يريد» الكلكل «فمطَلَ، ومثلُه قول الآخر:
«الكلكل» demek istemiş fakat uzatmıştır. Bir başkasının şu sözü de bunun gibidir:
١٤٢٤ - فأنتَ من الغوائلِ حين تُرْمَى ... ومن ذمِّ الرجال بمُنْتزاحِ
1424 - Başına felaketler yağdırıldığında sen / Ve adamların yergisinden pek uzaktasın.
يريد: بمنتزَح. قال أبو الفتح:» فإذا جاز أن يَعْتَرِضَ هذا التمادي بين أثناءِ الكلمة الواحدة جاز التمادي بين المضاف والمضاف إليه إذ هما اثنان «. قال الشيخ بعد كلام ابن عطية:» وهو تكثير وتنظير بغير ما يناسب، والذي يناسب توجيه هذه القراءة الشاذة أنها من إجراء الوصل مُجرى الوقف، أَبْدلها [هاءً] في الوصل كما أَبْدلوها في الوقف، وموجودٌ في كلامهم إجراءُ الوصل مُجرى الوقف، وإجراءُ الوقفِ مُجْرى الوصل. وأما قوله: «لكن قد جاء نحوُ هذا للعرب في مواضع» وجميعُ ما ذكر إنما هو من باب إشباع الحركة، وإشباعُ الحركةِ ليس نحوَ إبدالِ التاءِ هاءً في الوصل، وإنما نظيرُ هذا قولهم: «ثلثهَ اربعة» أَبْدل التاء هاء، ونقل حركة همزة «أربعة» إليها،
«بمنتزَح» demek istemiştir. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: «Tek bir kelimenin ortasında bu uzatma caiz oluyorsa, iki ayrı kelime oldukları için muzaf ile muzafun ileyh arasında uzatma haydi haydi caiz olur.» Şeyh [Ebû Hayyân], İbn Atiyye'nin sözünün ardından şöyle demiştir: «Bu, gereksiz bir çoğaltma ve uygun olmayan bir benzetmedir. Bu şaz kıraatin tevcihine uygun düşen şey, bunun vaslı vakıf gibi değerlendirmek kabilinden olmasıdır; nitekim vakıfta [tâ harfini] heye dönüştürdükleri gibi vasıl halinde de dönüştürmüştür. Onların kelamında vaslı vakıf gibi, vakfı da vasıl gibi değerlendirmek mevcuttur. Onun: 'Ne var ki Araplardan bazı yerlerde buna benzer kullanımlar gelmiştir' sözüne ve zikrettiği şeylerin tamamına gelince; bunlar sadece harekeyi işba‘ (uzatma) babındandır. Harekenin uzatılması ise vasılda tâ harfinin heye dönüştürülmesi gibi değildir. Bunun gerçek benzeri ancak onların «ثلثهَ اربعة» sözüdür; burada tâ harfini heye dönüştürmüş ve «أربعة» lafzındaki hemzenin harekesini ona nakletmiş,
وحذفَ الهمزة، فأَجرى الوصلَ مُجرى الوقف في الإِبدال وأَجْرى الوصلَ مُجرى الوقف، إذا النقلُ لا يكون إلا في الوصل «.
hemzeyi de hazfetmiştir; böylece ibdal hususunda vaslı vakıf gibi değerlendirmiş, [diğer taraftan] vaslı vasıl gibi değerlendirmiştir; zira nakil ancak vasıl halinde olur.»
وقُرىء شاذاً أيضاً: «بثلاثةْ» بتاءٍ ساكنة وهي أيضاً من إجراء الوصل مُجرى الوقف من حيث السكونُ. واختُلف في هذه التاء الموقوف عليها الآن: أهي تاءُ التأنيث التي كانت فسكنت فقط، أو هي بدلٌ من هاء التأنيث المبدلة من التاء؟ وهو خلاف لا طائل تحته.
Şaz olarak sakin tâ ile «بثلاثةْ» şeklinde de okunmuştur; bu da sükûn bakımından vaslı vakıf gibi değerlendirmek kabilindendir. Üzerinde şimdi vakfedilen bu tâ harfi hakkında ihtilaf edilmiştir: Acaba o, sadece sakin kılınmış olan önceki müenneslik tâ'sı mıdır, yoksa tâ'dan dönüştürülmüş olan müenneslik he'sinden bir bedel midir? Bu ise faydası olmayan bir ihtilaftır.
وقوله: {مِّنَ الملائكة} يجوز أن تكون «مِنْ» للبيان، وأَنْ تكونَ «من» ومجرورُها في موضعِ الجر صفةً ل «ثلاثة» أو ل «آلاف» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّنَ الملائكة} “meleklerden” kavlinde «مِنْ» harfinin beyan için olması da «من» ve mecrurunun cer mahallinde «ثلاثة» yahut «آلاف» lafzının sıfatı olması da caizdir.
قوله: {مُنزَلِينَ} صفةٌ لثلاثة آلاف، ويجوزُ أن تكونَ حالاً من «الملائكة» والأولُ أَظهرُ. وقرأ ابن عامر: «مُنَزَّلين» بالتضعيف، وكذلك شَدَّد قوله في سورة العنكبوت: {إِنَّا مُنزِلُونَ على أَهْلِ هذه القرية} [الآية: ٣٤] ، إلا أنه هنا اسم مفعول وهناك اسم فاعل. والباقون خففوهما. وقرأ ابن أبي عبلة هنا: «مُنَزِّلين» بالتشديد مكسور الزاي مبنياً للفاعل. وبعضهم قرأه كذلك إلا أنه خَفَّف الزاي، جَعَلَه من أنزل كأكرم، والتضعيف والهمزةُ كلاهما للتعدية، فَفَعَّل وأَفْعل بمعنى، وقد تقدَّم أن الزمخشري يجعل التشديد دالاً على التنجيم، وتقدَّم البحث معه في ذلك. وفي القراءتين الآخيرتين يكون المفعول/ محذوفاً أي: مُنْزِلين النصرَ على المؤمنين والعذاب على الكافرين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مُنزَلِينَ} “indirilmiş olan” kavli «ثلاثة آلاف» lafzının sıfatıdır; «الملائكة» lafzından hâl olması da caizdir, ancak birincisi daha açıktır. İbn Âmir şedde ile «مُنَزَّلين» şeklinde okumuştur. Ankebût Suresi'ndeki {إِنَّا مُنزِلُونَ على أَهْلِ هذه القرية} [Ayet: 34] “Biz bu memleket halkının üzerine indireceğiz” kavlini de bu şekilde şeddeli okumuştur; şu kadar var ki buradaki ism-i mef‘ûl, oradaki ise ism-i fâildir. Diğer kıraat imamları ise her ikisini şeddesiz okumuşlardır. İbn Ebî Able burada zâ harfinin kesresiyle ve ism-i fâil olarak şeddeli şekilde «مُنَزِّلين» okumuştur. Bazıları da «أكرم» gibi «أنزل» fiilinden kılarak aynı şekilde zâ harfinin tahfifiyle okumuştur. Şedde de hemze de ta‘diye (geçişlilik) içindir; dolayısıyla fa‘‘ale (فَعَّل) ile ef‘ale (أَفْعَل) aynı manadadır. Zemahşerî'nin şeddeyi tedrîcî indirmeye (tencîm) delalet kıldığı ve bu konuda onunla yapılan tahlil daha önce geçmişti. Son iki kıraatte mef‘ûl mahzuftur; yani «müminlere zaferi, kâfirlere de azabı indirenler» demektir.
قوله: «بلى» حرفُ جواب وهو إيجاب للنفي في قوله تعالى: {أَلَنْ يَكْفِيكُمْ} وقد تقدم الكلام عليه مشبعاً. وجواب الشرط قوله: «يُمْدِدْكُم» .
Cenâb-ı Hakk'ın: «بلى» “Evet” kavli bir cevap harfidir ve Allah Teâlâ'nın: {أَلَنْ يَكْفِيكُمْ} “Size yetmez mi?” kavlindeki nefyi olumluya çeviren bir tasdiktir; bu konudaki açıklama daha önce etraflıca geçmişti. Şartın cevabı ise «يُمْدِدْكُم» kavlidir.
والفَوْر: العجَلةُ والسرعة ومنه: «فارَت القِدْر» اشتدَّ غَلَيانها وسارع ما فيها إلى الخروج، يقال: فارَ يفُور فَوْراً، ويُعَبَّر به عن الغضب والحِدَّة؛ لأنَّ الغَضْبانَ يسارع إلى البطش بمَنْ يغضب عليه، فالفور في الأصل مصدرٌ ثم يُعَبَّر به عن الحالة التي لا رَيْثَ فيها ولا تعريج عن شيء سواها.
Fevr (الفَوْر): Acele etmek ve sürattir. Tencerenin kaynamasının şiddetlenip içindekilerin dışarı taşmaya yönelmesi anlamındaki «فارَت القِدْر» sözü bundandır; «فارَ يفُور فَوْراً» denir. Öfke ve şiddet için de kullanılır; çünkü öfkeli kimse, öfkelendiği kişiyi yakalamaya acele eder. Dolayısıyla fevr aslında bir masdardır; sonradan kendisinde hiçbir gecikme ve başka bir şeye yönelme bulunmayan durum için kullanılmıştır.
قوله تعالى: {مُسَوِّمِينَ} : كقوله: مُنْزَلين «. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم بكسر الواو على اسم الفاعل، والباقون بفتحها على اسم المفعول. فأما القراءة الأولى فتحتمل أن تكون من السَّوْم وهو تَرْكُ الماشية ترعى، والمعنى أنهم سَوَّموا خيلَهم أي: أعطَوها سَوْمَها من الجري والجوَلان وتركوها كذلك كما يَفْعل مَنْ يَسِيمُ ماشِيتَه في المَرْعى، ويحتمل أن يكون من السَّوْمَة وهي العلامة، على معنى أنهم سَوَّموا أنفسهم أو خيلهم، ففي التفسير أنهم كانوا بعمائَم بيضٍ إلا جبريلَ فبعمامةٍ صفراء، وروُي أنه كانوا على خيل بُلْق. ورجَّح ابن جرير هذه القراءة بما وَرَد في الحديث عنه ﵇ يوم بدر» تَسوَّموا فإنَّ الملائكة قد سَوَّمَتْ «.
Allah Teâlâ'nın: {مُسَوِّمِينَ} “nişanlı olarak” kavli, «مُنْزَلين» kavli gibidir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım vâv harfinin kesresiyle ism-i fâil olarak okumuşlar, diğerleri ise fethasıyla ism-i mef‘ûl olarak okumuşlardır. İlk kıraate gelince; hayvanı otlamaya salmak demek olan sevm (السَّوْم) kökünden gelme ihtimali vardır; mana, onların atlarını saldıkları, yani otlakta hayvanını salan kimsenin yaptığı gibi atlarına koşma ve cevelan etme serbestisi verip öylece bıraktıklarıdır. Alamet manasındaki sevme (السَّوْمَة) kökünden gelme ihtimali de vardır ki bu da kendilerini veya atlarını nişanladıkları anlamındadır. Nitekim tefsirde, Cebrail sarı bir sarıkla olmak üzere meleklerin beyaz sarıklar taktıkları ve alaca atlar üzerinde oldukları rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, Bedir günü Nebî (aleyhisselâm)'dan rivayet edilen «Nişan takının, zira melekler nişan takınmıştır» hadisine dayanarak bu kıraati tercih etmiştir.
وأما القراءة الثانية فواضحةٌ بالمعنيين المذكورين فمعنى السَّوْم فيها: أنَّ الله أرسلهم، إذ الملائكة كانوا مُرْسَلين مِنْ عندِ الله لنصرةِ نبيِّه والمؤمنين. حكى أبو زيد: سَوَّم الرجل خيلَه: أي أرسلها، وحكى بعضهم:» سَوَّمْتُ غُلامي «أي: أرسلْتُه، ولهذا قال أبو الحسن الأخفش:» معنى مُسَوَّمين: مُرْسَلين «. ومعنى السَّومةِ فيها أنَّ الله تعالى سَوَّمَهم أي: جَعَل عليهم علامَةً وهي العمائم، أو الملائكةُ جَعَلوا خيلَهم نوعاً خاصاً وهي البُلْق، فقد سَوَّموا خيلَهم.
İkinci kıraate gelince, zikredilen iki mana açısından açıktır; bu kıraatteki sevm manası şöyledir: Allah onları göndermiştir; zira melekler Peygamberi'ne ve müminlere yardım etmek üzere Allah katından gönderilmişlerdi. Ebû Zeyd, adam atlarını saldı/gönderdi anlamında «سَوَّم الرجل خيلَه» dendiğini; bazıları da kölemi gönderdim manasında «سَوَّمْتُ غُلامي» dendiğini nakletmiştir. Bundan dolayı Ebu'l-Hasan el-Ahfeş: «Müsevvamîn lafzının manası: gönderilmişlerdir» demiştir. Bundaki sevme manası ise şöyledir: Allah Teâlâ onları nişanlamıştır; yani üzerlerine sarıklar şeklinde bir alamet koymuştur yahut melekler atlarını alaca kılmak suretiyle özel bir tür yapmışlar, böylece atlarına nişan koymuşlardır.
قوله تعالى: {إِلاَّ بشرى} : فيه ثلاثة أوجه، أحدها: أنه مفعول من أجله وهو استثناء مفرغ، إذ التقدير: وما جعله لشيء من الأشياء إلا للبشرى، وشروطُ نصبِه موجودةٌ وهي اتحاد الفاعل والزمان وكونُه مصدراً سيق للعلة. والثاني: أنه مفعولٌ ثان لجَعَل على أنها تصييريةٌ. والثالث: أنها بدلٌ من الهاءِ في «جَعَله» قاله الحوفي، وجعل الهاءَ عائدةً على الوعدِ بالمَدَدِ. والبُشْرى مصدرٌ على فُعْلى كالرُّجْعَى.
Allah Teâlâ'nın: {إِلاَّ بشرى} “ancak bir müjde olarak” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: Mef‘ûlün lieclih olmasıdır ve istisnâ-i müferrağdır; zira takdiri: «Onu başka hiçbir şey için değil, sadece müjde olması için kıldı» şeklindedir. Fâil ve zaman birliği ile illet için sevk edilmiş bir masdar olması gibi nasb şartları mevcuttur. İkincisi: Dönüştürme bildiren «جَعَلَ» fiilinin ikinci mef‘ûlü olmasıdır. Üçüncüsü: «جَعَله» lafzındaki zamirden bedel olmasıdır; bunu el-Hûfî söylemiş ve zamiri yardım vaadine döndürmüştür. Büşrâ (البُشْرى), rüc‘â (الرُّجْعَى) gibi fu‘lâ vezninde bir masdardır.
قوله: {وَلِتَطْمَئِنَّ} فيه وجهان، أحدُهما: أنه معطوفٌ على «بشرى» هذا إذا جعلناها مفعولاً من أجله، وإنما جُرَّت باللام لاختلالِ شرطٍ من شروطِ النصب وهو عَدَمُ اتحاد الفاعل، فإنَّ فاعلَ الجَعْل هو الله تعالى وفاعلَ الاطمئان القلوبُ، فلذلك نُصِب المعطوفُ عليه لاستكمال الشروط، وجُرَّ المعطوفُ باللام لاختلالِ شرطه، وقد تقدَّم، والتقدير: وما جعله إلا للبشرى وللطمأنينة. والثاني: أنها متعلقةٌ بمحذوف ِأي: ولتطمئن قلوبُكم فَعَلَ ذلك، أو كانَ كيتَ وكَيتَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلِتَطْمَئِنَّ} “ve yatışması için” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: «بشرى» üzerine matuf olmasıdır; bu da onu mef‘ûlün lieclih kıldığımız takdirdedir. Lâm harfi ile mecrur kılınması ise nasb şartlarından birinin, yani fâil birliğinin bulunmayışındandır; zira kılma (ca‘l) fiilinin fâili Allah Teâlâ, mutmain olma fiilinin fâili ise kalplerdir. İşte bundan dolayı şartları tam olduğu için matufun aleyh mansub kılınmış, şartı eksik olduğu için de matuf lâm ile cer edilmiştir; bu husus daha önce geçmişti. Takdiri şöyledir: «Onu ancak müjde olması için ve kalplerin yatışması için kıldı.» İkincisi: Mahzuf bir fiile müteallik olmasıdır; yani «Kalpleriniz yatışsın diye bunu yaptı» veya «şöyle şöyle oldu» demektir.
وقال الشيخ: «وتطمئنَّ منصوبٌ بإضمار» أَنْ «بعد لام» كي «فهو من عطفِ الاسم على تَوَهُّم موضِع اسم آخر» . ثم نَقَل عن ابن عطية أنه قال: «واللام في» ولتطمئن «متعلقةٌ بفعلٍ مضمر يَدُلُّ عليه» جعله «» ، ومعنى الآية: «وما كان هذا الإمداد إلا لتستبشروا به وتطمئنَّ به قلوبكم» . قال الشيخ: «وكأنه رأى أنه لا يمكن عنده أَنْ يُعْطَف» ولتطمئن «على» بشرى «على الموضع؛ لأنَّ مِنْ شرطِ العطف على الموضع عند أصحابنا أن يكون ثَمَّ مُحْرِزٌ للموضع، ولا مُحْرزَ هنا، لأنَّ عاملَ الجر مفقود، ومَنْ لم يشترطِ المُحْرز فيجوِّز ذلك، ويكونُ من باب العطف على التوهم» . قلت: وقد جعل بعضُهم
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: ««تطمئنَّ» fiili, lâm-ı key'den sonra gizli bir «أَنْ» ile mansubdur; dolayısıyla bu, bir ismin başka bir ismin vehmedilen mahalli üzerine atfedilmesi kabilindendir.» Ardından İbn Atiyye'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: ««ولتطمئن» lafzındaki lâm, «جعله» lafzının delalet ettiği gizli bir fiile mütealliktir.» Ayetin manası ise şöyledir: «Bu yardım, ancak onunla müjdelenmeniz ve onunla kalplerinizin yatışması içindi.» Şeyh şöyle demiştir: «Sanki o, kendi nezdinde «ولتطمئن» lafzının mahallinden ötürü «بشرى» üzerine atfedilmesini mümkün görmemiştir; çünkü bizim arkadaşlarımıza (Basralılara) göre mahalle atfın şartlarından biri, mahalli koruyan/gerektiren bir âmilin (muhriz) bulunmasıdır; burada ise muhriz yoktur, zira cer âmili mevcut değildir. Muhrizi şart koşmayan kimse ise bunu caiz görür ve bu, tevehhüm üzerine atıf babından olur.» Ben de derim ki: Bazıları
الواوَ في «ولتطمئن» زائدةً وهو لائقٌ بمذهب الأخفش، وعلى هذا فتتعلَّق اللامُ بالبشرى، أي: إن البُشْرى علةٌ للجَعْل، والطمأنينة علةٌ للبُشْرى فهي علة العلة.
«ولتطمئن» lafzındaki vâv harfini zâit kabul etmiştir ki bu, Ahfeş'in mezhebine uygundur. Buna göre lâm harfi «بشرى» lafzına müteallik olur; yani müjde kılmanın illeti, mutmain olma ise müjdenin illetidir; dolayısıyla o, illetin illetidir.
وقال الفخر الرازي: «في ذِكْر الإِمدادِ مطلوبان، أحدهما: إدخالُ السرور في قلوبِهم وهو المرادُ بقوله {إِلاَّ بشرى} والثاني: حصولُ الطمأنينة بالنصرِ فلا يَجْبُنوا، وهذا هو المقصود الأصلي ففرَّق بين هاتين العبارتين تنبيهاً على حصول التفاوت بين الأمرين، فعَطَفَ الفعلَ على الاسم، ولَمَّا كان الأقوى حصولَ الطمأنينة أَدْخَلَ حرفَ التعليل» . قال الشيخ: «ويناقَشُ في قوله» عَطْفُ الفعلِ على الاسم «إذ ليس من عطف الفعل/ على الاسم، وفي قوله:» أدخلَ حرفَ التعليل «وليس ذلك كما ذكر» . انتهى. قلت: إنْ عنى الشيخ أنه لم يُدْخِلْ حرفَ التعليل البتة فهوغيرُ مُسَلَّم ولا يمكنُ إنكارُه، وإنْ عَنَى أنه لم يُدْخِلْه بالمعنى الذي قصده الإِمام فيسهُلُ.
Fahruddin er-Râzî şöyle demiştir: «Yardımın zikredilmesinde iki gaye vardır: Birincisi: {إِلاَّ بشرى} “ancak bir müjde olarak” kavliyle kastedilen, kalplerine sevinç girdirmektir. İkincisi: Korkaklık göstermemeleri için zaferle kalplerin mutmain olmasını sağlamaktır ki asıl maksat budur. İşte bu iki durum arasındaki farka dikkat çekmek üzere bu iki ifadeyi birbirinden ayırmış, fiili isme atfetmiş ve en kuvvetli olanı kalplerin yatışması olduğu için ta‘lîl harfini dâhil etmiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun 'fiilin isme atfedilmesi' sözü eleştirilir; zira bu, fiilin isme atfı kabilinden değildir; 'ta‘lîl harfini dâhil etti' sözü de eleştirilir, zira durum onun zikrettiği gibi değildir.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Ben de derim ki: Eğer Şeyh ta‘lîl harfini kesinlikle dâhil etmediğini kastettiyse bu kabul edilemez ve inkârı mümkün değildir. Şayet İmam'ın kastettiği mana ile dâhil etmediğini kastettiyse mesele basittir.
وقال الجرجاني في «نَظْمه» : «هذا على تأويل: وما جعله الله إلا ليبشِّركم ولتطمئِنَّ، وَمَنْ أجازَ إقحامَ الواو وهو مذهب الكوفيين جعلها مقحمةً في» ولتطمئِنَّ «فيكونُ التقدير: وما جعله الله إلاَّ بُشْرى لكم لتطمئن قلوبكم به.
el-Cürcânî «Nazm» adlı eserinde şöyle demiştir: «Bu, 'Allah onu ancak sizi müjdelemek ve [kalpleriniz] yatışsın diye kıldı' tevilindedir. Kûfelilerin mezhebi olduğu üzere vâv harfinin fazladan sokulmasını (ikhamını) caiz gören kimse ise onu «ولتطمئِنَّ» lafzında zâit kabul etmiştir; bu durumda takdir: 'Allah onu ancak kalpleriniz onunla yatışsın diye size bir müjde kıldı' şeklinde olur.»
والضميران في قوله:» وما «جعله» و «به» يعودان على الإِمداد المفهومِ من الفعل المتقدم وهو قوله: «يُمْدِدْكم» وقيل: يعودان على النصر، وقيل:
«وما جعله» ve «به» kavillerindeki iki zamir, geçen «يُمْدِدْكم» fiilinden anlaşılan yardım (imdâd) kavramına racidir. Zafer kavramına raci oldukları da söylenmiştir;
على التسويم. وقيل: على التنزيل. وقيل: على العَدَد، وقيل: على الوعد.
nişanlama (tesvîm) kavramına raci oldukları da söylenmiştir. İndirme (tenzîl) kavramına raci oldukları da söylenmiştir. Sayıya raci oldukları da söylenmiştir; vaade raci oldukları da söylenmiştir.
وفي هذه الآية قال: «لكم» وتركها في سورة الأنفال لأن تيك مختصرُ هذه، وكأنَّ الإِطناب هنا أَوْلى، لأن القصة مُكَمِّلةٌ هنا فناسب إيناسُهم بالخطابِ المواجَهِ. وأخَّر هنا «به» وقَدَّم في سورة الأنفال؛ لأنَّ الخطابَ هنا موجودٌ في «لكم» فَأَتْبَعَ الخطابَ الخطابَ. وهنا جاء بالصفتين تابعتين في قوله: {العزيز الحكيم} وجاء بهما في جملةٍ مستأنفةٍ في الأنفال في قوله: {إِنَّ الله عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [الآية: ١٠] لأنه لمَّا خاطبهم هنا حَسُن تعجيلُ بِشارتهم بأنه عزيزٌ حكيم أي: لا يغالَبُ وأنَّ أفعالَه كلها متقنةٌ حكمةٌ وصوابٌ.
Bu ayette «لكم» (size) buyurmuş, Enfâl Suresi'nde ise bunu terk etmiştir; zira orası buranın bir özetidir. Burada kıssa tamamlayıcı olduğu için ıtnâb (sözü uzatmak) daha evla görünmüş ve muhatap hitabıyla onları teselli edip rahatlatmak uygun düşmüştür. Burada «به» lafzını tehir etmiş, Enfâl Suresi'nde ise takdim etmiştir; çünkü burada hitap «لكم» lafzında mevcuttur, böylece hitabı hitabın peşine eklemiştir. Burada {العزيز الحكيم} “Mutlak Güç Sahibi, Hüküm ve Hikmet Sahibi” kavlinde iki sıfatı tâbi olarak getirmiş; Enfâl Suresi'nde ise {إِنَّ الله عَزِيزٌ حَكِيمٌ} [Ayet: 10] “Şüphesiz Allah Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir” kavlinde müstakil bir cümle olarak getirmiştir; zira burada onlara hitap edince O'nun azîz ve hakîm olduğunu, yani mağlup edilemeyeceğini ve bütün fiillerinin muhkem, hikmet ve isabetli olduğunu bir an önce müjdelemek güzel düşmüştür.
قوله تعالى: {لِيَقْطَعَ} : في متعلَّق هذه اللام سبعةُ أوجه: أحدها: أنها متعلِّقة بقوله: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ} قاله الحوفي، وفيه بُعْدٌ لطولِ الفصلِ. الثاني: أنها متعلقةٌ بالنصر في قوله: {وَمَا النصر إِلاَّ مِنْ عِندِ الله} وفيه نظرٌ من حيث إنه قد فُصِل بين المصدر ومتعلَّقه بأجنبي وهو الخبر. الثالث: أنها متعلقة بما تعلق به الخبر وهو قوله: {مِنْ عِندِ الله} والتقدير: وما النصر إلا كائن أو إلا مستقر من عند الله ليقطع. والرابع: أنها متعلقة بمحذوف تقديره: أمدَّكم أو نصركم ليقطع. الخامس: أنها معطوفةٌ على قوله: «ولتطمئِنَّ» ، حَذَفَ حرف العطف لفهم المعنى كقوله: {ثَلاثَةٌ رَّابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} [الكهف: ٢٢] ، وعلى هذا فتكونُ الجملةُ من قولِه: {وَمَا النصر إِلاَّ مِنْ عِندِ الله} اعتراضيةً بين المعطوفِ والمعطوفِ عليه، وهو ساقِطٌ الاعتبارِ. السادس: أنها متعلقةٌ بالجَعْل قاله ابن عطية. السابع: أنها متعلقةٌ بقولِه: «يُمْدِدْكم» ، وفيه بُعْدٌ للفواصلِ بينهما.
Allah Teâlâ'nın: {لِيَقْطَعَ} “helak etmek için” kavlindeki bu lâm harfinin müteallakı hakkında yedi vecih vardır: Birincisi: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ} “Andolsun size yardım etmişti” kavline müteallik olmasıdır; bunu el-Hûfî söylemiştir, ancak aradaki fasılanın uzunluğu sebebiyle bu uzaktır. İkincisi: {وَمَا النصر إِلاَّ مِنْ عِندِ الله} “Zafer ancak Allah katındandır” kavlindeki zafer (nasr) kelimesine müteallik olmasıdır; bunda ise masdar ile müteallakı arasının ecnebi bir lafız olan haber ile ayrılmış olması cihetinden tenkit vardır. Üçüncüsü: Haberin müteallakı olan {مِنْ عِندِ الله} “Allah katındandır” kavline müteallik olmasıdır; takdiri şöyledir: «Zafer, helak etmesi için ancak Allah katından gerçekleşen veya vuku bulan bir şeydir.» Dördüncüsü: Mahzuf bir fiile müteallik olmasıdır ki takdiri: «Helak etsin diye size yardım etti veya sizi muzaffer kıldı» şeklindedir. Beşincisi: «ولتطمئِنَّ» kavline matuf olmasıdır; mananın anlaşılmasından ötürü atıf harfi hazfedilmiştir; tıpkı {ثَلاثَةٌ رَّابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} [Kehf: 22] “Üçtürler, dördüncüleri köpekleridir” kavlinde olduğu gibi. Buna göre {وَمَا النصر إِلاَّ مِنْ عِندِ الله} “Zafer ancak Allah katındandır” kavlinden meydana gelen cümle, matuf ile matufun aleyh arasında itiraz cümlesi olur ki bu zayıf bir ihtimaldir. Altıncısı: Kılma (ca‘l) fiiline müteallik olmasıdır; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Yedincisi: «يُمْدِدْكم» kavline müteallik olmasıdır; aralarındaki fasılalardan dolayı bu da uzaktır.
والطَّرَفُ: المرادُ به جماعة وطائفة، و «من الذين» يجوز أن يكون متعلقاً بالقطع فتكونَ «مِنْ» لابتداء الغاية. ويجوز أن تتعلق بمحذوف على أنها وصفٌ ل «طرفاً» وتكون «مِنْ» للتبعيض.
Taraf (الطَّرَف): Bundan murad bir topluluk ve zümredir. «من الذين» ifadesinin «kat‘» (helak etme) fiiline müteallik olması caizdir; bu durumda «مِنْ» ibtidâ-i gâye (başlangıç) bildirir. «طرفاً» lafzına sıfat olmak üzere mahzuf bir lafza müteallik olması da caizdir; bu durumda ise «مِنْ» teb‘îz (kısmiyet) bildirir.
قوله: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} عطفٌ على «لِيقطعَ» . و «أو» قيل: على بابها من التفصيلِ أي: ليقطعَ طرفاً من البعضِ ويكبِتَ بعضاً آخرين. وقيل: بل هي بمعنى الواو أي: يجمع عليهم الشيئين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} “yahut onları perişan etsin” kavli «لِيقطعَ» kavline matuftur. «أو» edatının tafsil ifade eden kendi asıl manasında olduğu söylenmiştir; yani bir kısmını helak etmek ve diğer bazılarını perişan etmek için [demektir]. Vâv manasında olduğu da söylenmiştir; yani iki durumu onların üzerinde birleştirmesi [anlamındadır].
والكَبْتُ: الإِصابة بمكروهٍ. وقيل: هو الصَّرْعُ للوجهِ واليدين، وعلى هذين فالتاءُ أصليةٌ، وليست بدلاً من شيء بل هي مادةٌ مستقلة. وقيل: أصلُه مِنْ كَبَده إذا أصابه بمكروهٍ، أثَّر في كَبدِه وَجَعاً كقولك: رَأَسْتُه أي: أصبتُ رأسَه ويدل على ذلك قراءة لاحق بن حميد: «أو يكبِدَهم» بالدال، والعربُ تُبْدِلُ التاءَ من الدال قالوا: هَرَتَ الثوبَ وهَرَده، وسَبَتَ رأسَه وسَبَدَه. وقد قيل: «إنَّ قراءةَ لاحِق أصلُها التاء، وإنما أُبْدِلَتْ دالاً كقولِهم: سَبَدَ رأسه وهَرَدَ الثوب، والأصلُ فيهما: التاء» .
Kebt (الكَبْت): İstemediği kötü bir duruma (mekruha) uğratmaktır. Yüzü ve elleri üstü yere çalmak/sermek olduğu da söylenmiştir. Bu iki açıklamaya göre tâ harfi aslidir, herhangi bir şeyden bedel değildir; aksine müstakil bir köktür. Kötü bir duruma uğratıp ciğerine acı verdiğinde kullanılan «كَبَده» kökünden geldiği de söylenmiştir; tıpkı başına vurdum anlamındaki «رَأَسْتُه» sözün gibi. Lâhık b. Humeyd'in dâl harfiyle «أو يكبِدَهم» şeklindeki kıraati de buna delalet eder. Nitekim Araplar tâ harfini dâl harfine dönüştürürler; elbiseyi yırttı anlamında «هَرَتَ الثوب» ve «هَرَده», başını tıraş etti anlamında «سَبَتَ رأسَه» ve «سَبَدَه» demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: «Lâhık'ın kıraatinde asıl olan tâ harfidir; tıpkı aslı tâ olduğu halde «سَبَدَ رأسه» ve «هَرَدَ الثوب» demeleri gibi yalnızca dâl harfine dönüştürülmüştür.»
وقوله: {فَيَنقَلِبُواْ} مُرَتَّبٌ على ما تقدَّم. والخَيْبَةُ: عَدَمُ الظفر بالمطلوب، خاب يَخيب خَيْبَة. و «خائبين» نصب على الحال.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَيَنقَلِبُواْ} “böylece dönüp gitsinler” kavli daha önce geçene mürettebtir. Haybe (الخَيْبَة): İstenen şeyi elde edememektir; «خاب يَخيب خَيْبَة» denir. «خائبين» “hüsrana uğramış olarak” lafzı hâl olarak nasb edilmiştir.
قوله تعالى: {أَوْ يَتُوبَ} : في نصبِه أوجهٌ، أحدها: أنه معطوفٌ على الأفعالِ المنصوبةِ قبلَه تقديرُه: ليقطعَ أو يكبِتَهم أو يتوبَ عليهم أو يعذِّبَهم، وعلى هذا فيكونُ قولُه «ليس لك من الأمرِ شيءٌ» جملةً اعتراضيةً بين المتعاطِفَيْنِ، والمعنى: أنَّ الله تعالى هو المالِكُ لأمرهم، فإنْ شاء
Allah Teâlâ'nın: {أَوْ يَتُوبَ} “yahut tövbelerini kabul etsin” kavlinin nasbında vecihler vardır: Birincisi: Kendisinden önceki mansub fiillere matuf olmasıdır; takdiri şöyledir: «Onları helak etmek veya onları perişan etmek yahut tövbelerini kabul etmek veya onlara azap etmek için.» Buna göre «ليس لك من الأمرِ شيءٌ» kavli, iki matuf arasında itiraz cümlesi olur. Mana ise şöyledir: Onların işinin sahibi ancak Allah Teâlâ'dır; dilerse
قطع طرفاً منهم أو هزمهم، أو يتوبَ عليهم إن أسلموا ورَجعوا، أو يعذبهم إن تمادَوا على كفرهم، وإلى هذا التخريجِ ذهب جماعة من النحاة كالفراء والزجاج.
onlardan bir kısmını helak eder yahut onları hezimete uğratır; yahut Müslüman olup dönerlerse tövbelerini kabul eder veya küfürlerinde ısrar ederlerse onlara azap eder. Ferrâ ve Zeccâc gibi bir grup nahivci bu tahrice gitmiştir.
والثاني: أن «أو» هنا بمعنى «إلاَّ أَنْ» كقولِهم: «لألزَمَنَّك أو تقضِيَني حقي» أي: إلاَّ أَنْ تقضيني.
İkincisi: «أو» edatının burada «إلاَّ أَنْ» (ancak şu var ki / meğerki) manasında olmasıdır; tıpkı «Hakkımı ödeyinceye kadar senden kesinlikle ayrılmayacağım / meğerki hakkımı ödeyesin» anlamındaki «لألزَمَنَّك أو تقضِيَني حقي» sözlerinde olduğu gibi.
الثالث: [أنّ] «أو» بمعنى «حتى» أي: ليس لك من الأمر شيء حتى يتوبَ. وعلى هذين القولين فالكلامُ متصلٌ بقولِه: «ليس لك من الأمر شيء» والمعنى: / ليس لك من الأمر شيء إلاَّ أَنْ يتوب عليهم بالإِسلامِ فيحصُل لك سرورٌ بهدايتِهم إليه أو يعذبهم بقتلٍ أو نارٍ في الآخرةِ. فيتَشَفَّى بهم. ومِمَّنْ ذهب إلى ذلك الفراء وأبو بكر ابن الأنباري. قال الفراء: «ومثلُ هذا الكلامِ:» لأُذَمَّنَّك أو تعطيَني «على معنى: إلا أَنْ تعطيَني، وحتى تعطيني. وأنشد ابن الأنباري في ذلك قول امرىء القيس:
Üçüncüsü: [أنّ] «أو» edatının «حتى» (kadar) manasında olmasıdır; yani «Tövbelerini kabul edinceye kadar bu işten sana hiçbir şey yoktur» demektir. Bu iki görüşe göre kelam «ليس لك من الأمر شيء» kavline bağlıdır. Mana ise şöyledir: İslam ile tövbelerini kabul edip de onların hidayetiyle sevinç duyman yahut öldürülmek suretiyle veya ahirette cehennem ateşiyle onlara azap edip de içinin soğuması müstesna, bu işte senin hiçbir yetkin yoktur. Bu görüşe gidenler arasında Ferrâ ve Ebû Bekir İbnu'l-Enbârî de vardır. Ferrâ şöyle demiştir: «Bunun bir benzeri, 'Bana verinceye kadar / meğerki bana veresin' manasında 'Bana vermezsen seni kesinlikle kınarım' anlamındaki «لأُذَمَّنَّك أو تعطيَني» sözüdür.» İbnu'l-Enbârî bu hususta İmruülkays'ın şu beytini inşad etmiştir:
١٤٢٥ - فقلتُ له لاَ تبْكِ عينُك إنَّما ... تحاولُ مُلْكَاً أو تموتَ فَتُعْذَرا
1425 - Dedim ki ona: Gözün ağlamasın, zira sen / Bir mülk elde etmeye çalışıyorsun yahut ölürsün de mazur görülürsün.
أراد: حتى تموتَ، أو: إلاَّ أن تموتَ» قلت: وفي تقديره بيتَ امرىء القيس ب «حتى» نظرٌ، إذ ليس المعنى عليه؛ لأنه لم يفعلْ ذلك لأجلِ هذه الغايةِ والنحويون لم يقدِّروه إلا بمعنى «إلاَّ» .
«حتى تموتَ» (ölünceye kadar) veya «إلاَّ أن تموتَ» (meğerki ölesin) demek istemiştir.» Ben de derim ki: İmruülkays'ın beytini «حتى» ile takdir etmesinde eleştiriye açık bir yön vardır; zira mana buna uygun değildir, çünkü o bu işi o gaye için yapmış değildir; nahivciler de onu ancak «إلاَّ» manasıyla takdir etmişlerdir.
الثالث: أنه منصوبٌ بإضمار «أَنْ» عطفاً على قوله: «الأمر» كأنه قيل: «ليس لك من الأمرِ أو من تَوْبته عليهم أو تعذيبِهم شيءٌ» ، فلمَّا كان في تأويلِ الاسم عُطفِ على الاسمِ قبلَه فهو من باب قولِه:
Üçüncüsü: «الأمر» kavline atıfla gizli bir «أَنْ» ile mansub olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir: «İşten veya O'nun onların tövbesini kabul etmesinden yahut onlara azap etmesinden sana ait hiçbir şey yoktur.» İsim tevilinde olduğu için kendisinden önceki isme atfedilmiştir; nitekim bu, [şairin] şu sözü kabilindendir:
١٤٢٦ - ولولا رجالٌ من رِزامٍ أعِزَّةً ... وآلُ سُبَيْعٍ أو أَسُوْءَكَ علقما
1426 - Rızâm'dan izzetli adamlar olmasaydı / Ve Sümey‘ ailesi olmasaydı, ey Alkame, sana kötülük ederdim!
وقولها:
Ve [şair kadının] şu sözü [kabilindendir]:
١٤٢٧ - لَلُبْسُ عباءةٍ وتقرَّ عيني ... أَحَبُّ إليَّ مِنْ لُبْسِ الشُّفوف
1427 - Bir abaya bürünmek ve gözümün aydın olması / İnce ve şeffaf giysiler giymekten bana daha sevimlidir.
الرابع: أنه معطوفٌ بالتأويلِ المذكور على «شيء» والتقدير: ليس لك من الأمرِ من شيءٌ أو توبةُ اللهِ عليهم أو تعذيبُهم أي: ليس لك أيضاً توبتُهم ولا تعذيبُهم، إنما ذلك راجعٌ إلى الله تعالى.
Dördüncüsü: Zikredilen tevil ile «شيء» lafzı üzerine matuf olmasıdır; takdiri şöyledir: «Sana işten hiçbir şey yahut Allah'ın onların tövbesini kabul etmesi veya onlara azap etmesi [ait] değildir.» Yani onların tövbesi de azabı da sana ait değildir; bu durum ancak Allah Teâlâ'ya aittir.
وقرأ أُبَيّ: «أو يتوبُ، أو يعذِّبُهم» برفعهما على الاستئناف في جملةٍ اسميةٍ أضمر مبتدَؤُها أي: أو هو يتوبُ ويعذِّبُهم.
Übeyy, mübtedası gizlenmiş bir isim cümlesinde istînâf olarak her iki fiili de merfû ile «أو يتوبُ، أو يعذِّبُهم» şeklinde okumuştur; yani: «Yahut O tövbelerini kabul eder ve onlara azap eder» demektir.
قوله تعالى: {أَضْعَافاً} : جمع ضِعْف، ولَمَّا كان جمعَ قلةٍ والمقصودُ الكثرةُ أتبعه بما يدلُّ على ذلك وهو الوصف بمضاعفة. وقال أبو البقاء: «أضعافاً» مصدرٌ في موضع الحال من «الربا» . وقد تقدَّم لنا
Allah Teâlâ'nın: {أَضْعَافاً} “kat kat” kavli: «ضِعْف» lafzının çoğuludur. Cemi kıllet (azlık çoğulu) olup burada murad çokluk olduğu için ona çokluğa delalet eden bir sıfatı peşi sıra eklemiştir ki o da «مضاعفة» (katlanmış) ile tavsif edilmesidir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: ««أضعافاً» lafzı, «الربا» lafzından hâl mevkiinde bir masdardır.»
الكلامُ على «أضعاف» ومفردُه في البقرة. وقرأ ابن كثير وابن عامر: «مُضَعَّفَةً» مشدَّدَ العينِ دونَ ألف، والباقون بالتخفيف والألفِ. وقد تقدَّم الكلامُ أيضاً على التشديدِ والتخفيفِ في البقرة أيضاً.
«أضعاف» ve tekili hakkındaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. İbn Kesîr ve İbn Âmir elifsiz ve ayn harfinin şeddesiyle «مُضَعَّفَةً» şeklinde okumuşlar; diğerleri ise tahfif ve elif ile [«مُضَاعَفَةً» şeklinde] okumuşlardır. Şedde ve tahfif hakkındaki açıklama da yine Bakara Suresi'nde geçmişti.
قوله تعالى: {وسارعوا} : قرأ نافع وابن عامر: «سارعوا» دون واو. والباقون بواو العطف. فَمَنْ أَسْقطها استأنف الأخير بذلك، أو أراد العطفَ ولكنه حَذَفَ العاطفَ للدلالة كقوله تعالى: {ثَلاثَةٌ رَّابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} [الكهف: ٢٢] . وقد تقدَّم ضعفُ هذا المذهب. ومَنْ أثبت الواو عطفَ جملةً أمريةً على مثلها. وبعد اتِّباعِ الأثرِ في التلاوة اتَّبَع كلٌّ رسمَ مصحَفه فإنَّ الواو ساقطةٌ من مصاحف المدينة والشام ثابتةٌ فيما عداها.
Allah Teâlâ'nın: {وسارعوا} “Koşuşun” kavli: Nâfi ve İbn Âmir vâv olmadan «سارعوا» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise atıf vâv'ı ile okumuşlardır. Vâv'ı düşüren kimse bununla son kısmı istînâf yapmıştır yahut atıf kastetmiş fakat Allah Teâlâ'nın: {ثَلاثَةٌ رَّابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} “[Onlar] üçtür, dördüncüleri köpekleridir” [Kehf 22] kavlinde olduğu gibi delaletten ötürü atıf harfini hazfetmiştir. Bu mezhebin zayıflığı daha önce geçmişti. Vâv'ı sabit kılan kimse ise bir emir cümlesini benzeri üzerine atfetmiştir. Tilâvette nakle tâbi olunduktan sonra herkes kendi mushafının hattına tâbi olmuştur; nitekim vâv Medine ve Şam mushaflarında düşmüş, bunların dışındakilerde ise sabit kalmıştır.
قوله: {مِّن رَّبِّكُمْ} صفةً ل «مغفرة» و «مِنْ» للابتداء مجازاً. وقوله: {عَرْضُهَا السماوات} لا بد من حذف أي: مثلُ عرض السماوات، يدل عليه قوله: {عَرْضُهَا كَعَرْضِ} والجملةٌ في محلِّ جرِّ صفةً ل «جنة» .
{مِّن رَّبِّكُمْ} “Rabbinizden” kavli, «مغفرة» (bağışlanma) kelimesinin sıfatıdır ve «مِنْ» mecaz yoluyla ibtida (başlangıç) içindir. {عَرْضُهَا السماوات} “genişliği gökler [ve yer kadar olan]” kavlinde ise bir hazf kaçınılmazdır; yani: «Göklerin genişliği gibi» demektir; buna {عَرْضُهَا كَعَرْضِ} “genişliği [göğün ve yerin] genişliği gibi olan” kavli delalet etmektedir. Cümle cer mahallinde olup «جنة» (cennet) kelimesinin sıfatıdır.
قوله: {أُعِدَّتْ} يجوزُ أَنْ يكونَ محلُّها الجرَّ صِفةً ثانية ل «جنة» ، ويجوز أن يكونَ محلُّها النَصبَ على الحال من «جنة» ؛ لأنها لَمَّا وُصِفَتْ تَخَصَّصَتْ فَقَرُبت من المعارف. قال أبو البقاء: «ويجوز أن تكون مستأنفة، ولا يجوز أن تكونَ حالاً من المضاف إليه لثلاثة أشياء، أحدها: أنه لا عامل، وما جاء من ذلك متأولٌ على ضعفه. والثاني: العَرْضُ هنا لاَ يُراد به المصدرُ الحقيقي بل
{أُعِدَّتْ} “hazırlanmış” kavlinin mahalli, «جنة» kelimesinin ikinci bir sıfatı olarak cer olması caizdir; «جنة» kelimesinden hâl olarak nasb mahallinde olması da caizdir; çünkü o vasfedilince tahsis kazanmış ve marifelere yaklaşmıştır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması da caizdir. Üç sebepten ötürü muzafun ileyhten hâl olması ise caiz değildir: Birincisi: Âmil yoktur; buna dair gelen nakiller ise zayıflığıyla birlikte tevile muhtaçtır. İkincisi: Buradaki «العَرْضُ» (genişlik) ile hakiki masdar değil,
يُرادُ به المسافة. والثالث: أنَّ ذلك يَلْزَمُ منه الفصلُ بين الحال وبين صاحبِ الحالِ بالخبر» معنى بالخبر قولَه «السماوات» وهو ردٌّ صحيح.
bilakis mesafe kastedilmektedir. Üçüncüsü: Bundan, hâl ile hâl sahibi arasının haber ile ayrılması lâzım gelir.» Haber ile kastettiği «السماوات» kelimesidir; bu da doğru bir reddir.
قوله تعالى: {الذين يُنفِقُونَ} : يجوزُ في محلِّه الألقابُ الثلاثةُ، فالجَرُّ على النعتِ أو البدلِ أو البيانِ، والنصبُ والرفعُ على القطعِ المُشْعِر بالمدح.
Allah Teâlâ'nın: {الذين يُنفِقُونَ} “Onlar infak ederler” kavli: Bunun mahallinde üç irap unvanı da caizdir: Cer olması sıfat, bedel veya beyân oluşuna göredir; nasb ve ref'i ise övgü ifade eden kat' (bağımsız kılma) üzere caizdir.
قوله: {والكاظمين} يجوزُ فيه الجَرُّ والنصبُ على ما تقدَّم فيما قبله. والكَظْمُ: الحَبْسُ. كَظَمَ غيظَه أي: حَبَسَه وكَظَم القِرْبة والسِّقاء: إذا شَدَّ فَمَوَيْهِما مانعاً من خروجِ ما فيهما، ومنه: الكِظامُ لِسَيْرٍ تُشَدُّ به القِرْبَةُ والسِّقاء كذلكَ. والكَظْمُ في الأصلِ: مَخْرَجُ النفس، يُقال: أخَذَ بَكَظْمِه أي: مَخْرَج نَفَسه. الكُظُوم: احتباسُ النَّفَس، ويُعَبَّر به عن السكون كقولهم: «فلان لا يتنفَّس» . والمَكْظُوم: الممتلِىءُ غيظاً وكأنه لغيظه لا يستطيع أن يتكلَّمَ ولا يُخْرِجَ نَفَسه، والكَظِيمُ: الممتلِىءُ أَسَفاً، قال أبو طالب:
{والكاظمين} “öfkelerini yutanlar” kavlinde, kendisinden öncekinde geçtiği üzere cer ve nasb caizdir. el-Kezm (الكَظْم): Tutmak, hapsetmektir. «كَظَمَ غيظَه» demek, öfkesini tuttu demektir. Kırba ve su kabının ağzını, içindekilerin çıkmasına engel olacak şekilde bağladığında «كَظَم القِرْبة والسِّقاء» denir. Kırba ve su kabının bağlandığı kayışa «الكِظام» denmesi de bundandır. el-Kezm (الكَظْم) aslında nefes borusudur/çıkış yeridir. «أخَذَ بَكَظْمِه» yani: Nefes yolunu tuttu denilir. el-Kuzûm (الكُظُوم): Nefesin tutulmasıdır; nitekim «فَلَانٌ لَا يَتَنَفَّسُ» (Falan kimse nefes almıyor) sözleri gibi sükûnetten kinaye olarak da kullanılır. el-Mekzûm (المَكْظُوم): Öfkeyle dolup taşan kimsedir; sanki öfkesinden dolayı konuşamamakta ve nefes alamamaktadır. el-Kezîm (الكَظِيم) ise kederle dolup taşandır. Ebu Tâlib şöyle demiştir:
١٤٢٨ - فَحَضَضْتُ قومي واحتَسَبْتُ قتالَهم ... والقومُ من خوفِ المَنايا كُظَّمُ
1428 - Kavmimi teşvik ettim ve onların savaşını [Allah rızası için] üstlendim / Kavim ise ölüm korkusundan nefeslerini tutmuştu.
وكَظَم البعيرُ: إذا ترك الاجترارَ من ذلك، ومنه قولُ الراعي:
Deve geviş getirmeyi bıraktığında bundan dolayı «كَظَم البعيرُ» denir. er-Râî'nin şu sözü de bundandır:
١٤٢٩ - وأفَضْنَ بعدَ كُظومِهِنَّ بِجِرَّةٍ ... مِنْ ذي الأباطِحِ إذ رَعَيْنَ حَقِيلا
1429 - Hakîl otladıklarında o geniş vadilerden / Geviş getirmeyi kestikten sonra tekrar geviş getirdiler.
والحقيل: نبت، وقيل: موضع، فعلى الأول هو مفعولٌ به وعلى الثاني هو ظرف، ويكون قد شَذَّ عدمُ جرِّه ب «في» لأنه ظرفُ مكانٍ مختصٌّ، ويكون المفعولُ محذوفاً أي: إذ رَعَيْنَ الكَلأ في حَقيلٍ، ولا تَقْطَعُ الإِبلُ جِرَّتَها إلا عند الفزعِ، ومنه قولُ أعشى باهلة يصفُ رجلاً يُكْثِر نَحْرَ الإِبل:
el-Hakîl (الحقيل): Bir bitkidir, bir mekân olduğu da söylenmiştir; birinciye göre mef'ûlün bih, ikinciye göre zarftır; muhtas (belirli) bir mekân zarfı olduğu için «في» ile cer edilmemesi şâz olur ve mef'ul hazfedilmiş olur; yani: Hakîl'de ot otladıklarında demektir. Develer ancak korku anında geviş getirmeyi keserler. A'şâ Bâhile'nin, çokça deve boğazlayan bir adamı vasfettiği şu sözü de bundandır:
١٤٣٠ - قد تَكْظِمُ البُزْلُ منه حين تُبْصِرُه ... حتى تَقَطَّع في أَجْوافِها الجِرَرُ
1430 - Yaşlı develer onu gördüklerinde geviş getirmeyi öyle bir keserler ki / Karınlarındaki geviş lokmaları parçalanır.
والجِرَرُ جمعُ جِرَّة. الكِظامَةُ: حَلْقَةٌ من حديدٍ تكونُ في طرف الميزان تُجْمَعُ فيها خيوطه، وهي أيضاً السَّيْر الذي يُوصل بوتَرِ القوس، والكَظَائِمُ: خُروقٌ بين اليدين يَجْري منها الماءُ إلى الأخرى، كلُّ ذلك تشبيهاً بمَجْرى النفس/.
el-Cirer (الجِرَرُ), cirre (جِرَّة) kelimesinin çoğuludur. el-Kizâme (الكِظامَةُ): Terazinin ucunda bulunan ve iplerinin içinde toplandığı demir halkadır; aynı zamanda yay kirişine bağlanan kayıştır. el-Kazâim (الكظائم) ise: Nefes borusuna benzetilerek birinden diğerine suyun aktığı yerdeki deliklerdir.
قوله تعالى: {والذين إِذَا فَعَلُواْ} : يجوزُ أَنْ يكونَ معطوفاً على الموصولِ قبلَه، ففيه ما فيه من الأوجه السابقة، وتكونُ الجملةُ من قولِه: {والله يُحِبُّ المحسنين} جملةً اعتراضٍ بين المتعاطِفَيْن، ويجوزُ أَنْ يكونَ «والذين» مرفوعاً بالابتداء، و «أولئك» مبتدأٌ ثانٍ، و «جزاؤهم» مبتدأٌ ثالثٌ، و «مغفرةٌ» خبرُ الثالث، والثالثُ وخبرُه خبرُ الثاني، والثاني وخبره خبر الأول. وقوله: {إِذَا فَعَلُواْ} شرطٌ جوابُه «ذكروا» وقوله: {فاستغفروا} عطفٌ على الجواب، والجملةُ الشرطية وجوابُها صلةُ الموصولِ، والمفعولُ الأولُ لاستغفر محذوفٌ، أي: استغفروا اللهَ لذنوبِهِم. وقد تقدَّم الكلامُ على «استغفر» ، وأنه يتعدَّى لاثنين ثانيهما بحرفِ الجر، وليس هو هذه اللامَ بل «مِنْ» ، وقد تُحْذَفُ، وقوله: {وَمَن يَغْفِرُ} استفهامٌ معناه النفي، ولذلك وقع بعده الاستثناءُ.
Allah Teâlâ'nın: {والذين إِذَا فَعَلُواْ} “Ve onlar, yaptıklarında...” kavli: Kendisinden önceki ism-i mevsûle matuf olması caizdir; dolayısıyla önceki vecihler bunda da geçerlidir; {والله يُحِبُّ المحسنين} “Allah iyilik edenleri sever” kavlinden oluşan cümle ise iki matuf arasında bir i'tirâz (ara) cümlesi olur. «والذين» kelimesinin ibtida ile merfû olması, «أولئك» lafzının ikinci mübteda, «جزاؤهم» lafzının üçüncü mübteda, «مغفرةٌ» lafzının üçüncünün haberi, üçüncü ve haberinin ikincinin haberi, ikinci ve haberinin de birincinin haberi olması da caizdir. {إِذَا فَعَلُواْ} kavli şart olup cevabı «ذكروا» fiilidir; {فاستغفروا} kavli cevaba matuftur; şart ve cevap cümlesi ism-i mevsûlün sılasıdır. «استغفر» fiilinin birinci mef'ulü hazfedilmiştir, yani: Günahları için Allah'tan bağışlanma dilediler demektir. «استغفر» fiili ve bunun iki mef'ule geçişli olup ikincisini harf-i cer ile aldığı, bu harf-i cerrin ise buradaki lâm değil «مِنْ» olduğu ve bazen hazfedildiği hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. {وَمَن يَغْفِرُ} “ve kim bağışlar?” kavli ise anlamı nefiy (olumsuzluk) olan bir istifhamdır; bu sebeple kendisinden sonra istisna gelmiştir.
وقوله: {إِلاَّ الله} بدلٌ من الضمير المستكنِّ في «يغفرُ» التقديرُ: لا يغفرُ أحدٌ الذنوبَ إلا اللهُ، والمختارُ هنا الرفعُ على البدلِ لكونِ الكلامِ غيرَ إيجاب، وقد تقدَّم تحقيقُه عند قولِه تعالى: {وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلاَّ مَن سَفِهَ نَفْسَهُ} [البقرة: ١٣٠] . وقال ابو البقاء: «ومَنْ» مبتدأ، و «يغفر» خبرُه، و {إِلاَّ الله} فاعلٌ أو بدلٌ من المضمر وهو الوجه، لأنك إذا جَعَلْتَ اللهَ تعالى فاعلاً احتجْتَ إلى تقدير ضمير أي: ومَنْ يغفر الذنوبَ له غيرُ الله «وهذا الذي قاله أعني جَعْلَه الجلالَةَ فاعلاً يَقْرُب من الغلط فإنَّ الاستفهامَ هنا لا يُراد به حقيقتُه، إنما يُرادُ النفيُ، والوجهُ ما تقدَّم من كونِ الجلالةِ بدلاً من ذلك الضميرِ المستترِ العائدِ على» مَنْ «الاستفهامية.
{إِلاَّ الله} “Allah'tan başka” kavli, «يغفرُ» fiilinde gizli bulunan zamirden bedeldir. Takdiri: «Allah'tan başka hiç kimse günahları bağışlamaz» şeklindedir. Kelamın menfî (olumsuz) olmasından ötürü burada bedel olarak ref' edilmesi tercih edilir; bunun tahkiki Allah Teâlâ'nın: {وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلاَّ مَن سَفِهَ نَفْسَهُ} “Kendini bilmeyenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir?” [Bakara 130] kavlinde geçmişti. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: ««مَنْ» mübteda, «يغفر» onun haberi, {إِلاَّ الله} ise faildir yahut gizli zamirden bedeldir ki evlâ olan vecih budur; çünkü lafza-i celâli fail yaparsan bir zamir takdir etmeye ihtiyaç duyarsın, yani: «ومَنْ يغفر الذنوبَ له غيرُ الله» (Allah'tan başka O'nun için günahları kim bağışlar?) takdirinde olur.» Onun bu söylediği, yani lafza-i celâli fail yapması hataya yakındır; zira buradaki istifham ile onun hakiki manası kastedilmemiştir, bilakis nefiy kastedilmiştir. Evlâ olan vecih, daha önce belirtildiği üzere lafza-i celâlin istifham ifade eden «مَنْ» kelimesine dönen o müstetir zamirden bedel olmasıdır.
قوله: {وَلَمْ يُصِرُّواْ} يجوز أن تكونَ جملةً حاليةً من فاعلِ» استغفروا «أي: استغفروا غيرَ مُصِرِّين، ويجوزُ أن تكونَ هذه الجملةُ منسوقَةً على» فاستغفروا «أي: ترتَّب على فِعْلهم الفاحشةَ ذِكْرُ اللهِ تعالى والاستغفارُ لذنوبهم وعدمُ إصرارِهم عليها، وتكونُ الجملةُ مِنْ قوله: {وَمَن يَغْفِرُ الذنوب إِلاَّ الله} على هذين الوجهين معترضةً بين المتعاطفين على الوجه الثانَي، وبين الحالِ وذي الحالِ على الأول.
{وَلَمْ يُصِرُّواْ} “ve ısrar etmediler” kavlinin, «استغفروا» fiilinin failinden hâl cümlesi olması caizdir; yani: Israr etmeksizin bağışlanma dilediler demektir. Bu cümlenin «فاستغفروا» fiiline atfedilmiş olması da caizdir; yani: Çirkin bir iş yapmalarının ardından Allah Teâlâ'yı zikretmeleri, günahları için bağışlanma dilemeleri ve bu günahlarda ısrar etmemeleri tertiplenmiştir. {وَمَن يَغْفِرُ الذنوب إِلاَّ الله} “Allah'tan başka günahları kim bağışlar?” kavlindeki cümle, bu iki veche göre: İkinci vecihte iki matuf arasında, birinci vecihte ise hâl ile hâl sahibi arasında bir i'tirâz (ara) cümlesi olur.
قوله: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} يجوز أن تكونَ حالاً ثانيةً من فاعل» استغفروا «وأن تكونَ حالاً من فاعل» يُصِرُّوا «، ومفعولٌ» يَعْلَمُون «محذوفٌ للعلمِ به، فقيل: تقديرُه: يعلمونَ أنَّ الله يتوبُ على مَنْ تَابَ، قاله مجاهد. وقيل: يعلمون أنَّ تَرْكَه أَوْلى، قاله ابن عباس والحسن. وقيل: يَعْلَمُون المؤاخذةَ بها أو عَفْوَ اللهِ عنها. و» ما «في قوله: {على مَا فَعَلُواْ} يجوزُ أَنْ تكونَ اسميةً بمعنى الذي، ويجوزُ أَنْ تكونَ مصدريةً.
{وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “onlar bildikleri halde” kavlinin, «استغفروا» fiilinin failinden ikinci bir hâl olması caiz olduğu gibi «يُصِرُّوا» fiilinin failinden hâl olması da caizdir. «يَعْلَمُون» fiilinin mef'ulü, bilinmesinden ötürü hazfedilmiştir; nitekim şöyle denilmiştir: Takdiri: «Tövbe edenin tövbesini Allah'ın kabul edeceğini bilirler» şeklindedir, bunu Mücâhid söylemiştir. «Onu terk etmenin daha hayırlı olduğunu bilirler» takdirinde olduğu da söylenmiştir, bunu İbn Abbâs ve Hasan [el-Basrî] söylemiştir. «Ondan ötürü hesaba çekileceklerini veya Allah'ın onu bağışlayacağını bilirler» şeklinde de söylenmiştir. {على مَا فَعَلُواْ} “yaptıklarında” kavlindeki «ما» lafzının «ellezî» anlamında ism-i mevsûl olması caiz olduğu gibi masdariyye olması da caizdir.
والإِصرارُ: المداوَمةٌ على الشيء وتَرْكُ الإِقلاعِ عنه وتأكيدُ العزم على ألاَّ يتركَه، مِنْ صَرَّ الدنانيرَ: إذا رَبَطَ عليها، ومنه» صُرَّةُ الدارهم «لما يُرْبَطُ بها. وقال الحطيئة يصف خيلاً:
el-İsrâr (الإِصرار): Bir şeye devam etmek, onu bırakmaktan vazgeçmek ve onu terk etmeme azmini pekiştirmektir; dinarları bağladığında söylenen «صَرَّ الدنانيرَ» ifadesinden gelir, paraların kendisiyle bağlandığı şeye «صُرَّةُ الدارهم» (para kesesi/çıkını) denmesi de bundandır. Hutay'e atları tavsif ederek şöyle demiştir:
١٤٣١ - عوابِسُ بالشُّعْثِ الكُماةِ إذا ابْتَغَوْا ... عُلالَتَها بالمُحْصَداتِ أَصَرَّتِ
1431 - Üstü başı tozlu zırhlı yiğitlerle asık suratlıdırlar; onlar / Bükülmüş sağlam kırbaçlarla koşmanın devamını istediklerinde ısrarla devam ederler.
أي: ثَبَتَتْ وأقامَتْ مداومةً على ما حُمِلَتْ عليه. وقال الشاعر:
Yani: Üzerlerine yüklenen şeye sebat edip devam ederek kaldılar demektir. Şair şöyle demiştir:
١٤٣٢ - يُصِرُّ بالليلِ ما تُخْفِي شواكِلُه ... يا ويحَ كلِّ مُصِرِّ القلبِ خَتَّارِ
1432 - Yanlarının gizlediği şeyi geceleyin ısrarla sürdürür / Yazıklar olsun her ısrarcı kalpli ve pek vefasız kimseye!
قوله تعالى: {مِّن رَّبِّهِمْ} : في محلِّ رفعٍ نعتاً لمغفرة، و «مِنْ» للتبعيض أي: مِنْ مغفرات ربهم. قوله: {خَالِدِينَ} حال من الضمير في «جزاؤهم» لأنه مفعولٌ به في المعنى، لأنَّ المعنى: يَجْزيهم اللهُ جناتٍ في حالِ خلودِهم، وتكونُ حالاً مقدرةً. ولا يجوز أن تكون حالاً من «جنات» في اللفظِ وهي لأصحابِها في المعنى، إذ لو كان ذلك لبرز الضمير لجريانِ الصفةِ على غير مَنْ هي له. والجملةُ من قولِه {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} في محلِّ رفعٍ نعتاً ل «جنات» . وتقدَّم إعرابُ نظيرِ هذه الجملةِ، والمخصوصُ بالمدحِ محذوفٌ في قولهِ: {وَنِعْمَ أَجْرُ العاملين} تقديرُه: ونِعْمَ أجرُ العامِلين الجنةُ.
Allah Teâlâ'nın: {مِّن رَّبِّهِمْ} “Rablerinden” kavli: «مغفرة» (bağışlanma) kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir; «مِنْ» ise teb'îz (kısmîlik) içindir, yani: «Rablerinin bağışlamalarından bir bağışlanma» demektir. {خَالِدِينَ} “ebedî kalıcılar olarak” kavli, «جزاؤهم» kelimesindeki zamirden hâldir; çünkü o mana bakımından mef'ûlün bihtir; zira mana: «Allah onları ebedîlikleri halinde cennetlerle mükâfatlandırır» şeklindedir ve bu mukadder bir hâl olur. Lafızda «جنات» kelimesinden hâl olup manada sahiplerine ait olması ise caiz değildir; çünkü öyle olsaydı, sıfatın ait olmadığı kimse üzerine cereyan etmesinden ötürü zamir açığa çıkardı. {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} “altından ırmaklar akan” kavlindeki cümle ise «جنات» kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir. Bu cümlenin benzerinin irabı daha önce geçmişti. {وَنِعْمَ أَجْرُ العاملين} “çalışanların mükâfatı ne güzeldir!” kavlindeki mahsus bi'l-medh (övülen husus) hazfedilmiştir; takdiri: «Çalışanların mükâfatı olan cennet ne güzeldir!» şeklindedir.
قوله تعالى: {مِن قَبْلِكُمْ} : يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ ب «خَلَتْ»
Allah Teâlâ'nın: {مِن قَبْلِكُمْ} “sizden önce” kavlinin «خَلَتْ» (gelip geçmiştir) fiiline müteallik olması caizdir;
ويجوزُ أَنْ يتعلَّق بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «سنن» ؛ لأنه في الأصلِ يجوز أَنْ يكونَ وصفاً فلمَّا قُدِّم نُصِبَ حالاً.
«سنن» kelimesinden hâl olarak mahzuf bir kelimeye müteallik olması da caizdir; çünkü aslen sıfat olması caiz iken öne geçirilince hâl olarak mansub kılınmıştır.
والسُّنَنُ: جمع «سُنَّة» وهي الطريقةُ التي يكونُ عليها الإِنسانُ ويلازِمُها، ومنه «سنة الأنبياء» ﵈. قال خالد الهذلي لخاله أبي ذؤيب:
es-Sünen (السُّنَنُ), insanın üzerinde bulunduğu ve devam ettiği yol anlamına gelen «sünnet» (سُنَّة) kelimesinin çoğuludur; «Peygamberlerin sünneti» aleyhimüsselâm ifadesi de bundandır. Hâlid el-Hüzelî, dayısı Ebû Züeyb'e şöyle demiştir:
١٤٣٣ - فلا تَجْزَعَنْ مِنْ سُنَّةٍ أنت سِرْتَها ... فَأَوَّلُ راضٍ سُنَّةً مَنْ يَسيرُها
1433 - Kendi koyduğun bir sünnetten ötürü sakın feryat edip sızlanma / Zira bir sünnete ilk razı olan, onu bizzat uygulayandır.
وقال أخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
١٤٣٤ - وإنَّ الأُلَى بالطَّفِّ مِنْ آلِ هاشمٍ ... تَأَسَّوا فَسَنُّوا للكرامِ التآسِيا
1434 - Doğrusu Taf [Kerbela] diyarındaki Hâşimoğulları / Sabredip örneklik gösterdiler ve böylece asil insanlara fedakârlığı sünnet kıldılar.
وقال لبيد:
Lebîd de şöyle demiştir:
١٤٣٥ - مِنْ أمةٍ سَنَّتْ لهم آباؤُهم ... ولكلِّ قومٍ سُنَّةٌ وإمامُها
1435 - Atalarının kendilerine yol belirlediği bir topluluktandır / Her kavmin bir sünneti ve onun bir önderi vardır.
وقال المفضل: «السُّنَّةُ الأُمَّة» ، وأنشد:
el-Mufaddal: «es-Sünnet (السُّنَّةُ), ümmet (الأُمَّة) demektir» demiş ve şu beyti okumuştur:
١٤٣٦ - ما عايَنَ الناسُ مِنْ فضلٍ كفضلكمُ ... ولا رُئِيْ مثلُه في سائِرِ السُّنَنِ
1436 - İnsanlar sizin faziletiniz gibi bir fazilet görmedi / Diğer ümmetler içinde de bunun bir benzeri görülmedi.
ولا دليلَ فيه لاحتمالِه. وقال الخليل: «سَنَّ الشيءَ بمعنى صَوَّره» .
Fakat ihtimal taşıdığı için bunda [onun görüşüne dair] bir delil yoktur. Halîl ise: «سَنَّ الشيءَ ifadesi, onu şekillendirdi/tasvir etti manasındadır» demiştir.
ومنه: {مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ} [الحجر: ٢٦] أي: مُصَوَّر. وقيل: سَنَّ الماءَ والدرع إذا صَبَّهما، وقوله: {مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ} يجوزُ أَنْ يكونَ منه، ولكنَّ نسبةَ الصبِّ إلى الطين بعيدةٌ. وقيل «مَسْنون» أي متغير. قال بعض أهل اللغة: «هي فُعْلَة من سَنَّ الماءَ يَسُنُّه إذا والى صَبَّه. والسَّنُّ: صَبُّ الماءِ والعرق ونحوهما، وأنشدَ لزهيرٍ:
{مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ} “şekillenmiş balçıktan” [Hicr 26] kavli de bundandır, yani: Şekil verilmiş demektir. Suyu ve zırhı döktüğünde «سَنَّ الماءَ والدرع» denildiği de söylenmiştir; {مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ} kavlinin bundan olması da caizdir, ancak dökme fiilinin çamura nispet edilmesi uzaktır. «مَسْنون» lafzının değişken/kokmuş manasında olduğu da söylenmiştir. Bazı dil âlimleri şöyle demiştir: «Bu kelime, suyu aralıksız döktüğünde söylenen «سَنَّ الماءَ يَسُنُّه» ifadesinden gelen «فُعْلَة» veznindedir. es-Senn (السَّنُّ) ise su, ter ve benzeri şeyleri dökmektir.» Ve Züheyr'in şu beytini okumuştur:
١٤٣٧ - نُعَوِّدها الطِّرادَ فكلَّ يومٍ ... تُسَنُّ على سنابِكها القُرونُ
1437 - Onları kovalamacaya alıştırırız, öyle ki her gün / Tırnakları üzerine terler dökülür.
أي: يُصَبُّ عليها العرقُ. وقيل: سُنَّة: فُعْلَة بمعنى مفعول كالغُرْفَة والأُكْلَة. وقيل: اشتقاقُها من سَنَنْتُ النَّصْلَ أَسُنُّه سَنَّاً إذا حَدَدْتَه، والمعنى أن الطريقة الحسنة معتنىً بها كما يُعْتنى بالنصل ونحوه. وقيل: مِنْ سَنَّ الإِبلَ: أذا أحسن رَعْيَها. والمعنى: أَنَّ صاحبَ السنة يقومُ على أصحابهِ كما يقومُ الراعي على إبلِه، وقد مَضَى مِنْ ذلك جملةٌ صالحةٌ في البقرة.
Yani: Üzerine ter dökülür demektir. Sünnetin (سُنَّة), «غُرْفَة» (avuç dolusu) ve «أُكْلَة» (lokma) gibi mef'ul manasında «فُعْلَة» vezninde olduğu da söylenmiştir. Kökünün, oku bilediğinde söylenen «سَنَنْتُ النَّصْلَ أَسُنُّه سَنَّاً» ifadesinden geldiği de ileri sürülmüştür; bunun manası ise güzel yola, ok ucuna ve benzerine özen gösterildiği gibi özen gösterilmesidir. Develeri güzelce otlattığında söylenen «سَنَّ الإِبلَ» ifadesinden geldiği de söylenmiştir. Manası şudur: Sünnet sahibi, bir çobanın develerine baktığı gibi arkadaşlarına bakar ve onları gözetir. Buna dair yeterli bir açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti.
وقوله: {فَسِيرُواْ} جملةٌ معطوفةٌ على ما قبلَها. والتسبيبُ في هذه الألفاظِ ظاهرٌ أي: سَبَبُ الأمرِ بالسير لينظُروا نَظَرَ اعتبارٍ خُلُوُّ مَنْ قبلكم من الأمم وطرائقهم. وقال أَبو البقاء:» ودَخَلَتِ الفاء في «فسيروا» / لأنَّ المعنى على الشرطِ أي: إن شَكَكْتُم فسيروا.
{فَسِيرُواْ} “artık gezip dolaşın” kavli, kendisinden öncekine matuf bir cümledir. Bu lafızlardaki sebebiyet açıktır; yani: İbret nazarıyla bakmaları için yeryüzünde gezilmesinin emredilme sebebi, sizden önceki ümmetlerin ve onların yollarının gelip geçmiş olmasıdır. Ebu'l-Bekâ ise şöyle demiştir: ««فسيروا» ifadesine fâ harfi girmiştir; çünkü mana şart üzeredir, yani: Eğer şüpheye düşerseniz gezip dolaşın demektir.»
قوله: {كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} «كيف» خبرٌ مقدم واجبُ التقديم؛ لتضمُّنِه معنى الاستفهامِ وهو مُعَلِّقٌ ل «انظروا» قبلَه، فالجملةُ في محل نصبٍ بعد إسقاطِ
{كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} “akıbetinin nasıl olduğunu” kavlinde: «كيف» istifham manası içerdiği için takdimi vacip olan mukaddem haberdir ve kendisinden önceki «انظروا» (bakın) fiilini amelden alıkoymuştur (ta'lik etmiştir). Dolayısıyla cümle, cer edici harf düşürüldükten sonra
الخافضِ إذ الأصل: انظروا في كذا.
nasb mahallindedir; zira aslı: «Şuna bakın» şeklindedir.
قوله تعالى: {لِّلنَّاسِ} ؛ يجوز أن يتعلَّق بالمصدر قبلَه، ويجوز أَنْ يتعلَّق بمحذوفٍ على أنه وصفٌ له. قوله: {لِّلْمُتَّقِينَ} يجوز أنْ يكونَ وصفاً أيضاً ويجوزُ أن يتعلَّقَ بما قبله، وهو محتمِلٌ لأنْ يكونَ من التنازع، وهو على إعمالِ الثاني للحذفِ مِن الأول.
Allah Teâlâ'nın: {لِّلنَّاسِ} “insanlar için” kavli: Kendisinden önceki masdara müteallik olması caiz olduğu gibi, onun bir vasfı olarak mahzufa müteallik olması da caizdir. {لِّلْمُتَّقِينَ} “müttakiler için” kavlinin de bir vasıf olması caiz olduğu gibi kendisinden öncekine müteallik olması da caizdir; tenâzu' kabilinden olması da muhtemeldir ki bu durumda birinciden hazfedilerek ikincinin amel ettirilmesi üzeredir.
قوله تعالى: {وَلاَ تَهِنُوا} : الأصلُ: «تَوْهِنُوا» فَحُذِفَتِ الواوُ لوقوعها بين ياءٍ وكسرةٍ في الأصلِ، ثم أُجْرِيَتْ حروفُ المضارعةِ مُجْراها في ذلك. ويقال: وَهَنَ بالفتح في الماضي يَهِن بالكسر في المضارع. ونُقِل أنه يقال: وَهُن وَوهِن بضم الهاء وكسرِها في الماضي. وَوَهَن يُسْتعمل لازماً ومتعدياً تقول: وَهَن زيدٌ أي: ضَعُفَ، قال تعالى: {وَهَنَ العظم مِنِّي} [مريم: ٤] ووهَنْتُه أي: أَضْعَفْتُه. ومنه الحديثُ: «وهَنَتْهُم حُمَّى يثرب» والمصدرُ على الوَهَن والوَهْنِ، بفتح العين وبسكونِها. وقال زهير:
Allah Teâlâ'nın: {وَلاَ تَهِنُوا} “Ve gevşemeyin” kavli: Aslı «تَوْهِنُوا» şeklindedir; aslen yâ ile kesre arasında yer aldığı için vâv düşürülmüş, ardından muzâraat harfleri de bu hususta onun gibi cereyan ettirilmiştir. Mâzîde fetha ile «وَهَنَ», muzâride kesre ile «يَهِن» denir. Mâzîde he harfinin zammesi ve kesresiyle «وَهُن» ve «وَهِن» denildiği de nakledilmiştir. «وَهَن» fiili hem lâzım hem de müteaddî olarak kullanılır; «وَهَن زيدٌ» yani: Zeyd zayıfladı dersin. Nitekim Allah Teâlâ: {وَهَنَ العظم مِنِّي} “Benden kemik gevşeyip zayıfladı” [Meryem 4] buyurmuştur. «وهَنْتُه» ise: Onu zayıflattım demektir. «وهَنَتْهُم حُمَّى يثرب» (Yesrib humması onları zayıflattı) hadisi de bundandır. Masdarı, ayn harfinin fethası ve sükûnuyla «الوَهَن» ve «الوَهْن» şeklindedir. Züheyr şöyle demiştir:
١٤٣٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فأصبحَ الحبلُ مِنْها واهِناً خَلَقَا
1438 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / Ondan olan ip zayıf ve eskimiş hâle geldi.
أي: ضعيفاً.
Yani: Zayıf hâle geldi demektir.
قوله: {وَأَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ} جملةٌ حاليةٌ من فاعل «تَهِنوا» أو «تحزنوا» والاستئنافُ فيها غيرُ ظاهرٍ. والأَعْلَوْن: جمعُ أَعْلى والأصل: أَعْلَيُون فتحرَّكت
{وَأَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ} “sizler en üstünsünüz” kavli, «تَهِنوا» veya «تحزنوا» fiilinin failinden hâl cümlesidir; bunda istînâf açık değildir. «الأَعْلَوْن» kelimesi «أَعْلى» lafzının çoğuludur; aslı «أَعْلَيُون» şeklindedir. Fâ harfi [yani illetli lâm harfi] harekeli olup
الفاءُ وانفتح ما قبلَها فَقُلِبت ألفاً فَحُذِفَتْ لالتقاءِ الساكنين وبقيت الفتحة لتدلَّ عليها، وإنْ شئت قلت: استُثْقِلَتْ الضمةُ على الياء فَحُذِفت فالتقى ساكنان أيضاً الياء والواو، فَحُذِفت الياء لالتقاء الساكنين، وإنما احتِجْنا إلى ذلك لأنَّ واوَ الجمعِ لا يكونُ ما قبلها إلاَّ مضموماً لفظاً أو تقديراً، وهذا مثالُ التقديرِ. قولُه: {إِنْ كُنْتُمْ مُّؤْمِنِينَ} جوابُه محذوفٌ أي: فلا تَهِنُوا ولا تحَْزَنوا.
öncesi fethalı olduğu için elife dönüştürülmüş, iki sakinin karşılaşması sebebiyle hazfedilmiş ve ona delalet etmesi için fetha baki bırakılmıştır. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Zamme yâ harfine ağır gelmiş ve düşürülmüştür, böylece yâ ile vâv olmak üzere yine iki sakin karşılaşmış, iki sakinin karşılaşmasından ötürü yâ hazfedilmiştir. Buna ihtiyaç duymamızın sebebi ise cem' vâv'ından öncesinin lafzen veya takdiren mutlaka zammeli olması gerekliliğidir; bu da takdirin bir örneğidir. {إِنْ كُنْتُمْ مُّؤْمِنِينَ} “eğer müminlerseniz” kavlinin cevabı mahzuftur; yani: «Artık gevşemeyin ve üzülmeyin» demektir.
قوله تعالى: {قَرْحٌ} : قرأ الأخَوان وأبو بكر: «قُرْح» بضم القاف، وكذلك «القُرْح» معرَّفاً، والباقون بالفتح فيهما، فقيل: هما بمعنى واحد. ثم اختلف القائلون بهذا فقال بعضهم: «المرادُ بهما الجرحُ نفسه» . وقال بعضُهم: منهم الأخفش المرادُ بهما المصدرُ. يُقال قَرِحَ الجرحُ يَقْرَحُ قُرَحاً وقَرْحاً. قال امرؤ القيس:
Allah Teâlâ'nın: {قَرْحٌ} “yara” kavli: Ahaveyn (Hamza ve Kisâî) ile Ebû Bekr, kāf harfinin zammesiyle «قُرْح» ve aynı şekilde marife olanını da «القُرْح» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise her ikisinde de fetha ile okumuşlardır. Bunların aynı anlamda olduğu söylenmiştir. Bunu söyleyenler de kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: «Her ikisinden de murat bizzat yaranın kendisidir» demiştir. Ahfeş'in de aralarında bulunduğu bazısı ise: «Her ikisinden murat masdardır» demiştir. Yara yaralandığında «قَرِحَ الجرحُ يَقْرَحُ قُرَحاً وقَرْحاً» denir. İmruülkays şöyle demiştir:
١٤٣٩ - وبُدِّلْتُ قَرْحاً دامياً بعد صحةٍ ... لعلَّ منايانا تَحَوَّلنَ أَبْؤُسَا
1439 - Sağlıktan sonra kanayan bir yarayla değiştirildim / Umulur ki ölümlerimiz felaketlere dönüşür.
والفتحُ لغةُ الحجاز، والضمُّ لغةُ غيرِهم فهما كالضَّعْف والضُّعْف والكَرْه والكُرْه. وقال بعضُهم: «المفتوح: الجُرحُ، والمضموم: ألمه» .
Fetha Hicaz lehçesi, zamme ise diğerlerinin lehçesidir; dolayısıyla bunlar «الضَّعْف» ile «الضُّعْف» ve «الكَرْه» ile «الكُرْه» gibidir. Bazıları da şöyle demiştir: «Fethalı olanı yara, zammeli olanı ise onun acısıdır.»
وقرأ ابنُ السَّمَيْفَع بفتح القاف والراء وهي لغةٌ كالطَّرْد والطَّرَد. وقال أبو البقاء: هو مصدرُ قَرُحَ يَقْرُح إذا صار له قُرْحَة، وهو بمعنى دَمِي. وقرىء «قُرُح» بضمِّهما. قيل: وذلك على الإِتباع كاليُسْر واليُسُر والطُّنْب والطُّنُبِ.
İbnü's-Sümeyfa' kāf ve râ harflerinin fethasıyla okumuştur ki bu da «الطَّرْد» ve «الطَّرَد» gibi bir lehçedir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Yarası çıktığında söylenen «قَرُحَ يَقْرُح» fiilinin masdarıdır ve kanadı anlamındadır.» Her ikisinin zammesiyle «قُرُح» şeklinde de okunmuştur; bunun «اليُسْر» ile «اليُسُر» ve «الطُّنْب» ile «الطُّنُبِ» kelimelerinde olduğu gibi ittibâ (uyum) üzere olduğu söylenmiştir.
وقرأ الأعمش: «إنْ تَمْسَسْكم» بالتاء من فوق، «قروحٌ» بصيغة الجمع، والتأنيث واضح. وأصلُ المادةِ الدلالةُ على الخُلوصِ ومنه: الماء القَراح أي: لا كُدروةَ فيه، قال:
A'meş ise üstten tâ ile «إنْ تَمْسَسْكم» ve cemi sîgasıyla «قروحٌ» şeklinde okumuştur; müenneslik açıktır. Kelimenin asıl maddesi sâfiyete (arılığa) delalet eder; «الماء القَراح» yani: İçinde hiçbir bulanıklık olmayan su ifadesi de bundandır. [Şair] şöyle demiştir:
١٤٤٠ - فساغَ لي الشرابُ وكنتُ قبلاً ... أَكادُ أَغَصُّ بالماءِ القَراحِ
1440 - Artık içecek bana tatlı ve kolay içimli geldi; oysa daha önce / Duru ve arı su bile neredeyse boğazımda düğümlenecekti.
وأرضٌ قَرْحَة أي: خالصةُ الطين ومنه: قريحةُ الرجلِ لخالصِ طبعِهِ. وقال الراغب: «القَرْحُ: الأثَرُ من الجراحةِ، من شيءٍ يصيبُه من خارجٍ، والقُرْحُ يعني بالضم أثرُها مِنْ داخلٍ كالبَثْرةِ ونحوِها، يقال: قَرَحْتُه نحو: جَرَحْتُه. قال الشاعر:
«أرضٌ قَرْحَة» ise sâfi (katıksız) killi toprak demektir; kişinin katıksız fıtratı ve tabiatı için kullanılan «قريحةُ الرجلِ» ifadesi de bundandır. Râgıb şöyle demiştir: «القَرْحُ (el-karh), dışarıdan isabet eden bir şeyden kaynaklanan yara izidir. Zammeli olan «القُرْحُ» (el-kurh) ise çıban ve benzeri gibi içeriden kaynaklanan yara izidir. [Yaraladım anlamında] «جَرَحْتُه» denildiği gibi «قَرَحْتُه» da denir. Şair şöyle demiştir:
١٤٤١ - لا يُسْلِمُون قريحاً حَلَّ وسطُهُمُ ... يومَ اللِّقاءِ ولا يُشْوُون مَنْ قَرَحُوا
1441 - Savaş günü aralarına katılan yaralıyı teslim etmezler / Yaraladıkları kimseyi de sağ bırakmazlar (ölümcül vururlar).
أي: جرحوا: وقَرِح: خرج به قَرْحٌ، وقَرَحَ الله قلبَه وأقرحه يعني: فَفَعَل وأفْعَل فيه بمعنى وفَرَسٌ قارح: إذا أصابَه أثرٌ من ظهورِ نابِه، والأُنثى: قارحةٌ، وروضةٌ قَرْحاءُ إذا كان في وسطها نَوْرٌ، وذلك تشبيهٌ بالفرس القَرْحاءِ. والاقتراحُ: الابتداعُ والابتكارُ. ومنه قالوا: اقترح عليه فلانٌ كذا، واقترحْتُ بئراً: استخرجْتُ منها ماءً قَراحاً، والقريحَةُ في الأصل: المكانُ الذي يَجْتمع فيه الماءُ المُسْتَنْبَطُ، ومنه استُعِيرَتْ قريحةُ الإِنسانِ» .
Yani: Yaraladılar demektir. «قَرِح»: Vücudunda yara çıktı; «قَرَحَ الله قلبَه وأقرحه» denir ki fâ'ale ve ef'ale kalıpları burada aynı anlamdadır. «فَرَسٌ قارح»: Köpek dişinin çıkması sebebiyle [ağzında] bir iz oluşan ata denir, dişisi için «قارحةٌ» denir. «روضةٌ قَرْحاءُ»: Ortasında çiçek bulunan bahçedir; bu da alnında beyazlık bulunan ata (el-feresü'l-karhâ') benzetilmedir. İktirah (الاقتراح); yeni bir şey ortaya çıkarmak ve icat etmektir. Nitekim «اقترح عليه فلانٌ كذا» (Falan kişi ona şunu önerdi/ortaya attı) derler. «واقترحْتُ بئراً»: Ondan sâfi ve duru su çıkardım demektir. Karîha (القريحَةُ) ise aslında, çıkarılan suyun toplandığı yerdir; insanın tabiatı ve zihin melekesi (karîhası) de buradan ödünç alınmıştır.»
قوله: {فَقَدْ مَسَّ القوم قَرْحٌ} للنحويين في مثل هذا تأويلٌ وهو أَنْ يُقَدِّروا شيئاً مستقبلاً، لأنه لا يكونُ التعليقُ إلا في المستقبلِ، وقوله {فَقَدْ مَسَّ القوم قَرْحٌ مِّثْلُهُ} ماضٍ محقق، وذلك التأويلُ هو التبيين: فقد تبيَّن مسُّ القَرْحِ للقوم، وسيأتي له نظائر/ نحو: {إِن كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ فَصَدَقَتْ} [يوسف: ٢٦] {وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ فَكَذَبَتْ} [يوسف: ٢٦] . وقال بعضُهم «وجوابُ الشرطِ محذوفٌ تقديرُه:» فتأسَّوا «ونحوُ ذلك. وقال الشيخ:» مَنْ جَعَلَ جوابَ الشرط «فقد مَسَّ» فهو ذاهِلٌ «. قلت: غالبُ النحاةِ جَعَلوه جواباً متأوِّلين له بما ذَكَرْتُ.
{فَقَدْ مَسَّ القوم قَرْحٌ} “artık o topluluğa da [böyle] bir yara dokunmuştur” kavlinde nahivciler bu tür kullanımlar için bir tevilde bulunurlar; o da gelecek zamanlı bir şeyi takdir etmeleridir. Çünkü şartın bağlanması (ta'lîk) ancak gelecekte olur. {فَقَدْ مَسَّ القوم قَرْحٌ مِّثْلُهُ} kavli ise gerçekleşmiş geçmiş zamandır (mâzî). İşte bu tevil, tebyîndir (açıklamadır): Yani o topluluğa yaranın dokunduğu açıkça ortaya çıkmıştır. {إِن كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ فَصَدَقَتْ} “Eğer gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir” [Yûsuf 26] ve {وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ فَكَذَبَتْ} “Eğer gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir” [Yûsuf 26] ayetleri gibi bunun benzerleri gelecektir. Bazıları şöyle demiştir: «Şartın cevabı mahzuftur; takdiri: 'Öyleyse teselli bulun' ve benzeri bir ifadedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise: «Kim şartın cevabını {فَقَدْ مَسَّ} kıldıysa o yanılmıştır» demiştir. Ben derim ki: Nahivcilerin çoğu, zikrettiğim şekilde tevil ederek onu cevap kılmışlardır.
قوله: {وَتِلْكَ الأيام نُدَاوِلُهَا} يجوزُ في» الأيام «أَنْ تكونَ خيراً ل» تلك «. و» نُداوِلُها «جملةً حاليةٌ العاملُ فيها معنى اسم الإِشارة أي: أُشير إليها حالَ كونِها متداولةً.
Allah Teâlâ'nın: {وَتِلْكَ الأيام نُدَاوِلُهَا} “İşte o günleri biz [insanlar arasında] evirip çeviririz” kavlinde «الأيام» kelimesinin «تِلْكَ» için haber olması caizdir. {نُدَاوِلُهَا} ise hâl cümlesidir ve onda âmil olan işaret isminin manasıdır; yani: «Onlar elden ele dolaşır haldeyken kendilerine işaret ediyorum» demektir.
ويجوزُ أن تكونَ «الأيام» بدلاً أو عطفَ بيانٍ أو نعتاً لاسم الإِشارة، والخبرُ هو الجملةُ من قوله: {نُدَاوِلُهَا} ، وقد مَرَّ نحوُه في قوله: {تِلْكَ آيَاتُ الله نَتْلُوهَا} [آل عمران: ١٠٨] إلا أَنَّ هناك لا يجيءُ القولُ بالنعتِ لِما عَرَفْتَ أنَّ اسمَ الإِشارة لا يُنْعَتُ إلا بذِي أل.
«الأيام» kelimesinin işaret ismi için bedel, atf-ı beyân veya sıfat olması; haberin ise {نُدَاوِلُهَا} kavlinden oluşan cümle olması da caizdir. Bunun bir benzeri: {تِلْكَ آيَاتُ الله نَتْلُوهَا} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir, onları sana okuyoruz” [Âl-i İmrân 108] kavlinde geçmişti; ancak orada, bildiğin üzere işaret isminin yalnızca harf-i tarifli kelimelerle sıfatlanabileceği kuralından ötürü sıfat olma görüşü geçerli değildir.
و «بين» متعلقٌ ب «نُداوِلُها» . وجَوَّز أبو البقاء أن يكون حالاً من مفعولِ «نُداولها» وليس بشيءٍ. والمُدَاوَلَةُ: المناوَبَةُ على الشيء والمعاوَدَةُ وتَعَهُّدُه مرةً بعد أخرى. يقال: داوَلْتُ بينَهم الشيءَ فتداولوه، كأن «فاعَل» بمعنى «فَعَل» . قال الشاعر:
«بين» zarfı {نُداوِلُها} fiiline müteallıktır. Ebu'l-Bekâ bunun {نُداولها} fiilinin mef'ûlünden hâl olmasını caiz görmüştür ki bu kayda değer bir şey değildir. Müdâvele (المُدَاوَلَةُ); bir şey üzerinde nöbetleşmek, tekrar tekrar dönüp gelmek ve onu peş peşe gözetip idare etmektir. «داوَلْتُ بينَهم الشيءَ فتداولوه» (Şeyi aralarında elden ele gezdirdim, onlar da nöbetleşe aldılar) denir; sanki fâ'ale (فَاعَلَ) vezni fe'ale (فَعَلَ) anlamındadır. Şair şöyle demiştir:
١٤٤٢ - يَرِِدُ المياهَ فلا يزالُ مُداوِلاً ... في الناسِ بين تَمَثُّلٍ وسَمَاعِ
1442 - Suların başına varır da insanlar arasında / Mesel çekmek ile kulak vermek arasında sürekli halden hale döner durur.
وأدالَ فلانٌ فلاناً جَعَلَ له دَوْلَة، ويقال: دُولة ودَولة بضمِّ الفاء وفتحها، وقد قُرىء بهما في سورة الحشر كما سيأتي إن شاء الله تعالى.
«أدالَ فلانٌ فلاناً» ifadesi, ona galebe ve üstünlük payı (devlet) verdi demektir. Fâ harfinin zammesi ve fethasıyla «دُولة» (dûle) ve «دَولة» (devle) denir; Haşr sûresinde inşâallahu teâlâ geleceği üzere her iki kıraatle de okunmuştur.
واختلف الناس: هل اللفظتان بمعنًى أم بينهما فرقٌ؟ فذهب بعضُهم كالراغب وغيرِه إلى أنهما سيَّان، فيكونُ في المصدر لغتان. وقال غيرُ هؤلاء: «بينهما فرقٌ» واختلفت أقوالُ هؤلاء فقال بعضُهم: «الدَّوْلة» بالفتح في الحربِ والجاهِ، وبالضمِّ في المالِ، وهذا تَرُدُّه القراءاتان في سورة الحشر. وقيل: بالضمِّ اسمُ الشيء المتداوَلِ، وبالفتح نفس المصدر وهذا قريب. وقيل: الدُّولة بالضم هي المصدر، وبالفتح الفِعْلَةُ الواحدة فلذلك يُقال «في دَوْلة فلان» لأنها مرة في الدهر. والدَّوْرُ والدول متقاربان في المعنى ولكن بينهما عموم وخصوص فإن الدور أعمُّ من الدَّوْل؛ لأن الدَّوْل باللام لا يكون إلا في الحظوظ الدنيوية. والدَّوَلْوَل: الداهيةُ، والجمعُ: دَأَليل.
İnsanlar bu iki lafzın aynı anlamda mı yoksa aralarında fark mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Râgıb ve başkaları gibi bazısı ikisinin bir olduğunu, dolayısıyla masdarda iki ayrı lehçe bulunduğunu savunmuştur. Bunların dışındakiler ise: «Aralarında fark vardır» demiş ve kendi aralarında farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Bazıları: «الدَّوْلة» (devle) fetha ile savaşta ve makamda (güç/üstünlük); zamme ile «الدُّولة» (dûle) ise malda kullanılır demiştir; fakat bu görüş Haşr sûresindeki iki kıraatle reddedilir. Zammeli olanın elden ele dolaşan şeyin ismi, fethalı olanın ise bizzat masdar olduğu da söylenmiştir ki bu isabetlidir. Zammeli olanın «الدُّولة» masdar olduğu, fethalı olanın ise «الدَّوْلة» tek bir oluş/fiil (ism-i merre) olduğu da söylenmiştir; bu yüzden «في دَوْلة فلان» (falanın devrinde/egemenliğinde) denir, çünkü bu ömürde bir keredir. «الدَّوْر» (devr) ile «الدَّوْل» (devl) anlamca birbirine yakındır ancak aralarında umum-husus ilişkisi vardır; nitekim ed-devr, ed-devl'den daha geneldir, zira lâm ile olan ed-devl ancak dünyevî paylarda ve üstünlüklerde olur. «الدَّوَلْوَل» (ed-delevel) ise büyük felaket, musibet demektir; çoğulu «دَأَليل» (deâlîl) gelir.
قوله: {وَلِيَعْلَمَ الله} ذكر أبو بكر بن الأنباري في تعلُّق هذه اللام وجهين، قال: «أحدُهما: أنَّ اللامَ صلةٌ لفعلٍ مضمرٍ يَدُلُّ عليه أولُ الكلامِ بتقدير: ولِيعلمَ اللهُ الذين آمنوا نُداولها. والثاني: أنَّ العامل فيه» نُدَاولها «المذكورُ بتقديرِ: نُداوِلها بين الناسِ لنُظْهِرَ أمرَهم ولنبيِّن أعمالَهم، وليعلَم اللهُ الذين آمنوا، فلمَّا ظهرَ معنى اللام المضمرةِ في» ليُظْهِرَ «و» ليبيِّن «جَرَتْ مَجْرى الظاهرة فجاز العطفُ عليها.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِيَعْلَمَ الله} “ve Allah bilsin diye” kavlinde Ebû Bekr b. el-Enbârî bu lâm'ın taalluku hakkında iki vecih zikretmiştir: «Birincisi: Lâm, sözün başının delalet ettiği gizli bir fiilin sılasıdır (bağlantısıdır); takdiri: 'Allah iman edenleri bilsin diye o günleri aralarında evirip çeviriyoruz' şeklindedir. İkincisi: Onda âmil olan, zikredilmiş bulunan {نُدَاولها} fiilidir; takdiri: 'Durumlarını açığa çıkarmak, amellerini beyan etmek ve Allah iman edenleri bilsin diye insanlar arasında evirip çeviriyoruz' şeklindedir. Böylece {ليُظْهِرَ} ve {ليبيِّن} fiillerindeki gizli lâm'ın manası açığa çıkınca, zahir lâm hükmüne geçmiş ve üzerine atıf yapılması caiz olmuştur.»