Binûn

[Âl-i İmrân: — 14. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله تعالى: {قُلْ آمَنَّا بالله} في هذه الآية احتمالان أحدُهما: أن يكونَ المأمورُ بهذا المقولِ وهو آمنَّا إلى آخره محمداً ﷺ، ثم في ذلك معنيان، أحدهما: أن يكون هو وأمته مأمورين بذلك، وإنما حُذِف معطوفُه لفهم المعنى، والتقدير: قل يا محمد أنت وأمتك: آمنَّا بالله، وهذا تقديرُ ابن عطية. والثاني من المعنيين أنَّ المأمور هنا بذلك نبينا ﷺ وحدَه، وإنما خُوطب بلفظِ الجمع تعظيماً له. قال الزمخشري: «ويجوز أن يُؤْمَرَ بأَنْ يتكلَّم عن نفسِه كما تتكلم

Yüce Allah'ın: {قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ} “De ki: 'Allah'a iman ettik'” kavmi: Bu ayette iki ihtimal vardır: Birincisi: Kendisine bu sözün, yani {آمَنَّا} “iman ettik” kısmından sonuna kadar olan cümlenin emredildiği kişinin Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) olmasıdır. Bu durumda iki mana söz konusudur: Birincisi: Kendisi ve ümmetinin bununla emrolunmuş olmasıdır; mananın anlaşılırlığından ötürü matuf hazfedilmiştir, takdiri: ‘Ey Muhammed! Sen ve ümmetin: Allah'a iman ettik, deyin’ şeklindedir. Bu, İbn Atiyye'nin takdiridir. İki manadan ikincisi ise: Burada bununla emrolunanın yalnızca Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) olmasıdır; kendisine tazim maksadıyla çoğul lafzıyla hitap edilmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: “Allah'ın, Nebî'sinin kadrini yüceltmesi sebebiyle kralların konuştuğu gibi kendisinden bahsetmesi emredilmiş olması da caizdir.”

الملوكُ إِجلالاً مِنَ الله لقَدْرِ نبيه» قلت: وهو معنًى حسن. والاحتمال الثاني: أن يكونَ المأمور بهذا المقولِ مَنْ تَقَدَّم، والتقدير: قل لهم قولوا آمنَّا، فآمنَّا منصوبٌ بقُل على الاحتمالِ الأول، وبقولوا المقدرِ على الثاني، وذلك القولُ المضمر منصوبٌ المحل.

Ben derim ki: Bu güzel bir manadır. İkinci ihtimal ise: Bu sözün emredildiği kimselerin daha önce geçenler olmasıdır; takdiri: ‘Onlara de ki: İman ettik, deyin’ şeklindedir. Buna göre {آمَنَّا} birinci ihtimale göre {قُلْ} fiili ile mensubdur, ikinci ihtimale göre ise takdir edilen «قولوا» fiili ile mensubdur ve bu gizli kavil sözü mahallen mensubdur.

وهذه الآية شبيهةٌ بالتي في البقرة، إلاَّ أنَّ هنا تعديةَ أنزل بعلى، وهناك بإلى. فقال الزمخشري: «لوجودِ المعنيين جميعاً لأنَّ الوحي ينزل من فوق وينتهي إلى الرسل، فجاء تارةً بأحد المعنيين وأخرى بالآخر» وقال ابن عطية: «الإِنزالُ على نبي الأمة إنزالٌ عليها» ، وهذا لا طائل فيه بالنسبة إلى طلب الفرق. وقال الراغب: «إنَّما قال هنا» على «لأن ذلك لَمَّا كان خطاباً للنبيّ ﷺ وكان واصلاً إليه من الملأ الأعلى بلا واسطةٍ بشريةٍ كان لفظُ» على «المختصُّ بالعلو أَوْلى به، وهناك لَمَّا كان خطاباً للأمة، وقد وصل إليهم بواسطة النبي ﷺ كان لفظُ» إلى «المختصُّ بالإِيصال أَوْلى، ويجوزُ أَنْ يقال:» أَنْزَلَ عليه «إنما يُحمل على ما أُمِرَ المُنَزَّلُ عليه أَنْ يُبَلِّغه غيرَه، و» أَنْزَل إليه «على ما خُصَّ به في نفسِه وإليه نهايةُ الإِنزال، وعلى ذلك قال: {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّآ أَنزَلْنَا عَلَيْكَ الكتاب يتلى عَلَيْهِمْ} [العنكبوت: ٥١] وقال: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذكر لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ} [النحل: ٤٤] خُصََّ هنا بإلى لَمَّا كان مخصوصاً بالذكر [الذي] هو بيانُ المُنَزَّل، وهذا كلامٌ في الأَوْلى لا في الوجوب» .

Bu ayet Bakara Suresi'ndeki ayete benzemektedir; ancak buradaki {أَنْزَلَ} fiilinin geçişliliği «عَلَى» ile, oradaki ise «إِلَى» iledir. Zemahşerî şöyle demiştir: “Her iki mananın da mevcut olması sebebiyledir; çünkü vahiy yukarıdan iner ve elçilere ulaşır. Dolayısıyla bir defasında bu manalardan biriyle, diğer defasında ise öbürüyle gelmiştir.” İbn Atiyye ise: “Ümmetin peygamberine indirilmesi, ümmete indirilmesi demektir” demiştir. Ancak bu, farkı arama hususunda bir fayda sağlamaz. Râgıb şöyle demiştir: “Burada «عَلَى» denilmesinin sebebi: Bu hitap Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik olduğunda ve ona en yüce makamdan beşerî bir vasıta olmaksızın ulaştığında, yücelik bildiren «عَلَى» lafzı buna daha uygundur. Orada ise hitap ümmete yönelik olduğunda ve onlara Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasıtasıyla ulaştığında, ulaştırma manasını bildiren «إِلَى» lafzı daha uygundur. Şöyle denilmesi de caizdir: «أَنْزَلَ عَلَيْهِ» ifadesi ancak kendisine indirilen kimsenin başkasına tebliğ etmekle emrolunduğu şeylere hamledilir; «أَنْزَلَ إِلَيْهِ» ise bizzat kendi şahsına has kılınan ve indirilişin son bulduğu şeylere hamledilir. Nitekim buna binaen: {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ} [Ankebût: 51] “Sana indirdiğimiz ve kendilerine okunmakta olan Kitap onlara yetmedi mi?” ve: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ} [Nahl: 44] “Sana da bu Zikr'i indirdik ki insanlara kendilerine indirileni açıklayasın” buyurmuştur. Burada indirilenin açıklaması olan zikre tahsis edildiğinde «إِلَى» ile has kılınmıştır. Bu açıklama bir zorunluluk değil, evleviyet kabilindendir.”

وهذا الذي ذكره الراغب رَدَّهُ الزمخشري فقال: «ومَنْ قال: إنما قيل» علينا «لقوله» قل «، و» إلينا «لقوله» قولوا «تفرقةً بين الرسول والمؤمنين، لأنَّ الرسولَ يأتيه الوحيُ على طريقِ الاستعلام ويأتيهم على وجه الانتهاء فقد تَعَسَّف، [ألا ترى] إلى قوله {بِمَآ أُنْزِلَ إِلَيْكَ} [البقرة: ٤] {وَأَنزَلْنَآ إِلَيْكَ الكتاب} [المائدة: ٤٨] وإلى قوله: {آمِنُواْ بالذي أُنْزِلَ عَلَى الذين آمَنُواْ} [آل عمران: ٧٢] .

Râgıb'ın zikrettiği bu açıklamayı Zemahşerî reddederek şöyle demiştir: “Resul ile müminlerin arasını ayırmak maksadıyla: {قُلْ} kavlinden ötürü «عَلَيْنَا», {قُولُوا} kavlinden ötürü ise «إِلَيْنَا» denilmiştir; çünkü vahiy Resul'e yukarıdan inme yoluyla gelirken onlara nihayet bulma yoluyla gelir diyen kimse tekellüfe düşmüştür. [Görmez misin] Allah Teâlâ'nın: {بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} [Bakara: 4] “sana indirilene”, {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ} [Mâide: 48] “Sana da Kitab'ı indirdik” kavillerini ve: {آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا} [Âl-i İmrân: 72] “İman edenlere indirilene iman edin” kavlini!”

وفي البقرة: {وَمَا أُوتِيَ النبيون} [الآية: ١٣٦] وهنا» والنبيون «لأنَّ التي في البقرةِ لفظُ الخطابِ فيها عامٌّ، ومِنْ حُكْمِ خطابِ العام البسطُ دونَ الإِيجاز بخلافِ الخطاب هنا فإنه خاصٌّ فلذلك اكتفى فيه بالإِيجاز دون الإِطناب. وباقي كلماتِ جملِ الآية تقدََّم الكلام عليها في البقرة.

Bakara Suresi'nde: {وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ} [Âyet: 136] “peygamberlere verilenlere” şeklinde geçerken, burada ise «وَالنَّبِيُّونَ» şeklindedir. Çünkü Bakara'daki hitabın lafzı geneldir; genel hitabın gereği ise icâz (özlü anlatım) değil, bast (ayrıntılı anlatım) yapmaktır. Buradaki hitabın aksine; zira buradaki hitap özeldir, bu sebeple ıtnafa (uzatmaya) kaçılmayıp icâz ile yetinilmiştir. Ayetin cümlelerindeki diğer kelimelerin açıklaması daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.

قوله تعالى: {يَبْتَغِ غَيْرَ} : العامَّة على إظهار هذين المِثْلين؛ لأن بينهما فاصلاً فلم يلتقيا في الحقيقة، وذلك الفاصل هو الياء التي حذفت للجزم، ورُوي عن أبي عمرو فيها الوجهان: الإِظهارُ على الأصل ولمراعاةِ الفاصلِ الأصلي، والإِدغامُ مراعاةً للَّفظ، إذ يَصْدُق أنهما التقيا في الجملة، ولأنَّ ذلك الفاصل مستحقٌّ الحذفَ لعاملِ الجزم، وليس هذا مخصوصاً بهذه الآيةِ بل كلما التقى فيه مِثْلان بسببِ حذف حرف، لعلَّةٍ اقتضت ذلك جرى فيه الوجهان نحو: {يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ} [يوسف: ٩] {وَإِن يَكُ كَاذِباً} [غافر: ٢٨] ، وقد استُشْكِلَ على هذا نحو: {ياقوم مَا لي أَدْعُوكُمْ} [غافر: ٤١] و {ياقوم مَن يَنصُرُنِي} [هود: ٣٠] فإنه لم يُرْوَ عن أبي عمرو خلافٌ في إدغامهما، وكان القياس يقتضي جوازَ الوجهين لأنَّ ياءَ المتكلم فاصلةً تقديراً.

Yüce Allah'ın: {يَبْتَغِ غَيْرَ} “[kim] başkasını ararsa” kavline gelince: Genel kıraat uleması (âmme) bu iki mümasil (aynı) harfin izharı üzerinedir; zira aralarında bir ayırıcı (fâsıl) bulunmaktadır, dolayısıyla hakikatte yan yana gelmemişlerdir. Bu ayırıcı da cezm sebebiyle hazfedilen (düşürülen) "yâ" harfidir. Ebû Amr'dan ise bu hususta iki vecih rivayet edilmiştir: Asla uygun olduğu ve asıl olan ayırıcıyı gözettiği için izhar; lafzı gözettiği için de idgam. Zira netice itibariyle yan yana geldikleri doğrudur ve o ayırıcı cezm amili sebebiyle hazfedilmeyi hak etmiştir. Bu durum sadece bu ayete mahsus olmayıp, bunu gerektiren bir illet sebebiyle bir harfin hazfedilmesi neticesinde aynı iki harfin yan yana geldiği her yerde iki vecih de geçerli olur; nitekim {يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ} [Yûsuf: 9] “babanızın teveccühü yalnızca size kalsın” ve {وَإِن يَكُ كَاذِباً} [Gâfir: 28] “Eğer yalancı ise” [ayetlerinde olduğu gibi]. Buna karşılık {ياقوم مَا لي أَدْعُوكُمْ} [Gâfir: 41] “Ey kavmim! Ne oluyor bana ki ben sizi çağırıyorum” ve {ياقوم مَن يَنصُرُنِي} [Hûd: 30] “Ey kavmim! Beni kim kurtarır?” [ayetleri] gibi örnekler itiraza konu olmuştur (müşkil görülmüştür); zira Ebû Amr'dan bunların idgam edilmesinde bir ihtilaf rivayet edilmemiştir, oysa kıyas mütekellim "yâ"sı takdiren ayırıcı olduğu için iki vechin de caiz olmasını gerektirirdi.

قوله: {دِيناً} فيه ثلاثة أوجه، أحدُهما: أنه مفعولُ يَبْتَغِ، و {غَيْرَ الإسلام} حالٌ لأنها في الأصل صفةٌ له، فلمَّا قُدِّمت عليه نُصِبَت حالاً.

Yüce Allah'ın: {دِيناً} kavminde üç vecih vardır: Birincisi: {يَبْتَغِ} fiilinin mef‘ûlü olmasıdır. {غَيْرَ الإِسْلاَمِ} ise hâldir; çünkü aslen onun sıfatıdır, onun önüne takdim edilince hâl olarak mansub kılınmıştır.

الثاني: أن يكونَ تمييزاً لغير لإِبهامها، فَمُيِّزَت كما مُيِّزَت «مثل» و «شبه» وأخواتهما، وسُمع من العرب: «إنَّ لنا غيرَها إبلاً وشاء» . والثالث: أن يكونَ بدلاً مِنْ «غير» ، وعلى هذين الوجهين فغيرَ الإِسلامِ هو المفعولُ به ليبتَغِ.

İkincisi: «غير» lafzındaki kapalılıktan dolayı onun temyizi olmasıdır; nitekim «مثل», «شبه» ve benzerleri temyiz edildiği gibi temyiz edilmiştir. Araplardan: «إنَّ لنا غيرَها إبلاً وشاء» (Bizim ondan başka develerimiz ve koyunlarımız vardır) sözü işitilmiştir. Üçüncüsü: «غير» lafzından bedel olmasıdır. Bu iki veche göre {يَبْتَغِ} fiilinin mef‘ûlün bihi {غَيْرَ الإِسْلاَمِ} ifadesidir.

وقوله: {وَهُوَ فِي الآخرة مِنَ الخاسرين} كقولِهِ: {وَإِنَّهُ فِي الآخرة لَمِنَ الصالحين} [البقرة: ١٣٠] في الإِعراب وسيأتي ما بينَهما في المعنى. وقيل: «أل» معرفةٌ لا موصولةٌ فلم يمنعْ من تعلُّق ما قبلها. بما بعدها، وهذه الجملة يجوزُ أَنْ لا يكونَ لها محلٌّ لاستئنافها، ويجوزُ أن تكونَ في محل جزم نسقاً على جواب الشرط وهو «فلن يُقْبل» ، ويكون قد ترتَّب على ابتغاء غير الإسلام ديناً عدمُ القبول والخسران.

Yüce Allah'ın: {وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır” kavmi, irap bakımından: {وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} [Bakara: 130] “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” kavmi gibidir; aralarındaki mana farkı gelecektir. Denildi ki: Buradaki «el» takısı mevsûle değil marifelik takısıdır, dolayısıyla öncesindekinin sonrasındakine taalluk etmesine engel teşkil etmemiştir. Bu cümlenin isti'nâfiyye (yeni bir başlangıç) olması sebebiyle iraptan mahallinin olmaması caiz olduğu gibi, şartın cevabı olan «فلن يُقْبل» cümlesine atfen cezm mahallinde olması da caizdir. Böylece İslam'dan başka bir din arayışının neticesi olarak amelin kabul edilmeyişi ve hüsran terettüp etmiş olur.

قوله تعالى: {كَيْفَ يَهْدِي} كقولِهِ: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} [البقرة: ٢٨] وقيل الاستفهامُ هنا معناه النفي، وأنشد:

Yüce Allah'ın: {كَيْفَ يَهْدِي} “nasıl hidayete erdirir?” kavmi, {كَيْفَ تَكْفُرُونَ} [Bakara: 28] “nasıl inkâr edersiniz?” kavmi gibidir. Buradaki istifhamın (sorunun) nefy (olumsuzluk) manasında olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

١٣٥١ - كيفَ نومي على الفراشِ وَلمَّا ... تَشْمَلِ الشامَ غارةٌ شَعْواءُ

1351 - Yatakta uykum nasıl kabil olur ki henüz... Şam'ı kasıp kavuran bir akın kaplamamışken!

وقول الآخر:

Diğer bir şair de şöyle demiştir:

١٣٥٢ - فهذي سيوفٌ يا صُدَّيُّ بنُ مالكٍ ... كثيرٌ ولكن كيف بالسيفِ ضارِبُ

1352 - Ey Sudeyy b. Mâlik! Şu kılıçlar pek çoktur, lâkin... Kılıcı vuracak kişi nerede [nasıl bulunur]?

قوله: {وشهدوا} في هذه الجملة ثلاثةُ أوجه، أحدها: أنها معطوفةٌ على «كفروا» و «كفروا» في محلِّ نصبٍ نعتاً لقوماً، أي: كيف يهدي مَنْ جَمَعَ بين هذين الأمرين، وإلى هذا ذهب ابنُ عطية والحوفي وأبو البقاء، إلا أنَّ مكيّاً قد رَدَّ هذا الوجهَ فقال: «لا يجوزُ عطفُ» شهدوا «على» كفروا «لفسادِ المعنى» ، ولم يُبَيِّن جهةَ الفسادِ فكأنه فَهِمَ الترتيبَ بين الكفر والشهادة، فلذلك فَسَدَ المعنى، وهذا غير لازمٍ، فإنَّ الواو لا تقتضي ترتيباً، ولذلك قال ابن عطية: «المعنى مفهومٌ أنَّ الشهادةَ قبل الكفرِ والواوُ لا تُرَتِّب» .

{وَشَهِدُوا} “ve şahitlik ettikleri halde” kavminde üç vecih vardır: Birincisi: «كفروا» fiiline matuf olmasıdır; «كفروا» ise «قوماً» kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir. Yani: Bu iki durumu kendinde toplayan kimseleri nasıl hidayete erdirir? İbn Atiyye, Havfî ve Ebu'l-Bekâ bu görüşe meyletmiştir. Ancak Mekkî bu vechi reddederek: “Mananın bozulması sebebiyle «شهدوا» fiilinin «كفروا» fiiline atfedilmesi caiz değildir” demiştir. Bozulma yönünü ise açıklamamıştır; sanki o, küfür ile şahitlik arasında bir tertip (sıralama) olduğunu anlamış, bu yüzden de mana bozulmuştur. Oysa bu zorunlu değildir; zira vav harfi tertip ifade etmez. Nitekim İbn Atiyye şöyle demiştir: “Şahitliğin küfürden önce olduğu manadan anlaşılmaktadır; vav harfi ise tertip bildirmez.”

الثاني: أنها في محلِّ نصبٍ على الحال من واو «كفروا» ، والعاملُ فيها الرافعُ لصاحبِها، و «قد» مضمرةٌ معها على رأي، أي: كفروا وقد وقد شهدوا، وإليه ذهب جماعة كالزمخشري وأبي البقاء وغيرهما، قال أبو البقاء: «ولا يجوز أن يكون العامل» يَهْدي «لأنه يهدي مَنْ شَهِدَ أن الرسول حق، يعني أنه لا يجوزُ أَنْ يكونَ حالاً من» قوماً «، والعاملُ في الحال» يَهْدِي «لِما ذَكَر من فساد المعنى/.

İkincisi: «كفروا» fiilindeki vâv zamirinden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır. Ondaki âmil ise sâhib-i hâli ref eden âmildir; bir görüşe göre onunla birlikte «قد» edatı gizlenmiştir, yani: “şahitlik etmiş oldukları halde inkâr ettiler” takdirindedir. Zemahşerî, Ebu'l-Bekâ ve diğer bir grup âlim bu görüşe gitmiştir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: “Âmilin {يَهْدِي} olması caiz değildir; çünkü O, Resul'ün hak olduğuna şahitlik edeni hidayete erdirir.” Yani «قَوْماً» kelimesinden hâl olması ve hâldeki âmilin de zikrettiği mana bozukluğundan ötürü {يَهْدِي} olması caiz değildir.

الثالث: أن يكونَ معطوفاً على» إيمانهم «لما تضمَّنه من الانحلال لجملةٍ فعلية، إذ التقدير: بعد أن آمنوا وشهدوا، وإلى هذا ذهب جماعة، قال الزمخشري:» أن يُعْطف على ما في «إيمانهم» من معنى الفعل، لأن معناه: بعد أن آمنوا، كقولِهِ تعالَى: {فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن} [المنافقون: ١٠] وقوله:

Üçüncüsü: Fiil cümlesine çözülmeyi içerdiğinden ötürü «إيمانهم» masdarına matuf olmasıdır; zira takdiri: ‘İman edip şahitlik ettikten sonra’ şeklindedir. Bir grup âlim bu görüşe gitmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: “«إيمانهم» lafzında bulunan fiil manasına atfedilir; çünkü bunun manası ‘iman ettikten sonra’ demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ} [Münâfikûn: 10] “sadaka vereyim ve olayım” kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:

١٣٥٣ - مشائيمُ ليسوا مُصْلِحين عشيرةً ... ولا ناعبٍ إلا بِبَيْنٍ غرابُها

1353 - Uğursuz kimselerdir onlar, bir kabileyi asla ıslah etmezler... Kargaları da ancak ayrılık için öter.

انتهى. وجهُ تنظيره ذلك بالآية والبيت تَوَهُّمُ وجودِ ما يُسَوِّغُ العطفَ عليه في الجملة، كذا يقول النحاة: جُزِم على التوهم أي: لسقوط الفاء، إذ لو سقطت لانجزم في جوابِ التحضيض، وكذا يقولون: تَوَهَّم وجودَ الباءِ فجَرَّ، وفي العبارة بالنسبة إلى القرآن سوءُ أدبٍ، ولكنهم لم يقصِدوا ذلك حاش لله، وكان تنظير الزمخشري بغير ذلك أَوْلى كقوله: {إِنَّ المصدقين والمصدقات وَأَقْرَضُواْ} [الحديد: ١٨] ، إذ هو في قوة: إن الذين صدقوا وأقرضوا، وفي هذه الآيةِ بحثٌ سيمر بك إن شاء الله تعالى.

İfade bitti. Zemahşerî'nin bu durumu ayet ve beyitle örneklendirmesinin yönü, cümlede kendisine atıf yapılmasını meşru kılacak bir şeyin varlığının vehmedilmesidir. Nitekim nahivciler şöyle derler: Tevehhüm üzerine cezm edildi; yani fâ harfinin düşmesinden dolayıdır, zira düşseydi tahdîdın (teşvikin) cevabında meczum olurdu. Yine şöyle derler: Bâ harfinin varlığı tevehhüm edilerek cer yapıldı. Bu ifade Kur'an'a nispet edildiğinde bir edep eksikliği gibi dursa da, hâşâ Allah için onlar bunu kastetmemişlerdir. Zemahşerî'nin bunu başka bir ayetle örneklendirmesi daha evlâ olurdu; nitekim: {إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ} [Hadîd: 18] “Şüphesiz sadaka veren erkekler, sadaka veren kadınlar ve Allah'a borç verenler” kavlinde olduğu gibi; zira bu, ‘Şüphesiz sadaka veren ve borç veren kimseler’ kuvvetindedir. Bu ayet hakkında inşallah Teâlâ ileride karşınıza çıkacak bir inceleme vardır.

وقال الواحدي: «عُطِف الفعلُ على المصدر؛ لأنه أراد بالمصدر الفعلَ تقديرُه: كفروا بالله بعد أَنْ آمنوا، فهوعطفٌ على المعنى كما قال:

Vâhidî şöyle demiştir: “Fiil masdara atfedilmiştir; çünkü masdardan kastı fiildir, takdiri ise: İman ettikten sonra Allah'ı inkâr ettiler, şeklindedir. Dolayısıyla şairin şu sözünde olduğu gibi manaya atıftır:

١٣٥٤ - لَلُبْسُ عباءةٍ وتَقَرَّ عيني ... أَحَبُّ إليَّ مِنْ لُبْسِ الشفوفِ

1354 - Bir aba giymem ve gözümün aydın olması... Bana şeffaf kumaşlar giymekten daha sevimlidir.

معناه: لأِنْ ألبس وتقرَّ عيني» فظاهرُ عبارة الزمخشري والواحدي أن

Bunun manası: ‘Giymem ve gözümün aydın olması’ (le-en elbese ve tekarra aynî) demektir.” Zemahşerî ve Vâhidî'nin ifadelerinin zahirine göre...

الأولَ يُؤَوَّل لأجل الثاني، وهذا ليس بظاهر، لأنَّا إنما نحتاج إلى ذلك لكونِ الموضع يطلبُه فعلاً كقوله: {إِنَّ المصدقين} لأنَّ الموصول يَطْلُبُ جملةً فعلية فاحتْجنا أَنْ نتأوَّل اسمَ الفاعل بفعلٍ، وعَطَفْنا عليه «وأقرضوا» ، وإما «بعد إيمانهم» وقوله «للبس عباءة» فليس مكانُ الاسمِ محتاجاً إلى فعل، فالذي ينبغي: أن نتأول الثاني باسمٍ ليصِحَّ عطفُه على الاسم الصريح قبله، وتأويلُه بأن نأتي معه ب «أن» المصدرية مقدرةً، وتقديرُه: بعد إيمانهم وأَنْ شَهِدوا، أي: وشهادتهم، ولهذا تأوَّل النحويون قولَها: «لَلُبْسُ عباءةٍ وتقرَّ» : وأَنْ تقرَّ، إذ التقدير: وقرةُ عيني، وإلى هذا الذي ذكرته ذهب أبو البقاء فقال «التقدير: بعد أَنْ آمنوا وأن شهدوا، فيكونُ في موضعِ جَرٍّ» .

...birincisi ikincisi sebebiyle tevil edilmektedir. Oysa bu açık bir durum değildir; zira biz buna ancak konumun bunu fiil olarak talep etmesi halinde ihtiyaç duyarız; nitekim {إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ} ayetinde olduğu gibi. Çünkü ism-i mevsûl bir fiil cümlesi talep eder, bu yüzden ism-i fâili fiil olarak tevil etmeye mecbur kaldık ve «وَأَقْرَضُوا» fiilini ona atfettik. «بَعْدَ إِيمَانِهِمْ» ve «لَلُبْسُ عَبَاءَةٍ» kavillerine gelince, ismin bulunduğu yer bir fiile muhtaç değildir. Dolayısıyla uygun olan: Kendisinden önceki sarih isme atfının sahih olabilmesi için ikinciyi isim olarak tevil etmemizdir. Bunun tevili de onunla birlikte takdirî bir masdariyye «أن» edatı getirmemizledir; takdiri ise: ‘İmanlarından ve şahitlik etmelerinden sonra’ yani onların şahitlikleridir. Bundan dolayı nahivciler kadının: «لَلُبْسُ عباءةٍ وتَقَرَّ» sözünü: ‘ve en tekarra’ (ve gözümün aydın olması) şeklinde tevil etmişlerdir; zira takdiri: ‘ve kurratu aynî’ şeklindedir. Zikrettiğim bu görüşe Ebu'l-Bekâ da meyletmiş ve şöyle demiştir: “Takdiri: ‘İman etmelerinden ve şahitlik etmelerinden sonra’ şeklinde olup cer mahallindedir.”

انتهى، يعني أنه على تأويلِ مصدرٍ معطوفٍ على المصدرِ الصريح المجرور بالظرف، وكلام الجرجاني فيه ما يَشْهد لهذا ويَشْهَدُ لتقدير الزمخشري فإنه قال: قوله «وشَهِدوا» منسوقٌ على ما يُمكنُ في التقدير، وذلك أنَّ قولَه «بعد إيمانهم» يمكن أن يكونَ بعد «أن آمنوا» وأَنْ الخفيفة مع الفعلِ بمنزلةِ المصدرِ كقولهِ: {وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ} [البقرة: ١٨٤] أي: والصوم، ومثلُه مِمَّا حُمِل فيه على المعنى قولُه تعالى: {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ الله إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِن وَرَآءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ} [الشورى: ٥١] فهو عطفٌ على قوله: {إِلاَّ وَحْياً} ، ويمكن فيه: إلا أن يُوحى إليه، فلما كان قوله {إِلاَّ وَحْياً} بمعنى: إلا أنْ يُوحَى إليه حَمَله على ذلك، ومثله من الشعر قوله:

İfade bitti. Yani zarfla mecrur olan sarih masdara matuf bir masdar tevilindedir. Cürcânî'nin sözünde hem buna hem de Zemahşerî'nin takdirine şahitlik eden hususlar vardır; nitekim o şöyle demiştir: «وَشَهِدُوا» kavli takdirde mümkün olana atfedilmiştir. Şöyle ki: «بَعْدَ إِيمَانِهِمْ» kavlinin ‘iman ettikten sonra’ şeklinde olması mümkündür. Hafifletilmiş «أن» edatı fiille birlikte masdar konumundadır; nitekim: {وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ} [Bakara: 184] “oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” kavlinde olduğu gibi; yani: ‘ve oruç’ demektir. Manaya hamledilen şeylerin bir benzeri de Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ الله إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِن وَرَآءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ} [Şûrâ: 51] “Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy ile yahut perde arkasından yahut göndermesiyle olur”; bu, {إِلاَّ وَحْياً} kavline atıftır ve onda ‘ancak kendisine vahyedilmesi’ manası mümkündür. {إِلاَّ وَحْياً} kavli ‘ancak kendisine vahyedilmesi’ manasında olunca onu buna hamletmiştir. Şiirden benzeri ise şairin şu sözüdür:

١٣٥٥ - فَظَلَّ طُهاةٌ اللحم من بين مُنْضِجٍ ... صَفيفَ شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلٍ

1355 - Et pişiricileri, kebap dizisini iyice pişiren ile... Acele kaynatılmış tencere yemeği yapan arasında kalakaldı.

خَفَضَ قولَه «قدير» لأنه عَطْفٌ على ما يمكن في قوله «منضجٍ» لأنه أمكن أن يكون مضافاً إلى الصفيف فَحَمَله على ذلك قلت: فإتْيانُه بهذا البيت نظيرُ إتيان الزمخشري بالآية الكريمة والبيت المتقدمين، لأنه جَرَّ «قدير» هنا على التوهم، كأنه تَوَهَّم إضافة اسم الفاعل إلى مفعوله تخفيفاً فَجَرَّ على التوهم، كما تَوَهَّم الآخرُ وجودَ الباءِ في قوله: «ليسوا مصلحين» ، لأنها كثيراً ما تزاد في خبر ليس. وقوله: {أَنَّ الرسول} الجمهورُ على أنه وصف بمعنى المُرْسَل، وقيل: هو بمعنى الرسالة فيكون مصدراً وقد تقدَّم ذلك.

«قدير» kelimesini kesre ile mecrur kılmıştır; çünkü «مُنْضِجٍ» lafzında mümkün olan manaya atıftır, zira onun «الصفيف» kelimesine muzaf olması mümkündü, dolayısıyla buna hamletti. Ben derim ki: Cürcânî'nin bu beyti getirmesi, Zemahşerî'nin geçen ayet-i kerimeyi ve beyti getirmesiyle aynı mahiyettedir; zira burada «قدير» kelimesini tevehhüm üzere cer kılmıştır; sanki hafifletmek için ism-i fâilin mef‘ûlüne izâfe edildiğini tevehhüm etmiş de tevehhüm üzere cer yapmıştır; tıpkı diğerinin: «ليسوا مصلحين» sözünde bâ harfinin varlığını tevehhüm ettiği gibi, çünkü bu harf leyse'nin haberinde çokça ziyade edilir. Yüce Allah'ın: {أَنَّ الرَّسُولَ} kavline gelince: Cumhûr bunun mürsel (elçi) manasında bir vasıf olduğu görüşündedir; risalet (elçilik) manasında masdar olduğu da söylenmiştir ve bu daha önce geçmişti.

قوله تعالى: {جَزَآؤُهُمْ} : يجوز فيه وجهان، أحدُهما: أَنْ يكونَ مبتدأ ثانياً، و «أنَّ عليهم» إلى آخره في محلِّ رفعٍ خبراً لجزاؤهم، والجملةُ خبر لأولئك. والثاني: أن يكونَ «جزاؤهم» بدلاً من «أولئك» بدلَ اشتمال، و «أن عليهم» إلى آخره خبرُ أولئك. وقال هنا: {جَزَآؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ الله} وهناك {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ} [البقرة: ١٦١] دون «جزاؤهم» قيل: لأنَّ هناك وَقَعَ الإِخبارُ عَمَّن توفي على الكفر، فمن ثَم حَتَّم الله عليه اللعنةَ بخلافه هنا، فإنَّ سببَ النزولِ في قومٍ ارتدُّوا ثم رجَعوا للإِسلام. ومعنى «جزاؤهم» أي: جزاءُ كفرِهم وارتدادهم. وتقدَّم قراءةُ الحسنِ {والناس أجمعون} [البقرة: ١٦١] وتخريجُها.

Yüce Allah'ın: {جَزَآؤُهُمْ} kavminde iki vecih caizdir: Birincisi: İkinci mübteda olmasıdır; {أَنَّ عَلَيْهِمْ} ifadesinden sonuna kadarki kısım ise {جَزَآؤُهُمْ} lafzının haberi olarak ref mahallindedir; bu cümle ise {أُولَئِكَ} lafzının haberidir. İkincisi: {جَزَآؤُهُمْ} lafzının {أُولَئِكَ} kelimesinden iştimal bedeli olmasıdır; {أَنَّ عَلَيْهِمْ} kısmı ise {أُولَئِكَ} lafzının haberidir. Burada: {جَزَآؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ} “Onların cezası, Allah'ın lanetinin üzerlerine olmasıdır” buyururken, orada [Bakara Suresi'nde] {جَزَآؤُهُمْ} lafzı olmaksızın: {أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ} [Bakara: 161] “İşte lanet onların üzerinedir” buyurmuştur. Denildi ki: Çünkü orada küfür üzere vefat eden kimse haber verilmiştir; bu sebeple Allah onun aleyhine laneti kesinleştirmiştir. Buradaki durum ise farklıdır; zira nüzul sebebi dinden dönüp (irtidad edip) sonra İslam'a geri dönen bir topluluk hakkındadır. {جَزَآؤُهُمْ} ifadesinin manası: Yani küfürlerinin ve dinden dönmelerinin karşılığıdır. Hasan'ın {وَالنَّاسِ أَجْمَعُونَ} [Bakara: 161] şeklindeki kıraati ve tahrîci daha önce geçmişti.

قوله تعالى: {خَالِدِينَ} : حالٌ من الضمير في «عليهم» والعاملُ فيها الاستقرارُ أو الجارُّ لقيامه مقامَ الفعل وتقدَّمَتْ نظائرُه. والضمير في «فيها» للعنة. و {لاَ يُخَفَّفُ} جملةٌ حالية أو مستأنفة.

Yüce Allah'ın: {خَالِدِينَ} kavmi: «عليهم» lafzındaki zamirden hâldir; ondaki âmil ise istikrar (fiil manası taşıyan yerleşme) yahut fiil yerine geçtiği için câr-mecrûrdur; benzerleri daha önce geçmişti. {فِيهَا} lafzındaki zamir lanete aittir. {لاَ يُخَفَّفُ} “hafifletilmez” ise hâl veya isti'nâf cümlesidir.

وقوله تعالى: {إِلاَّ الذين} : استثناءٌ متصلٌ.

Yüce Allah'ın: {إِلاَّ الَّذِينَ} “Ancak tevbe edenler müstesnadır” kavmi: Muttasıl bir istisnadır.

قوله تعالى: {كُفْراً} : تمييزٌ منقولٌ من الفاعلية،

Yüce Allah'ın: {كُفْراً} kavmi: Fâillikten nakledilmiş bir temyizdir,

والأصلُ: ثم ازداد كفرهُم، والدالُ الأولى بدلٌ من تاءِ الافتعالِ لوقوعِها بعد الزاي، كذا أعربه الشيخ، وفيه نظرٌ، إذ المعنى على أنه مفعول به، وذلك أنَّ الفعلَ المتعدِّيَ لاثنين إذا جُعِل مطاوعاً نَقَص مفعولاً، وهذا من ذاك، لأن الأصل: زِدْتُ زيداً خيراً فازداده، وكذلك أصلُ الآية الكريمة، زادهم الله كفراً فازدادوه.

Aslı: ‘Sonra onların küfrü arttı’ şeklindedir. İlk dâl harfi ise zây harfinden sonra gelmesi sebebiyle ifti‘âl bâbının tâ'sından bedeldir. Şeyh [Ebû Hayyân] bunu böyle iraplandırmıştır; ancak bunda tutarsızlık vardır; zira mana onun mef‘ûlün bih olması yönündedir. Şöyle ki: İki mef‘ûl alan geçişli bir fiil mutavaat (dönüşlülük) yapıldığında mef‘ûllerinden biri eksilir; bu da o kabildendir. Çünkü aslı: ‘Zeyd'e hayrı artırdım, o da onu artırdı’ şeklindedir. Âyet-i kerimenin aslı da böyledir: ‘Allah onların küfrünü artırdı, onlar da küfürlerini artırdılar’ demektir.

ولم يُؤْتَ هنا بالفاء داخلةً على «لن» وأتى بها في «لن» الثانيةِ. قيل: لأنَّ الفاءَ مُؤْذِنَةٌ بالاستحقاق بالوصفِ السابق، لأنه قد صَرَّح بقيدِ موتهم على الكفر/ بخلافِ «لن» الأولى فإنه لم يُصَرِّح معها به، فلذلك لم يُؤْتَ بالفاء.

Burada «لن» edatının başına fâ harfi dahil edilmemişken, ikinci «لن» edatına fâ harfi getirilmiştir. Denildi ki: Çünkü fâ harfi önceki vasıfla hak edişi bildirmektedir; zira onların küfür üzere ölmeleri kaydını açıkça belirtmiştir. İlk «لن» edatında ise durum farklıdır; çünkü onunla birlikte bu kayıt açıkça zikredilmemiştir, bundan ötürü fâ getirilmemiştir.

وقرأ عكرمة: «لن نقبل» بنونِ العظمة، «توبتَهم» بالنصب، فلذلك قرأ: «فلن نقبل مِنْ أحدِهم ملء» بالنصب.

İkrime azamet nûnu ile «لن نَقْبَلَ» (asla kabul etmeyeceğiz), «تَوْبَتَهُمْ» kelimesini de nasb ile okumuştur; bu sebeple [sonraki ayeti de]: «فَلَنْ نَقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءَ» şeklinde nasb ile okumuştur.

قوله: {وأولئك هُمُ الضآلون} في هذه الجملة ثلاثة أوجه، أحدها: أن تكونَ في محلِّ رفعٍ عطفاً على خبر إنَّ، أي: إنَّ الذين كفروا لن تُقْبل توبتُهم وإنهم أولئك هم الضالون. الثاني: أن تُجْعَلَ معطوفة على الجملة المؤكدة بإن، وحينئذٍ فلا محلَّ لها من الإِعرابِ لعطفِها على ما لا محلَّ له. الثالث: وهو أغربُها أن تكونَ الواو للحال، فالجملة بعدها نصب على الحال، والمعنى: لن تُقْبَل توبتُهم من الذنوب والحالُ أنهم ضالون، فالتوبةُ والضلال متنافيان لا يَجْتمعان، قاله الراغب، وهو بعيد في التركيب، وإنْ كانَ قريبَ المعنى. قال الشيخ: «ويَنْبو عن هذا المعنى هذا التركيبُ، إذ لو أُريد هذا المعنى لم يُؤْتَ باسم الإِشارة» .

Yüce Allah'ın: {وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} “İşte onlar sapıkların ta kendileridir” kavminde üç vecih vardır: Birincisi: «إنَّ» edatının haberine atfen ref mahallinde olmasıdır; yani: ‘İnkâr edenlerin tevbeleri asla kabul edilmeyecektir ve şüphesiz onlar sapıkların ta kendileridir’ takdirindedir. İkincisi: «إنَّ» ile tekit edilmiş cümleye matuf kılınmasıdır; bu takdirde iraptan mahalli olmayan bir cümleye atfedildiği için iraptan mahalli yoktur. Üçüncüsü ise en garip olanıdır: Vâv harfinin hâl için olmasıdır; dolayısıyla sonrasındaki cümle hâl olarak nasb mahallindedir. Manası: ‘Onlar sapıklık içinde oldukları halde günahlarından dolayı tevbeleri kabul edilmez’ şeklindedir. Çünkü tevbe ile sapıklık birbirine zıttır, bir arada bulunmazlar. Bunu Râgıb söylemiştir; ancak manası yakın olsa da terkipten uzaktır. Şeyh şöyle demiştir: “Bu terkip bu manayı reddeder; çünkü şayet bu mana kastedilseydi işaret ismi getirilmezdi.”

وقوله: {فَلَن يُقْبَلَ} قد تقدم أن عكرمة [قرأ] «نقبل» بالنون، «ملءَ» بالنصب مفعولاً به، وقرأ بضعهم: فلن يَقبل بالياء من تحت على بنائه للفاعل وهو الله تعالى، و «ملءَ» بالنصب كما تقدم. وقرأ أبو جعفر وأبو السمَّال: «مِل الأرض» بطرح همزة «ملء» ، نقل حركتها إلى الساكن قبلها، وبعضُهم يُدْغم نحو هذا، أي: لام «ملء» في لام «الأرض» بعروضِ التقائِهما.

Yüce Allah'ın: {فَلَنْ يُقْبَلَ} “asla kabul edilmeyecektir” kavmi: İkrime'nin nûn ile «نَقْبَلَ», «مِلْءَ» kelimesini de mef‘ûlün bih olarak nasb ile [okuduğu] daha önce geçmişti. Bazıları ise fâiline mebnî olarak alttan iki noktalı yâ ile «فَلَنْ يَقْبَلَ» şeklinde okumuşlardır; fâil ise Yüce Allah'tır ve «مِلْءَ» lafzı daha önce geçtiği gibi mansubdur. Ebû Ca‘fer ve Ebu's-Semmâl «ملء» kelimesinin hemzesini atıp harekesini kendisinden önceki sakin harfe naklederek «مِلَ الأَرْضِ» şeklinde okumuşlardır. Bazıları ise bu gibi yerlerde hemzenin düşmesiyle yan yana gelmelerinden ötürü «ملء» kelimesinin lâmını «الأرض» kelimesinin lâmına idgam ederler.

والملءُ مقدارُ ما يملأ الوعاءَ، والمَلْءُ بفتح الميم هو المصدر. يقال: «مَلأتُ القِرْبة أملؤها مَلْئَاً» ، والمُلاءة المِلْحَفة بضم الميم والمد.

«الملء» (mil'), kabı dolduracak miktardır. Mîm harfinin fethasıyla «المَلْء» (mel') ise masdardır; «مَلأتُ القِرْبة أملؤها مَلْئَاً» (Kırbayı doldurdukça doldurdum) denir. «المُلاءة» (mulâe) ise mîm'in zammesi ve med ile çarşaf (örtü) demektir.

و «ذَهَبا» العامة على نصبه تمييزاً، وقال الكسائي: «على إسقاط الخافض» وهذا كالأول، لأنَّ التمييزَ مقدَّرٌ ب «مِنْ» واحتاجت «ملء» إلى تفسير لإِبهامها، لأنها دالةٌ على مقدار. كالقَفِيز والصَّاع. وقرأ الأعمش «ذهبٌ» بالرفع، قال الزمخشري: «رَدّاً على مِلْءُ» كما يقال: «عندي عشرون نفساً رجالٌ» يعني بالرد البدل، ويكون بدلَ نكرة من معرفة، قال الشيخ: «ولذلك ضَبَط الحُذَّاق قوله» لك الحمدُ ملءُّ السماوات «بالرفع، على أنه نعتٌ للحمد، واستضعفوا نصبه على الحال لكونه معرفة» قلت: ولا يتعيََّنُ نصبُه على الحال حتى يلزَم ما ذكره من الضعف، بل هو منصوبٌ على الظرف، أي: إنَّ الحمد يقع مِلئاً للسماوات وللأرض.

«ذَهَباً» lafzı ise genel kıraatte temyiz olarak mansub kılınmıştır. Kisâî: “Cer edatının düşürülmesiyledir” demiştir; bu da birincisi gibidir, çünkü temyiz «مِنْ» edatıyla takdir edilir. «ملء» kelimesi kapalı olduğundan açıklamaya ihtiyaç duymuştur; zira kafîz ve sâ‘ gibi bir miktara delalet etmektedir. A‘meş «ذَهَبٌ» şeklinde ref ile okumuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: “«عندي عشرون نفساً رجالٌ» (Yanımda yirmi kişi, adamlar var) denildiği gibi «مِلْءُ» lafzına redden [bedeldir]”; red ile bedeli kastetmektedir ve bu marifeden nekire bedel olur. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Bundan dolayı mahir âlimler «لك الحمدُ ملءُّ السماوات» sözünü hamdin sıfatı olarak ref ile zapt etmişler; marife olması sebebiyle hâl olarak nasb edilmesini zayıf görmüşlerdir.” Ben derim ki: Zikrettiği zayıflığın gerekmesi için hâl olarak nasb edilmesi zorunlu değildir; bilakis zarf olarak mansubdur, yani: ‘Hamd göklerin ve yerin dolusu kadar vaki olur’ demektir.

قوله: {وَلَوِ افتدى} الجمهورُ على ثبوتِ الواو وهي واو الحال، قال الزمخشري: «فإنْ قلت: كيف موقعُ قولِه: {وَلَوِ افتدى بِهِ} ؟ قلت: هو كلامٌ

Yüce Allah'ın: {وَلَوِ افْتَدَى} kavmi: Cumhûr vâv harfinin sübutu üzeredir ve o vâv-ı hâliyyedir. Zemahşerî şöyle demiştir: “Eğer: {وَلَوِ افْتَدَى بِهِ} “bunu fidye verse dahi” kavlinin konumu nasıldır? dersen, derim ki: O...

محمولٌ على المعنى كأنه قيل: فَلَنْ يُقبل من أحدِهم فديةٌ ولو افتدى بملء الأرض» . انتهى. والذي ينبغي أن يُحْمل عليه أن الله تعالى أخبر أنَّ مَنْ ماتَ كافراً لا يُقْبل منه ما يَملأ الأرض من ذَهبٍ، على كل حال يَقْصِدُها ولو في حال افتدائه من العذاب، وذلك أنَّ حالة الافتداءِ حالةٌ لا يمتَنُّ فيها المفتدي على المفتدَى منه إذ هي حالةُ قهرٍ من المفتدَى منه للمفتدِي.

...manaya hamledilmiş bir kelamdır; sanki şöyle denilmiştir: ‘Onların hiçbirinden fidye kabul edilmeyecektir, yeryüzü dolusu altını fidye verseler dahi!’” İfade bitti. Hamledilmesi gereken mana şudur: Yüce Allah, kâfir olarak ölen kimseden kastettiği her halükârda yeryüzünü dolduracak kadar altın bile kabul edilmeyeceğini haber vermiştir; azaptan kurtulmak için fidye verdiği halde olsa dahi. Zira fidye verme hali, fidyeyi verenin kendisinden fidye istenene karşı minnet edemeyeceği bir haldir; çünkü bu, fidyeyi alanın fidyeyi verene karşı mutlak bir kahır (üstünlük) halidir.

قال الشيخ: «وقد قَرَّرنا من نحوِ هذا التركيب أنَّ» لو «تأتي مَنْبَهَةً على أَنَّ ما قبلها جاء على سبيل الاستقصاء، وما بعدها جاء تنصيصاً على الحالة التي يُظَّنُّ أنها لا تندَرجُ فيما قبلها، كقوله ﵇:» اعطُوا السائل ولو جاء على فرس «و» رُدُّوا السائل ولو بِظِلْفٍ مُحْرَق «، كأنَّ هذه الأشياء كان ممَّا ينبغي أن لا يُؤْتى بها، لأنَّ كونَ السائلِ على فرسٍ يُشْعر بغناه فلا يناسبُ أَنْ يُعْطى، وكذلك الظِّلْفُ المُحرَقُ لا غناءَ فيه، فكان يناسِبُ ألاَّ يُرَدَّ به السائل» .

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Bu tür terkiplerde «لو» edatının, kendisinden öncesinin kapsayıcı (istiksâ) yoluyla geldiğine; sonrasının ise öncesine dahil olmayacağı zannedilen hali açıkça belirtmek (tansıys) için geldiğine dikkat çekmek üzere bulunduğunu tespit etmiştik. Nitekim Peygamber (aleyhisselâm)'ın: ‘İsteyene at üzerinde gelse dahi veriniz’ ve ‘İsteyeni yanık bir tırnakla (küçük bir parça etle) olsa dahi geri çevirmeyiniz’ buyruklarında olduğu gibi. Sanki bu durumlar [zahirde] yapılmaması gereken şeylerdendir; zira isteyenin at üzerinde olması onun zengin olduğunu hissettirir, bu yüzden ona verilmesi uygun düşmez. Aynı şekilde yanık tırnakta bir ihtiyaç giderme imkânı yoktur, dolayısıyla isteyenin onunla geri çevrilmemesi uygun düşerdi.”

وقيل: الواو هنا زائدةٌ، وقد يتأيَّد هذا بقراءة ابن أبي عبلة «لو افتدى به» دون واوٍ، ومعناها أنه جُعِل الافتداءُ شرطاً في عدم القبول فلم يتَعمَّمْ نَفْيُ وجود القبولِ. و «لو» قيل: هي هنا شرطية بمعنى إنْ، لا التي معناها لِما كان سيقع لوقوع غيره، لأنها مُعَلَّقة بمستقبل، وهو قوله: {فَلَن يُقْبَلَ} وتلك مُعَلَّقَةٌ بالماضي.

Buradaki vâv harfinin zâid olduğu da söylenmiştir; İbn Ebî Able'nin vâvsız olarak «لو افتدى به» şeklindeki kıraati bunu destekleyebilir. Manası ise: Fidye vermenin kabul edilmemeye şart kılınmasıdır, dolayısıyla kabulün bulunmaması genellenmemiştir. «لو» edatının burada başkasının gerçekleşmesi sebebiyle gerçekleşecek olan manasındaki edat değil, «إنْ» manasında şartiyye olduğu söylenmiştir; çünkü {فَلَنْ يُقْبَلَ} “asla kabul edilmeyecektir” kavli gibi bir geleceğe bağlanmıştır, o edat ise geçmişe bağlanır.

وافتدى: افْتَعَلَ من لفظِ الفِدْيَة وهو متعدٍّ لواحدٍ لأنه بمعنى فَدَى، فيكونُ افْتَعَل فيه وفَعَل بمعنىً نحو: شَوَى واشتوى، ومفعولُه محذوف تقديره: افتدى نفسَه.

«افتدى» fiili: «الفِدْيَة» lafzından ifti‘âl bâbındadır ve «فَدَى» manasında olduğu için tek mef‘ûle geçişlidir; dolayısıyla «شَوَى» ve «اشتوى» gibi ifte‘ale ile fe‘ale aynı manada olur. Mef‘ûlü mahzuftur, takdiri: ‘Kendisini fidye verse’ şeklindedir.

والهاءُ في «به» فيها أقوال، أظهُرها: عودُها على «ملء» لأنه مقدارُ ما يملؤها، أي: ولو افتدى بملء الأرض. والثاني: أن يعودَ على «ذهبا» قاله أبو البقاء، قال الشيخ: «ويوجد في بعضِ التفاسير أنها تعود على المِلء أو على الذهب، فقوله:» أو على الذهب «غلطٌ» قلت: كأن وجهَ الغلطِ فيه أنه ليس مُحَدَّثاً عنه/، إنما جيء به بياناً وتفسيراً لغيره فَضْلةً. الثالث: أن يعود على «مثل» محذوفٍ، قال الزمخشري: «ويجوز أَنْ يُرادَ» ولو افتدى بمثله «كقوله:

{بِهِ} kavlindeki zamir hakkında muhtelif görüşler vardır: En açığı, yeryüzünü dolduracak miktar olduğu için «ملء» lafzına dönmesidir; yani: Yeryüzü dolusuyla fidye verse dahi, demektir. İkincisi: Ebu'l-Bekâ'nın belirttiği üzere «ذهباً» lafzına dönmesidir. Şeyh: “Bazı tefsirlerde onun «ملء» lafzına yahut altına döndüğü yer almaktadır; onun ‘yahut altına’ sözü bir hatadır” demiştir. Ben derim ki: Bundaki hata yönü, altından bahsedilen asıl öge olmaması, bilakis fazlalık (fadla) olarak başkasının beyanı ve açıklaması maksadıyla getirilmiş olmasıdır. Üçüncüsü: Mahzuf bir «مثل» lafzına dönmesidir. Zemahşerî şöyle demiştir: “Şu ayette olduğu gibi: ‘onun bir misliyle fidye verse dahi’ manasının kastedilmiş olması caizdir:

{لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَّا فِي الأرض جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ} [المائدة: ٣٦] والمِثلُ يُحذف في كلامهم كثيراً، كقولك «ضَرَبْتُ ضربَ زيدٍ» تريد مثلَ ضربه، أبو يوسف أو حنيفة «أي مثلُه، و:

{لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَّا فِي الأرض جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ} “Eğer yeryüzünde olanların hepsi ve onunla birlikte bir misli daha onların olsa” [el-Mâide: 36]. Kelamlarında “misil” (benzer/denk) kelimesi çokça hazfedilir; nitekim senin “ضَرَبْتُ ضربَ زيدٍ” (Zeyd’in vuruşu gibi vurdum) deyip onun vuruşunun mislini kastetmen veya Ebû Yûsuf ya da Ebû Hanîfe için [kullanılan ifadede olduğu gibi] yani “onun misli” demektir; yine:

١٣٥٦ - لا هيثمَ الليلةَ للمَطيّ ... و» قضية ولا أبا حسنٍ لها «تريد: لا مثلَ هيثم ولا مثل أبي حسن، كما أنه يزاد في قولهم:» مثلُك لا يفعل كذا «يريدون: أنت لا تفعل، وذلك أن المثلين يَسُدُّ أحدهما مَسَدَّ الآخر، فكانا في حكم شيء واحد» . قال الشيخ: «ولا حاجةَ إلى تقدير» مثل «في قوله: {وَلَوِ افتدى بِهِ} ، وكأن الزمخشري تَخَيَّل أنَّ ما نُفِي أَنْ يُقْبَلَ لا يمكن أن يُفْتَدَى به فاحتاج إلى إضمار» مثل «حتى يُغايِرَ بين ما نُفِيَ قَبُوله وبين ما يُفْتَدَى به، وليس كذلك؛ لأن ذلك كما ذكرناه على سبيل الفَرَض والتقدير، إذ لا يمكن عادةً أنَّ أحداً يملك مِلْءَ الأرض ذهباً، بحيث إنه لو بَذَله علىأي جهة بَذَله لم يُقْبَلْ منه، بل لو كان ذلك مُمْكِناً لم يَحْتَجْ

1356 - "Bu gece binekler için bir Heysem yoktur..." ve "Öyle bir dava ki onun için bir Ebü'l-Hasen yoktur" [sözlerinde] 'Heysem'in misli ve Ebü'l-Hasen'in misli yoktur' demek istemendir. Nitekim onların: "Senin gibisi böyle yapmaz" sözünde ziyade kılınması gibi; yani "Sen yapmazsın" demek isterler. Çünkü iki misilden biri diğerinin yerine geçer, dolayısıyla bir tek şey hükmünde olurlar.” Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “{وَلَوِ افتدى بِهِ} kavlinde ‘misil’ takdir etmeye ihtiyaç yoktur. Sanki Zemahşerî, kabul edilmeyeceği nefyedilen şeyin fidye verilemeyeceğini vehmetmiş de kabulü nefyedilen ile kendisiyle fidye verilen şey arasını farklı kılmak için bir ‘misil’ takdirine ihtiyaç duymuştur. Oysa durum böyle değildir; çünkü bu, daha önce zikrettiğimiz üzere varsayım ve farazî takdir kabilindendir. Zira âdeten bir kimsenin yeryüzü dolusu altına sahip olması, öyle ki onu hangi cihetten harcarsa harcasın kendisinden kabul edilmeyecek olması mümkün değildir; bilakis bu mümkün olsaydı dahi

إلى تقدير» مثل «لأنه نُفِي قبولُه حتى في حالة الافتداء، وليس ما قَدَّر في الآية نظيرَ ما مَثَّل به، لأَنَّ هذا التقدير لا يُحتاج إليه ولا معنى له، ولا في اللفظ ولا في المعنى ما يدل عليه فلا يُقَدَّر، وأما ما مَثَّل به من نحو: ضربت ضرب زيد، وأبو يوسف وأبو حنيفة» فبضرورة العقل نعلم أنه لا بد من تقدير «مثل» ، إذ ضربُك يستحيل أن يكون ضرب زيد، وذاتُ أبي يوسف يستحيل أن تكونَ ذات أبي حنيفة، وأما «لا هيثم الليلة للمطي» فَدَلَّ على حذف «مثل» ما تقرَّر في اللغة العربية أن «لا» التي لنفي الجنس لا تدخُل على الأعلام فتؤثِّر فيها فاحتيج إلى إضمار «مثل» لتبقى على ما تقرَّر فيها إذ تقرَّر فيها أنها لا تعملُ إلا في الجنس، لأن العَلَمية تنافي عمومَ الجنس، وأما قوله «كما يُزاد في نحو:» مثلُك لا يفعل «تريد أنت» فهذا قولٌ قد قِيل [به] ، ولكن المختارَ عند حُذَّاق النحويين «أنَّ الأسماء لا تزاد» . قلت: وهذا الاعتراضُ على طولِه جوابُه ما قاله أبو القاسم في خطبة كشافة: «فاللغوي وإن عَلَكَ اللغة بِلَحْيَيْه والنحوي وإن كان أنحى من سيبويه إلى آخره» .

‘misil’ takdirine ihtiyaç duyulmazdı; çünkü kabul edilmeyişi fidye verme halinde bile nefyedilmiştir. Ayette takdir ettiği şey, misal getirdiği şeylerin dengi de değildir; zira bu takdire ihtiyaç yoktur ve bir anlamı da bulunmamaktadır; ne lafızda ne de anlamda buna delalet eden bir şey yoktur, dolayısıyla takdir edilmez. Misal verdiği ‘ضَرَبْتُ ضربَ زيدٍ’ (Zeyd’in vuruşuyla vurdum) ile ‘Ebû Yûsuf ve Ebû Hanîfe’ye gelince, aklın zorunlu gereği olarak biliriz ki ‘misil’ takdiri kaçınılmazdır; zira senin vuruşunun bizzat Zeyd’in vuruşu olması imkânsızdır ve Ebû Yûsuf’un bizzat kendisinin Ebû Hanîfe olması da imkânsızdır. ‘Bu gece binekler için bir Heysem yoktur’ sözüne gelince, cinsini nefyeden «لا» edatının özel isimlerin (alem) başına geçip onlarda amel etmeyeceği Arap dilinde yerleşmiş bir kural olduğuna göre, onda yerleşmiş kural üzere kalması için ‘misil’ takdirine ihtiyaç duyulmuştur; zira onda sadece cins isimde amel edeceği yerleşmiştir, çünkü özel isim olmak cinsin umumiliğine manidir. Onun ‘Nitekim senin gibisi yapmaz sözünde ziyade kılınması gibi, yani sen yapmazsın demektir’ sözüne gelince, bu söylenmiş bir görüştür; ancak mahir nahivciler nezdinde tercih edilen görüş ‘isimlerin zâid olmayacağıdır’.” Ben derim ki: Bu uzun itirazın cevabı, Ebu'l-Kâsım [Zemahşerî]'ın Keşşâf'ın mukaddimesinde söylediği şu sözdür: “Lügat âlimi lügati iki çenesi arasında gevelemiş olsa da, nahivci Sîbeveyh’ten daha nahivci olsa da... ilh.”

قوله: {أولئك لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} يجوزُ أنْ يكونَ «لهم» خبراً لاسم الإِشارة، و «عذابٌ» فاعلٌ به، وعَمِل لاعتمادِه على ذي خبر، أي: أولئك استقر لهم عذاب، وأن يكونَ «لهم» خبراً مقدماً، و «عذاب» مبتدأ مؤخراً، والجملةُ خبر عن اسم الإِشارة، والأولُ أحسنُ، لأنَّ الإِخبار بالمفرد أقربُ من الإِخبار بالجملة، والأول من قَبيلِ الإِخبار بالمفرد.

{أولئك لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İşte onlar için elem verici bir azap vardır” kavlinde: «لهم» ifadesinin işaret isminin haberi, «عذابٌ» kelimesinin ise onunla merfû bir fâil olması caizdir; haber sahibine dayandığı için amel etmiştir, yani: "İşte onlar için bir azap yerleşmiştir/sabit olmuştur." Yine «لهم» ifadesinin öne geçmiş (mukaddem) haber, «عذاب» kelimesinin gecikmiş (muahhar) mübteda, cümlenin ise işaret isminin haberi olması caizdir. Birincisi daha güzeldir; çünkü müfred ile haber vermek cümle ile haber vermekten daha uygundur ve birinci durum müfred ile haber verme kabilindendir.

قوله: {وَمَا لَهُمْ مِّن نَّاصِرِينَ} يجوزُ أَنْ يكونَ «من ناصرين» فاعلاً، وجاز

{وَمَا لَهُمْ مِّن نَّاصِرِينَ} “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” kavlinde: «من ناصرين» ifadesinin fâil olması caizdir; caiz olmuştur

عَمَل الجار لاعتماده على حرف النفي أي: وما استقر لهم من ناصرين. والثاني: أنه خبر مقدم و «من ناصرين» مبتدأ مؤخر، و «مِنْ» مزيدةٌ على الإِعرابين لوجود الشرطين في زيادتها. وأتى بناصرين جمعاً لتوافِقَ الفواصلَ.

çünkü harf-i cerr nefiy harfine dayandığı için amel etmiştir, yani: "Onlar için hiçbir yardımcı sabit olmamıştır/bulunmamıştır." İkinci [görüş]: Öne geçmiş haber, «من ناصرين» ifadesinin ise gecikmiş mübteda olmasıdır. «مِنْ» edatı, ziyadeliğinin iki şartı da mevcut olduğu için her iki irapta da zâiddir. Fasıla uyumunu sağlamak için «ناصرين» çoğul olarak getirilmiştir.

قوله تعالى: {لَن تَنَالُواْ} : النَّيْل: إدراكُ الشيء ولُحوقُه، وقيل هو العطية، وقيل: هو تناوُلُ الشيء باليد، يقال: نِلْتُه أناله نَيْلاً. قال تعالى: {وَلاَ يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَّيْلاً} [التوبة: ١٢٠] . وأمَّا النَّوْلُ بالواو فمعناه التناول، يقال: نِلته أنوله أي: تناولته، وأنلته زيداً أَنوله إياه أي: ناولته إياه، كقولك: عَطَوْتُه أعطوه بمعنى تناولته، وأعطيته إياه إذا ناولته إياه.

Yüce Allah'ın: {لَن تَنَالُواْ} “Asla erişemezsiniz” kavli: en-Neyl (النَّيْل): Bir şeye erişmek ve ona kavuşmaktır; bağış/ihsan olduğu da söylenmiştir; bir şeye elle uzanıp almak olduğu da söylenmiştir. ‘نِلْتُه أناله نَيْلاً’ (Ona ulaştım/eriştim) denilir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلاَ يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَّيْلاً} “...ve düşmandan bir zafere/nasibe erişmezler...” [et-Tevbe: 120]. Vâv ile olan en-Nevl (النَّوْل) ise el uzatıp almak (tenâvül) manasındadır. ‘نِلته أنوله’ yani: ‘ona el uzatıp aldım’; ‘أنلته زيداً أَنوله إياه’ yani: ‘onu Zeyd’e verdim/uzattım’ denir; nitekim ‘عَطَوْتُه أعطوه’ ‘ona uzanıp aldım’, ‘أعطيته إياه’ ise ‘onu ona verdim’ demektir.

وقوله: {حتى تُنْفِقُواْ} بمعنى إلى أن، و «مِنْ» في {مِمَّا تُحِبُّونَ} تبعيضيةٌ، يدلُّ عليه قراءةُ عبد الله: «بعضَ ما تحبون» ، وهذه عندي ليست قراءةً بل تفسيرُ معنى. «ما» موصولةٌ وعائدها محذوف، والقولُ بكونها نكرةً موصوفة لا معنى له، وقد جَوَّز ذلك أبو البقاء فقال: [ «أو نكرةٌ موصوفة، ولا تكون مصدريةً لأنَّ المحبةَ لا تُنْفَقُ، فإنْ جُعِلَتِ المحبة بمعنى المفعول جاز على رأي عليّ» ] يعني يبقى التقدير: من الشيء المحبوب، وهذان الوجهان ضعيفان، والأول أضعف.

{حتى تُنْفِقُواْ} “İnfak edinceye kadar” kavli: ‘-e kadar’ (إلى أن) manasındadır. {مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden” kavlindeki «مِنْ» teb‘îz (kısmilik) bildirir; Abdullah [b. Mes‘ûd]’un: ‘Sevdiğiniz şeylerin bir kısmını’ (بعضَ ما تحبون) şeklindeki kıraati buna delalet eder; bu bence bir kıraat değil, mana tefsiridir. «ما» mevsûledir ve ona dönen zamir (âid) mahzuftur. Onun sıfatlanmış belirsiz isim (nekre-i mevsûfe) olduğu sözünün bir anlamı yoktur. Ebü'l-Bekâ bunu caiz görerek şöyle demiştir: [“Yahut sıfatlanmış nekredir; masdariyye olamaz çünkü sevginin kendisi infak edilmez; eğer sevgi mef‘ûl (sevilen şey) manasında kılınırsa Ali’nin görüşüne göre caiz olur”] yani takdir ‘sevilen şeyden’ şeklinde kalır. Bu iki vecih zayıftır, birincisi ise daha zayıftır.

وقوله: {وَمَا تُنْفِقُواْ مِن شَيْءٍ} تقدم نظيره في البقرة.

{وَمَا تُنْفِقُواْ مِن شَيْءٍ} “Her ne infak ederseniz” kavlinin benzeri el-Bakara Suresi'nde geçmişti.

قوله تعالى: {حِلاًّ} : الحِلُّ: بمعنى الحلال وهو في الأصل مصدر لحَلَّ يَحِلُّ كقولك: عَزَّ يَعِزُّ عِزّاً، ثم يُطلق على الأشخاص مبالغة، ولذلك يستوي فيه الواحد والمثنى والمجموع والمذكر والمؤنث كقوله تعالى: {لاَ هُنَّ حِلٌّ لَّهُمْ} [الممتحنة: ١٠] ، وفي الحديث عن عائشة ﵂: «كنت أُطَيِّبُه ﷺ لحِلّه ولحَرَمِه» أي: لإِحلاله ولإِحرامه، وهو كالحِرْم واللِّبْس بمعنى الحَرام واللباس، قال تعالى: «وحِرْمٌ» وقرىء «وحرام» . و «لبني» متعلق بحِلّ.

Yüce Allah'ın: {حِلاًّ} “Helal [idi]” kavli: el-Hıll (الحِلّ), helal manasındadır; aslen ‘عَزَّ يَعِزُّ عِزّاً’ (izzetli oldu) sözün gibi ‘حَلَّ يَحِلُّ’ fiilinin masdarıdır. Sonra mübalağa yoluyla şahıslara ıtlak edilir; bu sebeple Yüce Allah'ın: {لاَ هُنَّ حِلٌّ لَّهُمْ} “Onlar kendilerine helal değildir” [el-Mümtehine: 10] kavlinde olduğu gibi onda tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes eşittir. Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan rivayet edilen hadiste: “Helalliğinde de ihramında da (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e koku sürerdim” yani helal oluşunda ve ihrama girişinde buyrulmuştur. Bu, haram ve elbise manasındaki el-hırm (الحِرْم) ve el-libs (اللِّبْس) gibidir. Yüce Allah «وحِرْمٌ» buyurmuş, «وحرام» şeklinde de okunmuştur. {لبني} kavli ise «حِلاًّ» lafzına müteallıktır.

قوله: {إِلاَّ مَا حَرَّمَ} مستثنى/ من اسمِ كان. وجَوَّز أبو البقاء أن يكونَ مستثنى من ضميرِ مستتر في «حِلاً» فقال: «لأنه استثناء من اسم كان، والعاملُ فيه» كان «، ويجوزُ أن يعملَ فيه» حِلاً «ويكون فيه ضميرٌ يكون الاستثناء منه؛ لأن حِلاً وحَلالاً في موضعِ اسم الفاعل بمعنى الجائز والمباح» .

{إِلاَّ مَا حَرَّمَ} “Haram kıldığı müstesna” kavli: kâne'nin isminden müstesnadır. Ebü'l-Bekâ bunun «حِلاًّ» lafzındaki müstetir zamirden müstesna olmasını da caiz görerek şöyle demiştir: “Çünkü bu kâne'nin isminden bir istisnadır ve onda amel eden ‘kâne’dir; ‘حِلاًّ’ lafzının onda amel etmesi ve kendisinde istisnanın yapılacağı bir zamir bulunması da caizdir; zira حِلاً ve حَلالاً lafızları câiz ve mubâh manasında ism-i fâil konumundadır.”

وفي هذا الاستثناءِ قولان، أحدُهما: أنه متصل، والتقدير: إلا ما حَرَّم إسرائيلُ على نفسه، فَحُرِّم عليهم في التوراة، فليس فيها ما زادوه من محرمات وادعوا صِحَّة ذلك. والثاني: أنه منقطع، والتقدير: لكنْ حَرَّم إسرائيلُ على نفسِه خاصةً ولم يُحَرِّمْه عليهم، والأول هو الصحيح.

Bu istisnada iki görüş vardır: Birincisi: Muttasıl olmasıdır, takdiri: ‘İsrail’in kendi nefsine haram kıldığı ve ardından Tevrat’ta onlara haram kılınan şeyler müstesna; dolayısıyla Tevrat’ta onların haram kılıp doğruluğunu iddia ettikleri fazlalık haramlar yoktur.’ İkincisi: Münkatı‘ olmasıdır, takdiri: ‘Fakat İsrail yalnızca kendi nefsine haram kılmış, onlara haram kılmamıştı.’ Birincisi doğru olandır.

قوله: {مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ} فيه وجهان، أحدُهما: أن يتعلقَ بحَرّم أي: إلا ما حَرَّم مِنْ قبلِ، قاله أبو البقاء. قال الشيخ: «ويَبْعُد ذلك، إذ هو من

{مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ} “İndirilmesinden önce” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «حَرَّمَ» fiiline müteallık olmasıdır; yani: ‘Daha önceden haram kıldığı müstesna’; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Bu uzaktır, zira bu

الإِخبار بالواضح، لأنه معلومٌ أنَّ ما حَرَّم إسرائيل على نفسه هو مِنْ قبل إنزال التوراةِ ضرورةَ لتباعدِ ما بين وجود إسرائيل وإنزالِ التوراة» . والثاني: أنها تتعلَّقُ بقوله: كان حِلاً «قال الشيخ:» ويظهر أنه متعلّقٌ بقولِه {كَانَ حِلاًّ لبني إِسْرَائِيلَ} أي: مِنْ قبلَ أَنْ تُنَزَّل التوراة، وفَصَل بالاستثناء إذ هو فصلٌ جائز، وذلك على مذهبِ الكسائي وأبي الحسن في جواز أَنْ يعمل ما قبل إلا فيما بعدها إذا كان ظرفاً أو مجروراً أو حالاً نحو: «ما حُبِس إلا زيدٌ عندَكَ، وما أوى إلا عمروٌ إليك، وما جاء إلا زيدٌ ضاحكاً» وأجازَ الكسائي ذلك في المنصوبِ مطلقاً نحو: ما ضَرَب إلا زيدٌ عمراً، وأجاز هو وابن الأنباري ذلك في المرفوع نحو: ما ضَرَب إلا زيداً عمرو، وأمَّا تخريجُه على غيرِ مذهبِ الكسائي وأبي الحسن فيُقَدَّرُ له عاملٌ مِنْ جنسِ ما قبله، وتقديرُه هنا: حَلَّ من قبلِ أَنْ تُنَزَّل التوراة «.

apaçık olanı haber vermektir; çünkü İsrail’in kendi nefsine haram kıldığı şeyin, İsrail’in varlığı ile Tevrat’ın indirilmesi arasındaki zamanın uzaklığı sebebiyle zorunlu olarak Tevrat’ın indirilmesinden önce olduğu malumdur.” İkincisi: {كَانَ حِلاًّ} kavline müteallık olmasıdır. Şeyh demiştir ki: “{كَانَ حِلاًّ لبني إِسْرَائِيلَ} kavline müteallık olduğu açıktır; yani Tevrat indirilmeden önce İsrailoğullarına helal idi. İstisna ile araya fasıla girmiştir, zira bu caiz bir fasıladır. Bu, Kisâî ve Ebu'l-Hasen’in, zarf, mecrûr veya hâl olduğu takdirde illâ’dan öncekisinin sonrakinde amel edebileceği yönündeki mezheplerine göredir; nitekim: ‘ما حُبِس إلا زيدٌ عندَكَ’ (Yanında Zeyd’den başkası hapsedilmedi), ‘وما أوى إلا عمروٌ إليك’ (Sana Amr’dan başkası sığınmadı), ‘وما جاء إلا زيدٌ ضاحكاً’ (Zeyd’den başkası gülerek gelmedi) sözlerinde olduğu gibi. Kisâî bunu mensub olanlarda mutlak olarak caiz görmüştür; ‘ما ضَرَب إلا زيدٌ عمراً’ (Zeyd Amr’dan başkasına vurmadı) gibi. O ve İbnü'l-Enbârî merfûda da bunu caiz görmüşlerdir; ‘ما ضَرَب إلا زيداً عمرو’ (Zeyd’e Amr’dan başkası vurmadı) gibi. Kisâî ve Ebu'l-Hasen’in mezhebi dışındaki tahrice gelince; onun için kendisinden öncekinin cinsinden bir âmil takdir edilir, buradaki takdiri de: ‘Tevrat indirilmeden önce helal idi’ (حَلَّ من قبلِ أَنْ تُنَزَّل التوراة) şeklindedir.”

قوله تعالى: {مِن بَعْدِ} : فيه وجهان، أحدهما: أن يتعلَّق بافترى، وهذا هو الظاهرُ، والثاني: جَوَّزه أبو البقاء وهو أَنْ يتعلَّقَ بالكذب، يعني الكذبَ الواقعَ مِنْ بعد ذلك. وفي المشار إليه بذلك ثلاثةُ أوجهٍ أحدُها: استقرارُ التحريم المذكور في التوراة، إذ المعنى: إلاَّ ما حَرَّم إسرائيلُ على نفسِه ثم حَرَّمته التوراة عليهم عقوبةً لهم. الثاني: التلاوةُ، وجاز تذكيرُ اسمِ الإِشارة لأنَّ المرادَ بها بيانُ مذهبهم. والثالث: الحالُ بعد تحريمِ إسرائيل على نفسه.

Yüce Allah'ın: {مِن بَعْدِ} “Bundan sonra” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: {افترى} fiiline müteallık olmasıdır ki zâhir olan budur. İkincisi: Ebü'l-Bekâ'nın caiz gördüğü vecihtir ki o da {الْكَذِبَ} lafzına müteallık olmasıdır; yani bundan sonra vuku bulan yalan demektir. {ذَلِكَ} ile işaret edilen şey hakkında üç vecih vardır: Birincisi: Tevrat’ta zikredilen haram kılınmanın sabit olmasıdır; zira mana: ‘İsrail’in kendi nefsine haram kıldığı, sonra da bir ceza olarak Tevrat’ın onlara haram kıldığı şeyler müstesna’ demektir. İkincisi: Tilavettir (okuma); işaret isminin müzekker kılınması caizdir çünkü onunla kastedilen şey onların mezheplerinin beyanıdır. Üçüncüsü: İsrail’in kendi nefsine haram kılmasından sonraki haldir.

وهذه الجملةُ أعني قولَه {فَمَنِ افترى} يجوز أن تكون استئنافية فلا محلَّ لها من الإِعراب، ويجوز أن تكونَ منصوبةَ المحلِّ نسقاً على قوله: «فَأْتوا بالتوراة» فتندرجَ في المقول. و «مَنْ» يجوز أن تكون شرطية أو موصولة،

Bu cümle, yani {فَمَنِ افترى} “Artık kim iftira ederse” kavli, istînâfiyye olup iraptan mahalli olmaması caiz olduğu gibi; «فَأْتوا بالتوراة» “Tevrat’ı getirin” kavline atfedilerek mansub mahalde olup mekvlün (söylenen sözün) dahiline girmesi de caizdir. «مَنْ» edatının şartiyye veya mevsûle olması caizdir,

وحَمَل على لفظِها في قولِه: {افترى} فلذلك وَحَّد الضميرَ، وعلى معناها فَجُمِع في قولِه: {فأولئك} إلى أخره.

{افترى} kavlinde lafzına hamledilmiş, bu yüzden zamir tekil getirilmiştir; {فأولئك} kavlinden sonrasında ise manasına hamledilerek çoğul getirilmiştir.

قوله تعالى: {قُلْ صَدَقَ الله} : أي: قل لهم. والعامةُ على إظهارِ لام «قُل» مع الصادِ، وقرأ أبان بن تغلب بإدغامِها فيه، وكذلك أدغمَ اللامَ في السين في قوله: {قُلْ سِيرُواْ} [الأنعام: ١١] ، وسيأتي أنَّ حمزة والكسائي وهشاماً أَدْغموا اللامَ في السينِ مِنْ قوله تعالى: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ} [يوسف: ١٨] .

Yüce Allah'ın: {قُلْ صَدَقَ الله} “De ki: Allah doğru söylemiştir” kavli: Yani onlara de ki, demektir. Genel kıraat (cumhûr), sâd harfi ile birlikte «قُل» kavlindeki lâm harfinin izhar edilmesi üzeredir. Ebân b. Tağlib ise lâmı sâda idgam ederek okumuştur. Aynı şekilde {قُلْ سِيرُواْ} [el-En‘âm: 11] kavlinde de lâmı sîne idgam etmiştir. İleride geleceği üzere Hamza, Kisâî ve Hişâm da Yüce Allah'ın: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ} [Yûsuf: 18] kavminde lâmı sîne idgam etmişlerdir.

قال أبو الفتح: «علةُ ذلك فُشُوُّ هذين الحرفين في الفَمِ وانتشارُ الصوتِ المنَبثِّ عنهما فقارَبَتا بذلك مَخْرَجَ اللامِ فجازَ إدغامُها فيهما وهو مأخوذٌ من كلامِ سيبويه، فإنَّ سيبويه قال:» والإِدغامُ يعني إدغامَ اللام مع الطاء والصاد وأخواتِهما جائزٌ وليس ككثرتِه مع الراء، لأنَّ هذه الحروفَ تراخَيْن عنها وهي من الثنايا «قال:» وجوازُ الإِدغام لأن آخرَ مخرجِ الام قريبٌ من مَخْرجها. انتهى «. وقال أبو البقاء عبارةً توضِّح ما تقدَّم وهي:» لأن الصاد فيها انبساطٌ وفي اللام انبساطٌ، بحيث يتلاقى طرفاهما فصارا متقاربين «وقد تقدَّم إعراب قولِه: {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً} [البقرة: ١٣٥] فأغنى عن أعادته.

Ebü'l-Feth şöyle demiştir: “Bunun illeti, bu iki harfin ağızda yaygınlaşması ve onlardan çıkan sesin yayılmasıdır; böylece lâmın mahrecine yaklaşmışlar ve lâmın bunlara idgam edilmesi caiz olmuştur. Bu açıklama Sîbeveyh’in kelamından alınmıştır; zira Sîbeveyh şöyle demiştir: ‘İdgam, yani lâmın tı, sâd ve benzeri harflere idgamı caizdir; ancak râ harfi ile olan çokluğu gibi değildir, çünkü bu harfler ondan uzaklaşmıştır ve bunlar ön dişlerdendir.’ Şöyle devam etmiştir: ‘İdgamın caiz oluşu, lâmın mahrecinin sonunun bunların mahrecine yakın olmasındandır. [Sözü bitti].’ Ebü'l-Bekâ da yukarıda geçeni açıklayan şu ifadeyi kullanmıştır: ‘Çünkü sâd harfinde bir yayılma vardır, lâm harfinde de bir yayılma vardır, öyle ki iki uçları birbiriyle karşılaşır ve böylece birbirine yakın olurlar.’ {مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً} [el-Bakara: 135] kavlinin irabı daha önce geçmişti, dolayısıyla tekrarına ihtiyaç bırakmamıştır.”

قوله تعالى: {وُضِعَ لِلنَّاسِ} : هذه الجملة في موضعِ خفضٍ صفةً لبيت. وقرأ العامة: «وُضِع» مبنياً للمفعول، وعكرمة وابن السَّمَيفَع: «وَضَع» مبنياً للفاعل، وفي فاعله قولان، أظهرهما، أنه ضمير إبراهيم لتقدُّم ذكره، ولأنه مشهورٌ بعِمارته، والثاني: أنه ضميرُ الباري تعالى. و «للناس» متعلقٌ بالفعل قبله، واللامُ فيه للعلةِ، و «لَلَّذي بِبَكَّةَ» خبرٌ إنَّ، وأَخْبر هنا بالمعرفة وهو الموصول عن النكرة وهو «أولَ بيت» لتخصيص النكرة بشيئين: الإِضافةِ والوصفِ بالجملة بعده، وهو جائزٌ في باب إنَّ، ومن عبارةِ سيبويه: «إنَّ قريباً منك زيدٌ» لَمَّا تخصص «قريباً» بوصفه بالجار بعده ساغ ما ذكرته لك، وزاده حُسناً هنا كونُه اسماً «إنَّ» ، وقد جاءَتِ النكرةُ اسماً لإِنَّ وإنْ لم يكن تخصيصٌ. قال:

Yüce Allah'ın: {وُضِعَ لِلنَّاسِ} “İnsanlar için konulan/yapılan” kavli: Bu cümle, cer mahallinde olup «بيت» kelimesinin sıfatıdır. Genel kıraat meçhul bina ile «وُضِع» şeklindedir; İkrime ve İbnü's-Semeyfa‘ ise mâlum bina ile «وَضَع» okumuşlardır. Bunun faili hakkında iki görüş vardır: En açığı, daha önce zikri geçtiği ve onu inşa etmekle meşhur olduğu için İbrâhim’in zamiridir; ikincisi ise Yüce Yaratıcı'nın zamiridir. «للناس» ifadesi kendisinden önceki fiile müteallıktır ve buradaki lâm illet (gerekçe) içindir. {لَلَّذي بِبَكَّةَ} ifadesi inne'nin haberidir; burada nekire olan «أولَ بيت» ifadesi iki şeyle tahsis edildiği için -tamlamayla (izâfet) ve kendisinden sonraki cümle ile sıfatlanmakla- mârife olan ismi mevsûlle haber verilmiştir. Bu durum inne babında caizdir; Sîbeveyh’in ifadelerinden biri şudur: ‘إنَّ قريباً منك زيدٌ’ (Şüphesiz sana yakın olan Zeyd’dir). ‘قريباً’ kelimesi kendisinden sonraki car ile sıfatlanarak özelleşince sana zikrettiğim şey caiz olmuştur; burada «إنَّ» lafzının ismi olması buna güzellik katmıştır. Bazen nekire isim, herhangi bir tahsis bulunmasa bile inne'nin ismi olarak gelebilmiştir. Şair şöyle demiştir:

١٣٥٧ - وإنَّ حَراماً أَنْ أَسُبَّ مجاشعاً ... بآبائيَ الشُمِّ الكرامِ الخَضَارمِ

1357 - "Şüphesiz Mücâşi‘ kabilesine şerefli, kerim ve cömert atalarımla sövmem haramdır."

و «ببكة» صلةٌ، والباءُ فيه ظرفيةٌ أي: في مكة، وبَكَّةُ فيها أوجه، أحدُها أنها مرادفةٌ لمكة فَأُبدلت ميمُها باءً، قالوا: والعربُ تُعاقِبُ بين الباء والميم في مواضع، قالوا: هذا عليَّ ضَرْبَةُ لازم ولازِب، وهذا أمرٌ راتِب وراتِم، والنَّمِيط والنَّبيط، وسَبَدَ رأسه وسَمَدَها، وِأَعْبطت الحُمَّى وأَعْمَطَت،

«ببكة» sıla cümlesidir, buradaki bâ harfi zarfiyet bildirir; yani: Mekke’de demektir. «بَكَّة» hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Mekke ile eş anlamlı olmasıdır; mîm harfi bâ harfine dönüştürülmüştür. Dediler ki: Araplar bazı yerlerde bâ ile mîm harflerini birbirinin yerine kullanırlar; nitekim 'Bu bana kesin bir şekilde gereklidir' anlamında «ضَرْبَةُ لازم ولازِب», 'bu sabit bir iştir' anlamında «أمرٌ راتِب وراتِم», yine «النَّمِيط» ve «النَّبيط», 'başını tıraş etti' anlamında «سَبَدَ رأسه وسَمَدَها» ve 'sıtma onu sardı/şiddetlendi' anlamında «أَعْبطت الحُمَّى وأَعْمَطَت» derler,

وقيل: اسمٌ لبطن مكة، وقيل: لمكان البيت، وقيل: للمسجدِ نفسِه، وأيَّدوا هذا بأن التباكَّ وهو الازدحام إنما يحصُل عند الطواف، يقال: تَبَاكَّ الناسُ أي: ازدحموا. وهذا القولُ يُفْسِده أَنْ يكونَ الشيء ظرفاً لنفسه، كذا قال بعضُهم، وهو فاسدٌ لأنَّ البيتَ في المسجدِ حقيقةً، وسُمِّيت بَكَّة، لازدحام الناس، وقيل: لأنها تَبُكُّ أعناق الجبابرة، أي تَدُقُّها، وسُمِّيتْ مكة من قولهم: «تَمَكَّكْتُ المُخَّ من العظم» إذ استقصيتَه ولم تترك منه شيئاً، ومنه «امْتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرْع أمه» إذا لم يترك فيه لبناً، ورُوي أنه قال: «لا تُمَكِّكُوا على غرمائِكم» .

Mekke’nin karnı (iç bölgesi) için bir isim olduğu da söylenmiştir; Beytullah'ın yeri için olduğu da söylenmiştir; bizzat Mescid için olduğu da söylenmiştir. Bunu, «التباكّ» yani izdihamın ancak tavaf esnasında gerçekleşmesiyle desteklemişlerdir; 'İnsanlar izdiham oluşturdu/birbirine girdi' anlamında «تَبَاكَّ الناسُ» denilir. Bazıları: Bir şeyin bizzat kendisinin zarfı (kabı) olması gerekirdi diyerek bu görüşü geçersiz saymıştır; oysa bu itiraz geçersizdir çünkü Beytullah hakikaten mescidin içindedir. İnsanların izdihamı sebebiyle Bekke diye isimlendirilmiştir. Zorbaların boyunlarını ezdiği/kırdığı (تَبُكُّ) için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir. Mekke ise: Kemikteki iliği tamamen çekip hiçbir şey bırakmadığında kullanılan «تَمَكَّكْتُ المُخَّ من العظم» sözünden türetilmiştir; sütten kesilmemiş yavru devenin annesinin memesinde hiç süt bırakmaması halinde «امْتَكَّ الفصيلُ ما في ضَرْع أمه» denmesi de bundandır. Rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm): “Borçlularınızı tamamen tüketmeyin/sıkboğaz etmeyin” buyurmuştur.

ثم في تسميتها بذلك أوجهٌ، فقال ابن الأنباري: «سُمِّيَتْ بذلك لقلة مائها وزرعها وقلة خِصْبها، فهي مأخوذةٌ من» مَكَكْتُ العظمَ «إذا لم تترك فيه شيئاً. وقيل: لأنَّ مَنْ ظلم فيها مَكَّه الله أي استقصاه بالهلاك. وقيل: لأنها وسط الأرضِ كالمخ وسطَ العظم، وهذا قولُ الخليل بن أحمد، وهو حسن. والمَكُّوك كأس يُشْرب به ويُكال به كالصُّواع.

Sonra onun bu şekilde isimlendirilmesinde farklı vecihler vardır: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: “Suyunun, ekininin ve veriminin azlığı sebebiyle böyle isimlendirilmiştir; zira bir şeyde hiçbir şey bırakmadığında kullanılan ‘مَكَكْتُ العظمَ’ (Kemiği iliğine kadar emdim) ifadesinden alınmıştır. Orada zulmedeni Allah’ın tamamen helak etmesi (مَكَّه الله) sebebiyle olduğu da söylenmiştir. İliğin kemiğin ortasında olması gibi yeryüzünün ortası olduğu için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir; bu Halîl b. Ahmed’in görüşüdür ve güzeldir. el-Mekkûk (المَكُّوك) ise suâ‘ (ölçek kabı) gibi kendisiyle içilen ve tartılan/ölçülen bir kasedir.”

قوله: {مُبَارَكاً وَهُدًى} حالان: إمَّا من المضمرِ في» وُضِع «كذا أعربه أبو البقاء وغيرُه، وفيه نظرٌ، مِنْ حيث إنه يَلْزَمُ الفصلُ بين الحال وبين العامل فيها بأجنبي، وهو خبر إنَّ، وذلك غير جائز لأنَّ الخبرَ معمولٌ لإِنَّ، فإنْ أضْمَرْتَ عاملاً وهو» وُضِع «بعد» للذي ببكة «أي و» وُضِع «جاز، والذي حَمل على ذلك ما يعطيه تفسير أمير المؤمنين من أنه وُضع بهذا القيد.

{مُبَارَكاً وَهُدًى} “Mübarek ve bir hidayet olarak” kavli iki haldir: Ya «وُضِع» fiilindeki gizli zamirden haldir; Ebü'l-Bekâ ve başkaları böyle irap etmiştir; ancak bunda hal ile onda amel eden âmil arasının ecnebi bir lafızla -ki o da inne'nin haberidir- ayrılmış olması (fasıl) gerekeceği cihetinden tenkit vardır; bu ise caiz değildir, çünkü haber inne'nin mamulüdür. Eğer «للذي ببكة» lafzından sonra âmil olarak gizli bir «وُضِع» takdir edersen yani “ve konulduğu halde” dersen caiz olur. Buna sevk eden şey, Müminlerin Emîri'nin [Hz. Ali] tefsirinin onun bu kayıtla konulduğunu ifade etmesidir.

والظاهرُ أنَّ «وهدى» نَسَقٌ على «مباركاً» . وزعم بعضُهم أنه خبرُ مبتدأ مضمرٍ تقديره: وهو هدىً، وهو ساقطٌ الاعتبار به.

Zâhir olan, «وهدى» lafzının «مباركاً» lafzına matuf olmasıdır. Bazıları ise bunun gizli bir mübtedanın haberi olduğunu iddia etmiştir ki takdiri: “Ve o bir hidayettir” (وهو هدىً) şeklindedir; fakat bu dikkate alınmayacak kadar değersizdir.

والبركة: الزيادةُ، يقال: باركَ الله لك أي: زادَك خيراً، وهو متعدٍّ، ويَدُلُّ عليه: {أَن بُورِكَ مَن} [النمل: ٨] ويُضَمَّنُ معنى [ما يتعدى] بعلى كقوله: {وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ} [الصافات: ١١٣] . و «تبارَكَ» لا يَتَصَرَّف ولا يُسْتعمل مسنداً إلا الله تعالى، ومعناه في حَقِّه تعالى: تزايَدَ خيرُه وإحسانه، وقيل: البَرَكَةُ ثبوتُ الخيرِ، مأخوذٌ من مَبْرَك البعير. وإمَّا من الضميرِ المستكنِّ في الجار، وهو «ببكة» لوقوعِه صلةً، والعاملُ فيها الجارُّ بما تضمَّنه من الاستقرارِ أو العاملُ في الجار، ويجوزُ أَنْ ينتصِبَ على إضمارِ فعلِ المدح أو على الاختصاصِ، ولا يَضُرُّ كونُه نكرةً، وقد تقدَّم دلائل ذلك. و «للعالمين» كقوله: {لِّلْمُتَّقِينَ} [الآية: ٢] أولَ البقرة.

el-Bereke (البركة): Artış ve ziyadeliktir. ‘بارك الله لك’ (Allah sana bereket versin) yani ‘hayrını artırsın’ denir ve geçişli (müteaddî) bir fiildir; buna {أَن بُورِكَ مَن} “...mübarek kılındı” [en-Neml: 8] ayeti delalet eder. {وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ} “Ve onu mübarek kıldık” [es-Sâffât: 113] kavlinde olduğu gibi ‘alâ’ ile geçişli kılınan fiilin manasını da içerir. «تَبَارَكَ» fiili çekimsizdir (gayr-i mutesarrıf) ve yalnız Yüce Allah’a isnat edilerek kullanılır; O’nun hakkında manası: Hayrı ve ihsanı ziyadeleşti demektir. Bereketin, devenin çöküp yerleştiği yer manasındaki ‘mebrek’ten alınarak hayrın sabit kalması olduğu da söylenmiştir. Yahut sıla konumunda olması sebebiyle car-mecrur olan «ببكة» içindeki müstetir zamirden haldir; buradaki âmil ise istikrar manasını içermesi sebebiyle car-mecrur yahut car-mecrurda amel eden âmildir. Övgü fiilinin gizlenmesiyle (hazfedilmesiyle) mansub olması yahut ihtisas üzerine mansub olması da caizdir; nekire olması buna zarar vermez, bunun delilleri daha önce geçmişti. {لِّلْعَالَمِينَ} ifadesi ise Bakara Suresi'nin başındaki {لِّلْمُتَّقِينَ} “Müttakiler için” [el-Bakara: 2] kavli gibidir.

قوله تعالى: {فِيهِ آيَاتٌ} : يجوز أن تكونَ هذه الجملةُ في محل نصبٍ على الحال: إمَّا من ضمير «وُضع» ، وفيه ما تقدَّم من الإِشكال، وإمَّا من الضميرِ في «ببكة» وهو واضحٌ، وهذا على رأي مَنْ يُجيز تعدُّد الحالِ لذي حالٍ واحدٍ، وإمَّا مِنَ الضمير في «للعالمين» ، وإمَّا من «هدى» ، وجازَ ذلك لتخصُّصهِ بالوصفِ، ويجوزُ أنْ يكونَ حالاً من الضمير في «مباركاً» . ويجوزُ أَنْ تكونَ الجملةُ في محل نصب نعتاً لهدى بعد نعتِه بالجار قبلَه،

Yüce Allah'ın: {فِيهِ آيَاتٌ} “Orada apaçık ayetler vardır” kavli: Bu cümlenin hal olarak nasb mahallinde olması caizdir: Ya «وُضع» fiilinin zamirinden haldir ki bunda az önce geçen işkâl mevcuttur; ya «ببكة» ifadesindeki zamirden haldir ki bu açıktır ve bu, tek bir hal sahibi için birden fazla hal bulunmasını caiz görenlerin görüşüne göredir; ya {لِّلْعَالَمِينَ} ifadesindeki zamirden haldir; ya da «هدى» lafzından haldir ki sıfatla tahsis edildiği için bu caiz olmuştur; yine «مباركاً» lafzındaki zamirden hal olması da caizdir. Bu cümlenin, öncesindeki car ile sıfatlanmasından sonra hüdâ için nasb mahallinde ikinci bir sıfat olması da caizdir,

ويجوزُ أَنْ يكونَ هذه الجملةُ مستأنفةً لا محلَّ لها من الإِعراب، وإنما جيء بها بياناً وتفسيراً لبركتِه وهُداه، ويجوزُ أَنْ تكونَ الحالُ أو الوصفُ على ما مَرَّ تفصيله هو الجارَّ والمجرورُ فقط، و «آياتٌ» مرفوعٌ بها على سبيل الفاعلية، لأنّ الجارَّ متى اعتمد على أشياءَ ذكرتها في أولِ هذا الموضوعِ رَفَع الفاعل، وهذا أَرْجَحُ مِنْ جَعْلِها جملةً من مبتدأ وخبر، لأنَّ هذه الأشياءَ ِ أعني الحال والنعت والخبر أصلُها أَنْ تكونَ مفردةً فما قَرُب منها كان أولى، والجارُّ قريبٌ من المفرد، ولذلك تقدَّم المفردُ ثم الظرف ثم الجملةُ فيما ذَكَرْتُ، وعليه الآيةُ الكريمة: {وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ} [غافر: ٢٨] فقدَّم الوصف بالمفرد وهو «مؤمن» ، وثَنّى بما قَرُب منه وهو «من آل فرعون» ، وثَلَّث بالجملة وهي «يكتم إيمانه» ، وقد جاءَ في الظاهر عكسُ هذا، وسأُوضِّح هذه المسألة إنْ شاء الله عند قوله: {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ} [المائدة: ٥٤] .

Bu cümlenin istînâfiyye olup iraptan mahallinin bulunmaması da caizdir; zira onun bereketini ve hidayetini beyan ve tefsir etmek için getirilmiştir. Ayrıntısı geçen halin veya sıfatın yalnızca car-mecrur olması, «آياتٌ» lafzının da fâillik üzere onunla merfû olması caizdir; çünkü car-mecrur bu konunun başında zikrettiğim şeylere dayandığında fâili ref eder. Bu durum, onu mübteda ve haberden oluşan bir cümle kılmaktan daha racihtir; çünkü bu şeyler -yani hal, sıfat ve haber- aslen müfred olmalıdır; dolayısıyla müfrede en yakın olan daha evladır ve car-mecrur müfrede yakındır. Bu sebeple zikrettiğim hususlarda önce müfred, sonra zarf, sonra da cümle gelmiştir. Kerim olan şu ayet de buna göredir: {وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ} “Firavun ailesinden imanını gizleyen mümin bir adam dedi ki...” [el-Mü'min: 28]. Burada önce müfred sıfat olan «مؤمن» lafzını öne almış, sonra ona yakın olan «من آل فرعون» ifadesini ikinci sıraya koymuş, ardından da cümle olan «يكتم إيمانه» ifadesini üçüncü sıraya koymuştur. Zahirde bunun aksi de gelmiştir; bu meseleyi inşallah {يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ} [el-Mâide: 54] kavlinde açıklayacağım.

قوله: {مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} فيه أوجه، أحدها أنَّ «مقام» بدلٌ من «آيات» ، وعلى هذا يُقال: إنَّ النحويين نَصُّوا على أنه متى ذُكِرَ جمعٌ لا يُبْدَلُ منه إلا ما يُوَفِّي بالجمع فتقول: «مررت/ برجالٍ زيدٍ وعمرٍو وبكر» لأنَّ أقلَّ الجَمْعِ الصحيح ثلاثةٌ، فإن لم يُوفِّ قالوا: وَجَبَ القطعُ عن البدلية: إمَّا إلى النصب بإضمارِ فعلٍ، وإمّا إلى الرفعِ على مبتدأٍ محذوفٍ الخبر، كما تقولُ في المثال المتقدم: «زيداً وعمراً» أي أعني زيداً وعمراً، أو «زيد وعمرو» أي: منهم زيد وعمرو، ولذلك أعربوا قولَ النابغة الذبياني:

{مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} “İbrâhim'in makamı [vardır]. Oraya giren güvendedir” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: «مقام» kelimesinin «آيات» lafzından bedel olmasıdır. Buna binaen şöyle denir: Nahivciler bir çoğul zikredildiğinde ondan ancak çoğulu tam karşılayan şeylerin bedel yapılabileceğini açıkça belirtmişlerdir; dolayısıyla: ‘مررت برجالٍ زيدٍ وعمرٍو وبكر’ (Adamlara; Zeyd’e, Amr’a ve Bekir’e uğradım) dersin, çünkü sahih çoğulun en azı üçtür. Eğer çoğulu tam karşılamazsa bedellikten koparılmasının (kat‘) zorunlu olduğunu söylerler: Ya bir fiilin gizlenmesiyle nasba, ya da haberi mahzuf bir mübtedaya dayandırılarak ref durumuna dönüştürülür. Nitekim az önceki misalde: ‘Zeyd ve Amr’ı kastediyorum’ anlamında ‘زيداً وعمراً’ veya ‘Onlardan biri Zeyd ve Amr’dır’ anlamında ‘زيد وعمرو’ demen gibi. Bu sebeple Nâbiğa ez-Zübyânî’nin şu beytini:

١٣٥٨ - تَوَهَّمْتُ آياتٍ لها فَعَرَفْتُها ... لستةِ أعوامٍ وذا العامُ سابعُ

1358 - "Ona ait izleri hayal meyal gördüm ve tanıdım; altı yıl geçmişti ve bu yıl yedincisiydi;"

رَمادٌ ككحلِ العَيْن لأْياً أُبينه ... ونُؤْيٌ كجِذْم الحَوْضِ أَثْلَمُ خاشعُ

"Göz sürmesi gibi bir kül yığını ki onu güçlükle seçebildim; ve havuzun taban kalıntısı gibi oyulmuş, çökmüş bir su hendeği..."

على القطع المتقدم، أي: فمنها رمادٌ ونُؤْيٌ، وكذا قَولُه تعالى: {حَدِيثُ الجنود فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ} [البروج: ١٧-١٨] أي: أعني أو أذُمُّ فرعون وثمود، على أنه قد يقال: إنَّ المرادَ بفرعون وثمودَ هما ومَنْ تَبِعَهما مِنْ قومهما، فذكرُهما وافٍ بالجَمْعية، وفي الآيةِ الكريمةِ هنا لم يُذْكَر بعد الآيات إلا شيئان: المقَامُ وأَمْنُ داخلِه، فكيف يكلان بدلاً؟ وهذا الإِشكالُ أيضاً واردٌ على قول مَنْ جَعَلَه خبرَ مبتدأ محذوف أي: هي مقامُ إبراهيم كيف يُخْبِر عن الجمع باثنين؟ .

az önce geçen koparma (kat‘) kuralına göre irap etmişlerdir; yani: 'Onlardan bir kısmı kül ve su hendeğidir' takdirindedir. Yüce Allah'ın: {حَدِيثُ الجنود فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ} “O orduların, Firavun ve Semûd'un haberi” [el-Burûc: 17-18] kavli de böyledir; yani: 'Firavun ve Semûd’u kastediyorum yahut kınıyorum' demektir. Bununla birlikte şöyle de denilebilir: Firavun ve Semûd ile kastedilen, bizzat kendileri ve kavimlerinden onlara tabi olanlardır; dolayısıyla ikisinin zikredilmesi çoğulluğu tam karşılamaktadır. Buradaki kerim ayette ise ayetlerden sonra sadece iki şey zikredilmiştir: Makam ve oraya girenin güvende olması. O halde ikisi nasıl bedel olabilir? Bu işkâl, onu mahzuf bir mübtedanın haberi kılanların görüşü için de geçerlidir; yani: ‘Onlar İbrâhim’in makamıdır’ dendiğinde çoğul olan şey iki unsurla nasıl haber verilir?

وفيه أجوبةٌ، أحدُها: أنَّ أقلَّ الجمع اثنان كما ذهب إليه بعضهم، قال الزمخشري: «ويجوزُ أن يُراد: فيه آيات: مقامُ إبراهيم وأمنُ مَنْ دخله، لأن الاثنين نوع من الجمع كالثلاثة والأربعة» . الثاني: أن «مقام إبراهيم» وإن كان مفرداً لفظاً إلا أنه يَشْتمل على آياتٍ كثيرة، لأنَّ القدمين في الصخرةِ الصَمَّاءِ آيةٌ، وغَوْصُهُمَا فيها إلى الكعبين آية، وإلانَةُ بعضِ الصخرةِ دونَ بعض آية، وإبقاؤه على مَرّ الزمان، وحفظُه من الأعداء آية، واستمرارُه دون آيات سائر الأنبياء خلا نبيِّنا صلى الله عليه وعلى سائرهم آيةٌ، قال معناه الزمخشري. الثالث: أن يكونَ هذا من باب الطَيّ، وهو أن يُذْكَرَ جمعٌ ثم يُؤْتَى ببعضِه ويُسْكَتَ على ذِكْر باقيه لغرضٍ للمتكلم ويسمى طَيَّاً، وأنشد الزمخشري عليه قول جرير:

Buna dair birkaç cevap vardır: Birincisi: Bazılarının benimsediği üzere çoğulun en azının iki olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: “Şu anlamın kastedilmiş olması caizdir: Orada ayetler vardır: İbrâhim’in makamı ve oraya girenin güvende olması; çünkü iki de tıpkı üç ve dört gibi çoğulun bir türüdür.” İkincisi: «مقام إبراهيم» lafzı her ne kadar lafzen tekil olsa da pek çok ayeti içermektedir; zira sert kayada iki ayak izinin çıkması bir ayettir, ayakların o kayada topuklara kadar batması bir ayettir, kayanın bir kısmının yumuşatılıp diğer kısmının bırakılması bir ayettir, zamanın akışına rağmen onun bâkî kalması ve düşmanlardan korunması bir ayettir, Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) hariç diğer bütün peygamberlerin mucizeleri sona ererken onun devam etmesi bir ayettir. Bu manayı Zemahşerî söylemiştir. Üçüncüsü: Bunun 'tayy' (suskunluk/özetleme) babından olmasıdır; tayy, çoğulun zikredilip ardından mütekellimin bir maksadına binaen bir kısmının getirilmesi ve kalanının zikrinden susulmasıdır ve buna 'tayy' denir. Zemahşerî buna delil olarak Cerîr’in şu beytini zikretmiştir:

١٣٥٩ - كانَتْ حُنَيْفَةُ أثلاثاً فثُلْثُهُمُ ... مِنَ العبيدِ وثُلْثٌ مِنْ مَواليها

1359 - "Huneyfe kabilesi üç parçadan oluşurdu: Onların üçte biri kölelerden, üçte biri ise azatlılarındandı..."

وأوردَ منه قولَه ﵊: «حُبِّبَ إليَّ من دُنْياكم ثلاثٌ: الطِّيب والنساء، وقُرَّةُ عيني في الصلاة» ذَكَر اثنين وهما الطِّيب والنساءُ، وطَوَى ذِكْرَ الثالثة، لا يقال: إن الثالثة قوله: «وقُرَّةُ عيني في الصلاة» لأنها ليست من دُنْياهم، إنما هي من الأمورِ الأُخْروية، وفائدةُ الطيّ عندهم تكثير ذلك الشيء، كأنه تعالى لَمَّا ذكر جملة الآيات هاتين الآيتين قال: وكثيرٌ سواهما. وقال ابن عطية: «والأرجح عندي أن المَقام وأمنَ الداخلِ جُعلا مثالاً مِمَّا في حَرَم الله تعالى من الآيات، وخُصَّا بالذكر لعِظَمِهما وأنهما تقومُ بهما الحجةُ على الكفار، إذ هم مُدْرِكون لهاتين الآيتين بحواسِّهم» .

Buna Peygamber (aleyhisselâm)'ın şu buyruğunu da örnek getirmiştir: “Dünyanızdan bana üç şey sevdirildi: Güzel koku, kadınlar ve gözümün aydınlığı namazda kılındı.” İki tanesini zikretmiş -ki onlar koku ve kadınlardır- üçüncünün zikrini ise dürüp bırakmıştır (tayyetmiştir). Üçüncüsünün “Gözümün aydınlığı namazda kılındı” kavli olduğu söylenemez; çünkü namaz onların dünyasından değil, ahiret işlerindendir. Nahivciler nezdinde tayyın faydası, o şeyi çoğaltmaktır; sanki Yüce Allah ayetler topluluğunu zikredince bu iki ayeti zikretmiş ve ‘Onların dışında daha pek çoğu vardır’ demiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Bana göre racih olan; makamın ve giren kimsenin emniyetinin, Yüce Allah’ın Harem’inde bulunan ayetlere birer misal kılınmış olmasıdır; büyüklükleri ve kâfirlere karşı delilin bunlarla ikame edilmiş olması sebebiyle özellikle zikredilmişlerdir, zira onlar bu iki ayeti duyularıyla idrak etmektedirler.”

الوجه الثاني: أن يكونَ «مقامُ إبراهيم» عطفَ بيان، قاله الزمخشري وردَّ عليه الشيخ هذا مِنْ جهةِ تَخَالُفِهما تَعْريفاً وتنكيراً فقال: «قوله مخالف لإِجماع البصريين والكوفيين فلا يُلتفت إليه، وحكمُ عطفِ البيان عند الكوفيين حكمُ النعتِ فَيُتْبِعون النكرةَ النكرةَ والمعرفةَ المعرفةَ، وتبعهم في ذلك أبو علي الفارسي، وأمّا البصريون فلا يجوز عندهم إلا أن يكونا معرفتين، ولا يجوزُ أن يكونا نكرتين، وكلُّ شيء أورده الكوفيون مِمَّا يُوهم جوازَ كونِه عطفاً جعلَه البصريونَ بدلاً، ولم يَقُمْ دليلٌ للكوفيين» . قلت: وهذه المسألةُ ستأتي إنْ شاءَ

İkinci vecih: «مقامُ إبراهيم» lafzının atf-ı beyân olmasıdır; bunu Zemahşerî söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise marifelik ve nekirelik bakımından birbirlerine uymayışları yönünden buna karşı çıkarak şöyle demiştir: “Onun bu sözü Basralıların ve Kûfelilerin icmaına aykırıdır, dolayısıyla itibar edilmez. Kûfelilere göre atf-ı beyânın hükmü sıfatın hükmü gibidir; nekireyi nekireye, marifeyi marifeye tabi kılarlar; Ebû Ali el-Fârisî de bu konuda onlara uymuştur. Basralılara göre ise ikisinin de marife olmasından başka şekilde caiz değildir, ikisinin nekire olması caiz olamaz. Kûfelilerin atf-ı beyân olmasının caiz olduğunu vehmettiren getirdikleri her şeyi Basralılar bedel kılmıştır ve Kûfeliler için hiçbir delil ikame edilmemiştir.” Ben derim ki: Bu mesele inşallah

اللهُ محررةً عند قوله تعالى: {مِن مَّآءٍ صَدِيدٍ} [إبراهيم: ١٦] وعند قوله تعالى: {مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ} [النور: ٣٥] .

Yüce Allah'ın: {مِن مَّآءٍ صَدِيدٍ} [İbrâhim: 16] ve {مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ} [en-Nûr: 35] kavillerinde tahkikli bir şekilde gelecektir.

ولَمّا أعرب الزمخشري مقامَ إبراهيم وأَمْنَ داخِله بالتأويل المذكور اعتَرَضَ على نفسِه بما ذكرْتُه مِنْ إبدال غيرِ الجمع من الجمعِ، وأجاب بما تقدَّم، واعترض أيضاً على نفسه، بأنه كيف تكون الجملةُ عطفَ بيان للأسماء المفردة؟ فقال: «فإنْ قلت: كيف أَجَزْتَ أن يكونَ مقامُ إبراهيم والأمنُ عطفَ بيان، وقولُه {وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} جملةٌ مستأنفةٌ: إمَّا ابتدائيةٌ وإمَّا شرطيةٌ.

Zemahşerî, İbrâhim’in makamını ve oraya girenin emniyetini zikredilen teville irap edince, benim de belirttiğim üzere çoğul olmayanın çoğuldan bedel kılınması konusundaki itirazı bizzat kendisine yöneltmiş ve az önce geçen şekilde cevap vermiştir. Yine cümlenin müfred isimler için nasıl atf-ı beyân olabileceği itirazını da bizzat kendisine yönelterek şöyle demiştir: “Eğer ‘İbrâhim’in makamı ile emniyetin atf-ı beyân olmasını nasıl caiz gördün? Oysa {وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} kavli ya mübteda ve haberden ya da şart ve cevaptan oluşan müstakil bir (istînâf) cümledir’ dersen,

قلت: أَجَزْتُ ذلك من حيث المعنى، لأن قوله {وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} دلَّ على أَمْنِ مَنْ دخله، فكأنه قيل: «فيه آياتٌ بينات: مقامُ إبراهيم وأَمْنُ مَنْ دخله» ألا ترى أنك لو قلت: «فيه آيةٌ بَيِّنَةٌ: مَنْ دَخَله كان آمناً» صَحَّ، لأن المعنى: فيه آيةٌ بينةٌ أَمْنُ مَنْ دَخَلَه «. قال الشيخ:» وليس بواضحٍ لأنَّ تقديرَه وأَمْنُ الداخل هو مرفوعٌ عطفاً على/ «مقام إبراهيم» وفَسَّر بهما الآياتِ، والجملةُ من قوله: {وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} لا موضعَ لها من الإِعراب فَتدافَعا، إلاَّ إن اعتقد أن ذلك معطوفٌ محذوفٌ يَدُلُّ عليه ما بعده، فيمكن التوجيهُ، فلا يُجْعَلُ قولُه {وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} في معنى «وأَمْنُ داخِلِه» إلا من حيثُ تفسيرُ المعنى لا تفسيرُ الإِعراب «وهي مُشاحَّةٌ لا طائلَ تحتها، ولا تدافُعَ فيما ذَكَر، لأنَّ الجملة متى كانَتْ في تأويلِ المفردِ صَحَّ عطفُها عليه، ثم المختارُ أن يكونَ قولُه» مقام إبراهيم «خبرَ مبتدأ مضمرٍ، لا كما قَدَّروه حتى يلزمَ الإِشكالُ المتقدم، بل تقدِّرُه: أحدها مقام إبراهيم، وهذا هو الوجه

derim ki: Anlam bakımından bunu caiz gördüm; çünkü {وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} kavli oraya girenin emniyetine delalet etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: ‘Orada apaçık ayetler vardır: İbrâhim’in makamı ve oraya girenin emniyeti.’ Görmez misin ki sen: ‘فيه آيةٌ بَيِّنَةٌ: مَنْ دَخَله كان آمناً’ (Orada apaçık bir ayet vardır: Oraya giren güvendedir) desen sahih olur, çünkü manası: ‘Orada apaçık bir ayet vardır ki o da oraya girenin emniyetidir’ demektir.” Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: “Bu açık değildir; çünkü onun ‘oraya girenin emniyeti’ takdiri «مقام إبراهيم» lafzına matuf olarak merfûdur ve ayetleri bu ikisiyle tefsir etmiştir; oysa {وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} cümlesinin iraptan mahalli yoktur, dolayısıyla birbiriyle çelişirler. Ancak bunun, sonrasının delalet ettiği mahzuf bir matuf olduğuna inanırsa bir gerekçelendirme mümkün olabilir; bu durumda {وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِناً} kavli irap tefsiri bakımından değil sadece mana tefsiri bakımından ‘ve oraya girenin emniyeti’ manasında kılınmış olur.” Oysa bu, altında bir fayda bulunmayan lafız yarışıdır; zikrettiği şeyde bir çelişki de yoktur; çünkü cümle müfred tevilinde olduğu zaman müfrede atfedilmesi sahih olur. Tercih edilen görüş ise «مقام إبراهيم» kavlinin gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; fakat onların takdir ettiği gibi önceki işkâlin gerekeceği şekilde değil, bilakis senin ‘onlardan biri İbrâhim’in makamıdır’ (أحدها مقام إبراهيم) şeklinde takdir etmendir; bu ise

الثالث. و» مَنْ «يجوز أن تكونَ شرطيةً وأن تكون موصولة، ولا يَخْفى الكلام عليهما ممَّا تقدم.

üçüncü vecihtir. «مَنْ» edatının şartiyye veya mevsûle olması caizdir; ikisi hakkındaki açıklama daha önce geçenlerden gizli kalmaz.

وقرأ أُبَيٌ وعمرُ وابن عباس وأبو جعفر ومجاهد:» آيةٌ بينة «بالتوحيد، وتخريجُ» مقام «على الأوجه المتقدمة سهلٌ: مِنْ كونها بدلاً أو بياناً عند الزمخشري، أو خبرَ مبتدأ محذوف، وهذا البدل متفق عليه؛ لأن البصريين يُبْدِلون من النكرةِ مطلقاً، والكوفيون لا يُبْدِلون منها إلا بشرطِ وصفِها وقد وُصِفَتْ.

Ubeyy, Ömer, İbn Abbâs, Ebû Ca‘fer ve Mücâhid tekil olarak «آيةٌ بينة» şeklinde okumuşlardır. «مقام» lafzının geçen vecihler üzerine tahrîci kolaydır: Zemahşerî’ye göre bedel veya beyân olması yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olması vecihlerindendir. Bu bedel üzerinde ittifak edilmiştir; çünkü Basralılar nekireden mutlak olarak bedel yaparlar, Kûfeliler ise sıfatlanması şartıyla bedel yaparlar ki burada sıfatlanmıştır.

قوله: {مَنِ استطاع} فيه ستة أوجه، أحدها أنَّ» مَنْ «بدلٌ من» الناس «بدلُ بعضٍ من كل، وبدلُ البعضِ وبدلُ الاشتمالِ لا بد في كلٍّ منهما مِنْ ضميرٍ يعودُ على المُبْدَلِ منه نحو: أَكْلْتُ الرغيفَ ثلثَه، وسُلِب زيدٌ ثوبُه، وهنا ليس ضميرٌ، فقيل: هو محذوفٌ تقديره: مَنْ استطاع منهم. الثاني: أنه بدلُ كلٍ مِنْ كل، إذ المرادُ بالناس المذكورين خاصٌّ، والفرقُ بين هذا الوجهِ والذي قبله أنَّ الذي قبلَه يُقال فيه: عامٌّ مخصوصٌ، وهذا يُقالُ فيه: عامٌّ أُريد به الخاصُّ، وهو فرقٌ واضح، وهاتان العبارتان مأخوذتان مِنْ عبارة الإِمام الشافعي ﵁. الثالث: أنها خبرُ مبتدأ مضمرٍ تقديرُه: هو مَنْ استطاع. الرابعُ: أنَّها مصدريةٌ بإضمارِ فعلٍ أي: أعني مَن استطاع، وهذان الوجهان في الحقيقة مأخوذان من وجهِ البدل، فإنَّ كلَّ ما جاز إبدالُه ممَّا قبله جاز قَطْعُه إلى الرفع أو النصب المذكورين آنفاً. الخامس: أنَّ» مَنْ «فاعلٌ بالمصدرِ وهو» حَجٌّ «والمصدرُ مضاف لمفعوله، والتقدير: ولله على الناس أن

{مَنِ استطاع} “Güç yetiren kimsenin” kavlinde altı vecih vardır: Birincisi: «مَنْ» kelimesinin «الناس» lafzından ba‘z-ı kül (bütünden parça) bedeli olmasıdır; ba‘z bedeli ile iştimal bedelinde mübdelün minhe dönen bir zamirin bulunması şarttır; nitekim: ‘أَكْلْتُ الرغيفَ ثلثَه’ (Ekmeği, üçte birini yedim) ve ‘سُلِب زيدٌ ثوبُه’ (Zeyd, elbisesi soyuldu) sözlerinde olduğu gibi. Burada ise zamir yoktur; bu sebeple takdiri: ‘Onlardan güç yetiren kimse’ (مَنْ استطاع منهم) olan mahzuf bir zamirdir denilmiştir. İkincisi: Kül-i kül (bütünden bütün) bedeli olmasıdır; zira zikredilen insanlardan maksat özel bir zümredir. Bu vecih ile bir önceki arasındaki fark şudur: Bir önceki vecihte ‘özelleştirilmiş genel’ (âmm-ı mahsûs) denilir; bu vecihte ise ‘kendisiyle özel kastedilen genel’ (âmm-ı ürîde bihi'l-hâs) denilir; bu ise açık bir farktır. Bu iki ifade İmam Şâfiî (radıyallâhu anh)'ın ifadelerinden alınmıştır. Üçüncüsü: Takdiri: ‘O, güç yetiren kimsedir’ (هو مَنْ استطاع) olan gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır. Dördüncüsü: Bir fiilin gizlenmesiyle mansub mef‘ûl olmasıdır; yani: ‘Güç yetiren kimseyi kastediyorum’ demektir. Bu iki vecih hakikatte bedel vechinden alınmıştır; zira öncesinden bedel kılınması caiz olan her şeyin az önce zikredilen ref veya nasba dönüştürülmesi (kat‘) de caizdir. Beşincisi: «مَنْ» kelimesinin «حَجٌّ» masdarının fâili olması ve masdarın da mef‘ûlüne izafe edilmiş olmasıdır; takdiri: İnsanlar üzerine,

يَحُجَّ من استطاع منهم سبيلاً البيتَ، وهذا الوجه قد رَدَّه جماعة مِنْ حيثُ الصناعةُ ومن حيث المعنى: أمَّا من حيثُ الصناعةُ فلأنه إذا اجتمع فاعلٌ ومفعولٌ مع المصدرِ العامل فيهما فإنما يُضاف المصدرُ لمرفوعِه دونَ منصوبِه فيقال: يعجبني ضَرْبُ زيدٍ عمراً، ولو قلت:» ضربُ عمرٍو زيدٌ «لم يَجُزْ إلا في ضرورة كقوله:

onlardan gücü yeten kimsenin Beytullah'ı haccetmesi Allah'ın bir hakkıdır, şeklindedir. Bir grup âlim bu vechi hem dil kuralı (sanat) hem de mana bakımından reddetmiştir: Dil kuralı bakımından; çünkü kendilerinde amel eden masdar ile birlikte bir fail ve bir mef‘ûl bir araya geldiğinde masdar mansubuna değil ancak merfûuna izafe edilir; nitekim: ‘يعجبني ضَرْبُ زيدٍ عمراً’ (Zeyd’in Amr’a vurması hoşuma gidiyor) denir. Eğer ‘ضربُ عمرٍو زيدٌ’ dersen şairin şu sözündeki gibi bir zaruret olmadıkça caiz olmaz:

١٣٦٠ - أَفْنَى تِلادي وما جَمَّعْتُ مِنْ نَشَبٍ ... قَرْعُ القواقيزِ أفواهُ الأباريقِ

1360 - "Eski mallarımı ve topladığım mülklerimi kadehlerin ibriklerin ağızlarına çarpması tüketti."

يروى بنصب «أفواه» على إضافةِ المصدر وهو «قَرْع» إلى فاعله، وبالرفعِ على إضافته إلى مفعولِه، وقد جَوَّزه بعضُهم في الكلامِ على ضَعْفٍ، والقرآنُ لا يُحْمَلُ على ما في الضرورةِ ولا على ما فيه ضعف. وِأما من حيث المعنى فلأنه يؤدِّي إلى تكليفِ الناس جميعِهم مستطيعهم وغيرِ مستطعيعهم أن يَحُجَّ مستطيعُهم، فيلزمُ من ذلك تكليفُ غيرِ المستطيعِ بأن يَحُجَّ المستطيعُ وهو غيرُ جائزٍ، وقد التزم بعضُهم هذا، وقال: نعم نقول بموجبه، وأن الله تعالى كَلَّف الناسَ ذلك، حتى لو لم يُحَجَّ المستطيعون لَزِم غيرُ المستطيعين أن يأمروهم بالحج حَسْبَ الإِمكان؛ لأن إحجاج الناسِ إلى الكعبة وعرفَة فرضٌ واجبٌ. و «مَنْ» على الأوجهِ الخمسة موصولةٌ بمعنى الذي. السادس: أنها شرطيةٌ والجزاءُ محذوفٌ يدل عليه ما تقدَّم أو هو نفسُ المتقدمِ على رَأْي، ولا بُدَّ من ضميرٍ يعود مِنْ جملةِ الشرطِ على الناسِ

«أفواه» kelimesinin, masdar olan «قَرْع» lafzının fâiline izafe edilmesiyle mansub olarak; mef‘ûlüne izafe edilmesiyle de merfû olarak rivayet edildiği nakledilir. Bazıları zayıf bir görüş olarak bunu kelamda caiz görmüştür; oysa Kur’an zaruret içeren veya zayıflık bulunan şeylere hamledilemez. Mana bakımından ise: Bütün insanların -güç yetirenlerinin de yetiremeyenlerinin de- güç yetiren kimsenin haccetmesiyle mükellef tutulmasına yol açar; bundan da güç yetiremeyenin güç yetirenin haccetmesiyle sorumlu tutulması neticesi çıkar ki bu caiz değildir. Bazıları bunu iltizam edip şöyle demiştir: ‘Evet, bunun gereğini kabul ederiz; Yüce Allah insanları bununla mükellef kılmıştır, hatta güç yetirenler hacca gitmeyecek olsalar güç yetiremeyenlerin imkân ölçüsünde onlara haccı emretmeleri vacip olur; çünkü insanların Kâbe’ye ve Arafat’a haccettirilmesi farz-ı vaciptir.’ Beş veche göre «مَنْ» edatı ‘ellezî’ manasında mevsûledir. Altıncısı: Şartiyye olmasıdır; cezâsı (şartın cevabı) öncesinin delalet ettiği mahzuf bir cümledir yahut bir görüşe göre öncesinin bizzat kendisidir. Şart cümlesinden insanlara dönen bir zamirin bulunması zorunludur;

تقديرُه: مَنِ استطاعَ منهم إليه سبيلاً فلله عليه أن يَحُجَّ، ويترجَّحُ هذا بمقابلتِه بالشرطِ بعدَه وهو قولُه: {وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِيٌّ عَنِ العالمين} .

takdiri: ‘Onlardan kim ona bir yol bulmaya güç yetirirse, haccetmesi Allah’ın onun üzerindeki hakkıdır’ şeklindedir. Kendisinden sonra gelen {وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِيٌّ عَنِ العالمين} “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” kavlindeki şart ile mukabele halinde olması bu vechi güçlendirmektedir.

وقوله: {وَللَّهِ عَلَى الناس حِجُّ البيت} جملةٌ من مبتدأ وخبر وهو قوله «لله» ، و «على الناس» متعلقٌ بما تَعَلَّق [به] الخبر/ أو متعلق بمحذوفٍ على أنه حالٌ من الضميرِ المستكنِّ في الجار، والعامل فيه أيضاً ذلك الاستقرار المحذوف، ويجوز أن يكونَ «على الناس» هو الخبرَ، و «لله» متعلقٌ بما تعلَّق به الخبرُ، ويمتنع فيه أن يكونَ حالاً من الضمير في «على الناس» وإن كان العكسُ جائزاً كما تقدم، والفرقُ أنه يلزم هنا تقديمُ الحالِ على العاملِ المعنوي، والحالُ لا تتقدَّم على العامل المعنوي بخلافِ الظرف وحرفِ الجر فإنهما يتقدَّمان على عامِلهما المعنوي للاتساع فيهما، وقد تقدم أن الشيخ جمال الدين بن مالك يُجَوِّزُ تقديمها على العامل المعنوي إذا كانت هي ظرفاً أو حرف جر والعاملُ كذلك، ومسألتنا في الآيةِ الكريمةِ من هذا القبيل.

{وَللَّهِ عَلَى الناس حِجُّ البيت} “Oraya yol bulmaya gücü yetenlerin o evi haccetmesi de Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” kavli: Mübteda ve haberden oluşan bir cümledir; haber «لله» kavlidir, «على الناس» ise haberin müteallık olduğu şeye müteallıktır yahut car içindeki müstetir zamirden hal olmak üzere mahzuf bir şeye müteallıktır; onda amel eden de yine o mahzuf istikrardır. «على الناس» ifadesinin haber, «لله» ifadesinin ise haberin müteallık olduğu şeye müteallık olması da caizdir. Bu durumda daha önce geçtiği üzere aksi caiz olmasına rağmen onun «على الناس» içindeki zamirden hal olması imkânsızdır. Aralarındaki fark şudur: Burada halin manevî âmilin önüne geçmesi gerekir; oysa zarf ve harf-i cerrin geniş kullanım imkânı (ittisâ) sebebiyle manevî âmillerinin önüne geçebilmelerinin aksine, hal manevî âmilin önüne geçemez. Şeyh Cemâleddîn İbn Mâlik’in, hal bir zarf veya harf-i cer olduğu ve âmil de aynı şekilde olduğu takdirde manevî âmilin önüne geçmesini caiz gördüğü daha önce geçmişti; kerim ayetteki meselemiz de bu kabildendir.

وقرأ الأخوان وحفص عن عاصم: «حِج» بكسر الحاء، والباقون بفتحها، فقيل: لغتان بمعنى، والكسرُ لغة نجد والفتح لغة أهل العالية، وفَرَّق سيبويه فَجَعَلَ المكسور مصدراً أو اسماً للعمل، وأما المفتوحُ فمصدرٌ فقط.

el-Ahaveyn (Hamza ve Kisâî) ile Âsım'dan Hafs, hâ harfinin kesresiyle «حِج» okumuşlar, diğerleri ise fethasıyla [«حَج»] okumuşlardır. Aynı manada iki lügat olduğu söylenmiştir; kesre Necid ehlinin lügati, fetha ise Âliye ehlinin lügatidir. Sîbeveyh ise ayrım yaparak kesreli olanı masdar veya fiilin (amelin) ismi kılmış, fethalı olanı ise yalnızca masdar kılmıştır.

وقد تقدَّم في البقرة أنه قرىء في الشاذ بكسر الحاء، وتكلَّمْتُ هناك على هاتين اللفظتين وما ذَكَرَ الناسُ فيهما واشتقاقِ المادة فأغنى عن إعادتِهِ ولله الحمد والمِنَّةُ.

Bakara Suresi'nde bunun şâz kıraatte hâ harfinin kesresiyle okunduğu geçmişti; orada bu iki lafız, insanların bu ikisi hakkında zikrettikleri şeyler ve maddenin iştikakı hakkında konuşmuştum, dolayısıyla tekrarına ihtiyaç bırakmamıştır. Hamd ve minnet Allah’a mahsustur.

وقد جِيء في هذه الآية بمبالغاتٍ كثيرة منها قوله: {وَللَّهِ عَلَى الناس حِجُّ البيت} يعني أنه حَقٌّ واجبٌ عليهم لله في زمانهم لا ينفكُّون عن أدائِهِ والخروجِ عن عُهْدَتِهِ. ومنها أنه ذَكَرَ «الناس» ثم أَبْدل منهم {مَنِ استطاع إِلَيْهِ سَبِيلاً} وفيه ضربان من التأكيدِ، أحدُهما: أنَّ الإِبدالَ تثنيةُ المرادِ وتكريرٌ له، والثاني: أن التفصيلَ بعد الإِجمال والإِيضاحَ بعد الإِبهام إيرادٌ في صورتين مختلفتين، قاله الزمخشري على عادةِ فصاحتِهِ وتخليصِهِ المعنى بأقرب لفظ.

Bu ayette pek çok mübalağa (pekiştirmeli ifade) yer almıştır. Bunlardan biri O'nun: {وَللَّهِ عَلَى الناس حِجُّ البيت} “O Beyt'i haccetmek insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır” buyruğudur. Yani bu, kendi zamanlarında Allah için üzerlerine vacip olan bir haktır; onu eda etmekten ve bu sorumluluktan kurtulmaktan [asla] geri duramazlar. Bir diğeri de «الناس» [insanlar] lafzını zikredip ardından onlardan {مَنِ استطاع إِلَيْهِ سَبِيلاً} “ona güç yetirebilen kimse” [ifadesini] bedel yapmasıdır. Bunda iki türlü tekit (pekiştirme) vardır: Birincisi; bedel yapmanın, kastedilen manayı ikilemek ve onu tekrar etmek olmasıdır. İkincisi ise icmalden (özet ifadeden) sonra tafsilat ve kapalılıktan sonra açıklık getirmenin, [aynı manayı] iki farklı surette sunmak olmasıdır. Bunu Zemahşerî, fesahatteki mutat üslubu ve manayı en veciz lafızla arındırıp ortaya koyması gereğince ifade etmiştir.

والألفُ واللام في «البيت» للعهدِ لتقدُّم ذِكْرِه، وهو عَلَمٌ بالغلَبَة كالثريا والصَّعِق، فإذا قيل «زار البيت» لم يتبادرِ الذهنُ إلا إلى الكعبة شَرَّفها الله تعالى، وقال الشاعر:

«البيت» lafzındaki elif-lâm, daha önce zikredilmiş olmasından dolayı ahd içindir. O, es-Süreyyâ ve es-Sa‘ık gibi galebe yoluyla alem olmuştur. Dolayısıyla «زار البيت» (Evi ziyaret etti) denildiğinde zihne yalnızca Allah Teâlâ'nın şereflendirdiği Kâbe gelir. Şair şöyle demiştir:

١٣٦١ - لَعَمْرِي لأنت البيتُ أُكْرِمُ أهلَه ... وأَقْعُدُ في أَفْنَائِهِ بالأَصائلِ

1361 - Ömrüme yemin olsun ki sen, ehline ikram edeceğim Ve akşam vakitlerinde avlusunda oturacağım evsin.

أنشد الشيخُ هذا البيتَ في هذا المَعْرِضِ وفيه نظرٌ، إذ ليس في الظاهرِ الكعبةُ. والضمير في «إليه» الظاهرُ عَوْدُهُ على الحج لأنه مُحَدَّثٌ عنه، والثاني: عَوْدُه على البيت «وإليه» متعلِّقٌ باستطاع، و «سبيلا» مفعولٌ به لأنَّ «استطاع» متعدٍّ، قال: {لاَ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ} [الأعراف: ١٩٧] إلى غيره من الآيات.

Şeyh bu beyti bu bağlamda inşad etmiştir; fakat bunda [eleştiriye açık] bir yön vardır, zira zahirde [buradaki beyitte geçen ev] Kâbe değildir. «إليه» ifadesindeki zamirin zahir olanı, kendisinden bahsedilen şey olduğu için hacca dönmesidir; ikinci [ihtimal] ise Beyt'e dönmesidir. «وإليه» ifadesi «استطاع» fiiline müteallıktır. «سبيلا» ise mef‘ûlün bihtir, zira «استطاع» müteaddîdir. [Allah Teâlâ]: {لاَ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ} “Size yardım etmeye güç yetiremezler” [el-A‘râf 197] ve benzeri diğer ayetlerde buyurmuştur.

قوله: {وَمَن كَفَرَ} يجوزُ أَنْ تكونَ الشرطيةَ وهو الظاهرُ، ويجوزُ أَنْ تكونَ الموصولةَ، ودَخَلَتِ الفاءُ شَبهاً للموصولِ باسمِ الشرطِ وقد تقدَّم تقريرهُ غيرَ مرةٍ، ولا يَخْفَى حالُ الجملتين بعدَها بالاعتبارين المذكورين. ولا بُدَّ من رابطٍ بين

{وَمَن كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse” kavli: [«مَنْ» edatının] şartiyye olması caizdir ki zahir olan da budur; mevsûle olması da caizdir. Fâ harfi ise mevsûlün şart ismine benzemesi sebebiyle dâhil olmuştur; bunun izahı defalarca geçmişti. Zikredilen iki itibara göre kendisinden sonraki iki cümlenin durumu gizli değildir. Şart ile...

الشرطِ وجزائِهِ أو المبتدأ وخبرِهِ، ومَنْ جَوَّز إقامةَ الظاهِرِ مُقامَ المُضْمَرِ أكتفى بذلك في قوله: {فَإِنَّ الله غَنِيٌّ عَنِ العالمين} كأنه قال: غني عنهم.

...cezası (cevabı) yahut mübteda ile haberi arasında [bir râbıt bulunması zorunludur]. Zahir ismin muzmer (zamir) yerine geçmesini caiz gören kimse, {فَإِنَّ الله غَنِيٌّ عَنِ العالمين} “şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” kavlinde bununla yetinmiştir; sanki: ‘Onlardan müstağnidir’ demiştir.

قوله تعالى: {لِمَ تَصُدُّونَ} : «لِمَ» متعلقٌ بالفعلِ بعده، و «مَنْ آمن» مفعولٌ، وقولُه «يَبْغُونها» يجوز أن تكونَ جملةً مستأنفةً أَخْبَرَ عنهم بذلك، وأَنْ تَكونَ في محلِّ نصبٍ على الحال، وهو أظهرُ من الأول لأنَّ الجملةَ الاستفهاميةَ جِيء بعدها بجملةٍ حاليةٍ أيضاً وهي قوله: {وأنتم تَشْهَدون} فتتفقُ الجملتان في انتصابِ الحال عن كل منهما، ثم إذا قلنا بأنها حالٌ ففي صاحبِها احتمالان، أحدُهما: أنه فاعل «تَصُدُّون» ، والثاني: أنه «سبيل الله» وإنما جاز الوجهان لأن الجملةَ اشتملَتْ على ضميرِ كلٍّ منهما.

Allah Teâlâ'nın: {لِمَ تَصُدُّونَ} “Niçin engelliyorsunuz?” kavli: «لِمَ» kendisinden sonraki fiile müteallıktır, «مَنْ آمن» ise mef‘ûldür. «يَبْغُونها» kavlinin, kendileri hakkında bununla haber verilen müste’nefe bir cümle olması da hal olarak nasb mahallinde olması da caizdir; bu [ikincisi], birincisinden daha açıktır, zira istifham cümlesinden sonra yine hal cümlesi olan {وأنتم تَشْهَدون} “siz de şahit olduğunuz halde” kavli getirilmiştir; böylece her iki cümle de her birinden halin mansub olması hususunda uyuşur. Sonra onun hal olduğunu söylediğimiz takdirde zü’l-hal hakkında iki ihtimal vardır: Birincisi, «تَصُدُّون» fiilinin faili olması; ikincisi ise «سبيل الله» (Allah'ın yolu) olmasıdır. Bu iki vechin caiz oluşunun sebebi, cümlenin her ikisine ait zamiri de içermesidir.

والعامة على «تَصُدُّون» بفتح التاء من صَدَّ يَصُدُّ ثلاثياً، ويستعمل لازماً ومتعدياً. وقرأ الحسن: «تُصِدُّون» بضمِّ التاء من أَصَدَّ مثل أَعَدَّ، ووجهُه أَنَّ يكونَ عَدَّى «صَدَّ» اللازم بالهمزة، قال ذو الرمة:

Cumhur (kıraat imamlarının çoğunluğu), sülâsî olan ‘صَدَّ يَصُدُّ’ fiilinden tâ harfinin fethasıyla «تَصُدُّون» şeklinde okumuştur; bu fiil hem lâzım hem de müteaddî olarak kullanılır. el-Hasan ise ‘أَعَدَّ’ gibi ‘أَصَدَّ’ fiilinden tâ harfinin dammesiyle «تُصِدُّون» şeklinde okumuştur. Bunun izahı, lâzım olan «صَدَّ» fiilini hemze ile müteaddî kılmış olmasıdır. Zü’r-Rimme şöyle demiştir: