنه يجوز أن تكون غير ذلك، فإنه قال: «وما الظاهر أنها مصدريةٌ» فهذا يجوِّزُ غير ذلك، وجوازه فيه بُعْدٌ،

«مَا» masdariyyedir. Şeyh'in [Ebû Hayyân] sözünün zahirine göre bunun dışında olması da caizdir; nitekim o: “«مَا» lafzının masdariyye olması zahirdir” demiştir ki bu ifade başka bir ihtimali caiz kılar; fakat onun caiz görülmesinde bir uzaklık vardır...

وهو أن تكون موصولةً، وحينئذٍ تحتاجُ إلى عائد وهو مقدَّر، أي: بسبب الذي تُعَلِّمون به الكتاب، وقد نقَص شرطُ وهو اتحاد المتعلَّق فلذلك لم يظهر جَعْلُها غيرَ مصدرية.

...o da mevsûle olmasıdır. Bu durumda bir âid zamire ihtiyaç duyar ve o da takdir edilir; yani: 'Kitap'ı öğrettiğiniz şey sebebiyle'. Ancak müteallakın birliği şartı eksik kalmıştır; bu sebeple onun masdariyye dışında kabul edilmesi uygun (zahir) görülmemiştir.

وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو: «تَعْلَمُون» مفتوحٌ حرفُ المضارعة، ساكنُ العينِ مفتوحُ اللام من: عَلِمَ يَعْلَم، أي: تعرفون فيتعدى لواحد، وباقي السبعة بضم حرف المضارعة وفتح العين وتشديد اللام مكسورةً، فيتعدى لاثنين أولهما محذوف، تقديره: تُعَلِّمون الناس والطالبين الكتابَ، ويجوز ألاَّ يُرادَ مفعول أي: كنتم من أهلِ تعليم الكتاب، وهو نظيرُ: «أطعم الخبز» المقصودُ الأهمُّ إطعامُ الخبزِ من غيرِ نظر إلى مَنْ يُطْعِمُه، فالتضعيف فيه للتعدية.

Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr; «عَلِمَ / يَعْلَمُ» fiilinden, muzâraat harfinin fethası, ayn'ın sükûnu ve lâm'ın fethasıyla «تَعْلَمُونَ» şeklinde okumuşlardır; yani 'biliyorsunuz/öğreniyorsunuz' manasında olup tek mef'ûle müteaddîdir. Yedi kurrânın geri kalanı ise muzâraat harfinin dammesi, ayn'ın fethası ve lâm'ın kesreli şeddesiyle [«تُعَلِّمُونَ»] okumuşlardır; bu takdirde iki mef'ûle müteaddî olur, birincisi mahzûftur, takdiri: 'İnsanlara ve talep edenlere Kitap'ı öğretiyorsunuz' şeklindedir. Bir mef'ûlün murat edilmemiş olması da caizdir; yani: 'Kitap öğretme ehlinden idiniz'. Bu, kime yedirdiğine bakılmaksızın asıl maksadın ekmek yedirmek olduğu «أَطْعَمَ الْخُبْزَ» (ekmek yedirdi) ifadesinin benzeridir; dolayısıyla buradaki şedde (teşdîd) ta'diye (geçişlilik) içindir.

وقد رَجَّح جماعة هذه القراءةَ على قراءة نافع بأنها أَبْلَغُ؛ وذلك أَنَّ كلَّ مُعَلِّمٍ عالمٌ، وليس كلُّ عالمٍ مُعَلماً، فالوصفُ بالتعليم أبلغُ، وبأن قبله ذِكْرَ الربانيين، والربَّانيُّ يقتضي أَنْ يَعْلَمَ ويُعَلِّمَ غيره، لا أن يَقْتَصَر بالعلم على نفسه.

Bir topluluk bu kıraati daha beliğ olduğu gerekçesiyle Nâfi'in kıraatine tercih etmiştir. Şöyle ki: Her öğreten (muallim) aynı zamanda âlimdir, fakat her âlim muallim değildir; dolayısıyla öğretmekle vasıflanmak daha beliğdir. Ayrıca öncesinde rabbânîler zikredilmiştir; rabbânî olmak ise kişinin sadece ilmi kendisinde tutmasını değil, hem bilmesini hem de başkasına öğretmesini gerektirir.

ورجَّح بعضُهم الأولى بأنه لم يُذْكَر إلا مفعولٌ واحدٌ والأصل عدم الحذف، والتخفيف مُسَوِّغٌ لذلك بخلاف التشديد، فإنه لا بد من تقدير مفعول، وأيضاً فهو أوفقُ لتدرُسون. والقراءتان متواترتان فلا ينبغي ترجيحُ إحداهما على الأخرى، وقد قَدَّمت ذلك في أوائل هذا الموضوع.

Bazıları ise birinci kıraati tercih etmiştir; zira sadece tek bir mef'ûl zikredilmiştir ve asıl olan hazfin olmamasıdır. Şeddesiz okuyuş (tahfîf) buna imkân verir; oysa şeddeli okuyuşta (teşdîd) mutlaka bir mef'ûl takdir etmek gerekir. Ayrıca bu okuyuş «تَدْرُسُونَ» lafzına da daha uygundur. Ne var ki her iki kıraat de mütevatirdir, dolayısıyla birini diğerine tercih etmek doğru değildir; bunu bu konunun başlarında belirtmiştim.

وقرأ الحسن ومجاهد: «تَعَلَّمون» فتح التاء والعين واللام مشددة من «تعلَّم» والأصل: تتعلَّمون بتاءين فحُذِفَت إحداهما. {وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ} كالذي قبله.

el-Hasan ve Mücâhid; «تَعَلَّمَ» fiilinden, tâ ve ayn'ın fethası ve lâm'ın şeddesiyle «تَعَلَّمُونَ» şeklinde okumuşlardır. Aslı iki tâ ile «تَتَعَلَّمُونَ» idi, tâ'lardan biri hazfedilmiştir. {وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ} “ve okuyup incelemekte olduğunuz sebebiyle” kavmi de bir önceki gibidir.

والعامة على «تَدْرُسون» بفتح التاء وضم الراء من الدَّرْس وهو مناسب لَتَعْلَمون من علم ثلاثياً، قال بعضهم: «كان حقُّ مَنْ قرأ» تُعَلِّمون «بالتشديد أن يقرأ:» تُدَرِّسون «بالتشديد» وليس بلازم، إذ المعنى: كنتم تُعَلِّمون غيركم ثم صرتم تدرسُون، وبما كنتم تدرسونه عليهم أي: تتلونه عليهم كقوله تعالى: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى الناس} [الإسراء: ١٠٦] .

Cumhur, ders masdarından gelmek üzere tâ'nın fethası ve râ'nın dammesiyle «تَدْرُسُونَ» şeklinde okumuştur; bu da sülâsî «عَلِمَ» fiilinden gelen «تَعْلَمُونَ» kıraatine uygundur. Bazıları: “«تُعَلِّمُونَ» fiilini şeddeli okuyanın «تُدَرِّسُونَ» fiilini de şeddeli okuması gerekirdi” demiştir; fakat bu zorunlu değildir. Zira mana şöyledir: 'Siz başkalarına öğretiyordunuz, sonra da ders yapıyordunuz' ve 'onlara ders olarak okuduğunuz şey sebebiyle', yani Yüce Allah'ın: {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ} “insanlara okuyasın diye” [İsrâ 106] buyruğu gibi 'onlara tilavet ediyordunuz' demektir.

وقرأ ابو حيوة في إحدى الروايتين عنه «تَدْرِسُون» بكسر الراء وهي لغة ضعيفة، يقال: دَرَسَ العلم يَدْرِسه بكسر العين في المضارع وهما لغتان في مضارع دَرَسَ، وقرأ هو أيضاً في رواية: «تُدَرِّسون» مِنْ دَرَّس بالتشديد، وفيه وجهان، أحدُهما: أن يكونَ التضعيف فيه للتكثير، فيكون موافقاً لقراءة تَعْلَمون بالتخفيف. والثاني: أن التضعيف للتعدية ويكون المفعولان محذوفين لفهم المعنى، والتقديرُ: تُدَرِّسون غيرَكم العلمَ أي: تَحْمِلُونهم على الدَّرْسِ. وقُرىء «تُدْرِسون» من أَدْرَسَ، كتُكْرِمُون مِنْ أَكْرَمَ على أنَّ أفعل بمعنى فَعَّل بالتشديد، فأَدْرَس ودَرَّس واحدٌ كأكرم وكرَّم وأَنْزَلَ ونَزَّل.

Ebû Hayve kendisinden gelen iki rivayetten birinde râ'nın kesresiyle «تَدْرِسُونَ» okumuştur ki bu zayıf bir lehçedir; muzâride ayn'ın kesresiyle «دَرَسَ الْعِلْمَ يَدْرِسُهُ» denilir ve bunlar «دَرَسَ» fiilinin muzâriinde iki lehçedir. O, yine bir rivayette şeddeli «دَرَّسَ» fiilinden «تُدَرِّسُونَ» şeklinde okumuştur ve bunda iki vecih vardır: Birincisi, şeddenin (taz'îfin) çokluk için olmasıdır; bu takdirde şeddesiz «تَعْلَمُونَ» kıraatine muvafık olur. İkincisi, şeddenin ta'diye için olmasıdır; mana anlaşıldığı için iki mef'ûl de mahzûftur, takdiri: 'Başkalarına ilmi ders veriyordunuz', yani 'onları derse sevk ediyordunuz' şeklindedir. «أَفْعَلَ» vezninin şeddeli «فَعَّلَ» manasında olmasına binaen, «أَكْرَمَ» fiilinden «تُكْرِمُونَ» gibi «أَدْرَسَ» fiilinden «تُدْرِسُونَ» şeklinde de okunmuştur; dolayısıyla «أَكْرَمَ/كَرَّمَ» ve «أَنْزَلَ/نَزَّلَ» gibi «أَدْرَسَ» ve «دَرَّسَ» birdir (aynı manadadır).

والدَّرْس: التَّكرارُ والإِمانُ على الشيء ومنه: دَرَسَ زيدٌ الكتاب والقرآن يَدْرُسه ويدرِسه أي كرَّر عليه، ويقال: دَرَسْتُ الكتاب أي: تناوَلْتُ أثرَه بالحفظ.

Ders (الدَّرْس); tekrar etmek ve bir şeye devamlı ihtimam göstermektir. Nitekim «دَرَسَ زَيْدٌ الْكِتَابَ وَالْقُرْآنَ يَدْرُسُهُ وَيَدْرِسُهُ» (Zeyd Kitap'ı ve Kur'an'ı ders yaptı) denilir ki 'onu tekrar etti' demektir. «دَرَسْتُ الْكِتَابَ» denilir ki 'ezberlemek suretiyle onun izini/eserini elde ettim' manasındadır.

ولمَّا كانَ ذلك بمداومَةِ القرآن عَبَّر عن إدامةِ القرآن بالدَّرْسِ، ودَرَسَ المنزل: ذَهَبَ أثرُهُ وطللُ عارفٍ ودارسٌ بمعنًى.

Bu durum Kur'an'a devam etmekle gerçekleştiği için Kur'an'a devam etmeyi 'ders' ile ifade etmiştir. «دَرَسَ الْمَنْزِلُ» ifadesi ise 'mekânın izi silindi, yok oldu' demektir; «طَلَلٌ عَارِفٌ» (bilinen kalıntı) ile «دَارِسٌ» (silinmiş kalıntı) aynı manadadır.

قوله تعالى: {وَلاَ يَأْمُرَكُمْ} : قرأ ابن عامر وعاصم وحمزة بنصب «يأمركم» والباقون بالرفع، وأبو عمرو على أصلِهِ من جواز تسكين الراء والاختلاسِ، وهي قراءة واضحة سهلة التخريج والمعنى، وذلك أنها على القطع والاستئناف، أخبر تعالى بأن ذلك الأمرَ لا يقع. والفاعل فيه احتمالان، أحدهما: هو ضميرُ الله تعالى، والثاني هو ضميرُ «بَشَر» الموصوف بما تقدَّم، والمعنى على عَوْدِهِ على «بَشَر» أنه لا يقع مِنْ بشر موصوفٍ بما وُصِف به أَنْ يَجْعَلَ نفسَه رباً فيُعْبَدَ، ولا يأمر أيضاً أن تُعْبَدَ الملائكة والأنبياءُ من دون الله، فانتقى أن يدعوَ الناس إلى عبادة نفسه وإلى عبادة غيره. والمعنى على عَوْده على الله تعالى أنه أخبر أنه لم يأمر بذلك فانتفى أمر الله وأمر أنبيائه بعبادةِ غيره تعالى.

Yüce Allah'ın: {وَلَا يَأْمُرَكُمْ} “ve size emretmesi [de olmaz]” kavmi: İbn Âmir, Âsım ve Hamza «يَأْمُرَكُمْ» kelimesini nasb ile, diğerleri ise ref ile okumuşlardır. Ebû Amr ise râ harfini sakin kılma (teskîn) veya harekeyi hissettirerek hızla geçme (ihtilâs) caizliği konusundaki aslı üzeredir. Bu, tahrîci ve anlamı açık ve kolay bir kıraattir; zira kat' ve isti'nâf üzeredir; Yüce Allah bu emretme fiilinin vuku bulmayacağını haber vermiştir. Buradaki fâilde iki ihtimal vardır: Birincisi, Yüce Allah'a ait zamir olması; ikincisi ise daha önce nitelenen «بَشَر» (insan) kelimesine ait zamir olmasıdır. «بَشَر» kelimesine dönmesi durumunda mana: Anılan vasıflarla nitelenmiş bir beşerin kendisini rab kılıp ibadet edilmesini istemesi vuku bulmayacağı gibi, Allah'tan başka meleklerin ve peygamberlerin rabler edinilmesini emretmesi de vuku bulmaz; böylece insanları hem kendi nefsine ibadete hem de kendisinden başkasına ibadete çağırması nefyedilmiş olur. Yüce Allah'a dönmesi durumunda ise mana: Allah'ın bunu emretmediğini haber vermiş olmasıdır; böylece hem Allah'ın emri hem de peygamberlerinin Allah'tan başkasına ibadeti emretmesi nefyedilmiş olur.

وأمَّا قراءةُ النصبِ ففيها [أوجه،] أحدُها: قول أبي علي وغيره، وهو أن يكونَ المعنى: ولا له أن يأمرَكم، فقدَّروا «أَنْ» تُضْمر بعد «لا» وتكون «لا» مؤكِّدةً لمعنى النفي السابق كما تقول: «ما كان من زيد إتيانٌ ولا قيام» وأنت تريدُ انتفاءَ كلِّ واحدٍ منهما عن زيد، فلا للتوكيد لمعنى النفي السابق/، وبقي معنى الكلام: ما كانَ من زيدٍ إتيانٌ ولا منه قيام.

Nasb kıraatine gelince, onda [vecihler] vardır: Birincisi, Ebû Ali ve diğerlerinin görüşüdür; o da mananın 've size emretmesi de ona yakışmaz/onun hakkı değildir' şeklinde olmasıdır. «لَا» harfinden sonra gizli bir «أَنْ» takdir etmişler ve «لَا» harfini de önceki nefiy manasını pekiştirici (müekkid) kılmışlardır. Nitekim Zeyd'den bu iki eylemin her birinin nefyedilmesini kastederek «مَا كَانَ مِنْ زَيْدٍ إِتْيَانٌ وَلَا قِيَامٌ» (Zeyd'den ne bir gelme ne de bir kalkma oldu) dersin; buradaki «لَا» önceki nefiy manasını pekiştirmek içindir ve sözün manası: 'Zeyd'den bir gelme olmadığı gibi ondan bir kalkma da olmadı' şeklinde kalır.

الثاني: أن يكونَ نصبُه لنسقِهِ على «يُؤْتِيَه» قال سيبويه: «والمعنى: وما كان لبشرٍ أن يأمركم أن تتخذوا الملائكة» . قال الواحدي: «ويُقَوِّي هذا

İkincisi: Nasbının «يُؤْتِيَهُ» fiiline matuf olmasından kaynaklanmasıdır. Sîbeveyh şöyle demiştir: “Manası: 'Bir insana, melekleri [rabler] edinmenizi emretmesi yakışmaz/olacak şey değildir' demektir.” Vâhidî şöyle demiştir: “Bunu şu da güçlendirmektedir...

الوجه ما ذكرنا أن اليهود قالت للنبي ﷺ: أتريد يا محمد أن نتَّخذك رباً فَنَزَلَت» .

...bu vechi, zikrettiğimiz üzere Yahudilerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ey Muhammed! Seni rab edinmemizi mi istiyorsun?' demeleri ve bunun üzerine ayetin inmiş olması güçlendirmektedir.”

الثالث: أن يكونَ معطوفاً على «يقول» في قراءة العامة قاله الطبري. قال ابن عطية: «وهذا خطأٌ لا يلتئم به المعنى» ولم ييبِّنْ أبو محمد وجهَ الخطأ ولا عدمَ التئام المعنى. قال الشيخ: «وجهة الخطأ أنه إذا كان معطوفاً على» يقول «وجَعَل» لا «للنفي على سبيل التأسيس لا على سبيل التأكيد فلا يمكن أن يقدِّر الناصبَ وهو» أنْ «إلا قبل» لا «النافية، وإذا قَدَّرها قبلها انسبك منها ومن الفعل المنفي ب» لا «مصدر منفيٌّ، فيصير المعنى: ما كان لبشرٍ موصوفٍ بما وُصف به انتفاءُ أمره باتخاذ الملائكة والنبيين أرباباً، وإذا لم يكن له انتفاءُ الأمر بذلك كان له ثبوت الأمر بذلك، وهو خطأٌ بيِّن. أمَّا إذا جَعَل» لا «لتأكيد النفي لا لتأسيسه فلا يلزم خطأ ولا عدم التئام المعنى، وذلك أنه يصير النفي منسحباً على المصدرين المُقَدَّرِ ثبوتُهما فينتفي قولُه {كُونُواْ عِبَاداً لِّي} وينتفي أيضاً أمرُه باتخاذ الملائكة والنبيين أرباباً، ويوضِّح هذا المعنى وضعُ» غير «موضعَ» لا «فإذا قلت:» ما لزيد فقهُ ولا نحوٌ «كانت» لا «لتأكيد النفي وانتفى عنه الوصفان، ولو جعلت» لا «لتأسيس النفي كانت بمعنى غير، فيصير المعنى انتفاء الفقه عن وثبوتَ النحو له، إذ لو قلت:» ما لزيد فقه وغيرُ نحو «كانَ في ذلك إثبات النحو له، كأنك قلت: ما له غيرُ نحو، ألا ترى أنك إذا قلت:» جئتُ بلا زادٍ «كان المعنى جئت بغير زادٍ، وإذا قلت:» ما جئت بغير زادٍ «معناه أنك جِئت بزاد، لأنَّ» لا «هنا لتأسيس النفي، فإطلاق ابن عطية الخطأ وعدمَ التئام المعنى إنما يكون على أحد التقديرين، وهو أن تكون» لا «لتأسيس النفي لا لتأكيده، وأن يكون من عطف المنفي

Üçüncüsü: Taberî'nin belirttiği üzere, cumhurun kıraatinde «يَقُولَ» fiiline matuf olmasıdır. İbn Atıyye: “Bu bir hatadır ve mana bununla uyuşmaz” demiş; fakat Ebû Muhammed [İbn Atıyye] hatanın gerekçesini ve mananın neden uyuşmadığını açıklamamıştır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Hatanın yönü şudur: Eğer «يَقُولَ» fiiline matuf olursa ve «لَا» harfi tekit yoluyla değil de te'sis (yeni bir nefiy kurma) yoluyla nefiy kabul edilirse, nasb edici edat olan «أَنْ» ancak nâfiye olan «لَا» harfinden önce takdir edilebilir. Ondan önce takdir edildiğinde ise ondan ve «لَا» ile menfi kılınan fiilden menfi bir masdar teşekkül eder. Böylece mana şöyle olur: 'Anılan vasıflarla nitelenmiş bir insana, melekleri ve nebileri rabler edinmeyi emretmesinin nefyedilmesi yakışmaz'. Bunun emredilmesinin nefyedilmesi ona yakışmadığında, emredilmesinin sübûtu (varlığı) söz konusu olur ki bu apaçık bir hatadır. Ancak «لَا» harfi te'sis için değil de nefyin tekidi için kılınırsa ne bir hata ne de mananın uyuşmaması durumu gerekir. Şöyle ki: Nefiy, sübûtu takdir edilen iki masdara da sirayet eder; böylece hem onun {كُونُوا عِبَادًا لِي} “Bana kullar olun” sözü nefyedilir hem de melekleri ve nebileri rabler edinmeyi emretmesi nefyedilir. Bu manayı «لَا» yerine «غَيْر» lafzının konulması açıklar; nitekim «مَا لِزَيْدٍ فِقْهٌ وَلَا نَحْوٌ» (Zeyd'in ne fıkhı ne de nahvi vardır) dediğinde «لَا» nefyin tekidi içindir ve her iki vasıf da ondan nefyedilmiş olur. Şayet «لَا» harfini nefyin te'sisi için kılsaydın «غَيْر» manasında olurdu; bu durumda mana, fıkhın ondan nefyedilmesi ve nahvin ise ona sabit kılınması olurdu; zira «مَا لِزَيْدٍ فِقْهٌ وَغَيْرُ نَحْوٍ» deseydin bunda nahvin ona ispatı bulunurdu, adeta 'onun için nahivden başkası yoktur' demiş olurdun. Görmez misin ki «جِئْتُ بِلَا زَادٍ» dediğinde mana 'azıksız geldim' olur; «مَا جِئْتُ بِغَيْرِ زَادٍ» dediğinde ise mana 'azıkla geldim' olur, çünkü buradaki «لَا» nefyin te'sisi içindir. Dolayısıyla İbn Atıyye'nin mutlak olarak hataya ve mananın uyuşmadığına hükmetmesi ancak iki takdirden biri üzere geçerlidir; o da «لَا» harfinin tekit için değil de nefyin te'sisi için olması ve menfi olanın...

بلا على المثبت الداخل عليه النفيُ نحو: ما أريد أن تجهل وأن لا تتعلم تريد: ما أريدُ أَنْ لا تتعلم» انتهى.

...«لَا» ile, üzerine nefiy dahil olmuş müsbete atfedilmesi durumudur; nitekim 'Cahil kalmanı ve öğrenmemeni istemiyorum' derken 'Öğrenmemeni istemiyorum' manasını murat etmen gibidir.” [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.

وتابع الزمخشريُّ الطبريَّ في عطف «يَأْمركم» على «يقول» وجَوَّز في «لا» الداخلةِ عليه وجهين، أحدُهما: أَنْ تكونَ لتأسيس النفي، والثاني: أنها مزيدةٌ لتأكيده، فقال: «وقُرىء» ولا يأمركم «بالنصب عطفاً على» ثم يقول «، وفيه وجهان، أحدهما: أَنْ تَجْعَلَ» لا «مزيدةً لتأكيد معنى النفي في قوله: {مَا كَانَ لِبَشَرٍ} والمعنى: ما كان لبشر أن يستنبئه الله وينصِّبه للدعاء إلى اختصاص الله بالعبادة وتركِ الأندادِ، ثم يأمرَ الناسَ بأن يكونوا عباداً له ويأمركم أن تتخذوا الملائكة والنبيين أرباباً كقولك: ما كان لزيدٍ أن أكرمه ثم يهينَني ولا يستَخِفَّ بي. والثاني: أن تَجْعَلَ» لا «غيرَ مزيدة، والمعنى: أنَّ رسول الله ﷺ كان ينهى قريشاً على عبادةِ الملائكة، واليهودَ والنصارى عن عبادةِ عُزير والمسيح، فلمَّا قالوا له: أَنتخذك رَبّاً قيل لهم: ما كان لبشَر أن يستنبئه الله ثم يأمر الناس بعبادته وينهاكم عن عبادة الملائكة والأنبياء» . قلت: وهذا الذي أورده الزمخشري كلامٌ صحيح ومعنى واضح على كلا تقديري كونِ «لا» لتأسيسِ النفي أو تأكيدِهِ، فكيف يجعل الشيخ كلام الطبري فاسداً على أحد التقديرين وهو كونُها لتأسيس النفي؟ فقد ظهر والحمد لله صحة كلام الطبري بكلام أبي القاسم الزمخشري وظهر أن ردَّ ابن عطيةَ عليه مردود.

Zemahşerî, «يَأْمُرَكُمْ» fiilinin «يَقُولَ» fiiline atfedilmesi hususunda Taberî'ye tabi olmuş ve üzerine dahil olan «لَا» harfinde iki vechi caiz görmüştür: Birincisi, nefyin te'sisi için olması; ikincisi ise nefyin tekidi için zâid olmasıdır. Şöyle demiştir: “«ثُمَّ يَقُولَ» fiiline atıfla nasb ile «وَلَا يَأْمُرَكُمْ» şeklinde de okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, «مَا كَانَ لِبَشَرٍ» kavmindeki nefiy manasını tekit etmek için «لَا» harfini zâid kılmandır. Manası: Allah'ın kendisine peygamberlik verdiği ve ibadeti yalnızca Allah'a has kılmaya ve putları terk etmeye davet için vazifelendirdiği bir insanın, sonra insanlara kendisine kul olmalarını emretmesi ve size melekleri ve nebileri rabler edinmenizi emretmesi olacak şey değildir; nitekim senin: 'Zeyd'e, ona ikram etmem sonra da beni aşağılayıp beni hafife alması yakışmaz' demen gibidir. İkincisi, «لَا» harfini zâid kılmamandır. Manası: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'i meleklere ibadetten, Yahudi ve Hıristiyanları da Üzeyir ile Mesih'e ibadetten nehyediyordu. Ona: 'Seni rab mi edinelim?' dediklerinde kendilerine şöyle denildi: 'Allah'ın peygamberlik verdiği bir insanın, sonra insanlara kendisine ibadeti emretmesi ve [aynı zamanda] sizi meleklere ve peygamberlere ibadetten nehyetmesi olacak şey değildir.'” Ben derim ki: Zemahşerî'nin zikrettiği bu açıklama, «لَا» harfinin nefyin te'sisi veya tekidi olması takdirlerinin her ikisinde de sahih bir söz ve açık bir manadır. Hal böyleyken Şeyh [Ebû Hayyân], Taberî'nin sözünü nefyin te'sisi olması takdirinde nasıl fasit sayabilir? Hamdolsun ki Ebu'l-Kâsım ez-Zemahşerî'nin sözüyle Taberî'nin sözünün sıhhati ve İbn Atıyye'nin ona yaptığı reddiyenin bizzat merdut olduğu ortaya çıkmıştır.

وقد رَجَّحَ الناسُ قراءةَ الرفع على النصب قال سيبويه: «ولا يأمُركم منقطعة مما قبلهما؛ لان المعنى ولا يأمركم الله» ، قال الواحدي: «ومما يدلُّ على الانقطاع من الأول قراءةُ عبد الله:» ولَنْ يأمركم «.

Âlimler ref kıraatini nasb kıraatine tercih etmişlerdir. Sîbeveyh şöyle demiştir: “«وَلَا يَأْمُرُكُمْ» öncesinden munkatıdır (kopuktur); zira mana: 'Ve Allah size emretmez' şeklindedir.” Vâhidî demiştir ki: “Öncekinden munkatı olduğuna delalet eden hususlardan biri de Abdullah [b. Mes'ûd]'un «وَلَنْ يَأْمُرَكُمْ» kıraatidir.”

قالوا الفراء: «فهذا

Ferrâ şöyle demiştir: “İşte bu...

دليلٌ على انقطاعِها من النسق وأنَّها مستأنفةٌ، فلمَّا وقعت [لا] موقعَ لن رَفَعَتْ كما قال تعالى: {إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بالحق بَشِيراً وَنَذِيراً وَلاَ تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الجحيم} [البقرة: ١١٩] وفي قراءة عبد الله:» ولن تُسْأل «وقال الزمخشري:» والقراءة بالرفع على ابتداءِ الكلام أظهرُ، ويَعْضِدُها قراءةُ عبد الله: «ولن يأمركم» . انتهى.

...onun atıftan koptuğuna ve müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğuna delildir. [«لَا»] edatı «لَنْ» edatının yerine geçtiğinde, Yüce Allah'ın: {إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ} [Bakara 119] kavminde olduğu gibi ref etmiştir; Abdullah'ın kıraatinde bu ayet «وَلَنْ تُسْأَلَ» şeklindedir.” Zemahşerî ise şöyle demiştir: “Söze yeni bir başlangıç (isti'nâf) olarak ref ile okumak daha açıktır (ezhardır); Abdullah'ın «وَلَنْ يَأْمُرَكُمْ» kıraati de bunu desteklemektedir.” [Sözü] bitti.

وقد تقدَّم أنَّ الضميرَ في «يأمركم» يجوز أن يعود على «الله» وأن يعود على البشر الموصوف بما تقدم، والمرادُ به النبي ﷺ أو أعلمُّ من ذلك، سواءً قُرىء برفع «ولا يأمركم» أو بنصبه إذا جعلناه معطوفاً على «يؤتيه» ، وأما إذا جعلناه معطوفاً على «يقول» فإنَّ الضمير يعود لبشر ليس إلا، ويؤيد ما قلته ما قال بعضُهم: «ووجهُ القراءةِ بالنصب أن يكونَ معطوفاً على الفعلِ المنصوب قبله، فيكونُ الضميرُ المرفوع لبشر لا غير» يعني بما قبله «ثم يقولَ» . ولمَّا ذكر سيبويه قراءة الرفع جعل الضميرَ عائداً على الله تعالى، ولم يذكر غيرَ ذلك، فيُحتمل أَنْ يكونَ هو الأَظهرَ عنده، ويُحتمل أنه لا يجوز غيرُه، والأولى أَوْلى.

Daha önce «يَأْمُرَكُمْ» fiilindeki zamirin «الله» lafzına da, zikredilen vasıflarla nitelenen beşere de dönebileceği geçmişti; bununla kastedilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yahut bundan daha genelidir; ister «وَلَا يَأْمُرُكُمْ» ref ile okunsun, isterse «يُؤْتِيَهُ» fiiline matuf kıldığımızda nasb ile okunsun fark etmez. Ancak onu «يَقُولَ» fiiline matuf kılarsak zamir yalnızca beşere döner. Nitekim bazılarının şu sözü de dediğimi desteklemektedir: “Nasb kıraatinin vechi, kendisinden önceki mensub fiile matuf olmasıdır; dolayısıyla merfû zamir başkasına değil, yalnızca beşere ait olur”; önceki fiilden kastı «ثُمَّ يَقُولَ» ifadesidir. Sîbeveyh ref kıraatini zikrettiğinde zamiri Yüce Allah'a döndürmüş ve bundan başkasını zikretmemiştir; bu durumun onun katında en açık (ezhar) görüş olması muhtemel olduğu gibi, başkasını caiz görmemesi de muhtemeldir; ancak birinci ihtimal daha evladır.

قال بعضهم: «في الضمير المنصوب في» يأمركم «على كلتا القراءتين خروجٌ من الغيبة إلى الخطاب على طريق الالتفاتِ» قلت: كأنه تَوَهَّم أنه لمَّا [توهم] تقدَّم ذِكْرُ الناسِ في قوله: {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ} كان ينبغي أن يكون النظم «ولا يأمرهم» جَرْياً على ما تقدم، وليس كذلك، بل هذا ابتداءُ خطابٍ لا التفاتَ فيه.

Bazıları şöyle demiştir: “Her iki kıraate göre de «يَأْمُرَكُمْ» fiilindeki mensub zamirde iltifat yoluyla gaibden muhataba bir geçiş vardır.” Ben derim ki: O, {ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ} “sonra da insanlara desin” kavminde insanların zikri geçtiği için, önceki seyre uygun olarak nazmın «وَلَا يَأْمُرُهُمْ» şeklinde olması gerektiğini zannetmiş gibidir. Oysa durum öyle değildir; aksine bu, içinde iltifat bulunmayan yeni bir hitap başlangıcıdır.

قوله: {بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُّسْلِمُونَ} «بعد» متعلِّقٌ بيأمركم، و «بعد» ظرفُ زمانٍ

{بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “siz Müslüman olduktan sonra” kavminde: «بَعْدَ» kelimesi «يَأْمُرَكُمْ» fiiline müteallıktır. «بَعْدَ» bir zaman zarfıdır...

مضافٌ لظرفِ زمانٍ ماضٍ، وقد تقدَّم أنه لا يُضاف إليه إلا الزمان نحو: حينئذٍ ويومئذٍ، و {أَنْتُمْ مُّسْلِمُونَ} في محلِّ خفضٍ بالإِضافة؛ لأنَّ «إذ» تُضاف إلى الجملة مطلقاً اسميةً كانت أو فعليةً.

...geçmiş zaman bildiren bir zaman zarfına muzâftır; daha önce geçtiği üzere «حِينَئِذٍ» ve «يَوْمَئِذٍ» örneklerinde olduğu gibi ona ancak zaman [bildiren lafızlar] muzâf olur. {أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} cümlesi ise izâfet sebebiyle cer mahallindedir; çünkü «إِذْ» edatı ister isim cümlesi olsun ister fiil cümlesi olsun mutlak olarak cümleye muzâf olur.

قوله تعالى: {وَإِذْ أَخَذَ} : في العامل في هذا الظرف أوجهٌ، أحدُها: «اذكر» إنْ كان الخطاب للنبيّ ﷺ. والثاني: «اذكروا» إن كان خطاباً لأهل الكتاب. الثالث: «اصطفى» فيكون معطوفاً على «إذ» المقدَّمةِ قبلها. وفيه بُعْدٌ، بل امتناعٌ لبُعْدِه. الرابع: أنَّ العامل فيه «قال» من قوله: «قال أأقررتم» وهو واضح جداً.

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ أَخَذَ} “Hani almıştı” kavmi: Bu zarfta amel eden amil hususunda vecihler vardır: Birincisi, hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise «اُذْكُرْ» (hatırla) fiilidir. İkincisi, hitap Ehl-i Kitab'a ise «اُذْكُرُوا» (hatırlayın) fiilidir. Üçüncüsü, «اصْطَفَى» fiilidir; bu takdirde kendisinden önce geçen «إِذْ» lafzına matuf olur. Ancak bunda bir uzaklık, hatta uzaklığından ötürü imkânsızlık vardır. Dördüncüsü, onda amel eden amilin «قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ» kavmindeki «قَالَ» fiili olmasıdır ki bu gayet açıktır.

و {مِيثَاقَ} يجوز أَنْ يكونَ مضافاً لفاعله أو لمفعوله. وفي مصحف أُبي وعبد الله وقراءاتِهما: «ميثاقَ الذين أوتوا الكتاب» مثلَ ما آخر السورة، وعن مجاهد بن جبر كذلك، وقال: «أخطأ الكاتب» وهذا خطأٌ من قائله كائناً مَنْ كان، ولا أظنُّه يصِحُّ عن مجاهد، وفإنه قرأ عليه مثلُ ابنِ كثير وأبي عمرو ابن العلاء، ولم ينقلْ واحدٌ منهما عنه شيئاً من ذلك.

{مِيثَاقَ} “misakını” [kelimesinin] fâiline veya mef‘ûlüne muzâf olması caizdir. Übeyy ve Abdullah'ın mushafında ve onların kıraatlerinde ise surenin sonundaki gibi: «مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ» (kitap verilenlerin misakını) şeklindedir. Mücâhid b. Cebr'den de bu şekilde rivayet edilmiş ve o: “Kâtip hata etmiştir” demiştir. Kim olursa olsun bunu söyleyenin bu sözü bir hatadır; üstelik bunun Mücâhid'den sahih [bir nakille gelmiş] olduğunu da zannetmiyorum. Zira İbn Kesîr ve Ebû Amr b. el-Alâ gibi zatlar ona [kıraat] okumuşlar ve ikisinden hiçbiri ondan böyle bir şey nakletmemiştir.

والمعنى على القراءةِ الشهيرة صحيحٌ، وقد ذَكَر الناسُ فيها أوجهاً، أحدُها: أنَّ الكلامَ على ظاهره وأن الله تعالى أخذ الأنبياء مواثيق أنهم يُصَدِّقون بعضَهم بعضاً وينصرُ بعضُهم بعضاً، بمعنى أنه يوصي قومه أن ينصروا ذلك النبيَّ الذي بعدَه ولا يَخْذُلوه، وهذا مَرْوِيٌّ عن جماعة. الثاني: أن الميثاق مضاف لفاعله والموثَقُ عليه غيرُ مذكورٍ لفَهْمِ المعنى، والتقدير: ميثاقَ النبيين على أممهم، ويؤيده قراءةُ أُبيّ وعبد الله، ويؤيدُه أيضاً قولُه: {فَمَنْ تولى بَعْدَ ذلك} . الثالث: أنه على حذف مضاف تقديرُه: ميثاقُ أمم الأنبياء أو أتباعِ، ويؤيده ما أيَّد ما قبله أيضاً وقوله: {ثُمَّ جَآءَكُمْ رَسُولٌ} .

Meşhur kıraate göre mana sahihtir. İlim ehli bu konuda birtakım vecihler zikretmiştir: Birincisi: Sözün zahiri üzere olmasıdır; yani Yüce Allah, peygamberlerin birbirlerini tasdik edip birbirlerine yardım edeceklerine, diğer bir deyişle her birinin kavmine kendisinden sonraki peygambere yardım etmelerini ve onu yüzüstü bırakmamalarını vasiyet edeceğine dair onlardan kesin söz almıştır. Bu, bir topluluktan rivayet edilmiştir. İkincisi: Misak kelimesinin fâiline muzâf olması, üzerine misak alınan hususun ise mananın anlaşılmasından ötürü zikredilmemiş olmasıdır; takdiri: “Peygamberlerin ümmetleri üzerindeki misakı” şeklindedir. Übeyy ve Abdullah'ın kıraati ile Yüce Allah'ın: {فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ} “Artık bundan sonra kim yüz çevirirse” kavmi de bunu desteklemektedir. Üçüncüsü: Muzâfın hazfedilmiş olmasıdır; takdiri: “Peygamberlerin ümmetlerinin veya tâbilerinin misakı” şeklindedir. Bir önceki vechi destekleyen deliller ile Yüce Allah'ın: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ} “sonra size bir elçi geldiğinde” kavmi bunu da desteklemektedir.

الرابع: قال الزمخشري: «أَنْ يُراد أهلُ الكتاب، وأَنْ يَرُدَّ على زَعْمهم تهكماً بهم لأنهم كانوا يقولون: نحن أَوْلى بالنبوة من محمد ﷺ، لأنَّا أهل كتاب ومنا كان النبيون» وهذا الذي قاله بعيد جداً، كيف يُسَمِّيهم أنبياءً تهكماً بهم، ولم يكن ثَم قرينةٌ تبيِّن ذلك؟

Dördüncüsü: Zemahşerî şöyle demiştir: “Ehl-i Kitab'ın kastedilmiş olması ve onların ‘Biz Muhammed'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğe daha lâyığız; çünkü biz kitap ehliyiz ve peygamberler bizden çıkmıştır’ demelerinden ötürü onlarla alay etme (tehekküm) sadedinde iddialarının reddedilmesidir.” Onun söylediği bu görüş son derece uzaktır; bunu açıklayan hiçbir karine yokken onlarla alay etmek maksadıyla kendilerini nasıl peygamberler diye isimlendirsin?

قوله: {لَمَآ آتَيْتُكُم} العامةُ: «لَما» بفتح اللام وتخفيف الميم، وحمزةُ وحده على كسر اللام، وسعيد بن جبير والحسن: لَمَّا بالفتح والتشديد.

Yüce Allah'ın: {لَمَا آتَيْتُكُمْ} “Size verdiğim her ne ise” kavmi: Genel kıraat (cumhûr): Lâm'ın fethası ve mîm'in tahfifiyle «لَمَا» şeklindedir. Yalnızca Hamza lâm'ın kesresiyle [«لِمَا»]; Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan ise fetha ve teşdid ile «لَمَّا» şeklinde okumuştur.

فأمَّا قراءة العامة ففيها خمسة أوجه: أحدُها: أن تكون «ما» موصولةً بمعنى الذي وهي مفعولةٌ بفعل محذوف، وذلك الفعلُ هو جوابُ القسم، والتقدير: والله لَتُبَلِّغُنَّ ما آتيناكم من كتابٍ، قال هذا القائل: لأنَّ لام القسم إنما تقع على الفعل، فلما دَلَّت هذه اللامُ على الفعل حُذِف، ثم قال تعالى: «ثم جاءكم رسول وهو محمد صلى الله عليه سلم» قال: «وعلى هذا التقدير يستقيم النظم» . قلت: «وهذا الوجه لا ينبغي أن يجوزَ البتة، إذ يمتنع أن تقولَ في نظيرِه من الكلام:» واللهِ لزيداً «تريد: والله لتضرِبَنَّ زيداً.

Cumhûrun kıraatine gelince, bunda beş vecih vardır: Birincisi: «مَا» edatının «الَّذِي» anlamında ism-i mevsûl olup hazfedilmiş bir fiilin mef‘ûlü olmasıdır; bu fiil ise kasemin cevabıdır. Takdiri: “Allah'a andolsun ki, size kitaptan verdiğimiz şeyleri mutlaka tebliğ edeceksiniz” şeklindedir. Bu görüşün sahibi şöyle demiştir: Çünkü kasem lâmı ancak fiilin üzerine gelir. Bu lâm fiile delâlet edince fiil hazfedilmiştir; sonra Yüce Allah: “Sonra size bir elçi -ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- geldiğinde” buyurmuştur. [Ve devamla:] “Bu takdire göre nazım düzgünleşir” demiştir. Ben derim ki: “Bu veche kesinlikle cevaz verilmemelidir; zira Arapların kelâmında buna benzer bir yapıda, ‘Vallahi Zeyd'e mutlaka vuracaksın’ demek isteyerek ‘Vallahi Zeyd'e’ demen imkânsızdır.

الوجه الثاني: وهو قول أبي عليّ وغيره أن تكونَ اللامُ في «لَما» جوابَ قوله: {مِيثَاقَ النبيين} لأنه جارٍ مَجْرَى القسم، فهي لامُ الابتداء المُتَلَقَّى بها القسمُ، و «ما» مبتدأةٌ موصولة و «آتيناكم» صلتُها، والعائد محذوف تقديره: آتيناكموه، فَحُذِفَ لاستكمال شروطه، و «من كتاب» حال: إمَّا من الموصول وإمَّا من عائده، وقوله: {ثُمَّ جَآءَكُمْ رَسُولٌ} عطفٌ على الصلة، وحينئذ فلا بُدَّ من رابطٍ يربطُ هذه الجملةَ بما قبلَها فإنَّ المعطوفَ على الصلة صلةٌ، واختلفوا في ذلك: فذهب بعضهم إلى أنه محذوفٌ تقديره: «ثم

İkinci vecih: Ebû Ali ve başkalarının görüşü olup «لَمَا» lafzındaki lâmın, kasem yerine geçtiği için {مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ} “peygamberlerin misakını” ifadesinin cevabı olmasıdır; dolayısıyla bu, kasemi karşılayan ibtidâ lâmıdır. «مَا» ism-i mevsûl olarak mübtedadır; «آتَيْنَاكُمْ» onun sılasıdır; aid zamir ise şartları tamamlandığı için hazfedilmiş olup takdiri: «آتَيْنَاكُمُوهُ» (size onu verdik) şeklindedir. {مِنْ كِتَابٍ} “kitaptan” ifadesi ise ya mevsûlden ya da onun aid zamirinden hâldir. Yüce Allah'ın: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ} “sonra size bir elçi geldiğinde” kavmi ise sılaya matuftur. Bu durumda bu cümleyi kendisinden öncekine bağlayan bir râbıtın bulunması zorunludur; zira sılaya matuf olan da sıladır. Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bazıları bunun hazfedilmiş olduğunu ve takdirinin: “Sonra...

جاءكم رسول به» فَحُذِف «به» لطول الكلام ولدلالة المعنى عليه، وهذا لا يجوزُ؛ لأنه متى جُرَّ العائدُ لم يُحْذَفْ إلا بشروطٍ تقدَّمت، هي مفقودةٌ هنا، وزعم هؤلاء أن هذا مذهب سيبويه، وفيه ما قد عرفته، ومنهم مَنْ قال: الربطُ حصل هنا بالظاهر، لأن هذا الظاهر وهو قوله: «لِما معكم» صادقٌ على قوله: «لِما آتيناكم» فهو نظير: «أبو سعيد الذي رَوَيْتُ عن الخِدْريّ، والحَجَّاج الذي رأيتُ ابنُ يوسف» ، وقال:

...size onunla bir elçi geldiğinde” olduğunu, sözün uzaması ve mananın ona delalet etmesi sebebiyle «بِهِ» ifadesinin hazfedildiğini söylemişlerdir. Ancak bu caiz değildir; zira aid zamir mecrûr olduğunda, daha önce geçen ve burada bulunmayan şartlar olmaksızın hazfedilemez. Bu kimseler bunun Sîbeveyh'in mezhebi olduğunu ileri sürmüşlerdir; ancak bunda senin bildiğin sakınca vardır. Bazıları da şöyle demiştir: Buradaki bağlama zahir lafızla gerçekleşmiştir; çünkü bu zahir lafız olan «لِمَا مَعَكُمْ» (yanınızda olanı) sözü «لِمَا آتَيْنَاكُمْ» (size verdiğimiz şeye) sözüne tam olarak uymaktadır. Dolayısıyla bu: “Gördüğüm el-Hudrî'den rivayet ettiğim Ebû Saîd'dir ve gördüğüm İbn Yûsuf olan Haccâc'dır” sözünün benzeridir. Şair de şöyle demiştir:

١٣٤٨ - فيا رَبَّ ليلى أَنْتَ في كلِّ موطن ... وأنت الذي في رحمةِ اللهِ أَطْمَعُ

1348 - Ey Leylâ'nın Rabbi! Sen her yerdesin... / Ve sen, Allah'ın rahmetini umduğum zatsın.

يريدون: عنه ورأيته وفي رحمته، وقد وَقَع ذلك في المبتدأ والخبر نحو قوله تعالى: {إِنَّ الذين آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصالحات إِنَّا لاَ نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً} [الكهف: ٣٠] وهذا رأي أبي الحسن وتقدَّم فيه بحث. ومنهم مَنْ قال: إنَّ العائدَ يكون ضميرَ الاستقرارِ العامل في «مع» ، و «لتؤمِنُنَّ به» جوابُ قسمٍ مقدرٍ، وهذا القسمُ المقدَّرُ وجوابهُ خبرٌ للمبتدأ الذي هو «لَما آتيتكم» ، والهاء في به تعود على المبتدأ ولا تعودُ على «رسول» ، لئلا يلزَمَ خُلُوُّ الجملةِ/ الواقعةِ خبراً من رابطٍ يَرْبِطُها بالمبتدأ.

Burada: ‘ondan’, ‘onu gördüm’ ve ‘rahmetini’ demek istemektedirler. Bu durum Yüce Allah'ın şu kavminde olduğu gibi mübteda ve haberde de vuku bulmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا} [el-Kehf: 30] “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince; biz güzel amel işleyenlerin ecrini asla zayi etmeyiz.” Bu, Ebu'l-Hasan'ın görüşüdür ve bu hususta daha önce inceleme geçmişti. Onlardan bazıları da şöyle demiştir: Aid zamir, «مَعَ» edatında amel eden istikrâr zamiridir; «لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ» ise takdirî bir kasemin cevabıdır; bu takdirî kasem ve cevabı ise «لَمَا آتَيْتُكُمْ» şeklindeki mübtedanın haberidir. «بِهِ» lafzındaki ‘hâ’ zamiri de haber konumundaki cümlenin kendisini mübtedaya bağlayacak bir râbıttan yoksun kalmaması için «رَسُولٌ» kelimesine değil, mübtedaya döner.

الثالث: كما تقدم إلا أن اللام في «لما» لامُ التوطئة، لأنَّ أَخْذَ الميثاق في معنى الاستحلاف، وفي «لتؤمِنُنَّ به» لامٌ جوابِ القسم، هذا كلام الزمخشري ثم قال: «وما» تحتمل أن تكون المتضمنة لمعنى الشرط، و «لتؤمِنُنَّ» سادٌّ مسدَّ جوابِ القسم والشرط جميعاً، وأن تكون بمعنى «الذي» . وهذا الذي قاله فيه نظرٌ من حيث إنَّ لام التوطئة إنما تكون مع أدوات الشرط،

Üçüncüsü: Daha önce geçtiği gibidir; ancak «لَمَا» lafzındaki lâm tevtie (hazırlık) lâmıdır; çünkü misak almak yemin ettirmek manasındadır. «لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ» kavmindeki lâm ise kasem cevabının lâmıdır. Bu, Zemahşerî'nin sözüdür; ardından şöyle demiştir: “«مَا» lafzının şart manasını içermesi, «لَتُؤْمِنُنَّ» ifadesinin de hem kasemin hem şartın cevabının yerine geçmiş olması muhtemel olduğu gibi, «الَّذِي» manasında [mevsûl] olması da muhtemeldir.” Onun bu söylediğinde, tevtie lâmının sadece şart edatlarıyla birlikte geleceği...

وتأتي غالباً مع «إنْ» ، أما مع الموصول فلا، فلو جَوَّز في اللام أن تكون موطئةً وأن تكونَ للابتداء، ثم ذكر في «ما» الوجهين لحَمَلْنَا كلَّ واحد على ما يليق به.

...ve çoğunlukla «إِنْ» ile kullanılacağı yönüyle bir eleştiri (nazar) vardır; mevsûl ile ise gelmez. Şayet o, lâma hem tevtie hem ibtidâ lâmı olma ihtimalini tanısaydı, ardından da «مَا» hakkında iki vechi zikretseydi, her birini kendine uygun olana hamletmiş olurduk.

الرابع: أن اللامَ هي الموطئة و «ما» بعدَها شرطيةٌ، ومحلها النصب على المفعول به بالفعل الذي بعدها وهو «آتيتكم» ، وهذا الفعلُ مستقبلٌ معنًى لكونِه في حَيِّز الشرط، ومَحلُّه الجزم والتقدير: والله لأَيَّ شيء آتيتُكم مِنْ كذا وكذا لتكونن كذا.

Dördüncüsü: Lâmın tevtie lâmı olması ve arkasından gelen «مَا» edatının şartiyye olmasıdır; mahalli ise kendisinden sonra gelen «آتَيْتُكُمْ» fiiliyle mef‘ûlün bih olarak nasbdır. Bu fiil ise şart dairesinde bulunması sebebiyle mana bakımından müstakbeldir (gelecek zamandır) ve mahalli cezmdir. Takdiri: “Allah'a andolsun ki, size falandan filandan ne verirsem versem, mutlaka şöyle şöyle olacaksınız” şeklindedir.

وقوله: {مِّن كِتَابٍ} كقوله: {مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ} [البقرة: ١٠٦] وقد تقدَّم تقريرُه. وقوله: {ثُمَّ جَآءَكُمْ رَسُولٌ} عطفٌ على الفعلِ قبلَه فيلزُم أَنْ يكون فيه رابطٌ يربطُه بما عُطِف عليه. و «لتؤمِنُنَّ» جوابٌ لقوله: {أَخَذَ الله مِيثَاقَ النبيين} ، وجوابُ الشرط محذوفٌ سَدَّ جوابُ القسم مَسَدَّه، والضميرُ في «به» عائدٌ على «رسول» ، كذا قال الشيخ، وفيه نظر لأنه عَوْدُه على اسمِ الشرط، ويَسْتَغني حينئذ عن تقديره رابطاً، وهذا كما تقدَّم في الوجهِ الثاني، ونظيرهُ هذا من الكلام أن تقول: «أَحْلِفُ باللهِ لأَيَّهم رأيتُ ثم ذهب إليه رجلٌ قُرَشي لأُحْسِنَنَّ إليه» تريدُ إلى الرجل، وهذا الوجهُ هو مذهبُ الكسائي.

Yüce Allah'ın: {مِنْ كِتَابٍ} “kitaptan” kavmi, O'nun: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} [el-Bakara: 106] “Biz bir ayeti neshedersek...” kavmi gibidir ve bunun açıklaması daha önce geçmişti. O'nun: {ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ} “sonra size bir elçi geldiğinde” kavmi ise kendisinden önceki fiile matuftur; dolayısıyla onda, kendisini matufun aleyhe bağlayan bir râbıtın bulunması gerekir. «لَتُؤْمِنُنَّ» ise Yüce Allah'ın: {أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ} kavminin cevabıdır; şartın cevabı ise hazfedilmiş olup kasemin cevabı onun yerine geçmiştir. «بِهِ» lafzındaki zamir ise «رَسُولٌ» kelimesine döner. Şeyh böyle demiştir; ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır, zira zamirin şart ismine dönmesi gerekir ve bu takdirde râbıt takdir etmeye ihtiyaç kalmaz. Bu durum ikinci vecihte geçtiği gibidir. Bunun kelâmdaki benzeri: “Allah'a yemin ederim ki, onlardan hangisini görürsem ve sonra Kureyşli bir adam ona giderse, ona (yani adama) mutlaka iyilik edeceğim” demendir. Bu vecih el-Kisâî'nin mezhebidir.

وقال سأل سيبويه الخليلَ عن هذه الآية فأجابَ بأنَّ «ما» بمنزلة الذي، ودَخَلَتِ اللامُ على «ما» كما دخلت على «إنْ» حين قلت: واللهِ لَئِنْ فَعَلْتَ لأفعلنَّ، فاللامُ التي في «ما» كهذه التي في إنْ، واللام التي في الفعل كهذه التي في الفعل هنا «هذا نصٌّ الخليل. قال أبو علي:» لم يُرِد الخليل بقوله «

Sîbeveyh'in Halîl'e bu ayeti sorduğu, onun da şöyle cevap verdiği nakledilmiştir: “«مَا» kelimesi «الَّذِي» konumundadır. Lâm da tıpkı senin: ‘Allah'a andolsun ki, eğer yaparsan ben de mutlaka yaparım’ sözündeki ‘in’ edatına girdiği gibi ‘mâ’ üzerine girmiştir; dolayısıyla ‘mâ’daki lâm, ‘in’deki bu lâm gibidir; fiildeki lâm da buradaki fiilde bulunan lâm gibidir.” Bu, Halîl'in kendi ifadesidir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: “Halîl, onun...

إنها بمنزلة الذي» كونَها موصولةً بل أنها اسمٌ كما أن الذي اسم، وقرر أن تكونَ حرفاً كما جاءت حرفاً في قوله: {وَإِنَّ كُلاًّ لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} [هود: ١١١] {وَإِن كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الحياة} [الزخرف: ٣٥] وقال سيبويه: «ومثلُ ذلك: {لَّمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ} [الأعراف: ١٨] إنما دَخَلَتْ اللامُ على نِيَّة اليمين» .

...«الَّذِي» konumunda olduğunu söylemekle mevsûl olmasını kastetmemiş, bilakis tıpkı ‘ellezî’nin bir isim olması gibi onun da bir isim olduğunu kastetmiştir. Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ} [Hûd: 111] “Şüphesiz onların her birine [Rabbin amellerinin karşılığını] tastamam verecektir” ve {وَإِنْ كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ} [ez-Zuhruf: 35] “Bütün bunlar dünya hayatının geçimliğinden başka bir şey değildir” kavimlerinde harf olarak geldiği gibi [burada da] harf olduğunu kararlaştırmıştır. Sîbeveyh de şöyle demiştir: “Bunun bir benzeri de: {لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ} [el-A‘râf: 18] “Onlardan her kim sana uyarsa, andolsun cehennemi dolduracağım” kavmidir; lâm buraya ancak yemin niyetiyle dahil olmuştur.”

وإلى كونِها شرطيةً ذهب جماعةٌ كالمازني والزجَّاج والزمخشري والفارسي، قال الشيخ: «وفيه حَدْسٌ لطيف، وحاصلُ ما ذكر أنهم إن أرادوا تفسيرَ المعنى فيمكن أن يُقال، وإنْ أرادوا تفسير الإِعراب فلا يَصِحُّ؛ لأنَّ كلاً منهما أعني الشرط والقسم يطلُب جواباً على حِدة، ولا يمكن أن يكونَ هذا محمولاً عليهما؛ لأنَّ الشرطَ يقتضيه على جهة العملِ فيكونُ في موضع جزم، والقسمُ يطلبُه من جهة التعلق المعنوي به من غير عمل فلا موضع له من الإِعراب، ومُحالٌ أن يكونَ الشيء له موضعٌ من الإِعراب ولا موضع له من الإِعراب» قلت: تقدَّم هذا الإِشكالُ والجوابُ عنه.

el-Mâzinî, ez-Zeccâc, ez-Zemahşerî ve el-Fârisî gibi bir topluluk ise onun şartiyye olduğu görüşüne gitmiştir. Şeyh şöyle demiştir: “Bunda ince bir seziş vardır. Zikrettiklerinin özeti şudur: Şayet onlar mana tefsirini kastetmişlerse bu söylenebilir; fakat irap tefsirini kastetmişlerse bu sahih olmaz. Çünkü her ikisi de, yani şart ve kasem, ayrı ayrı birer cevap ister. Bu [cevabın] her ikisine birden yüklenmesi ise mümkün değildir; zira şart onu amel yönüyle gerektirir ve cezm mahallinde olur; kasem ise amel olmaksızın onunla manevî bir taalluk yönüyle ister ve onun iraptan mahalli olmaz. Bir şeyin hem iraptan mahallinin olması hem de iraptan mahallinin olmaması ise imkânsızdır.” Ben derim ki: Bu problem ve cevabı daha önce geçmişti.

الخامس: أنَّ أصلَها «لَمَّا» بتشديدِ الميم فخففت، وهذا قول ابن أبي إسحاق، وسيأتي توجيهُ قراءة التشديد فَتُعْرَفُ مِنْ ثَمَّة.

Beşincisi: Aslının mîm'in teşdidiyle «لَمَّا» olup tahfif edilmiş olmasıdır. Bu, İbn Ebî İshak'ın görüşüdür; teşdid kıraatinin yönlendirmesi gelecektir ve oradan bilinecektir.

وقرأ حمزة: «لِما» بكسرِ اللامِ خفيفةَ الميم أيضاً، وفيها أربعةُ أوجه، أحدهما: وهو أغربُها أن تكونَ اللام بمعنى «بعد» كقوله النابعة:

Hamza ise lâmın kesresi ve yine mîm'in tahfifiyle «لِمَا» şeklinde okumuştur. Bunda dört vecih vardır. Birincisi ve en garip olanı: Lâmın, Nâbiga'nın şu sözünde olduğu gibi «بَعْدَ» (sonra) anlamında olmasıdır:

١٣٤٩ - تَوَهَّمْتُ آياتٍ لها فَعَرَفْتُها ... لستةِ أعوامٍ وذا العامُ سابعُ

1349 - Ona ait izleri hayal meyal seçtim de tanıdım onları / Altı yıl sonra; ve bu yıl yedincisidir.

يريد: فَعَرَفْتُها بعد ستة أعوام، وهذا منقولٌ عن صاحب النظم، ولا أدري ما حَمَله على ذلك؟ وكيف يَنْتظم هذا كلاماً، إذ يصير تقديرُه: وإذ أخذ اللهُ ميثاقَ النبيين بعدَما آتيناكم، ومَنِ المخاطبُ بذلك؟

[Şair] ‘altı yıldan sonra tanıdım’ demek istemektedir. Bu, Sâhibu'n-Nazm'dan nakledilmiştir; fakat onu buna neyin sevk ettiğini bilmiyorum. Zira bu durumda takdiri: “Hani Allah, size verdiklerimizden sonra peygamberlerin misakını almıştı” şeklini alır ki, bunun bir kelâm olarak nasıl intizam bulacağını ve bununla muhatabın kim olduğunu anlamak zordur.

الثاني: أن اللامَ للتعليل، وهذا الذي ينبغي ألاَّ يُحادَ عنه وهي متعلقة ب «لتؤمِنُنَّ» ، و «ما» حينئذٍ مصدريةٌ، قال الزمخشري: «ومعناه لأجلِ إيتائي إياكم بعضَ الكتابِ والحكمة، ثم لمجيء رسولٍ مصدِّقٍ لتؤمِنُنَّ به، على أنَّ» ما «مصدريةٌ، والفعلان معها أعني:» آتيناكم «و» جاءكم «في معنى المصدرين، واللامُ داخلةٌ للتعليل، والمعنى: أخَذَ الله ميثاقَهم لتؤمِنُنَّ بالرسول ولتنصُرُنَّه لأجل أن آتيتكم الحكمة، وأنَّ الرسول الذي أمركم بالإِيمان ونصرتِه موافقٌ لكم غيرُ مخالِفٍ. قال الشيخ:» ظاهر هذه التعليل الذي ذكره والتقدير الذي قدره أنه تعليلٌ للفعلِ المُقْسَم عليه، فإنْ عَنَى هذا الظاهرَ فهو مُخالِفٌ لظاهر الآية، لأنَّ ظاهرَ الآيةِ يقتضي أن يكونَ تعليلاً لأخْذِ الميثاق لا لمتعلَّقه وهو الإِيمان، فاللامُ متعلقةٌ بأخذ، وعلى ظاهر تقدير الزمخشري تكون متعلقةً بقوله: لتؤمِنُنَّ به «، ويمتنع ذلك من حيث إنَّ اللام المتلقَّى بها القسمُ لا يعمل ما بعدَها فيما قبلها، تقول: والله لأضربَنَّ زيداً، ولا يجوزُ: والله زيداً لأضربنَّ، فعلى هذا لا يجوزُ أن تتعلق اللام في» لِما «بقوله:» لتؤمِننَّ «. وقد أجاز بعضُ النحويين في معمول الجواب إذا كان ظرفاً أو مجروراً تقدُّمَه، وجَعَلَ من ذلك:

İkincisi: Lâmın ta‘lîl (gerekçe) için olmasıdır; dışına çıkılmaması gereken görüş de budur ve bu lâm «لَتُؤْمِنُنَّ» fiiline müteallıktır. «مَا» ise bu durumda masdariyyedir. Zemahşerî şöyle demiştir: “«مَا» edatının masdariyye, onunla birlikteki iki fiilin -yani «آتَيْنَاكُمْ» ve «جَاءَكُمْ» fiillerinin- iki masdar manasında olması ve lâmın da ta‘lîl için dahil olması üzere manası şöyledir: ‘Size kitaptan ve hikmetten bir miktar vermem ve ardından [yanınızdakini] tasdik eden bir elçinin gelmesi sebebiyle ona mutlaka iman edeceksiniz.’ Manası: ‘Allah, size hikmeti verdiğim ve size iman etmeyi ve yardımını emrettiği o elçinin de size muhalif olmayıp muvafık olduğu gerekçesiyle o elçiye mutlaka iman edesiniz ve ona yardım edesiniz diye onların misakını aldı’ demektir.” Şeyh şöyle demiştir: “Onun zikrettiği bu gerekçelendirmenin ve yaptığı takdirin zahiri, bunun üzerine yemin edilen fiilin (el-fi‘lü'l-muksamu aleyh) gerekçesi olmasıdır. Şayet o bu zahiri kastettiyse bu ayetin zahirine muhaliftir; çünkü ayetin zahiri, bunun misakın taalluk ettiği iman etmenin değil, misak almanın gerekçesi olmasını iktiza eder; dolayısıyla lâm ‘ahaze’ fiiline müteallıktır. Zemahşerî'nin takdirinin zahirine göre ise «لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ» kavmine müteallık olur. Bu ise, kasemi karşılayan lâmın sonrasındakinin öncesindekinde amel edemeyeceği cihetiyle imkânsızdır; nitekim ‘Vallahi Zeyd'e mutlaka vuracağım’ dersin, fakat ‘Vallahi Zeyd'e mutlaka vuracağım’ [şeklinde takdimle] caiz olmaz. Buna göre «لِمَا» lafzındaki lâmın «لَتُؤْمِنُنَّ» kavmine taalluk etmesi caiz değildir. Bununla birlikte bazı nahivciler, cevabın mamulü zarf veya car-mecrûr olduğunda öne geçmesine cevaz vermiş ve şu beyiti de bundan saymışlardır:

١٣٥٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . .

1350 - ........................................... / ....................................

عَوْضُ لا نَتَفَرَّقُ

...asla ayrılmayız.

وقولَه تعالى: {عَمَّا قَلِيلٍ لَّيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ} [المؤمنون: ٤٠] فعلى هذا يجوز أن تتعلق بقوله:» لَتُؤْمِنُنَّ «وفي هذ المسألةِ تفصيلٌ يُذْكَرُ في علم النحو، قلت: أمَّا تعلُّق اللامِ بلتؤمِنُنَّ من حيث المعنى فإنَّه أظهرُ مِنْ تعلُّقِها بأخذ، وهو واضحٌ فلم يَبْقَ إلاَّ ما ذَكَر مِنْ مَنْع تقديمِ معمولِ الجواب المقترنِ باللام عليه وقد عُرف، وقد يكون الزمخشري مِمَّن يرى جوازه.

...ve Yüce Allah'ın: {عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ} [el-Mü'minûn: 40] “Pek yakında mutlaka pişman olacaklar” kavmidir. Buna göre lâmın «لَتُؤْمِنُنَّ» kavmine taalluk etmesi caiz olur; bu meselede nahiv ilminde zikredilen bir tafsilat vardır. Ben derim ki: Lâmın mana bakımından «لَتُؤْمِنُنَّ» ifadesine taalluku ‘ahaze’ fiiline taallukundan daha açıktır ve gayet nettir. Geriye yalnızca onun zikrettiği, lâm ile birleşen cevabın mamulünün onun önüne geçmesinin menedilmesi kuralı kalır ki bu da bilinmektedir; Zemahşerî ise buna cevaz verenlerden biri olabilir.

والثالث: أن تتعلَّقَ اللام بأخذ أي: لأجل إيتائي إياكم كيتَ وكيتَ أخذْتُ عليكم الميثاق، وفي الكلامِ حذفُ مضافٍ تقديرُه: لرعاية ما أتيتكم.

Üçüncüsü: Lâmın ‘ahaze’ fiiline taalluk etmesidir; yani: ‘Size şöyle şöyle verdiğim için sizden misak aldım’ demektir. Bu durumda sözde muzâf hazfi vardır, takdiri: ‘Size verdiğim şeyi gözetmeniz için’ şeklindedir.

الرابع: أن تتعلَّقَ بالميثاق لأنه مصدر، أي توثَّقْنا عليهم لذلك. هذه الأوجهُ بالنسبة إلى اللام، وأمَّا [ما] ففيها ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أَنْ تكونَ مصدرية وقد تقدَّم تحريرُه عند الزمخشري. والثاني: أنها موصولة بمعنى الذي وعائدُها محذوفٌ و» ثم جاءكم «عطف على الصلة، والرابط لها بالموصول: إمَّا محذوفٌ تقديره:» به «وهو رأيُ سيبويه، وإمَّا لقيامِ الظاهر مقامَ المضمرِ وهو رأيُ الأخفش، وإِمَّا ضميرُ الاستقرار الذي تضمَّنه» معكم «وقد تقدَّم تحقيق ذلك. والثالث: أنها نكرةٌ موصوفة، والجملةٌ بعدها صفتُها وعائدُها محذوف، و» ثم جاءكم «عطفٌ على الصفة، والكلامُ في الرابطِ كما تقدَّم فيها وهي صلة، إلا أنَّ إقامة الظاهر مُقام الضمير في الصفة ممتنع، لو قلت:» مررت برجلٍ قام أبو عبد الله «على أن يكون» قام أبو عبد الله «صفة

Dördüncüsü: Masdar olduğu için misak kelimesine taalluk etmesidir; yani: ‘Bunun için onlardan kesin söz aldık’ demektir. Bu vecihler lâma göredir. «مَا» lafzına gelince, onda üç vecih vardır: Birincisi: Masdariyye olmasıdır ki bunun tahkiki Zemahşerî'nin görüşü açıklanırken geçmişti. İkincisi: «الَّذِي» manasında ism-i mevsûl olması, aid zamirinin hazfedilmiş bulunması ve «ثُمَّ جَاءَكُمْ» ifadesinin de sılaya matuf olmasıdır; onu mevsûle bağlayan râbıt ise ya Sîbeveyh'in görüşü üzere «بِهِ» takdirinde bir mahzuftur, ya Ahfeş'in görüşü üzere zahir lafzın zamir yerine geçmesidir, ya da daha önce tahkiki geçtiği üzere «مَعَكُمْ» lafzının içerdiği istikrâr zamiridir. Üçüncüsü: Nekre-i mevsûfe olması, sonrasındaki cümlenin onun sıfatı olması ve aid zamirinin hazfedilmiş bulunmasıdır; «ثُمَّ جَاءَكُمْ» ise sıfata matuftur; buradaki râbıt hakkındaki söz de onun sıla olması halindeki söz gibidir; şu kadar var ki sıfatta zahir lafzın zamir yerine geçmesi imkânsızdır. Eğer sen ‘Ebû Abdullah ayağa kalkan bir adama uğradım’ desen ve ‘Ebû Abdullah ayağa kalktı’ cümlesini bir adama sıfat...

لرجل، والرابطُ أبو عبد الله، إذ هو الرجل في المعنى لم يَجُز ذلك، وإن جاز في الصلة والخبر عند مَنْ يرى ذلك، فيتعيَّن عَوْدُ ضمير محذوف.

...yapsan, râbıt da mana bakımından o adam olduğu için Ebû Abdullah olsa, bu caiz olmaz; sıla ve haberde bunu caiz gören kimseye göre caiz olsa bile sıfatta caiz değildir; bu sebeple mahzuf bir zamirin dönmesi zorunlu olur.

وجوابُ قوله: {وَإِذْ أَخَذَ الله مِيثَاقَ} قوله: {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ} كما تقدم، والضمير فيه «به» عائدٌ على «رسول» ، ويجوز الفصلُ بين القسم والمقسم عليه بمثلِ هذا الجار والمجرور لو قلت «أقسمتُ للخير الذي بلغني عن عمرٍو لأحْسِنَنَّ إليه» جاز.

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ} kavminin cevabı, daha önce geçtiği üzere O'nun: {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ} “ona mutlaka iman edeceksiniz” kavmidir. «بِهِ» lafzındaki zamir «رَسُولٌ» kelimesine döner. Kasem ile muksamu aleyh arasının böylesi bir car-mecrûr ile ayrılması caizdir; nitekim sen: ‘Amr'dan bana ulaşan iyilik sebebiyle yemin ettim ki ona mutlaka ihsanda bulunacağım’ desen caiz olur.

وقوله: {مِّن كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} : إمَّا حالٌ من الموصول أو من عائده، وإمَّا بيانٌ له فامتنع في قراءةِ حمزة أن تكونَ «ما» شرطيةً كما امتنع في قراءة الجمهورِ أن تكونَ مصدريةً.

Yüce Allah'ın: {مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ} “kitaptan ve hikmetten” kavmi: Ya mevsûlden yahut onun aid zamirinden bir hâldir ya da onun için bir beyandır. Hamza'nın kıraatinde «مَا» edatının şartiyye olması imkânsız olduğu gibi, cumhûrun kıraatinde de masdariyye olması imkânsızdır.

وأمَّا قراءةُ سعيد والحسن ففيها أوجه، أحدها: أَنَّ «لَمَّا» هنا ظرفيةٌ بمعنى حين فتكونُ ظرفية. ثم القائلُ بظرفيتها اختلف تقديرُه في جوابها، فذهب الزمخشري إلى أن الجوابَ مقدرٌ من جنس جواب القسم فقال: «لَمَّا» بالتشديد بمعنى حين، أي: حين آتيتكم بعض الكتاب والحكمة ثم جاءكم رسولٌ مصدِّق وَجَبَ عليكم الإِيمانُ به ونصرتُه «. وقال ابن عطية:» ويظهر أن «لمَّا» هذه الظرفيةُ أي: لَمَّا كنتم بهذه الحالِ رؤساءَ الناس وأماثِلَهم أخذ عليكم الميثاق، إذ على القادة يُؤْخَذ، فيجيء على هذا المعنى كالمعنى في قراءة حمزة «فقدَّر ابن عطية جوابَها من جنس ما سبقها، وهذا الذي ذهبا إليه مذهب مرجوح قال به الفارسي، والجمهور: سيبويه وأتباعُه على خلافه، وقد تقدم تحقيق هذا الخلاف فلا حاجة لذكره. وقال

Saîd ve el-Hasan'ın kıraatine gelince, bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: «لَمَّا» edatının burada ‘hîn’ (zaman) anlamında zarf olmasıdır, dolayısıyla zarfiyye olur. Ardından onun zarf olduğunu söyleyenler cevabının takdirinde ihtilaf etmişlerdir: Zemahşerî, cevabın kasem cevabı türünden takdir edildiği görüşüne giderek şöyle demiştir: “Teşdidli «لَمَّا» ‘hîn’ (vakit) manasındadır; yani: ‘Size kitaptan ve hikmetten bir miktar verdiğim, sonra da tasdik edici bir elçi geldiği zaman ona iman etmeniz ve yardım etmeniz size vacip oldu’ demektir.” İbn Atiyye ise şöyle demiştir: “Görünen o ki bu «لَمَّا» zarfiyyedir; yani: ‘Siz bu halde insanların reisleri ve ileri gelenleri olduğunuz zaman sizden misak alındı; çünkü misak önderlerden alınır’ demektir; bu manaya göre Hamza'nın kıraatindeki mana gibi olur.” Böylece İbn Atiyye onun cevabını kendisinden önce geçen şey türünden takdir etmiştir. İkisinin gittiği bu görüş el-Fârisî'nin benimsediği mercûh bir mezheptir; cumhûr -yani Sîbeveyh ve tâbileri- ise bunun aksini savunur. Bu ihtilafın tahkiki daha önce geçmişti, bu yüzden tekrar zikretmeye gerek yoktur.

الزجاج:» أي لَمَّا آتاكم الكتاب والحكمة أخذ عليكم الميثاق، وتكون «لمَّا» تَؤُول إلى الجزاء كما تقول: لَمّا جِئْتني أكرمتُك «وهذه العبارةُ لا يؤخذ منها كونُ» لَمّا «ظرفيةً ولا غير ذلك، إلا أن فيها عاضداً لتقدير ابن عطية جوابَها من جنس ما تقدمها بخلاف تقدير الزمخشري.

ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Yani: ‘Size kitabı ve hikmeti verdiği zaman sizden misak aldı’ demektir; nitekim ‘Bana geldiğin zaman sana ikram ettim’ dediğin gibi «لَمَّا» cezâ (cevap) manasına döner.” Bu ifadeden «لَمَّا» edatının zarfiyye olup olmadığı yahut başka bir şey olduğu anlaşılmaz; şu kadar var ki bunda, Zemahşerî'nin takdirinin aksine, İbn Atiyye'nin onun cevabını kendisinden önce geçen şey türünden takdir etmesine bir destek vardır.

الثاني: أن» لَمَّا «حرفُ وجوبٍ لوجوبٍ، وقد تقدَّم دليله وأنه مذهب سيبويه، وجوابُها كما تقدَّم مِنْ تقديري ابن عطية والزمخشري. وفي قول ابن عطية:» فيجيء على المعنى كالمعنى في قراءة حمزة «نظر؛ إذ قراءة حمزة فيها تعليل وهذه القراءةُ لا تعليل فيها، اللهم إلا أن يقال: لَمَّا كانت» لَمَّا «تحتاجُ إلى جوابٍ أشبه ذلك العلةَ ومعلولَها، لأنك إذا قلت:» لَمَّا جِئْتَني أكرمتُك «في قوةِ: أكرمتُك لأجلِ مجيئي إليك، فهي من هذه الجهةِ كقراءة حمزة.

İkincisi: «لَمَّا» edatının vücûb li-vucûb (bir şeyin vücûbu sebebiyle diğerinin vücûbunu bildiren) harfi olmasıdır; bunun delili ve Sîbeveyh'in mezhebi olduğu daha önce geçmişti. Cevabı ise İbn Atiyye ve Zemahşerî'nin takdirlerinden daha önce geçtiği gibidir. İbn Atiyye'nin: “Bu manaya göre Hamza'nın kıraatindeki mana gibi olur” sözünde ise eleştiriye açık bir yön vardır; zira Hamza'nın kıraatinde ta‘lîl vardır, bu kıraatte ise ta‘lîl yoktur; meğerki şöyle densin: «لَمَّا» bir cevaba ihtiyaç duyduğu için bu durum illet ile ma‘lûle benzemiştir; çünkü sen: ‘Bana geldiğin zaman sana ikram ettim’ dediğinde bu, ‘Sana, bana gelmen sebebiyle ikram ettim’ kuvvetindedir; dolayısıyla bu cihetten Hamza'nın kıraati gibidir.

والثالث: أنَّ الأصلَ: لَمِنْ ما فأدغمت النون في الميم لأنها تقاربُها، والإِدغامُ هنا واجب، / ولما اجتمع ثلاثُ ميمات، ميمِ مِنْ، وميمِ» ما «والميمِ التي انقلبت من نون» من «لأجل الإِدغام فحصل ثقل في اللفظ.

Üçüncüsü: Aslının «لَمِنْ مَا» olmasıdır; nûn harfi yakınlığından ötürü mîm harfine idğam edilmiştir ve buradaki idğam vaciptir. / Üç mîm -yani «مِنْ» edatının mîmi, «مَا» edatının mîmi ve idğam sebebiyle «مِنْ» edatının nûnundan dönüşen mîm- bir araya gelince lafızda bir ağırlık meydana gelmiştir.

قال الزمخشري: «فحذفوا إحداها» . قال الشيخ: «وفيه إبهامٌ» ، وقد عَيَّنها ابن عطية بأن المحذوفة هي الأولى، قلت: وفيه نظر، لأنَّ الثقلَ إنما حصل بما بعد الأولى، ولذلك كان الصحيح في نظائره إنما هو حَذْفُ الثواني نحو: «تَنَزَّل» و «تَذَكَّرون» ، وقد ذكر أبو البقاء أنّ المحذوفة هي الثانية، قال: «لضَعْفها بكونِها بدلاً وحصولِ التكرير بها» .

Zemahşerî: “Onlardan birini hazfettiler” demiştir. Şeyh: “Bunda bir kapalılık vardır” demiştir; İbn Atiyye ise hazfedilenin birincisi olduğunu belirterek onu tayin etmiştir. Ben derim ki: Bunda eleştiriye açık bir yön vardır; zira ağırlık ancak birinciden sonrakilerle meydana gelmiştir; bu sebeple benzerlerinde sahih olan «تَنَزَّلُ» ve «تَذَكَّرُونَ» örneklerinde olduğu gibi ikincilerin hazfedilmesidir. Ebü'l-Bekâ ise hazfedilenin ikincisi olduğunu zikretmiş ve: “Bedel olması ve kendisiyle tekrarın meydana gelmesi sebebiyle zayıf olduğu için [ikincisi hazfedilmiştir]” demiştir.

و «مِنْ» هذه التي في «لَمِنْ ما» زائدة في الواجب على رأي أبي الحسن الأخفش. وهذا تخريج أبي الفتح، وفيه نظرٌ بالنسبة إلى ادعائه زيادة «مِنْ» فإن التركيب يقلق على ذلك، ويبقى المعنى غيرَ ظاهر.

«لَمِنْ مَا» terkibindeki bu «مِنْ» edatı, Ebu'l-Hasan el-Ahfeş'in görüşüne göre vâcib (olumlu) kelâmda zâiddir. Bu, Ebu'l-Feth'in [İbn Cinnî'nin] tahrîcidir; ancak onun «مِنْ» edatının zâid olduğunu iddia etmesi cihetiyle bunda eleştiriye açık bir yön vardır; zira terkip buna göre tutarsızlaşır ve mana da kapalı kalır.

الرابع: أنَّ الأصل أيضاً: لَمِنْ ما، فَفُعِل به ما تقدم من القلب والإِدغام ثم الحذفِ، إلا أن «مِنْ» ليست زائدةً بل هي تعليليَّةٌ، قال الزمخشري: «ومعناه لمِنْ أجل ما أتيتكم لتؤمنُنَّ به، وهذا نحو من قراءة حمزة في المعنى» قلت: وهذا الوجه أوجهُ ممَّا تقدَّمه لسلامته من ادِّعاء زيادة «مِنْ» ولوضوح معناه. قال الشيخ: «وهذا التوجيهُ في غاية البُعْد ويُنَزَّه كلامُ العرب أن يَأْتيَ فيه مثلُه فكيف في كتاب اللهِ ﷿! وكان ابن جني كثيرَ التمحُّلِ في كلام العرب، ويلزم في» لَمّا «هذه على ما قرره الزمخشري أن تكونَ اللامُ في» لِمنْ ما آتيناكم «زائدةً، ولا تكونُ اللامَ الموطئة، لأنَّ الموطئةَ إنما تدخل على أدوات الشرط لا على حرف الجر، لو قلت:» أٌقسم بالله لمِنْ أجلك لأضربن زيداً «لم يَجُزْ، وإنما سُمِّيت موطئةً لأنها تُوَطِّىء ما يَصْلُح أن يكونَ جواباً للشرط للقسم، فيصيرُ جوابُ الشرط إذ ذاك محذوفاً لدلالةِ جواب القسم عليه» قلت: قد تقدَّم له هو أنَّ «ما» في هذه القراءة يجوز أن تكونَ موصولة بمعنى الذي، وأن اللام معها موطئةٌ للقسمِ، وقد حصر هنا أنها لا تدخل إلا على أدوات الشرط فأحدُ الأمرين لازمٌ له، وقد قَدَّمْتُ أنَّ هذه هو الإِشكالُ على مَنْ جَعَلَ «ما» موصولةً وجَعَلَ اللامَ موطئةً.

Dördüncüsü: Aslının yine «لَمِنْ مَا» olması, ona daha önce geçen dönüşüm, idğam ve ardından hazif işlemlerinin yapılmış olmasıdır; şu kadar var ki «مِنْ» zâid değil ta‘lîliyyedir. Zemahşerî şöyle demiştir: “Manası: ‘Size verdiğim şeyden ötürü ona mutlaka iman edeceksiniz’ demektir ve bu, mana bakımından Hamza'nın kıraatine benzer.” Ben derim ki: Bu vecih, «مِنْ» edatının zâid olduğu iddiasından uzak olması ve manasının açıklığı sebebiyle kendisinden öncekinden daha uygundur. Şeyh ise şöyle demiştir: “Bu yönlendirme son derece uzaktır; böylesi bir kullanımın Arapların kelâmında bulunmasından dahi onların sözü tenzih edilir; nerede kaldı ki Aziz ve Celil olan Allah'ın Kitabı'nda bulunsun! İbn Cinnî ise Arapların kelâmında tekellüfe çokça başvuran biriydi. Zemahşerî'nin tespitine göre bu «لَمَّا» yapısında, «لِمَنْ مَا آتَيْنَاكُمْ» terkibindeki lâmın zâid olması gerekir ve bu lâm tevtie lâmı olamaz; çünkü tevtie lâmı cer harfinin üzerine değil ancak şart edatlarının üzerine dahil olur. Nitekim sen: ‘Allah'a yemin ederim ki senin yüzünden Zeyd'e mutlaka vuracağım’ desen caiz olmaz. Tevtie olarak isimlendirilmesinin sebebi ise, şartın cevabı olmaya elverişli olan şeyi kaseme hazırlamasıdır; böylece şartın cevabı, kasemin cevabının ona delalet etmesi sebebiyle o vakit hazfedilmiş olur.” Ben derim ki: Kendisi daha önce bu kıraatte «مَا» edatının «الَّذِي» manasında mevsûl olmasının ve onunla birlikteki lâmın da kasem için tevtie lâmı olmasının caiz olduğunu belirtmişti; burada ise onun ancak şart edatlarına girebileceğini sınırlamıştır. Dolayısıyla iki durumdan biri onun için bağlayıcıdır. Zaten ben «مَا» edatını mevsûl, lâmı da tevtie kılan kimseye yönelik problemin bu olduğunu daha önce belirtmiştim.

وقرأ نافع: «آتيناكم» بضميرِ المعظِّم نفسَه، والباقون: «آتيتكم»

Nâfi‘, kendini tazim eden zamirle «آتَيْنَاكُمْ» (size verdik) şeklinde; diğerleri ise tek başına mütekellim zamiriyle «آتَيْتُكُمْ» (size verdim)...

بضميرِ المتكلم وحدَه، وهو موافقٌ لما قبله وما بعده من صيغة الإِفراد في قولِه: {وَإِذْ أَخَذَ الله} ، وجاء بعده «إصري» .

...şeklinde okumuştur. Bu, Yüce Allah'ın: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ} “Hani Allah almıştı” kavmindeki tekillik sîgası bakımından öncesine ve sonrasında gelen «إِصْرِي» (ahdimi) ifadesine uygundur.

وفي قوله «آتيتكم» أو «آتيناكم» على كلا القراءتين التفاتان أحدُهما: الخروجُ من الغيبة إلى التكلم في قوله آتينا أو آتيتُ، لأنَّ قبله ذِكْرَ الجلالة المعظمة في قوله: {وَإِذْ أَخَذَ الله} ، والثاني: الخروجُ من الغَيْبَة إلى الخطاب في قوله: «آتيناكم» لأنه قد تقدَّمه اسم ظاهر وهو «النبيين» ، إذ لو جرى على مقتضى تقدُّم الجلالة والنبيين لكان التركيب: وإذ أخذ الله ميثاقَ النبيين لما آتاهم من كتاب كذا، قال بعضهم: «وفيهِ نظرٌ لأنَّ مثلَ هذا لا يسمى التفاتاً في اصطلاحِهم، وإنما يسمى حكايةً الحال، ونظيرُه قولُك: حلف زيد ليفعلنَّ ولأفعلن، فالغَيْبَةُ مراعاةً لتقدُّم الاسم الظاهر، والتكلُم حكايةً لكلامِ الحالفِ، والآية الكريمة من هذا» .

Her iki kıraate göre de «آتَيْتُكُمْ» veya «آتَيْنَاكُمْ» kavminde iki iltifat vardır: Birincisi: ‘Âteynâ’ veya ‘âteytü’ kavminde gaibden mütekellime geçiştir; zira öncesinde {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ} kavminde tazim edilen lafza-i celâlin zikri geçmiştir. İkincisi: «آتَيْنَاكُمْ» kavminde gaibden muhataba geçiştir; çünkü öncesinde zahir bir isim olan «النَّبِيِّينَ» (peygamberler) ifadesi geçmiştir. Zira lafza-i celâlin ve nebilerin öne geçmesinin gereğine göre gidilseydi terkip: ‘Hani Allah, onlara kitaptan şöyle şöyle verdiği zaman peygamberlerin misakını almıştı’ şeklinde olurdu. Bazıları şöyle demiştir: “Bunda eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü böylesi bir durum onların ıstılahında iltifat olarak değil, hikâye-i hâl (durumun aktarılması) olarak isimlendirilir. Bunun benzeri senin: ‘Zeyd mutlaka yapacağına ve mutlaka yapacağıma yemin etti’ sözündür; gaib zamir zahir ismin öne geçmesini gözetmek için, mütekellim ise yemin edenin sözünü hikâye etmek içindir; nitekim yüce ayet de bu kabildendir.”

وأصل لتؤمِنُنَّ به ولتنصُرُنَّه: لتؤمنونَنّ ولتنصرونَنّ، فالنون الأولى علامة الرفع، والمشددة بعدها للتوكيد، فاستُثْقِلَ توالي ثلاثةِ أمثال فحذفوا نونَ الرفع لأنها ليست في القوة كالتي للتوكيد، فالتقى بحذفها ساكنان، فَحُذِفَت الواوُ لالتقاء الساكنين.

«لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ» ve «وَلَتَنْصُرُنَّهُ» fiillerinin aslı: «لَتُؤْمِنُونَنَّ» ve «لَتَنْصُرُونَنَّ» şeklindedir. İlk nûn ref alametidir, sonrasındaki şeddeli nûn ise tekit içindir. Birbirine benzeyen üç harfin peş peşe gelmesi ağır bulunduğu için ref nûnunu hazfettiler; çünkü o tekit için olan nûn kadar güçlü değildir. Onun hazfedilmesiyle iki sakin karşılaştı, bunun üzerine sâkinlerin karşılaşmasından ötürü vâv hazfedildi.

وقرأ عبد الله: «مُصَدِّقاً» نصبٌ على الحال من النكرة، وقد قاسه سيبويه وإنْ كان المشهورُ عنه خلاَفهُ، وحَسَّن ذلك هنا كونُ النكرةِ في قوة المعرفة من حيث إنه أُريد بها شخصٌ معين وهو محمد ﷺ. واللام في «لَما» زائدةٌ لأنَّ العاملَ فرع وهو مُصَدِّق والأصل: مُصَدِّقٌ ما معكم.

Abdullah [İbn Mes‘ûd] «مُصَدِّقًا» şeklinde nekreden hâl olarak nasb ile okumuştur. Ondan meşhur olan bunun aksi olsa da Sîbeveyh bunu kıyasen caiz görmüştür. Burada bunun güzel görülmesini sağlayan şey, nekrenin belirli bir şahıs -ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- kastedilmiş olması cihetiyle marife kuvvetinde bulunmasıdır. «لِمَا» ifadesindeki lâm ise zâiddir; zira amil olan «مُصَدِّقٌ» fer‘dir; aslı ise: «مُصَدِّقٌ مَا مَعَكُمْ» şeklindedir.

قوله: {قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ} : فاعلٌ «قال» يجوز أن يكونَ ضميرَ الله تعالى وهو الظاهر، وأن يكون ضَميرَ النبي الذي هو واحد النبيين، خاطب بذلك

Yüce Allah'ın: {قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ} “Dedi ki: İkrar ettiniz mi?” kavmi: «قَالَ» fiilinin fâilinin Yüce Allah'ın zamiri olması caizdir ki zahir olan da budur; nebilerden biri olan peygamberin zamiri olması da caizdir ki bununla...

أمته، ومتعلِّقٌ الإِقرارِ محذوفٌ، أي: أأقرتم بذلك كله، والاستفهامُ على الأولِ مجازٌ، إذ المرادُ به التقريرُ والتوكيدُ عليهم لاستحالتِهِ في حق الباري تعالى، وعلى الثاني هو استفهامٌ حقيقةً، و «إصْري» على الأول الياء لله تعالى وعلى الثاني للنبي.

...ümmetine hitap etmiştir. İkrarın müteallakı hazfedilmiştir; yani: “Bütün bunları ikrar ettiniz mi?” demektir. İstifham birinci ihtimale göre mecazdır; zira Yüce Yaratıcı hakkında [hakiki istifham] imkânsız olduğundan bununla kastedilen onlara ikrar ettirmek (takrîr) ve pekiştirmektir; ikinci ihtimale göre ise hakiki istifhamdır. «إِصْرِي» kavmindeki yâ zamiri ise birinciye göre Yüce Allah'a, ikinciye göre peygambere aittir.

وقرأ العامة «إصري» بكسر الهمزة وهي الفصحى، وقرأ أبو بكر عن عاصم في رواية: «أُصْري» بضمها، ثم المضمومُ يُحتمل أن يكون لغةً في المكسور وهو الظاهر، ويحتمل أن يكونَ جمع إصار، ومثله أُزُر في جمع إزار، وقد تَقَدَّم في أواخر البقرة الكلامُ عليه مشبعاً.

Cumhûr «إِصْرِي» kelimesini hemzenin kesresiyle okumuştur ki en fasih olanı budur. Âsım'dan gelen bir rivayette Ebû Bekr ise hemzenin zammesiyle «أُصْرِي» şeklinde okumuştur. Zammeli olanın, kesreli olanın bir lehçesi olması muhtemeldir ki zahir olan da budur; ‘izâr’ın çoğulunun ‘üzür’ gelmesi gibi ‘isâr’ın çoğulu olması da muhtemeldir. Bakara suresinin sonlarında bu konudaki açıklama etraflıca geçmişti.

وقوله: {أَقْرَرْنَا} أي: بالإِيمان به وتبصرتِه. وفي الكلام حذفُ جملةٍ أيضاً، حُذِفَتْ لدلالةِ ما تقدَّم عليها، إذا التقديرُ: قالوا: أقررنا وأخذنا إصْرَكَ على ذلك كله.

Yüce Allah'ın: {أَقْرَرْنَا} “İkrar ettik” kavmi: Yani: “Ona iman etmeyi ve ona yardım etmeyi [ikrar ettik]” demektir. Kendisinden öncekilerin ona delalet etmesi sebebiyle sözde bir cümle hazfi de vardır; zira takdiri: “Dediler ki: İkrar ettik ve bütün bunlar üzerine senin ahdini kabul ettik” şeklindedir.

وقوله: {فاشهدوا} هذه الفاءُ عاطفة على جملة مقدرةٍ تقديره: قال: أأقررتم فاشهدوا، ونظيرُ ذلك: «أَلقِيتَ زيداً» ؟ قال: «لَقِيتُه» ، قال: «فَأَحسِنْ إِليه» ، والتقدير: أَلَقِيتَ زيداً فأحسن إليه، فما فيه الفاءُ بعضُ المقول، ولا جائز أن يكونَ كلَّ المقولِ لأجل الفاء، ألا ترى قولَه: «قال: أأقررتم» وقوله: «قالوا: أقررنا» لَمَّا كان كلَّ المقول لم يُدْخِلِ الفاء، قاله الشيخ، والمعنى واضح بدونه.

Yüce Allah'ın: {فَاشْهَدُوا} “Öyleyse şahit olun” kavmi: Bu fâ harfi takdirî bir cümleye matuftur; takdiri: “Dedi ki: İkrar ettiyseniz öyleyse şahit olun” şeklindedir. Bunun benzeri: ‘Zeyd ile karşılaştın mı?’ sorusuna ‘Onunla karşılaştım’ demesi, onun da ‘Öyleyse ona iyilik et’ demesidir; takdiri: ‘Zeyd ile karşılaştıysan öyleyse ona iyilik et’ şeklindedir. Dolayısıyla fâ harfinin bulunduğu kısım söylenen sözün (makûl) bir parçasıdır; fâ harfinden ötürü söylenen sözün tamamı olması caiz değildir. Baksana; Yüce Allah'ın: «قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ» kavmi ile «قَالُوا أَقْرَرْنَا» kavminde, söylenen sözün tamamı olduğu için fâ harfi dahil edilmemiştir. Bunu Şeyh söylemiştir; mana ise bu [açıklama] olmaksızın da gayet açıktır.

قوله: {مِّنَ الشاهدين} هذا هو/ الخبرُ لأنَّه مَحَطُّ الفائدة، وأمَّا قوله: «معكم» فيجوزُ أن يكون حالاً أي: وأنا من الشاهدين مصاحباً لكم، ويجوز

Yüce Allah'ın: {مِنَ الشَّاهِدِينَ} “şahitlerden” kavmi: Faydanın odak noktası olduğu için haber / budur. O'nun: «مَعَكُمْ» (sizinle beraber) sözüne gelince; hâl olması caizdir, yani: ‘Size refakat ederek şahitlerdenim’ demektir. Buna cevaz veren...

أن يكونَ منصوباً بالشاهدين ظرفاً له عند مَنْ يرى تجويز ذلك، ويمتنع أن يكونَ هو الخبرَ إذ الفائدةُ به غيرُ تامة في هذا المقام، والجملةُ من قوله: {وَأَنَاْ مَعَكُمْ مِّنَ الشاهدين} يجوز ألاَّ يكونَ لها محلٌّ لاستئنافِها، ويجوز أن تكونَ في محلِّ نصبٍ على الحال من فاعل «فاشْهدوا» .

...kimselere göre şahitler lafzıyla mensub bir zarf olması da caizdir. Bu makamda kendisiyle fayda tamamlanmadığı için haber olması ise imkânsızdır. {وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} “ben de sizinle beraber şahitlerdenim” cümlesinin ise isti'nâfiyye (yeni bir başlangıç) olması sebebiyle iraptan mahallinin olmaması caiz olduğu gibi, {فَاشْهَدُوا} “şahit olun” fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallinde bulunması da caizdir.

قوله تعالى: {فَمَنْ تولى} : يجوز أنْ تكونَ «مَنْ» شرطيةً فالفاء في «فأولئك» جوابُها، وأن تكونَ موصولةً، ودخلت الفاءُ لشبه المبتدأ باسم الشرط، فالفعل بعدها على الأول في محل جزم، وعلى الثاني لا محلَّ له لكونِه صلةً، وأما «فأولئك» ففي محلِّ جزم أيضاً على الأول ورفعٍ على الثاني لوقوعِهِ خبراً، و «هم» يجوزُ أن يكونَ فصلاً وأن يكونَ مبتدأ، وهذه الأشياء واضحةٌ مِمَّا تقدَّم، فلذلك لم أُوغل في بيانها.

Yüce Allah'ın: {فَمَنْ تَوَلَّى} “Artık kim yüz çevirirse” kavmi: «مَنْ» edatının şartiyye olması caizdir; bu durumda {فَأُولَئِكَ} lafzındaki fâ onun cevabıdır. Mevsûle olması da caizdir; bu durumda fâ harfi mübtedanın şart ismine benzemesinden ötürü dahil olmuştur. Dolayısıyla sonrasındaki fiil birinciye göre cezm mahallinde, ikinciye göre ise sıla olması sebebiyle iraptan mahallsizdir. {فَأُولَئِكَ} ise yine birinciye göre cezm mahallinde, ikinciye göre ise haber konumunda bulunması sebebiyle ref mahallindedir. «هُمْ» zamirinin fasıl zamiri olması da mübteda olması da caizdir. Bu hususlar daha önce geçenlerden gayet açık olduğu için bunların açıklanmasında derine inmedim.

قوله تعالى: {أَفَغَيْرَ دِينِ الله يَبْغُونَ} : قد تقدم أن الجمهور يجعلون الهمزةَ مقدمةً على الفاء للزومِها الصدرَ، والزمخشري يُقِرُّها على حالِها ويقدِّرُ محذوفاً قبلها، وهنا جَوَّز وجهين، أحدُهما: أن تكونَ الفاءُ عاطفةً جملةً على جملة، والمعنى: فأولئك هم الفاسقون فغيَر دين الله يبغون، ثم توسَّطت الهمزةُ بينهما. والثاني: أن يُعْطَف على محذوفٍ تقديرُهُ: أيتولَّون فغيرَ دين الله يبغون، وقَدَّم المفعولَ الذي هو «غير» على فِعْلِهِ لأنه أهمُّ من حيثُ إنَّ الإِنكارَ الذي هو معنى الهمزة متوجهٌ إلى المعبودِ بالباطل، هذا كلامُ الزمخشري. قال الشيخ: «ولا تحقيقَ فيه لأنَّ الإِنكار الذي هو معنى الهمزة لا يتوجَّه إلى الذوات، إنما يتوجَّه إلى الأفعال التي تتعلَّق بالذوات، فالذي أُنْكر إما هو الابتغاء الذى متعلَّقه غيرُ دين الله، وإنما جاء تقديمُ

Yüce Allah'ın: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ} “Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” kavmi: Cumhûrun, cümlenin başında bulunması gerektiği için hemzeyi fâ harfinin önüne takdim ettiği; Zemahşerî'nin ise hemzeyi kendi halinde bırakıp öncesinde mahzuf bir ifade takdir ettiği daha önce geçmişti. Burada Zemahşerî iki veche cevaz vermiştir: Birincisi: Fâ harfinin cümleyi cümleye atfetmesidir; manası: ‘İşte onlar fasıkların ta kendileridir, öyleyse Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?’ şeklinde olup sonra hemze ikisinin arasına girmiştir. İkincisi: Mahzuf bir ifadeye matuf olmasıdır; takdiri: ‘Yüz mü çeviriyorlar da Allah'ın dininden başkasını arıyorlar?’ şeklindedir. Mef‘ûl olan «غَيْرَ» kelimesini fiilinin önüne takdim etmiştir; çünkü hemzenin ifade ettiği inkâr manası bâtıl olan mabuda yöneldiğinden bu daha mühimdir. Bu, Zemahşerî'nin sözüdür. Şeyh şöyle demiştir: “Bunda bir tahkik yoktur; çünkü hemzenin manası olan inkâr zatlara değil, ancak zatlarla taalluk eden fiillere yönelir. Dolayısıyla asıl inkâr edilen şey, taalluk ettiği husus Allah'ın dininden başkası olan aramadır (ibtigâdır). Mef‘ûlün öne alınması ise...”

المفعول من باب الاتساع، ولشبهِ يبغون بالفاصلة بآخر الفعل» قلت: وأين المعنى من المعنى؟

...mef‘ûlün öne alınması ise genişletme (ittisâ‘) kabilinden ve «يبغون» kelimesinin fiilin sonuyla fâsılaya benzemesinden ötürüdür.” Ben derim ki: İki mana arasında ne kadar büyük bir fark vardır!

وقرأ أبو عمرو وحفص عن عاصم: «يَبْغون» بالياءِ من تحت نَسَقاً على قوله: {هم الفاسقون} والباقون بياءِ الخطاب التفاتاً.

Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs, {هُمُ الْفَاسِقُونَ} “fasıkların ta kendileridir” kavline atfen alttan iki noktalı yâ ile [gāib sîgasıyla] «يَبْغُونَ» şeklinde; diğer kıraat imamları ise iltifat yoluyla hitap [tâ'sı] ile [«تَبْغُونَ» şeklinde] okumuşlardır.

قوله: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَن فِي السماوات} جملةٌ حالية أي: كيف يَبْغُون غيرَ دينه والحالُ هذه؟

Yüce Allah'ın: {وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ} “Göklerde olanlar O'na teslim olmuşken” kavmi bir hâl cümlesidir; yani durum bu iken O'nun dininden başkasını nasıl ararlar?

قوله: {طَوْعاً وَكَرْهاً} فيهما وجهان أحدُهما: أنهما مصدران في موضع الحال والتقدير: طائعين وكارهين. والثاني: أنهما مصدران على غير الصدر، قال أبو البقاء: «لأنَّ أسلم بمعنى انقاد وأطاع» ، وتابع الشيخ على هذا، وفيه نظرٌ من حيث إنَّ هذا ماشٍ في «طوعاً» لموافقته لمعنى الفعل قبله، وأمَّا «كَرْهاً» فكيف يقال فيه ذلك، والقول بأنه يُغتفر في الثواني ما لا يُغْتفر في الأوائل غيرُ نافعٍ هنا. ويقال: طاع يَطُوع، وأطاع يُطيع بمعنى. وقيل: طاعة يَطُوعه انقادَ له، وأطاعه أي: رَضِي لأمره، وطاوَعَهُ أي: وافقه.

{طَوْعاً وَكَرْهاً} “isteyerek veya istemeyerek” kavminde iki vecih vardır: Birincisi, her ikisinin de hâl konumunda masdar olmalarıdır; takdiri: “isteyerek ve istemeyerek” (tâi‘îne ve kârihîne) şeklindedir. İkincisi ise fiilinin lafzından olmayan masdar olmalarıdır. Ebu'l-Bekâ: “Çünkü {أَسْلَمَ} ‘boyun eğdi ve itaat etti’ manasındadır” demiştir; Şeyh [Ebû Hayyân] da bu hususta ona uymuştur. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira bu açıklama kendisinden önceki fiilin anlamına uygunluğu sebebiyle {طَوْعاً} lafzında geçerlidir. {كَرْهاً} lafzında ise bu nasıl söylenebilir? İkincillerde birincillerde hoş görülmeyen şeylerin hoş görülebileceği kuralı burada fayda vermez. «طاع يَطُوع» ve «أطاع يُطيع» aynı manada kullanılır. Denildi ki: «طاعة يَطُوعه» ona boyun eğdi, «أطاعه» ise emrine razı oldu; «طاوَعَهُ» ise ona muvafakat etti demektir.

وقرأ الأعمش: «كُرْهاً» بالضم، وسيأتي أنها قراءة للأَخوين في سورة النساء، وللكوفيين وابن ذكوان في الأحقاف، وهناك تكلَّمْنا عليها، وتقدم لنا أيضاً ذِكْرُ هذه المادة في البقرة.

A‘meş zamme ile «كُرْهاً» şeklinde okumuştur. Bunun Nisâ Suresi'nde iki kardeşin (Hamza ve Kisâî), Ahkāf Suresi'nde ise Kûfeliler ile İbn Zekvân'ın kıraati olduğu gelecektir; orada bu hususu ele almıştık. Bu kökün zikri daha önce Bakara Suresi'nde de geçmişti.

قوله: {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} يجوز أن تكونَ هذه الجملةُ مستأنفةً فلا محلَّ لها، وإنما سِيقت للإِخبار بذلك لتضمُّنها معنى التهديد العظيم والوعيدِ الشديد، ويجوزُ أن تكونَ معطوفةٌ على الجملةِ من قولِهِ: {وَلَهُ أَسْلَمَ} فتكونُ حالاً أيضاً، ويكونُ المعنى أنه نَعَى عليهم ابتغاءَ غير دين مَنْ أسلم له جميعُ مَنْ في السماوات والأرض طائِعين ومُكْرَهين ومَنْ مَرجِعُهم إليه.

Yüce Allah'ın: {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “ve O'na döndürüleceklerdir” kavmi: Bu cümlenin isti'nâfiyye (yeni bir başlangıç) olması caizdir; bu durumda iraptan mahalli yoktur ve büyük bir tehdit ile şiddetli bir azap uyarısı içerdiği için bunu haber vermek üzere getirilmiştir. {وَلَهُ أَسْلَمَ} “O'na teslim olmuşken” cümlesine matuf olması da caizdir; bu durumda o da hâl olur. Manası ise göklerde ve yerde bulunan herkesin ister istemez kendisine teslim olduğu ve dönüşleri kendisine olan Zât'ın dininden başkasını aramalarını kınamış olmasıdır.

وقرأ حفص عن عاصم: «يُرْجَعُون» بياء الغيبة ويَحْتَمِل ذلك وجوهاً. أحدها: أَنْ يعودَ الضميرُ على مَنْ أسلم وهو واضح. الثاني: أن يعود على مَنْ عاد عليه ضميرُ «يَبْغَون» في قراءة مَنْ قرأه بالغيبة، وهو أيضاً واضحٌ، ولا التفاتَ في هذين الوجهين. والثالث: أن يعودَ على مَنْ عاد إليه الضمير في «تَبْغَون» في قراءة الخطاب فيكون التفاتاً حينئذٍ. وقرأ الباقون: «تَبْغُون» بالخطاب، فَمَن قرأ «تبغون» بالخطاب فهو واضح، ومَنْ قرأه بالغيبة فيكون هذا التفاتاً منه، ويجوز أن يكون التفاتاً من قوله: {مَنْ فِي السماوات والأرض} .

Âsım'dan rivayetle Hafs, gāib yâ'sı ile «يُرْجَعُون» şeklinde okumuştur. Bunun birkaç ihtimali vardır: Birincisi: Zamirin {مَنْ أَسْلَمَ} ifadesine dönmesidir ki bu açıktır. İkincisi: Gāib sîgasıyla okuyanların kıraatinde «يَبْغَون» zamirinin döndüğü mercie dönmesidir; bu da gayet açıktır ve bu iki vecihte de iltifat yoktur. Üçüncüsü: Hitap kıraatinde «تَبْغَون» fiilindeki zamirin döndüğü kimselere dönmesidir ki bu takdirde iltifat olur. Diğer kıraat imamları ise hitap ile «تُرْجَعُونَ» şeklinde okumuşlardır. «تَبْغُون» fiilini hitap ile okuyan kimse için [bu okuyuş] açıktır; onu gāib ile okuyan kimseye göre ise bu okuyuş bir iltifat olur. {مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ} kavlinden bir iltifat olması da caizdir.