وجَوَّز أبو البقاء وجهاً وهو أن تكونَ الواوُ زائدةً، وعلى هذا فاللامُ
Ebu'l-Bekâ, vâv harfinin zâid olması şeklinde bir vechi de caiz görmüştür; buna göre lâm harfi,
متعلقةٌ ب» نُداوِلُها «مِنْ غيرِ تقدير شيءٍ. ولكنَّ هذا لا حاجةَ إليه، ولم يَحْتَجْ إلى زيادة الواو إلا الأخفشُ في مواضعَ ليس هذا منها، وبعضُ الكوفيين يوافِقُه على ذلك. وقَدّره الزمخشري ب» فَعَلْنا ذلك ليكونَ كيتَ وكيتَ وليَعلَمَ «، فقدَّر عاملاً وعَلَّق به علةً محذوفة عَطَف عليها هذه العلةَ. قال الشيخ:» ولم يُعَيِّنْ فاعلَ العلةِ المحذوفةِ، إنما كَنَى عنه بكيت وكيت، ولا يُكْنى عن الشيء حتى يُعْرَف، ففي هذا الوجه حَذْفُ العلةِ وحَذْفُ عامِلِها وإبهامُ فاعِلها، فالوجهُ الأولُ أظهرُ إذ ليس فيه غيرُ حَذْفِ العامل «يعني بالوجهِ الأول أَنَّه قَدَّره:» وليَعْلَمَ اللهُ فَعَلْنا ذلك «وهو المداوَلَةُ أو نَيْلُ الكفار منكم.
hiçbir takdir yapılmaksızın {نُداوِلُها} fiiline müteallıktır. Fakat buna hiç gerek yoktur; vâv'ın zâid olmasına ise Ahfeş dışında kimse ihtiyaç duymamıştır ki o da burası olmayan bazı yerlerde bunu söylemiştir; bazı Kûfeliler de bu hususta ona katılmıştır. Zemahşerî ise bunu: «Şöyle şöyle olsun ve [Allah] bilsin diye bunu yaptık» şeklinde takdir etmiştir; yani bir âmil takdir etmiş ve ona mahzuf bir illet bağlayarak bu illeti onun üzerine atfetmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Mahzuf illetin failini tayin etmemiş, onu sadece 'şöyle şöyle' diyerek kinaye yoluyla ifade etmiştir. Halbuki bir şey bilinmeden ondan kinaye yapılamaz. Dolayısıyla bu vecihte illetin hazfi, onun âmilinin hazfi ve failinin müphem bırakılması vardır. Birinci vecih ise daha açıktır, zira onda âmilin hazfinden başka bir şey yoktur.» Şeyh birinci vecihle; «Allah bilsin diye bunu yaptık» şeklindeki takdiri kastetmektedir ki bu da [günlerin] evirip çevrilmesi ya da kâfirlerin sizden [üstünlük] elde etmesidir.
والعلمُ هنا يجوزُ أن يتعدَّى لواحدٍ قالوا: لأنه بمعنى عرف، وهو مُشْكِلٌ لأنه لا يجوزُ وصفُ الله تعالى بذلك لِما تقدَّم من أن المعرفة تستدعي جهلاً بالشيء، أو أنها متعلقة بالذوات دون الأحوال، ويجوز أن يكونَ متعدياً لاثنين، فالثاني محذوفٌ تقديرُه: وليعلم الذين آمنوا مميَّّزين بالإِيمان مِنْ غيرهم.
Buradaki ilim (bilmek) fiilinin tek mef'ûle geçişli (müteaddî) olması caizdir; bildi (arafe) anlamında olduğu için böyle demişlerdir. Ancak bu problemlidir; çünkü daha önce geçtiği üzere mârifet kelimesi nesne hakkında önceden bir cehaleti gerektirdiğinden veya hallere değil bizzat zatlara taalluk ettiğinden Allah Teâlâ'nın bununla nitelenmesi caiz değildir. İki mef'ûle geçişli olması da caizdir; bu takdirde ikinci mef'ûl mahzuftur, takdiri ise: «İman edenleri, imanlarıyla diğerlerinden ayırt edilmiş olarak bilsin diye» şeklindedir.
وقُرِىء شاذاً: «يُداوِلُها» بياء الغَيْبة وهو موافِقٌ لِما قبله ولِما بعده. وقراءةُ العامةِ على الالتفاتِ المفيدِ للتعظيمِ. قوله: «منكم» الظاهرُ أنَّ «منكم» متعلقٌ بالاتخاذِ، وجَوَّزوا فيه أن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «شهداء» لأنه في الأصلِ صفةٌ له.
Şâz olarak gāib yâ'sı ile «يُداوِلُها» şeklinde de okunmuştur ki bu, öncesine ve sonrasına uygundur. Cumhûrun kıraati ise tazimi ifade eden iltifât sanatı üzeredir. Ayetteki «منكم» ifadesine gelince; zâhir olan, «منكم» ifadesinin ittihâz (edinme) fiiline müteallık olmasıdır. Aslında onun sıfatı olduğu gerekçesiyle «شهداء» kelimesinden hâl olmak üzere mahzuf bir kelimeye müteallık olmasını da caiz görmüşlerdir.
وقوله تعالى: {وَلِيُمَحِّصَ} : معطوفٌ على «لِيَعْلَمَ» وتكونُ الجملةُ من قولِه: {والله لاَ يُحِبُّ الظالمين} جملةً معترضةً بين هذه
Allah Teâlâ'nın: {وَلِيُمَحِّصَ} “ve arındırsın diye” kavli: «لِيَعْلَمَ» üzerine matuftur. {والله لاَ يُحِبُّ الظالمين} “Allah zalimleri sevmez” kavlinden oluşan cümle ise bu
العللِ. والتمحيصُ: التخليص من الشيء، وقيل: المَحْص كالفحص، ولكنّ الفحصَ يقال في إبراز شيء من أثناء ما يَخْتلط به وهو منفصل، والمَحْصُ يُقال في إبرازه عمَّا هو متصلٌ به، يقال: مَحَصْتُ الذهبَ ومَحَّصْتُه إذا أزلتُ عنه ما يَِشُوبه من خَبَثٍ. ومَحَصَ الثوبَ: إذا أَزال عنه زِئْبَرَه، ومحص الحَبْلُ أي أخلق حتى ذهب عنه زِئْبَرُه، ومَحَص الظبيُ: عدا، فَمَحَصَ بالتخفيفِ يكون قاصراً ومتعدِّياً، هكذا رَوَى الزجاج هذه اللفظةَ: «الحَبْل» ، ورواها النقاش: «مَحَصَ الجملُ» إذا ذهبَ وَبَرُه/ وأَمْلَسَ، والمعنيان واضحان.
illetler arasında bir ara cümlesidir (cümle-i mu'tarıza). Temhîs (التمحيص); bir şeyden arındırmak, saflaştırmaktır. Mahs (المَحْص) kelimesinin fahs (الفحص) gibi olduğu da söylenmiştir; ancak fahs, kendisiyle karışan şeylerin arasından ayrık (münfasıl) olan bir şeyi ortaya çıkarmak için kullanılırken, mahs ise ona bitişik (muttasıl) olan şeyden onu arındırıp ortaya çıkarmak için kullanılır. Altından ona karışan cürufu ve yabancı maddeleri giderdiğinde «مَحَصْتُ الذهبَ ومَحَّصْتُه» denir. Kumaşın üzerindeki havı ve tüyleri temizlediğinde «مَحَصَ الثوبَ» denir. «ومحص الحَبْلُ» ise ip eskidiğinde üzerindeki lif ve tüylerin dökülüp kaybolmasıdır. «ومَحَص الظبيُ»: Ceylan hızla koştu demektir. Dolayısıyla hafifletilmiş haliyle «فَمَحَصَ» hem lâzım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) olur. Zeccâc bu lafzı bu şekilde «الحَبْل» (ip) olarak rivayet etmiştir; Nakkâş ise yünleri dökülüp pürüzsüzleştiğinde «مَحَصَ الجملُ» (deve tüyünden arındı) şeklinde rivayet etmiştir. Her iki anlam da açıktır.
وقال الخليل: «التمحيص: التخليصُ من الشيء المَعِيب. وقيل: هو الابتلاءُ والاختبارُ» وأنشد:
Halîl şöyle demiştir: «Temhîs; kusurlu şeyden arındırmaktır. Onun imtihan etmek ve denemek olduğu da söylenmiştir.» Şair şöyle demiştir:
١٤٤٣ - رأيْتُ فُضَيْلاً كان شيئاً مُلَفَّفَاً ... فكشَّفَه التمحيصُ حتى بداليا
1443 - Fudayl'ı sarıp sarmalanmış kapalı bir şey sanırdım / İmtihan ve sınama onu açığa çıkardı da bana apaçık göründü.
وروى الواحدي عن المبرد بسند متصلٍ: مَحَص الحبلُ يَمْحَصُ مَحْصاً إذا ذهب زِئْبَرُه حتى تَمَلَّص، وحَبْلٌ محيصٌ ومليص بمعنى واحد. قال: «يُسْتَحَبُّ في الفرس أن تَمَحَصَ قوائمُه أي: تَخْلُص، وأنشد ابن الأنباري على ذلك يصف فرساً:
Vâhidî, Müberred'den muttasıl bir senetle şöyle rivayet etmiştir: İpin tüyleri gidip pürüzsüzleştiğinde «مَحَص الحبلُ يَمْحَصُ مَحْصاً» denir; «حَبْلٌ محيصٌ» ile «مليص» aynı anlamdadır. Şöyle demiştir: «Atın bacaklarının arınmış ve pürüzsüz olması (telyhîs/mahs) müstehap görülür; yani safi ve kemikli olmasıdır.» İbnü'l-Enbârî bir atı niteleyen şu beyti buna delil getirmiştir:
١٤٤٤ - صُمِّ النُّسورِ صِحاحٍ غيرِ عاثِرَةٍ ... رُكِّبْنَ في مَحِصاتٍ مُلْتَقَى العَصَبِ
1444 - Sert tırnaklı, sağlam ve tökezlemeyen / Sinirlerin kavuştuğu etsiz, pürüzsüz bacaklara oturtulmuş [tırnaklar].
أي: في قوائمَ متجرداتٍ من اللحم ليس فيها إلا العَظْمُ والعَصَبُ والجِلْد. قال المبردُ:» ومعنى قولِ الناس: «مَحِّصْ عَنَّا ذنوبنا» أي أَذْهِبْ ما تعلَّق بنا من الذنوب «. قال الواحدي:» وهذا الذي قاله المبرد تأويلُ المَحَصِ بفتح الحاء وهو واقعٌ، والمَحْص بسكونِ الحاء مصنوعٌ، قال الخليل: «يقال مَحَصْتُ الشيءَ أَمْحَصُه مَحَصاً إذا أَخْلَصْتَه من كلِّ عيب» وفي جَعْلِه تسكينَ الحاءِ مصنوعاً نظرٌ، لأنَّ أهلَ اللغةِ نَقَلُوه ساكنها، وهو قياسُ مصدر الثلاثي. ومَحَصْتُ السيفَ والسِّنان: جَلَوْتُهما حتى ذهب صَدَؤُهما. قال أسامة الهذلي:
Yani: Etten arınmış, içinde sadece kemik, sinir ve deriden başka bir şey bulunmayan bacaklarda. Müberred şöyle demiştir: «İnsanların 'مَحِّصْ عَنَّا ذنوبنا' (Günahlarımızı bizden arındır) sözünün anlamı, bize yapışıp kalan günahları gider demektir.» Vâhidî ise şöyle demiştir: «Müberred'in bu söylediği, ha harfinin fethasıyla (el-mahas) olanın tevilidir ve bu lâzım (geçişsiz) bir fiildir; ha harfinin sükûnuyla (el-mahs) olanı ise sonradan üretilmiştir (masnûdur). Halîl: 'Bir şeyi her türlü kusurdan arındırdığında مَحَصْتُ الشيءَ أَمْحَصُه مَحَصاً denir' demiştir.» Ancak onun ha harfinin sükûnunu yapmacık/sonradan üretilmiş saymasında tutarsızlık vardır; çünkü lügat âlimleri bunu sükûn ile nakletmişlerdir ve sülâsî masdarın kıyası da budur. «ومَحَصْتُ السيفَ والسِّنان»: Kılıcı ve mızrak ucunu pasları gidene kadar parlattım cilaladım demektir. Üsâme el-Hüzelî şöyle demiştir:
١٤٤٥ - وشَقُّوا بمَمْحوص السِّنانِ فؤادَه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1445 - Ve pırıl pırıl parlatılmış mızrak ucuyla yardılar kalbini / .....................................................
أي: بمَجْلُوِّ، ومنه استعير ذلك في وَصْفِ الحبل بالملاسَةِ والبَريق. قال رؤبة يصف فرساً:
Yani: Parlatılmış [mızrak ucuyla]. İpin pürüzsüzlüğü ve parlaklığının nitelenmesinde bu kelime buradan istiare edilmiştir. Ru'be bir atı överken şöyle demiştir:
١٤٤٦ - شديدُ جَلْزِ الصُّلْبِ مَمْحُوصُ السَّوَى ... والسَّواء: الظهر، قَصَره ضرورةً، سُمِع: «فَعَلْتُه حتى انقطع سَواي» أي ظهري. وقد تقدَّمت مادة «مَحَق» في البقرة.
1446 - Omurgasının bükümü sağlam, sırtı arı ve düzgün / «السَّواء» sırt demektir; şiir zaruretinden ötürü onu kasr ile [hemzesiz] okumuştur. «فَعَلْتُه حتى انقطع سَواي» yani: Sırtım kopana kadar bunu yaptım ifadesi işitilmiştir. «مَحَق» maddesi ise daha önce Bakara sûresinde geçmişti.
قوله تعالى: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ} : في «أم» هذه
Allah Teâlâ'nın: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ} “Yoksa siz gireceğinizi mi sandınız?” kavlinde: Buradaki «أم» hakkında
أوجهٌ أظهرُها: أنها منقطعةٌ مقدَّرة ب «بل» وهمزةِ الاستفهام، ويكون معناه الإِنكارَ. وقيل: «أم» بمعنى الهمزةِ وحدَها، ومعناه كما تقدَّم: التوبيخُ والإِنكارُ، وقيل: هذا استفهامٌ معناه النهيُ قاله أبو مسلم الأصفهاني. وقيل: هي متصلةٌ. قال ابن بحر: «هي عديلةُ همزةٍ تتقدَّر مِنْ معنى ما تقدَّم، وذلك أنَّ قولَه: {إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} {وَتِلْكَ الأيام نُدَاوِلُهَا} إلى آخر القصةِ يقتضي أن يَتَبَع ذلك: أتعلمون أنَّ التكليف يُوجِبُ ذلك أم حسبتم. و» حَسِبَ «هنا على بابها من ترجيحِ أحد الطرفين. و {أَن تَدْخُلُواْ} سادٌّ مسدَّ المفعولين على رأيِ سيبويه ومسدَّ الأولِ، والثاني محذوفٌ على رأيِ الأخفش.
vecihler vardır; bunların en açığı, onun «بل» ve istifham hemzesi takdirinde olan münkati' (kesintili) olmasıdır ve manası da inkâr (kınama ve reddetme) olur. «أم» edatının tek başına hemze anlamında olduğu da söylenmiştir; manası daha önce geçtiği üzere kınama (tevbih) ve inkârdır. Bunun, manası nehiy (yasaklama) olan bir istifham olduğu da söylenmiştir; bunu Ebû Müslim el-İsfahânî söylemiştir. Onun muttasıl (bitişik) olduğu da söylenmiştir. İbn Bahr şöyle demiştir: «O, önceki sözün anlamından takdir edilen bir hemzenin dengidir (adîlesidir); zira {إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} ve {وَتِلْكَ الأيام نُدَاوِلُهَا} kavlinden kıssanın sonuna kadar olan kısım, ardından şunu getirmeyi gerektirir: 'Sorumluluğun bunu gerektirdiğini biliyor musunuz, yoksa sandınız mı?'» Buradaki «حَسِبَ» fiili iki ihtimalden birini tercih etme anlamındaki asıl manası üzeredir. {أَن تَدْخُلُواْ} ifadesi Sîbeveyh'in görüşüne göre iki mef'ûlün yerine; Ahfeş'in görüşüne göre ise birinci mef'ûlün yerine geçmiştir, ikincisi ise mahzuftur.
قوله: {وَلَمَّا يَعْلَمِ} جملةٌ حالية. وقال الزمخشري:» ولَمَّا بمعنى «لم» إلاَّ أنَّ فيه ضَرْباً من التوقع، فدل على نفي الجهاد فيما مضى وعلى توقعه فيما يُستقبل. وتقول: «وعدني أن يفعل كذا ولَمَّا» تريد: «ولَمْ يَفْعَلُ وأنا أتوقع فِعْلَه» . قال الشيخ: «وهذا الذي قاله في» لَمَّا «: أنها تَدُلُّ على توقُّع الفعلِ المنفيِّ بها فيما يُستقبل لا أَعْلَمُ أحداً من النحويين ذَكَره، بل ذكروا أنك إذا قلتَ:» لَمَّا يخرج زيد «دَلَّ ذلك على انتفاء الخروج فيما مضى متصلاً نَفْيُه إلى وقت الإِخبار، أمَّا أنَّها تدلُّ على توقُّعِهِ في المستقبل فلا، لكنني وجدت في كلام الفراء شيئاً يقارب ما قاله الزمخشري، قال:» لَمَّا «لتعريضِ الوجودِ بخلافِ» لم «» . قلت: «والنَّحْويون إنما فَرَّقوا بينهما مِنْ جهة أنَّ المنفيَّ ب لَمْ» هو فعلٌ غيرُ مقرونٍ ب «قد» و «لَمَّا» نفيٌ له مقروناً بها، وقد تَدُلُّ على التوقع، فيكونُ كلامُ الزمخشري صحيحاً من هذه الجهةِ، ويَدُلُّ على
{وَلَمَّا يَعْلَمِ} kavli hâl cümlesidir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'لَمَّا' edatı 'لم' anlamındadır, ancak onda bir nevi beklenti (tavakku') vardır; dolayısıyla geçmişte cihadın bulunmadığına ve gelecekte ise beklendiğine delalet etmiştir. 'Bana şunu yapacağını vaat etti ama henüz yapmadı (ولَمَّا)' dersin; bununla 'yapmadı fakat ben onun yapmasını bekliyorum' demek istersin.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun 'لَمَّا' hakkında söylediği; yani olumsuzladığı fiilin gelecekte gerçekleşmesinin beklendiğine delalet ettiği hususunu nahivcilerden hiçbirinin zikrettiğini bilmiyorum. Bilakis onlar, 'لَمَّا يخرج زيد' (Zeyd henüz çıkmadı) dediğinde bunun geçmişteki çıkışın yokluğuna ve bu yokluğun haber verme anına kadar kesintisiz sürdüğüne delalet ettiğini zikretmişlerdir; gelecekte beklenmesine delalet ettiğini ise söylememişlerdir. Ancak ben Ferrâ'nın sözünde Zemahşerî'nin dediğine yakın bir ifade buldum; o şöyle demiştir: 'لَمَّا, 'لم' edatının aksine varlığın meydana gelmesine zemin hazırlamak (ta'rîz) içindir.'» Ben derim ki: «Nahivciler ikisinin arasını sadece şu yönden ayırmışlardır: 'لَمْ' ile olumsuzlanan fiil, başına 'قد' gelmemiş olandır; 'لَمَّا' ise başına 'قد' gelmiş fiilin olumsuzlanmasıdır. Bazen de beklentiye delalet edebilir; dolayısıyla Zemahşerî'nin sözü bu açıdan sahihtir. Nahivcilerin,
ما قلته من كونِ «لم» لنَفْيِ فَعَل، و «لَمَّا» لنفي قد فَعَل نصُّ النحاة على ذلك: سيبويه فَمَنْ دونَه. وقد تقدم نظير هذه الآية في البقرة وتحقيقُ القول فيها بما يُغْني عن إعادتِه فعليك بالالتفات إليه.
Sîbeveyh ve sonrakilerin açık nasları da 'لم' edatının 'فَعَلَ'yi nefiy için, 'لَمَّا' edatının ise 'قد فَعَلَ'yi nefiy için olduğuna dair söylediğim hususa delalet etmektedir. Bu ayetin bir benzeri ve bu konudaki sözün tekrarına gerek bırakmayacak tahkiki daha önce Bakara sûresinde geçmişti; oraya başvurmalısın.
وقوله: «منكم» حالٌ من «الذين» . و {وَلَمَّا يَعْلَمِ الله} بكسرِ الميمِ على أصلِ التقاء الساكنين. وقرأ النخعي وابن وثاب بفتحها. وفيها وجهان. أحدهما: أنَّ الفتحةَ فتحةُ إتباعٍ، أتبعَ الميمَ للام قبلها والثاني: أنه على إرادةِ النونِ الخفيفةِ، والأصلُ: «ولَمَّا يَعْلَمَنْ» والمنفيُّ ب لَمَّا قد جاء مؤكداً بها كقوله:
Ayetin: «منكم» kavli, «الذين» kelimesinden hâldir. {وَلَمَّا يَعْلَمِ الله} ifadesi, iki sakinin karşılaşmasındaki asıl kural gereğince mîm harfinin kesresiyledir. Nehaî ve İbn Vessâb ise mîm'in fethasıyla okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Bu fetha ittibâ (uyum) fethasıdır; mîm harfini kendisinden önceki lâm harfine uydurmuştur. İkincisi: Hafif nûn-ı te'kid kastedilmiştir; aslı «ولَمَّا يَعْلَمَنْ» şeklindedir. Nitekim «لَمَّا» ile nefyedilen fiil şu beyitte olduğu gibi onunla pekiştirilmiş olarak da gelmiştir:
١٤٤٧ - يَحْسَبُه الجاهلُ ما لم يَعْلما ... شيخاً على كُرْسِيِّه مُعَمَّماً
1447 - Cahil kimse henüz bilmediği sürece onu / Kürsüsü üzerinde sarıklı bir ihtiyar sanır.
فلمَّا حَذَفَ النونَ بقي آخرُ الفعل مفتوحاً كقوله:
Nûn hazfedilince fiilin sonu fethalı olarak kalmıştır; nitekim [şairin] şu sözünde de böyledir:
١٤٤٨ - لا تُهِينَ الفقيرَ عَلَّك أَنْ تَرْ ... كَعَ يوماً والدهرُ قد رَفَعَهْ
1448 - Fakiri hor görme, olur ki sen de boyun eğer / Bir gün rükû edersin de zaman onu yükseltmiş olur.
[وعليه تُخَرَّج قِراءةُ: «ألم نشرحَ] بفتح الحاء، وقولُ الآخر:
Hâ harfinin fethasıyla [«ألم نشرحَ» kıraati de buna hamledilir]; diğerinin şu sözü de böyledir:
١٤٤٩ - في أيِّ يَوميَّ من الموتِ أفِرْ ... أيومَ لم يُقْدَرَ أم يومَ قُدِرْ
1449 - Ölümden hangi iki günümde kaçayım? / Takdir edilmediği günde mi, yoksa takdir edildiği günde mi?
قوله:» ويَعْلَم «العامةُ على فتحِ الميم وفيها تخريجان، أشهرهما: أنَّ الفعلَ منصوبٌ. ثم هل نصبُه ب» أَنْ «مقدرةً بعد الواوِ المقتضيةِ للجمع كهي في قولِك:» لا تأكلِ السمكَ وتَشْربَ اللبن «أي: لا تجمع بينهما وهو مذهب البصريين، أو بواو الصرف، وهو مذهب الكوفيين، يَعْنُون أنه كان مِنْ حَقِّ هذا الفعل أن يُعْرَبَ بإعراب ما قبله، فلمَّا جاءت الواو صَرَفَتْه إلى وجهٍ آخرَ من الإِعراب. وتقرير المذهبين في غيرِ هذا الموضوع.
«ويَعْلَم» kavlinde cumhûr mîm'in fethası üzeredir ve bunda iki tahrîc vardır. En meşhuru: Fiilin mansûb olmasıdır. Peki onun nasbı, «لا تأكلِ السمكَ وتَشْربَ اللبن» (Balık yiyip aynı zamanda süt içme!) yani ikisini bir arada yapma sözünde olduğu gibi beraberliği gerektiren vâv'dan sonra mukadder bir «أَنْ» ile midir ki bu Basralıların mezhebidir; yoksa sarf vâv'ı ile midir ki bu da Kûfelilerin mezhebidir? Onlar bununla, bu fiilin hakkının kendisinden öncekinin irabıyla iraplanması gerektiğini, fakat vâv gelince onu başka bir irap vechine çevirdiğini kastederler. İki mezhebin detaylı açıklaması bu konunun dışındadır.
والثاني: أنَّ الفتحةَ فتحةُ التاء ساكنين والفعلُ مجزومٌ، فلمَّا وقع بعده ساكنٌ آخرُ احتيج إلى تحريك آخره فكانت الفتحةُ أَوْلَى لأنها أخف وللإِتباع لحركة اللام، كما قيل ذلك في أحدِ التخريجين لقراءةِ: {وَلَمَّا يَعْلَمِ الله} بفتح الميم، والأولُ هو الوجه.
İkincisi: Fetha iki sakinin karşılaşmasından ötürü verilmiş bir fethadır ve fiil mezûmdur; ardından başka bir sakin gelince sonunu harekelemeye ihtiyaç duyulmuş, daha hafif olduğu ve lâm harfinin harekesine uyum sağladığı için fetha daha evlâ görülmüştür; nitekim {وَلَمَّا يَعْلَمِ الله} ifadesinin mîm'in fethasıyla okunuşundaki iki tahrîcten birinde de böyle denilmiştir. Birinci vecih ise en doğru olanıdır.
وقرأ الحسن وابن يعمر وأبو حيوة بكسرِ الميم عطفاً على» يَعْلَمِ «المجزوم ب» لم «.
Hasan[-ı Basrî], İbn Ya'mer ve Ebû Hayve, «لم» ile meczûm olan «يَعْلَمِ» üzerine atıfla mîm harfinin kesresiyle okumuşlardır.
وقرأ عبد الوارث عن أبي عمرو بن العلاء:» وَيَعْلَمُ «بالرفع، وفيه وجهان، أظهرهما: أنه مستأنفٌ، أخبر تعالى/ بذلك. وقال الزمخشري:» على أن الواو للحال، كأنه [قال] : ولَمَّا يُجاهِدوا وأنتم صابرون. قال الشيخ: «ولا يَصِحُّ ما قال، لأنَّ واوَ الحال لا تدخل على المضارعِ،
Abdülvâris, Ebû Amr b. el-Alâ'dan ref ile «وَيَعْلَمُ» şeklinde rivayet etmiştir; bunda iki vecih vardır. En açığı: Cümlenin müste'nefe olmasıdır, Allah Teâlâ bunu haber vermiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Vâv'ın hâl için olması üzere sanki [şöyle demiştir]: 'Onlar henüz cihad etmemişken ve sizler de sabrediyorken.'» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Onun söylediği sahih değildir; çünkü hâl vâv'ı muzâri fiilin başına gelmez.
لا يجوزُ:» جاء زَيدٌ ويضحك «وأنت تريد: جاء زيد يضحك، لأنَّ المضارع واقع موقع اسم الفاعل، فكما لا يجوز» جاء زيد وضاحكاً «كذلك لا يجوز: جاء زيد ويضحك، فإنْ أُوِّلَ على أنَّ المضارعَ خبرُ مبتدأ محذوف أَمْكَنَ ذلك التقديرُ أي: وهو يعلمُ الصابرين كما أَوَّلُوا قولَ الشاعر:
Sen 'Zeyd gülerek geldi' demek istediğin halde «جاء زَيدٌ ويضحك» demen caiz değildir; çünkü muzâri fiil ism-i fail makamındadır. Nasıl ki «جاء زيد وضاحكاً» caiz değilse aynı şekilde «جاء زيد ويضحك» de caiz olmaz. Şayet muzâri fiil mahzuf bir mübtedânın haberi olarak tevil edilirse bu takdir mümkün olur; yani 'o sabredenleri bilir haldeyken' (وَهُوَ يعلمُ الصابرين) takdirindedir; nitekim şairin şu sözünü de böyle tevil etmişlerdir:
١٤٥٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... نَجَوْتُ وَأَرْهُنُهمْ مالِكا
1450 - ..................................................... / Kurtuldum, Mâlik'i ise onların elinde rehin bırakıyorum.
ِأي: وأنا أَرْهُنُهم» قلت: قولُه: «لا تَدْخُل على المضارعِ» هذا ليس على إطلاقِه، بل ينبغي أن يقولَ: على المضارعِ المثبت أو المنفي ب «لا» لأنها تدخُل على المضارع المنفيِّ ب لم ولما، وقد عُرِف ذلك غير مرة.
Yani: Ben onları rehin bırakır haldeyken [kurtuldum] demektir.» Ben derim ki: Onun «muzâri fiilin başına gelmez» sözü mutlak değildir; bilakis olumlu muzâriye veya «لا» ile olumsuzlanmış muzâriye gelmez demeliydi. Çünkü [hâl vâv'ı] 'لم' ve 'لما' ile olumsuzlanmış muzârinin başına gelir; bu durum defalarca bilinmiştir.
قوله تعالى: {كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ} : قرأ البزي بخلاف عنه بتشديد تاء «تَّمَنَّوْنَ» ، ولا يمكنُ ذلك إلا في الوصلِ، وقاعدتُه أنه يَصِلُ ميم الجمعِ بواوٍ، وقد تقدَّم تحريرُ هذا عند قوله: {وَلاَ تَيَمَّمُواْ الخبيث} [البقرة: ٢٦٧] .
Allah Teâlâ'nın: {كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ} “temenni ediyordunuz” kavlinde el-Bezzî, kendisinden gelen bir rivayet farkıyla «تَّمَنَّوْنَ» kelimesinin tâ harfini şeddeli okumuştur; bu da ancak vasl halinde (ularken) mümkündür. Onun kuralı ise cem' mîm'ini bir vâv ile bitiştirmektir (sıla yapmaktır); bunun tahkiki daha önce {وَلاَ تَيَمَّمُواْ الخبيث} “kötüsünü kastetmeyin” [Bakara 267] kavlinde geçmişti.
والضميرُ في «تَلْقَوه» فيه وجهان، أظهرُهما: عَوْدُه على الموت، والثاني: عَوْدُه على العدوِّ، وإنْ لم يَجْرِ له ذِكْرٌ لدلالةِ الحالِ عليه.
«تَلْقَوه» fiilindeki zamirde iki vecih vardır: En açığı, ölüme dönmesidir. İkincisi ise, lafzen zikri geçmemiş olsa bile hâlin delaletinden ötürü düşmana dönmesidir.
والجمهور على كسر اللام من «قبل» ؛ لأنها معربةٌ لإِضافتِها إلى أَنْ وما في حَيِّزها أي: مِنْ قبل لقائِه. وقرأ مجاهد بن جبر: «من قبلُ» بضم اللام وقطعها عن الإِضافة كقوله: {لِلَّهِ الأمر مِن قَبْلُ وَمِن بَعْدُ} [الروم: ٤] ، وعلى هذا ف «أَنْ» وما في حَيِّزها في محلِّ نصب على أنها بدلُ اشتمال من الموت أي:
Cumhûr «قبل» kelimesinin lâm harfini kesre ile okumuştur; çünkü o «أَنْ» ve sılasına muzaf kılındığı için mu'rabdır, yani: Onunla karşılaşmadan önce (مِنْ قبل لقائِه) demektir. Mücâhid b. Cebr ise lâm harfinin zammesiyle ve izafetten keserek {لِلَّهِ الأمر مِن قَبْلُ وَمِن بَعْدُ} “Öncesinde de sonrasında da emir Allah'ındır” [Rûm 4] ayetinde olduğu gibi «من قبلُ» şeklinde okumuştur. Buna göre «أَنْ» ve sılası, ölüm kelimesinden bedel-i iştimal olarak nasb mahallindedir; yani:
تَمَنَّون لقاء الموتِ كقولك: «رَهَبْتُ العدوَّ لقاءَه» . وقرأ الزهري والنخعي: «تُلاقُوه» ومعناه معنى «تَلْقَوه» لأن «لَقِي» يستدعي أن يكونَ بين اثنين عادةً وإنْ لم يكن على المفاعلة.
Tıpkı senin «رَهَبْتُ العدوَّ لقاءَه» (Düşmanın kendisiyle karşılaşmaktan korktum) demen gibi: Ölümle karşılaşmayı temenni ediyordunuz demektir. Zührî ve Nehaî «تُلاقُوه» şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı «تَلْقَوه» kelimesinin anlamıdır, zira «لَقِي» fiili müfâale kalıbında olmasa bile âdeten iki taraf arasında olmayı gerektirir.
قوله: {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} الظاهرُ أن الرؤيةَ بصريةٌ فتكفي بمفعول واحد، وجَوَّزوا أن تكونَ عِلْمية فتحتاجَ إلى مفعول ثان هو محذوف أي: فقد علمتموه حاضراً أي: الموت، إلاَّ أنَّ حَذْفَ أحد المفعولين في باب «ظن» ليس بالسهل، حتى إنَّ بعضَهم يَخُصُّه بالضرورة كقول عنترة:
Allah Teâlâ'nın: {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} “İşte onu gördünüz” kavlinde: Zâhir olan, rü'yetin (görmenin) gözle görme (basarî) olmasıdır; dolayısıyla tek mef'ûl ile yetinir. Kalbî/ilmî rü'yet olmasını da caiz görmüşlerdir ki bu takdirde mahzuf olan ikinci bir mef'ûle ihtiyaç duyar; yani: «İşte onun hazır olduğunu bildiniz/anladınız», yani ölümü demektir. Ancak 'zanne' babında mef'ûllerden birinin hazfedilmesi kolay bir şey değildir; hatta bazısı bunu sadece Antara'nın şu sözünde olduğu gibi şiir zaruretine tahsis etmiştir:
١٤٥١ - وَلَقَدْ نَزَلْتِ فلا تَظُنِّي غيرَه ... مِنِّي بمنزلةِ المُحَبِّ المُكْرَمِ
1451 - Andolsun ki gönlüme indin; artık benden başkasını / Sevilen ve ikram edilen bir konumda zannetme sakın.
أي: فلا تَظُنِّي غيرَه واقعاً مني.
Yani: Benden başkasının bu konumda gerçekleştiğini zannetme demektir.
قوله: {وَأَنْتُمْ تَنظُرُونَ} يجوزُ أَنْ تكونَ حاليةً، وهي حالٌ مؤكدة رَفَعَتْ ما تحتملُه الرؤيةُ من المجاز أو الاشتراك، أي: بينهما وبين رؤية القلب، ويجوزُ أن تكونَ مستأنفةً، بمعنى: وأنتم تنظرون في فِعْلِكم الآن بعد انقضاءِ الحرب هل وَفَّيْتُم أو خالَفتم؟ وقال ابن الأنباري: «رأيتموه» أي: قابَلْتُموه وأنتم تنظُرون بعيونكم، ولهذه العلةِ ذَكَرَ النظرَ بعد الرؤية حين اختلف معناهما، لأنَّ الأولَ بمعنى المقابلة والمواجهة، والثاني: بمعنى رؤيةِ العين «وهذا غيرُ معروفٍ عند أهل اللسان، أعني إطلاقَ الرؤيةِ على المقابلة والمواجهة، وعلى تقدير صحتِه فتكونُ الجملةُ من قوله: {وَأَنْتُمْ تَنظُرُونَ} جملةً حاليةً مبينِّة لا مؤكدةً؛ لأنها أفادَتْ معنىً زائداً على معنى عاملها، ويجوز أن يُقَدَّر
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْتُمْ تَنظُرُونَ} “bakıp dururken” kavlinde: Hâl cümlesi olması caizdir ve bu, görme (rü'yet) fiilinin taşıdığı mecaz veya müştereklik ihtimalini; yani gözle görme ile kalple görme arasındaki ortaklığı kaldıran müekkid (pekiştirici) bir hâldir. Müste'nefe bir cümle olması da caizdir; bu takdirde mana: «Savaş bittikten sonra şimdi yaptığınız işe; ahdinize vefa mı gösterdiniz yoksa muhalefet mi ettiniz diye bakıp düşünüyorsunuz» şeklinde olur. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «'Onu gördünüz', yani gözlerinizle bakarak onunla karşılaştınız demektir; bu sebeple iki fiilin anlamı farklılaşınca görme (rü'yet) fiilinden sonra bakma (nazar) fiilini zikretmiştir; çünkü birincisi karşılaşma ve yüz yüze gelme, ikincisi ise gözle görme anlamındadır.» Ancak bu, lisan ehli katında bilinen bir şey değildir; yani rü'yet kelimesinin karşılaşma ve yüz yüze gelme anlamında kullanılması maruf değildir. Bunun doğruluğu kabul edilse bile {وَأَنْتُمْ تَنظُرُونَ} kavlinden oluşan cümle müekkid değil, mübeyyin (açıklayıcı) bir hâl cümlesi olur; zira kendi âmilinin manasına fazladan bir anlam katmıştır. Şöyle takdir edilmesi de caizdir:
ل» ينظرون «مفعولاً، ويجوز ألاَّ يُقَدَّر، إذ المعنى: وأنتم من أهل النظر. واللهُ تعالى أعلمُ ولله الحمد والمِنَّة/.
«ينظرون» fiiline bir mef'ûl takdir edilmesi caiz olduğu gibi, takdir edilmemesi de caizdir; zira mana: «Sizler basiret/görme ehli kimselersiniz» demektir. Allah Teâlâ en doğrusunu bilir; hamd ve minnet yalnız Allah'a mahsustur.
قوله تعالى: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ} : «ما» نافيةٌ ولا عملَ لها هنا مطلقاً أعني على لغة الحجازيين والتميميين، لأنَّ التميميين لا يُعْملونها البتة، والحجازيون يُعْملونها بشروط منها: ألاَّ ينتقضَ النفيُ ب «إلا» ، إذ يزول السبب الذي عَمِلَتْ لأجله وهو شَبَهُها ب «ليس» في نفي الحال، فيكونُ «محمد» مبتدأً، و «رسول» خبرَه، هذا هو مذهب الجمهور، أعني إهمالَها إذا نُقِضَ نفيُها، وقد أجاز إعمالَها منتقضةً النفيِ بإلاَّ يونس وأنشد:
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ} “Muhammed ancak bir peygamberdir” kavlinde: «ما» olumsuzluk (nefy) harfidir ve burada gerek Hicazlıların gerekse Temîmlilerin lehçesine göre kesinlikle hiçbir ameli (tesiri) yoktur. Çünkü Temîmliler onu asla amel ettirmezler. Hicazlılar ise birtakım şartlarla amel ettirirler; bu şartlardan biri de olumsuzluğun «إلا» ile bozulmamasıdır. Zira amel etmesine sebep olan durum, yani şimdiki zamanın olumsuzlanmasında «ليس» edatına benzemesi ortadan kalkar. Dolayısıyla «محمد» mübteda, «رسول» ise onun haberidir. Olumsuzluğu bozulduğunda amelden düşürülmesi cumhurun mezhebidir. Yûnus ise olumsuzluğu «إلا» ile bozulduğu halde amel ettirilmesini caiz görmüş ve şu beyti delil getirmiştir:
١٤٥٢ - وما الدهرُ إلا منجَنوناً بأهلِه ... وما صاحبُ الحاجات إلا مُعَذَّبا
1452 - Zaman ehli üzerinde dönüp duran bir su dolabından başka bir şey değildir / İhtiyaç sahipleri de azap çekenden başkası değildir.
فَنَصَبَ «منجنوناً» و «مُعَذَباً» على خبرِ «ما» ، وهما بعدَ «إلاَ» ، ومثلُه قول الآخر:
Burada «إلا» edatından sonra geldikleri halde «منجنوناً» ve «مُعَذَّباً» kelimelerini «ما»nın haberi olarak nasbetmiştir. Bir diğer şairin şu sözü de bunun gibidir:
١٥٤٣ - وما حَقُّ الذي يَعْتُو نهاراً ... ويَسْرِقُ ليلَه إلاَّ نَكالا
1543 - Gündüzün azgınlık edip / Geceleyin hırsızlık yapan kimsenin hakkı ibret verici bir cezadan başkası değildir.
ف «حق» اسمُ «ما» و «نَكالاً» خبرُها. وتأوَّلَ الجمهور هذه الشواهدَ على أنَّ الخبرَ محذوفٌ، وهذا المنصوبُ معمولٌ لذلك الخبر المحذوفِ
Burada «حق» kelimesi «ما»nın ismi, «نَكالاً» ise haberidir. Cumhur ise bu şahitleri, haberin mahzuf olduğu ve bu mensubun o mahzuf haberin mamulü olduğu şeklinde tevil etmiştir;
والتقديرُ: وما الدهرُ إلاَّ يدورُ دورانَ منجنون، فحُذِفَ الفعلُ الناصبُ ل «دوران» ، ثم حُذِفَ المضافُ وأُقيم المضافُ إليه مُقامه في الإِعراب، وكذا «إلا معذباً» تقديره: يُعَذَّب تعذيباً، فَحُذِفَ الفعل وأُقيم «مُعَذَّباً» مُقامَ «تَعْذيب» كقولِه: {وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ} [سبأ: ١٩] أي: كلَّ تمزيق، وكذا «إلا نكالاً» وفيه التكلُّفِ ما ترى.
Takdiri: «وما الدهرُ إلاَّ يدورُ دورانَ منجنون» (Zaman, su dolabının dönmesi gibi dönmekten başka bir şey değildir) şeklindedir. «دوران» kelimesini nasbeden fiil hazfedilmiş, ardından muzaf hazfedilip muzafun ileyh irapta onun makamına geçirilmiştir. Aynı şekilde «إلا معذباً» ifadesinin takdiri de «يُعَذَّب تعذيباً» (o ancak azap edildikçe edilir) şeklindedir; fiil hazfedilmiş ve Allah Teâlâ'nın: {وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ} “onları darmadağın ettik” [Sebe 19], yani «tam bir dağıtışla» kavlinde olduğu gibi «مُعَذَّباً» kelimesi «تَعْذيب» kelimesinin makamına kaim kılınmıştır. «إلا نكالاً» ifadesi de böyledir; bunda ise gördüğün üzere zorlama (tekellüf) vardır.
قوله: {قَدْ خَلَتْ} في هذه الجملةِ وجهان، أظهرهما: أنها في محلِّ رفعٍ صفةً ل «رسولِ» . والثاني: أنها في محل نصب على الحال من الضمير المستكنِّ في «رسول» ، وفيه نظرٌ لجريانِ هذه الصفةِ مَجْرى الجوامد فلا تتحمَّل ضميراً.
Allah Teâlâ'nın: {قَدْ خَلَتْ} “gelip geçmiştir” kavlindeki bu cümlede iki vecih vardır; en zâhir olanı: «رسول» kelimesinin sıfatı olarak ref mahallinde olmasıdır. İkincisi: «رسول» kelimesinde müstetir olan zamirden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır. Fakat bu sıfatın camid isimler hükmünde cereyan edip zamir barındırmayacağı gerekçesiyle bu görüş tartışmalıdır.
و «من قبله» : فيه وجهان أيضاً، أحدهما: أنه متعلِّقٌ ب «خَلَتْ» . والثاني: أنه متعلق بمحذوفٍ على أنه حال من «الرسل» مُقَّدَماً عليها، وهي حينئذٍ حالٌ مؤكدة، لأنَّ ذِكْرَ الخلوِّ يُشْعِرُ بالقبلية. وقرأ ابن عباس: «رسُل» بالتنكير. قال أبو الفتح: «ووجهُها أنه موضعُ تبشيرٍ لامر النبي ﷺ في أمر الحياة ومكانُ تسوية بينه وبين البشر في ذلك، وهكذا يُفْعل في أماكن الاقتصاد نحو: {وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِيَ الشكور} [سبأ: ١٣] {وَمَآ آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ} [هود: ٤٠] وقال أبو البقاء:» وهو قريب من معنى المعرفة «كأنه يُريدُ أنَّ المرادَ بالرسلِ الجنسُ، فالنكرةُ قريبةٌ منه بهذه الحيِثِيَّةِ، وقراءةُ الجمهور أَوْلى لأنَّها تَدُلُّ على تفخيمِ الرسل وتعظيمِهم.
«من قبله» ifadesinde de iki vecih vardır; birincisi: «خَلَتْ» fiiline müteallık olmasıdır. İkincisi: «الرسل» kelimesinin önüne geçmiş bir hâl olarak mahzufa müteallık olmasıdır; bu takdirde müekkid bir hâl olur, zira geçip gitmenin (hulüv) zikredilmesi önceliği (kabliyeti) zaten hissettirir. İbn Abbas «رسُل» kelimesini nekire olarak okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: «Bunun izahı, buranın Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayat meselesindeki durumunun müjdelendiği ve bu hususta onunla diğer beşer arasında bir eşitlik kılınan yer olmasıdır; azlık ifade eden yerlerde de nitekim böyle yapılır, tıpkı: {وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِيَ الشكور} “Kullarımdan şükredenler pek azdır” [Sebe 13] ve {وَمَآ آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ} “Onunla beraber pek az kimse iman etmişti” [Hûd 40] ayetlerinde olduğu gibi.» Ebü'l-Bekâ ise: «Bu, marife anlamına yakındır» demiştir; sanki peygamberler ile cinsin kastedildiğini, dolayısıyla nekirenin bu açıdan marifeye yakın olduğunu kastetmektedir. Cumhurun kıraati ise daha evladır; zira peygamberlerin büyüklüğüne ve tazimine delalet eder.
قوله: {أَفإِنْ مَّاتَ} الهمزةُ لاستفهام الإِنكار، والفاءُ للعطف ورتبتُها التقديمُ لأنها حرفُ عطف، وإنما قُدِّمَت الهمزة لأنَّها لها صَدْرُ الكلام، وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك، وأنَّ الزمخشري يُقَدِّرُ بينهما فِعْلاً محذوفاً تَعْطِفُ الفاءُ عليه ما بعدَها.
Allah Teâlâ'nın: {أَفإِنْ مَّاتَ} “Şimdi o ölürse” kavlinde: Hemze, inkâr istifhamı içindir; fâ ise atıf içindir ve atıf harfi olduğu için asıl rütbesi önde olmaktır. Hemzenin öne geçirilmesi ise kelamın başında bulunma (sadaret) hakkına sahip olmasındandır; bunun tahkiki ve Zemahşerî'nin ikisi arasında mahzuf bir fiil takdir edip fâ harfinin kendisinden sonrasını ona atfettiği görüşü daha önce geçmişti.
وقال ابن خطيب زَمَلَّكى: «الأوْجَهُ أَنْ يُقَدَّرَ محذوفٌ بعد الهمزة وقيل الفاء تكونُ الفاءُ عاطفةً عليه، ولو صرح به لقيل: أتؤمنون به مدةَ حياته فإنْ مات ارتدَدْتم فتخالِفوا سُنَنَ اتِّباع الأنبياءِ قبلَكم في ثباتِهم على مِلَلِ أنبيائِهم بعد مَوْتِهم» وهذا هو مذهب الزمخشري، إلاَّ أنَّ الزمخشري هنا عَبَّر بعبارةٍ لا تقتضي مذهبَه الذي هو حَذْفُ جملةٍ بعد الهمزةِ فإنه قال: «الفاءُ مُعَلَّقةٌ للجملةِ الشرطيةِ بالجملةِ قبلَها على معنى التسبيبِ، والهمزةُ لإِنكار أَنْ يَجْعَلُوا خُلُوَّ الرسلِ قبلَه سبباً لانقلابِهم على أَعْقابِهم بعدَ هلاكِه بموتٍ أو قَتْلٍ، مع عِلْمِهِم أَنَّ خُلُوَّ الرسلِ قبله وبقاءَ ديِنهم مُتَمَسَّكاً به يجبُ أَنْ يُجْعَلَ سبباً للتمسك بدين محمد ﷺ لا للانقلابِ عنه» فظاهرُ هذا الكلام أنَّ الفاءَ عَطَفَتْ هذه الجملةَ المشتملة على الإِنكارِ على ما قبلها من قوله: {قَدْ خَلَتْ} مِنْ غير تقديرِ جملةٍ أخرى.
İbn Hatîb Zemelegî şöyle demiştir: «Daha uygun olanı, hemzeden sonra ve fâ'dan önce fâ'nın kendisine atfedileceği mahzuf bir cümlenin takdir edilmesidir. Eğer açıkça ifade edilseydi: 'Siz onun hayatta olduğu müddetçe mi ona inanıyorsunuz? Şayet ölürse irtidat mı edeceksiniz ki, sizden önceki peygamber tâbilerinin, peygamberlerinin vefatından sonra onların dinleri üzerindeki sebatlarına muhalefet etmiş olasınız?' denilirdi.» Zemahşerî'nin mezhebi de budur. Ancak Zemahşerî burada, hemzeden sonra bir cümlenin hazfedilmesi şeklindeki mezhebini gerektirmeyen bir ifade kullanmış ve şöyle demiştir: «Fâ, sebep bildirme manasıyla şart cümlesini kendisinden önceki cümleye bağlamaktadır; hemze ise, kendisinden önceki peygamberlerin gelip geçmesi ve dinlerinin sımsıkı sarılınan bir din olarak kalmasının Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dinine sarılmaya sebep kılınması gerektiğini, ondan geri dönmeye sebep kılınmaması gerektiğini bildikleri halde, peygamberlerin kendisinden önce gelip geçmesini onun ölüm veya öldürülme ile vefatından sonra ökçeleri üzere geri dönmelerine sebep kılmalarını inkâr etmek içindir.» Bu sözün zâhiri, fâ harfinin, inkârı içeren bu cümleyi başka bir cümle takdir etmeksizin kendisinden önceki {قَدْ خَلَتْ} kavline atfettiğini göstermektedir.
وقال أبو البقاء قريباً من هذا فإنَّه قال: «الهمزةُ عند سيبويه في موضِعها، والفاء تدلُّ على تعلُّقِ الشرطِ بما قبله» . انتهى. لا يقال: إنه جَعَل الهمزةَ في موضعِها فيُوهِمُ هذا أنَّ الفاءَ ليست مُقَدَّمَةً عليها لأنه جَعَلَ هذا مقابلاً لمذهبِ يونس، فإنَّ يونس يزعم أنَّ هذه الهمزةَ في مِثْلِ هذا التركيبِ داخلةٌ على جوابِ الشرط، فهي في مَذْهَبِه [في] غيرِ موضِعها. وسيأتي تحريرُ هذا كلِّه.
Ebü'l-Bekâ da buna yakın bir ifade kullanarak şöyle demiştir: «Sîbeveyh'e göre hemze kendi yerindedir; fâ ise şartın kendisinden öncekine bağlı olduğuna delalet eder.» [Sözü bitti.] «Hemzeyi kendi yerinde kıldı; bu durum fâ harfinin onun önüne geçmediği vehmini doğurur» denilemez; çünkü o bu açıklamayı Yûnus'un mezhebine mukabil olarak yapmıştır. Zira Yûnus, bu tür bir tertipte hemzenin şartın cevabına dahil olduğunu iddia eder; dolayısıyla onun mezhebine göre hemze kendi yerinde değildir. Bütün bunların tafsilatı gelecektir.
و «إنْ» شرطيةٌ. و «ماتَ» و «انقلبتم» شرطٌ وجزاءٌ، ودخولُ الهمزةِ على أداةِ الشرطِ لا يغيِّر شيئاً مِنْ حكمِها، وزَعَم يونس أنَّ الفعلَ الثاني الذي هو جزاءُ الشرطِ ليس بجزاءٍ للشرطِ، إنما هو المُسْتَفْهَمُ عنه، وأنَّ الهمزةَ داخلةٌ عليه تقديراً فيُنْوى به التقديمُ وحينئذ فلا يكونُ جواباً، بل الجوابُ محذوفٌ، ولا بد إذ ذاك من أن يكونَ فعلُ الشرط ماضياً، إذ لا يُحْذَفُ الجوابُ إلا والشرطُ ماضٍ، ولا اعتبارَ بالشعرِ فإنه ضرورةٌ، فلا يجوزُ عندَه أَنْ تقولَ: «أإنْ تُكْرِمْنِي أُكْرِمْك» [لا بجَزْمهما ولا بجزم الأول ورفع الثاني] لأنَّ الشرط مضارعٌ، ولا: «أإن أكرمتني أكرمْك» بجزم «أكرمْك» لأنه ليس الجوابَ بل دالاً عليه، والنيةُ به التقديمُ، فإنْ رَفَعْتَ «أكرمك» وقلت: «أإنْ أكرَمْتَني أكرمُك» صَحَّ عنده، فالتقديرُ عند يونس: آنقلبتم على أعقابِكم إنْ ماتَ محمدٌ؟ لأنَّ الغرضَ إنكارُ انقلابِهم على أعقابِهم بعد مَوْتِه.
«إنْ» şart harfidir; «ماتَ» şart, «انقلبتم» ise cezadır (cevaptır). Hemzenin şart edatının başına gelmesi onun hükmünden hiçbir şeyi değiştirmez. Yûnus ise şartın cezası olan ikinci fiilin şartın cezası olmadığını, bilakis hakkında soru sorulan (müstefhemün anh) fiil olduğunu, hemzenin takdiren onun başına dahil olduğunu, dolayısıyla onun takdim edilmiş varsayılacağını, bu durumda da cevap olamayacağını, bilakis cevabın mahzuf olduğunu iddia etmiştir. Bu durumda şart fiilinin mazi olması zorunludur; zira şart fiili mazi olmadıkça cevap hazfedilmez; şiire ise itibar edilmez çünkü o zarurettir. Bu sebeple ona göre şart fiili muzari olduğu için: «أإنْ تُكْرِمْنِي أُكْرِمْك» [ne her ikisinin cezmiyle ne de birincinin cezmi ikincinin ref'i ile] demek caiz değildir. «أإن أكرمتني أكرمْك» cümlesinde «أكرمْك» fiilini cezmederek söylemek de caiz değildir; çünkü o cevap değil, cevaba delalet edendir ve asıl yeri önde olmaktır. Şayet «أكرمك» fiilini merfu okuyup «أإنْ أكرَمْتَني أكرمُك» dersen ona göre sahih olur. Yûnus'a göre takdir şöyledir: «آنقلبتم على أعقابِكم إنْ ماتَ محمدٌ؟» (Muhammed ölürse ökçeleriniz üzerine geri mi döneceksiniz?); zira asıl gaye onun vefatından sonra ökçeleri üzere geri dönmelerini inkâr etmektir.
وبقولِ يونس قال كثيرٌ من المفسرين، فإنَّهم يقولون: ألفُ الاستفهامِ دَخَلَتْ في غير موضعها، لأنَّ الغرضَ إنما هو: أتنقلبون إنْ ماتَ محمد «. وقال أبو البقاء:» وقال يونُس: الهمزةُ في مثلِ هذا حَقُّها أَنْ تَدْخُلِ على جوابِ الشرطِ تقديرُه: «أتنقلبون إنْ مات» ؛ لأنَّ الغرضَ التنبيهُ أو التوبيخُ على هذا الفعلِ المشروط.
Müfessirlerin pek çoğu da Yûnus'un sözünü benimsemiş ve şöyle demişlerdir: «İstifham elifi kendi yerinden başka bir yere girmiştir; çünkü asıl kastedilen mana: 'Muhammed ölürse geri mi döneceksiniz?' şeklindedir.» Ebü'l-Bekâ da şöyle demiştir: «Yûnus: 'Bu tür durumlarda hemzenin hakkı şartın cevabına girmektir; takdiri de: 'Ölürse geri mi döneceksiniz?' şeklindedir; çünkü asıl gaye, şarta bağlanan bu fiil üzerine dikkat çekmek veya kınamaktır' demiştir.»
ومذهبُ سيبويه الحقُّ لوجهينِ، أحدهما: أنك لو قَدَّمْتَ الجوابَ لم يكن للفاءِ وجهٌ إذ لا يَصِحُّ أَنْ تقولَ: «أتزورُوني فإنْ زُرْتُكِ» ، ومنه قولُه تعالى: {أَفَإِنْ مِّتَّ فَهُمُ الخالدون} [الأنبياء: ٣٤] ، والثاني: أنَّ الهمزةَ لها صدرٌ الكلام، و «إنْ» لها صدرُ الكلامِ، فقد وقعا في موضِعِهما، والمعنى يَتِمُّ بدخولِ الهمزةِ على جملةِ الشرط والجواب، لأنهما كالشيءِ
Sîbeveyh'in mezhebi iki gerekçeyle haktır: Birincisi, cevabı öne geçirecek olsaydın fâ harfinin bir izahı kalmazdı; nitekim «أتزورُوني فإنْ زُرْتُكِ» (Beni ziyaret eder misin, sana gelirsem?) demen sahih olmaz. Allah Teâlâ'nın: {أَفَإِنْ مِّتَّ فَهُمُ الخالدون} “Şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar?” [Enbiyâ 34] kavli de böyledir. İkincisi: Hemzenin kelam başında bulunma (sadaret) hakkı vardır, «إنْ» edatının da sadaret hakkı vardır; dolayısıyla her ikisi de kendi yerlerinde vaki olmuşlardır. Mana ise hemzenin şart ve ceza cümlesinin tamamına girmesiyle tamamlanır; çünkü bu ikisi tek bir şey
الواحد «انتهى. وقد رَدَّ النحويون على يونس بقوله: {أَفَإِنْ مِّتَّ فَهُمُ الخالدون} فإنَّ الفاءَ في قولِه:» فهم «تُعَيِّنُ أن يكون جواباً للشرط. ولهذه المسألةِ موضعٌ هو أليقُ بها من هذا الكتاب. وأتى هنا ب» إنْ «التي تقتضي الشك، والموتُ أمرٌ محقق، إلا أنه أُورد مَوْرِدَ المشكوك فيه للتردُّدِ بين الموتِ والقتلِ.
gibidir.» [Sözü bitti.] Nahivciler Yûnus'a Allah Teâlâ'nın: {أَفَإِنْ مِّتَّ فَهُمُ الخالدون} kavli ile itiraz etmişlerdir; zira «فهم» kavlindeki fâ harfi, cümlenin şartın cevabı olmasını tayin etmektedir. Bu meselenin yeri bu kitaptan ziyade başka bir yere daha uygundur. Burada şüphe bildiren «إنْ» edatı getirilmiştir; ölüm ise kesin bir husustur, ancak ölüm ile öldürülme arasındaki tereddüt sebebiyle şüpheli bir şey gibi zikredilmiştir.
قوله: {على أَعْقَابِكُمْ} فيه وجهان، أظهرُهما: أنَّه متعلِّقٌ ب» انقلبتم «. والثاني: أنه حالٌ من فاعلِ» انقلبتم «كأنه قيل: انقلبتم راجعين. وقرأ ابن أبي إسحاق:» ومَنْ ينقلِبْ علىعَقِبه «بالإِفراد. و» شيئاً «نُصِبَ على المصدرِ أي: شيئاً مِنَ الضررِ لا قليلاً ولا كثيراً. وقد تقدَّم نظيرُه.
Allah Teâlâ'nın: {على أَعْقَابِكُمْ} “ökçeleriniz üzerine” kavlinde iki vecih vardır; en zâhir olanı: «انقلبتم» fiiline müteallık olmasıdır. İkincisi: Sanki «Geri dönücüler olarak döndünüz» denilmiş gibi «انقلبتم» fiilinin failinden hâl olmasıdır. İbn Ebî İshak «ومَنْ ينقلِبْ علىعَقِبه» şeklinde müfred olarak okumuştur. «شيئاً» kelimesi mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak nasbedilmiştir; yani az veya çok hiçbir şekilde zarar veremez demektir. Benzeri daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ} : «أًَنْ تموتَ» في محل رفع اسماً ل «كان» . و: «لنفس» خبرٌ مقدم فيتعلَّقُ بمحذوف و {إِلاَّ بِإِذْنِ الله} حالٌ من الضمير في «تموت» فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، وهو استثناء مفرغ، والتقدير: وما كان لها أن تموت إلا مأذوناً لها، والباء للمصاحبة.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ} “Hiçbir kimse ölmez” kavlinde: «أَنْ تموتَ» ifadesi «كان» fiilinin ismi olarak ref mahallindedir. «لنفس» ise öne geçmiş haberdir ve mahzufa müteallıktır. {إِلاَّ بِإِذْنِ الله} “ancak Allah'ın izniyle” kavli ise «تموت» fiilindeki zamirden hâldir ve mahzufa müteallıktır; bu bir istisnâ-i müferrağdır, takdiri de: «Kendisine izin verilmeksizin ölmesi söz konusu olamaz» şeklindedir. Bâ harfi musahabet (birliktelik) içindir.
وقال أبو البقاء: و {إِلاَّ بِإِذْنِ الله} الخبر، واللامُ للتبيينِ متعلقةٌ ب «كان» . وقيل: هي متعلقةٌ بمحذوفٍ تقديرُه: الموتُ لنفس، و «أن تموت» تبيينٌ للمحذوفِ، ولا يجوز أَنْ تتعلَّقَ اللامُ ب «تموت» لِما فيه من تقديمِ الصلةِ على الموصولِ «. وقال بعضُهم:» إنَّ «كان» زائدةٌ فيكونُ «أَنْ تموتَ» مبتدأ، و «لنفسٍ» خبره «. وقال الزجاج:» تقديرُه: وما كانت نفسٌ لتموتَ، ثم قُدِّمَتِ اللامُ «فجُعِل ما كان اسماً ل» كان «وهو» أن تموتَ «خبراً لها، وما كان خبراً وهو» لنفسٍ «اسماً لها. فهذه خمسةُ أقوالٍ، أظهرُها الأول.
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «{إِلاَّ بِإِذْنِ الله} ifadesi haberdir; lâm harfi tebyîn (açıklama) içindir ve «كان» fiiline müteallıktır. Bir görüşe göre de takdiri 'Ölüm bir nefis içindir' olan mahzufa müteallıktır; «أن تموت» ise mahzufun açıklamasıdır. Lâm harfinin «تموت» fiiline taalluk etmesi ise caiz değildir; çünkü bu sılanın mevsûlün önüne geçmesini gerektirir.» Bazıları şöyle demiştir: «'كان' zaiddir; dolayısıyla 'أَنْ تموتَ' mübteda, 'لنفسٍ' ise onun haberidir.» Zeccâc ise: «Takdiri: 'Hiçbir nefis ölecek değildi' şeklindedir; sonra lâm harfi öne geçirilmiştir» demiştir. Böylece «كان» fiilinin ismi olan «أن تموتَ» onun haberi, haberi olan «لنفسٍ» ise ismi kılınmış olur. İşte bunlar beş görüştür; en zâhir olanı birincisidir.
أمَّا قولُ أبي البقاء» واللامُ للتبيين فتتعلَّقُ بمحذوفٍ «ففيه نظرٌ من وجهين، أحدُهما: أنَّ» كان «الناقصةَ لا تعمل في غيرِ اسمِها وخبرِها، ولئِنْ سُلِّم ذلك فاللامُ التي للتبيين إنما تتعلَّقُ بمحذوفٍ، وقد نَصُّوا على ذلك في نحوِ:» سُقياً لك «.
Ebü'l-Bekâ'nın «Lâm harfi tebyîn içindir ve mahzufa müteallıktır» sözüne gelince, bunda iki yönden itiraz vardır; birincisi: Nâkıs «كان» fiili ismi ve haberinden başkasında amel etmez; bu kabul edilse bile tebyîn için olan lâm ancak mahzufa müteallık olur, nitekim «سُقياً لك» (Sana su verilsin) gibi ifadelerde bunu açıkça belirtmişlerdir.
وأمَّا مَنْ جَعَل» لنفسٍ «متعلقةً بمحذوفٍ تقديرُه:» الموتُ لنفسٍ «ففاسِدٌ لأنه ادَّعى حَذْفَ شيءٍ لا يجوزُ، لأنه إنْ جَعَل» كان «تامةً أو ناقصةً امتنع حَذْفُ مرفوعِها لأنَّ الفاعلَ لا يُحْذَفُ، وأيضاً فإنَّ فيه حَذْفَ المصدر وإبقاءَ معمولِه وهو لا يجوزُ. وكذلك قولُ مَنْ جَعَلَ» كان «زائدةً. وأمَّا قولُ الزجاجِ فإنَّه تفسيرُ معنىً لا إعرابٍ فتعودُ الأقوالُ أربعةً/.
«لنفسٍ» ifadesini takdiri «Ölüm bir nefis içindir» olan mahzufa müteallık kılan kimsenin görüşü ise fasittir; çünkü caiz olmayan bir şeyin hazfedildiğini iddia etmiştir. Zira «كان» fiilini ister tam ister nâkıs kabul etsin, merfûunun hazfedilmesi imkânsızdır; çünkü fail hazfedilmez. Ayrıca bu görüşte masdarın hazfedilip mamulünün bırakılması vardır ki bu da caiz değildir. «كان» fiilini zaid kılanın görüşü de böyledir. Zeccâc'ın sözü ise irap değil mana tefsiridir; dolayısıyla görüşler dörde inmektedir.
قوله: {كِتَاباً مُّؤَجَّلاً} في نصبِه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه مصدرٌ مؤكِّد لمضمونِ الجملة التي قبلَه، فعاملُه مضمرٌ تقديرُه:» كَتَب الله ذلك كتاباً «، نحو: {صُنْعَ الله} [النمل: ٨٨] {وَعْدَ الله} [النساء: ١٢٢] ، و {كِتَابَ الله عَلَيْكُمْ} [النساء: ٢٤] . والثاني: أنه منصوبٌ على التمييزِ. ذكره ابنُ عطية، وهذا غيرُ مستقيمٍ؛ لأنَّ التمييزَ منقولٌ وغيرُ منقولٍ، وأقسامُه محصورةٌ وليس هذا شيئاً منها. وأيضاً فأين الذاتُ المبهمةُ التي تحتاج إلى تفسير. والثالثُ: أنه منصوب على الإِغراءِ، والتقديرُ: الزَموا كتاباً مؤجلاً وآمِنوا بالقدر، وليس المعنى على ذلك.
Allah Teâlâ'nın: {كِتَاباً مُّؤَجَّلاً} “vakti belirlenmiş bir yazı olarak” kavlinin nasbında üç vecih vardır; en zâhir olanı: Kendisinden önceki cümlenin mazmununu tekit eden bir masdar (mef'ûl-i mutlak) olmasıdır. Amili takdirî olup: {صُنْعَ الله} “Allah'ın yapması olarak” [Neml 88], {وَعْدَ الله} “Allah'ın vaadi olarak” [Nisâ 122] ve {كِتَابَ الله عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinize yazdığı bir hüküm olarak” [Nisâ 24] ayetlerinde olduğu gibi takdiri: «Allah bunu bir yazı olarak yazdı» şeklindedir. İkincisi: Temyiz olarak mensub olmasıdır; bunu İbn Atiyye zikretmiştir, fakat bu tutarlı değildir; zira temyiz menkul olan ve menkul olmayan kısımlara ayrılır ve kısımları sınırlıdır, bu ise onlardan biri değildir. Ayrıca açıklanmaya muhtaç olan müphem zat nerede? Üçüncüsü: İğrâ üzere mensub olmasıdır; takdiri: «Vakti belirlenmiş bir yazıyı gerekli görün ve kadere iman edin» şeklindedir, fakat mana buna uygun değildir.
وقرأ ورش:» مُوَجَّلاً «بالواوِ بدلَ الهمزةِ وهو قياسُ تخفيفِها.
Verş, hemzenin teshîli kuralı gereğince hemze yerine vav ile «مُوَجَّلاً» şeklinde okumuştur.
قوله: {وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ} » مَنْ «مبتدأُ وهي شرطيةٌ. وفي خبرِ هذا المبتدأِ
Allah Teâlâ'nın: {وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ} “Kim sevabını isterse” kavlinde: «مَنْ» mübtedadır ve şart edatıdır. Bu mübtedanın haberinde ise
الخلافُ المشهورُ. وأَدْغم أبو عمرو وحمزة والكسائي وابن عامر بخلافٍ عنه دالَ» يُرِدْ «في الثاء، والباقون بالإِظهار.
meşhur ihtilaf vardır. Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve kendisinden gelen bir rivayetle İbn Âmir «يُرِدْ» fiilinin dâl harfini peltek sê (ث) harfine idgam etmişler, diğerleri ise izhar ile okumuşlardır.
وقرأ أبو عمرو بالإِسكانِ في هاء «نؤتيه» في الموضعين وَصْلاً ووقفاً، وقالون وهشام بخلاف عنه بالاختلاسِ وَصْلاً، والباقون بالإِشباعِ وصلاً. فامَّا السكونُ فقالوا: إنَّ الهاء لَمَّا حَلَّتْ مَحَلَّ ذلك المحذوفِ أُعْطيت ما كان يَسْتَحِقُّه من السكون. وأمَّا الاختلاسُ فلاستصحابِ ما كانَتْ عليه الهاءُ قبلَ حذفِ لامِ الكلمة، فإنَّ الأصل: نُؤتيه، فَحُذِفَتْ الياءُ للجزم، ولم يُعْتَدَّ بهذا العارِض فبقيتِ الهاءُ على ما كانت عليه. وأمَّا الإِشباعُ فنظراً إلى اللفظِ لأنَّ الهاءَ بعد متحرِّكٍ في اللفظِ، وإنْ كانت في الأصلِ بعد ساكن وهو الياء التي حُذِفَتْ للجزم. والأَوْلى أَنْ يُقال: إن الاختلاسَ والإِسكانَ بعد المتحرك لغةٌ ثابتةٌ عن بني عُقَيْل وبني كلاب، حكى الكسائي: «لَهْ مالٌ وبِهْ داءٌ» بسكونِ الهاء، واختلاسِ حركتها، وبهذا يتبيَّنُ أنَّ قولَ مَنْ قال: «إسكانُ الهاءِ واختلاسُها في هذا النحو لا يجوزُ إلا ضرورةً» ليس بشيءٍ، أمَّا غيرُ بني عُقَيْل وبني كلاب فنعم لا يوجد ذلك عندهم إلا في ضرورةٍ كقولِه:
Ebû Amr her iki yerdeki «نؤتيه» kelimesinin zamirinde (hâ harfinde) hem vasl (geçiş) hem vakıf halinde sükûn ile okumuştur. Kālûn ve bir rivayete göre Hişâm vasl halinde ihtilâs ile, diğerleri ise vasl halinde işbâ ile okumuşlardır. Sükûna gelince şöyle demişlerdir: Hâ harfi o mahzuf harfin yerine geçince, onun hak ettiği sükûn kendisine verilmiştir. İhtilâsa gelince; kelimenin lâmı (son harfi) hazfedilmeden önce hâ harfinin üzerinde bulunduğu durumu korumak içindir; zira aslı «نُؤتيه» olup yâ harfi cezim sebebiyle hazfedilmiştir; bu arızî duruma itibar edilmeyerek hâ harfi eski hali üzere bırakılmıştır. İşbâa gelince; lafza itibar edilmiştir, zira hâ harfi lafzen harekeli bir harften sonra gelmektedir; gerçi aslen cezim sebebiyle hazfedilen sakin yâ harfinden sonradır. En evla olanı ise şöyle denilmesidir: Harekeli harften sonra gelen hâ harfinde ihtilâs ve sükûn yapmak Benî Ukayl ve Benî Kilâb kabilelerinden sabit bir lehçedir. Kisâî, hâ harfinin sükûnu ve harekesinin ihtilâsı ile «لَهْ مالٌ وبِهْ داءٌ» (Onun malı var ve onda dert var) kullanımını nakletmiştir. Bununla anlaşılmaktadır ki, «Bu gibi yerlerde hâ harfinin sükûn ve ihtilâsı ancak zaruret halinde caiz olur» diyen kimsenin sözü bir değer taşımaz. Benî Ukayl ve Benî Kilâb dışındakilere gelince, evet onlarda bu durum ancak şairin şu sözünde olduğu gibi bir zarurette bulunur:
١٤٥٤ - لَهُ زَجَلٌ كأنَّهُ صَوْتُ حادٍ ... إذا طَلَبَ الوسيقَةَ أو زميرُ
1454 - Onun öyle bir uğultusu vardır ki, sanki sürülen deveyi ararkenki devecinin / Veya bir kaval çalanın sesidir.
باختلاسِ هاء «كأنه» ، وقول الآخر:
Burada «كأنه» kelimesinin hâ harfinde ihtilâs yapılmıştır; diğer şairin şu sözünde ise:
١٤٥٥ - وأشربُ الماءَ ما بي نحوه عَطَشٌ ... إلاَّ لأنَّ عيونَهْ سَيْلُ وادِيها
1455 - Ona karşı bir susuzluğum olmadığı halde o suyu içerim / Sırf pınarları onun vadisinin seli olduğu için.
بسكونِها. وجعل ابنُ عصفور أنَّ الضرورةَ في البيت الثاني أحسنُ منها في الأولِ قال: «لأنه إذهابٌ للحركةِ وصلتِها فهي جَرْيٌ على الضرورةِ إجراءً كاملاً» وإنما ذَكَرْتُ هذه التعليلاتِ لكثرة ورودِ هذه المسألة نحو {يَرْضَهُ لَكُمْ} [الزمر: ٧] و {فَبِهُدَاهُمُ اقتده} [الأنعام: ٩٠] . وقُرىء: «يُؤْتِه» بياء الغائب، والضميرُ لله تعالى، وكذلك: {وَسَيَجْزِي الشاكرين} بالنون والياء.
sükûn ile gelmiştir. İbn Usfûr, ikinci beyitteki zaruretin birinci beyittekinden daha güzel olduğunu belirterek şöyle demiştir: «Çünkü bu, harekeyi ve onun sılasını (uzatmasını) tamamen gidermektir; dolayısıyla zaruret kuralını tam olarak işletmektir.» Bu taallük ve açıklamaları zikretmemin sebebi, {يَرْضَهُ لَكُمْ} “onu sizin için beğenir” [Zümer 7] ve {فَبِهُدَاهُمُ اقتده} “onların hidayetine uy” [En'âm 90] gibi ayetlerde bu meselenin çokça geçmesindendir. Gaib yâ harfi ile «يُؤْتِه» şeklinde de okunmuştur; bu takdirde zamir Allah Teâlâ'ya aittir. Aynı şekilde: {وَسَيَجْزِي الشاكرين} ayeti de hem nûn hem yâ ile okunmuştur.
قوله تعالى: {وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيٍّ} : هذه اللفظةُ قيل: مركبةٌ من كافِ التشبيه ومن «أيٍّ» ، وحَدَثَ فيه بعد التركيب معنى التكثيرِ المفهومُ من «كم» الخبرية، ومثلُها في التركيب وإفهامِ التكثير: «كذا» في قولِهم: «له عندي كذا كذا درهماً» والأصلُ: كاف التشبيه و «ذا» الذي هو اسمُ إشارةٍ، فلمَّا رُكِّبا حَدَثَ فيهما معنى التكثير، وكم الخبريةُ و «كأيِّن» و «كذا» كلُّها بمعنى واحد، وقد عَهِدْنا في التركيب إحداثَ معنى أخرَ، ألا تَرَى أنَّ «لولا» حَدَثَ لها معنىً جديد. وكأيِّن مِنْ حقِّها على هذا أَنْ يُوقَفَ عليها بغير نونٍ، لأنَّ التنوين يُحْذَفُ وقفاً، إلا أنَّ الصحابة كتبتها: «كأيِّن» بثبوتِ النونِ، فَمِنْ ثَمَّ وَقَفَ عليهما جمهورُ القراء بالنون إتباعاً لرسم المصحف. ووقف أبو عمرو وسَوْرة بن مبارك عن الكسائي عليها: «
Allah Teâlâ'nın: {وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيٍّ} “Nice peygamberler vardır ki” kavlinde: Bu lafzın teşbih kâfı ile «أيٍّ» kelimesinden mürekkep olduğu ve terkip edildikten sonra onda haber bildiren «كم» edatından anlaşılan çokluk manasının meydana geldiği söylenmiştir. Terkip edilmesinde ve çokluk manası ifade etmesinde bunun benzeri, Arapların «له عندي كذا كذا درهماً» (Benim yanımda onun şu kadar şu kadar dirhemi vardır) sözündeki «كذا» lafzıdır; bunun aslı da teşbih kâfı ile işaret ismi olan «ذا» lafzıdır; bir araya getirildiklerinde bunlarda çokluk manası meydana gelmiştir. Haber bildiren «كم», «كأيِّن» ve «كذا» kelimelerinin tamamı aynı manadadır. Nitekim biz terkiplerde yeni bir mananın ortaya çıktığını görmüşüzdür; görmez misin ki «لولا» edatında da yeni bir mana meydana gelmiştir. Buna göre «وكأيِّن» lafzı üzerinde nûn olmaksızın durulması (vakıf yapılması) gerekir; zira tenvin vakıf halinde hazfedilir. Ne var ki sahabe bunu nûn harfinin sübûtu ile «كأيِّن» şeklinde yazmıştır; bu sebeple kurrâ cumhuru Mushaf hattına uyarak üzerinde nûn ile durmuştur. Ebû Amr ve Kisâî'den rivayetle Sevretü'bnu Mübârek ise kıyasa uygun olarak üzerinde nûnsuz biçimde: «
كأي» من غير نونٍ على القياس. واعتلَّ الفارسي لوقفِ النونِ بأشياءَ طَوَّل بها، منها: أنَّ الكلمة لَمَّا رُكِّبت خَرَجَتْ عن نظائِرها، فَجُعِل التنوينُ كأنه حرفُ أصلي من بنية الكلمة. وفيها لغاتٌ خمس. أحدها: كَأَيِّنْ «وهي الأصل، وبها قرأ الجماعة إلاَّ ابنَ كثير. وقال الشاعر:
كأي» şeklinde durmuşlardır. Fârisî nûn ile durulması hususunda uzattığı bazı gerekçeler öne sürmüştür; bunlardan biri şudur: Kelime terkip edilince benzerlerinin dışına çıkmış ve tenvin sanki kelimenin asıl bünyesinden bir harf gibi kılınmıştır. Bu kelimede beş lehçe vardır. Birincisi: Asıl olan ve İbn Kesîr dışındaki cemaatin kendisiyle okuduğu «كَأَيِّنْ» lehçesidir. Şair şöyle demiştir:
١٤٥٦ - كَأَيِّنْ في المعاشِر من أُناسٍ ... أخوهُمْ فوقَهم وهمُ كِرامُ
1456 - Topluluklar içinde kendileri kerim oldukları halde / Kardeşleri kendilerinden üstün nice insanlar vardır.
والثانية:» كائِنْ «بزنةِ» كاعِنْ «وبها قرأ ابن كثير وجماعةٌ، وهي أكثرُ استعمالاً من» كَأَيِّن «وإنْ كانت تلك الأصلَ. قال الشاعر:
İkincisi: «كاعِنْ» vezninde «كائِنْ» lehçesidir. İbn Kesîr ve bir topluluk bu şekilde okumuştur. Bu kullanım asıl olan «كَأَيِّن» lafzından daha yaygındır. Şair şöyle demiştir:
١٤٥٧ - وكائن بالأباطحِ مِنْ صديقٍ ... يَراني لو أُصِبْتُ هو المُصَابا
1457 - Düzlüklerde öyle nice dostlar vardır ki / Başıma bir musibet gelse, sanki musibete uğrayan kendisiymiş gibi görür beni.
وقال:
Ve şöyle demiştir:
١٤٥٨ - وكائِنْ رَدَدْنا عنكُمُ مِنْ مُدَجَّجٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1458 - Tepeden tırnağa silahlı nice kimseleri sizden geri püskürttük...
واختلفوا في توجيهِ هذه القراءة فنُقل عن المبرد أنها اسم فاعل من: كان يكون فهو كائن، واستبعده مكي قال:» لاتيانِ «مِنْ» بعده ولبنائِه على
Bu kıraatin izahında ihtilaf etmişlerdir; Müberred'den, bunun «كان يكون فهو كائن» fiilinin ism-i faili olduğu nakledilmiştir. Mekkî ise: «Kendisinden sonra 'مِنْ' harf-i cerrinin gelmesi ve
السكون «. وكذلك أبو البقاء قال:» وهو بعيدُ الصحة، لأنه لو كان كذلك لكان مُعْرباً، ولم يكن فيه معنى التكثير «لا يقال: هذا يُحْمَلُ على المبرد، فإنَّ هذا لازمٌ لهم أيضاً، فإنَّ البناءَ ومعنى التكثير عارضان أيضاً، لأنَّ التركيبَ عُهِد فيه مثلُ ذلك كما تقدم في» كذا «و» لولا «ونحوِهما، وأمَّا لفظٌ مفردٌ يُنقل إلى معنى ويُبْنى من غير سبب فلم يُوجَدْ له نظير. وقيل: هذه القراءةُ أصلُها» كأيِّنْ «كقراءة الجماعة إلا أنَّ الكلمةَ دخلها القلبُ فصارَتْ» كائِن «مثل» جاعِن «.
sükûn üzere mebni olması sebebiyle» diyerek bunu uzak bir ihtimal görmüştür. Ebü'l-Bekâ da aynı şekilde: «Bu sıhhatten uzaktır; çünkü öyle olsaydı mu'reb olurdu ve içinde çokluk manası bulunmazdı» demiştir. «Bu durum Müberred'e karşı bir itiraz olarak yöneltilemez; zira bu itiraz onlara da yönelir, çünkü mebnilik ve çokluk manası da arızîdir; nitekim 'كذا' ve 'لولا' gibi lafızlarda geçtiği üzere terkipte böylesi durumlar bilinmektedir. Anlam değişikliğine uğrayıp sebepsiz yere mebni kılınan müfred bir lafzın ise benzeri yoktur» denilemez. Bir görüşe göre de cemaatin kıraatinde olduğu gibi bu kıraatin aslı «كَأَيِّنْ» şeklindedir; ancak kelimede kalp (harflerin yer değiştirmesi) meydana gelmiş ve tıpkı «جاعِن» gibi «كائِن» haline gelmiştir.
واختلفوا في تصييرها بالقلبِ كذلك على أربعةِ أوجهٍ، أحدُها: أنه قُدِّمت الياءُ المشددة على الهمزةِ فصار وزنُها كَعْلَف لأنك قَدَّمْتَ العينَ واللامَ وهما الياءُ المشددة، ثم حُذِفَتِ الياءُ الثانية لثِقَلِها بالحركة والتضعيف كما قالوا في» أيُّهما «: أيْهُما، ثم قُلِبت الياءُ الساكنة ألفاً كما قَلَبُوها في نحو:» آية «والأصل: أَيَّة، وكما قالوا: طائي، والأصل: طَيْئِي، فصارَ اللفظُ: كائِن كجاعِن كما ترى، ووزنُه» كَعْفٍ «؛ لأنَّ الفاءَ أُخِّرت إلى موضعِ اللامِ، واللامُ قد حُذِفَتْ.
Kalp yoluyla bu hale gelmesi hususunda dört vecih üzere ihtilaf etmişlerdir; birincisi: Şeddeli yâ harfi hemzenin önüne geçirilmiş ve vezni «كَعْلَف» olmuştur; çünkü sen şeddeli yâ olan ayn ve lâm harflerini öne geçirdin; ardından tıpkı «أيُّهما» yerine «أيْهُما» dedikleri gibi hareke ve şedde sebebiyle ağır geldiğinden ikinci yâ hazfedilmiştir; sonra tıpkı aslı «أَيَّة» olan «آية» lafzında ve aslı «طَيْئِي» olan «طائي» lafzında yaptıkları gibi sakin yâ elife dönüştürülmüştür. Böylece gördüğün üzere lafız, «جاعِن» gibi «كائِن» haline gelmiştir; vezni ise «كَعْفٍ» olur; çünkü fâ harfi lâmın yerine tehir edilmiş, lâm harfi ise hazfedilmiştir.
الوجه الثاني: أنه حُذِفَتِ الياءُ الساكنةُ التي هي عينٌ وقُدِّمَتِ المتحركةُ التي هي لامٌ، فتأخَّرتِ الهمزةُ التي هي فاءٌ، وقُلِبَت الياءُ ألفاً لتحرُّكِها وانفتاحِ ما قبلَها فصارَ «كائِن» ووزنُه: كَلْفٍ.
İkinci vecih: Ayn harfi olan sakin yâ harfi hazfedilmiş ve lâm harfi olan harekeli yâ öne geçirilmiş; böylece fâ olan hemze sona kalmıştır. Harekeli olup makabli meftuh olduğu için yâ elife dönüştürülmüş ve vezni «كَلْفٍ» olan «كائِن» kelimesi meydana gelmiştir.
الوجه الثالث: ويُعْزى للخليل أنه قُدِّمَتْ إحدى الياءَين في موضع الهمزةِ فَحُرِّكت بحركة الهمزة وهي الفتحةُ، وصارَت الهمزةُ ساكنةً في موضعِ الياء، فتَحَرَّكتِ الياءُ وانفتح اما قبلَها فَقُلِبَتْ ألفاً، فالتقى ساكنان: الألفُ المنقبلةُ
Üçüncü vecih: Halîl'e nispet edilen görüştür; iki yâ'dan biri hemzenin yerine öne geçirilip hemzenin harekesi olan fetha ile harekelenmiş, hemze de yâ'nın yerinde sakin olmuştur. Yâ harfi harekeli olup makabli meftuh olunca elife dönüştürülmüş ve iki sakin harf bir araya gelmiştir: Yâ harfinden dönüşen
عن الياءِ والهمزةُ بعدها ساكنةٌ، فكُسِرت الهمزةُ على أصل التقاءِ الساكنين، وبقيت إحدى الياءين متطرفةً فأذهبها التنوينُ بعد سَلْبِ حركتِها كياءِ قاضٍ وغازٍ.
elif ve ardından gelen sakin hemze. İki sakinin karşılaşması kuralı gereğince hemze kesrelenmiş, diğer yâ harfi ise sonda kalmış ve tıpkı «قاضٍ» ve «غازٍ» kelimelerinin yâ'sında olduğu gibi harekesi alındıktan sonra tenvin sebebiyle düşmüştür.
الوجه الرابع: أنه قُدِّمَتِ الياءُ المتحركةُ فانقلبت ألفاً، وبقيت الأخرى ساكنةً فحذفها التنوينُ مثل قاضٍ، ووزنُه على هذين الوجهين أيضاً كَلْفٍ لِما تقدَّم مِنْ حَذْفِ العينِ وتأخيرِ الفاء، وإنما الأعمالُ تختلف.
Dördüncü vecih: Harekeli yâ harfi öne geçirilerek elife dönüşmüş, diğeri ise sakin kalıp tıpkı «قاضٍ» kelimesinde olduğu gibi tenvin sebebiyle hazfedilmiştir. Bu iki veçhe göre de aynın hazfi ve fâ'nın tehiri sebebiyle vezni yine «كَلْفٍ» olur; sadece yapılan işlemler farklılık gösterir.
اللغة الثالثة: «كَأْيِن» بياء خفيفةٍ بعد الهمزة على مثالِ: كَعْيِن، وبها قرأ ابن محيصن والأشهب العقيلي، ووجْهُها أنَّ الأصلَ: كَأَيِّن كقراءة الجماعة: فَحُذِفَتْ الياء الثانيةٌ استثقالاً فالتقى ساكنان: الياءُ والتنوينُ، فكُسِرت الياءُ لالتقاءِ الساكنين ثم سَكَنَتِ الهمزةُ تخفيفاً لثقلِ الكلمةِ بالتركيبِ فصارَتْ كالكلمةِ الواحدةِ كما سَكَّنوا: «فهو» و «فهي» .
Üçüncü lehçe: «كَعْيِن» vezninde hemzeden sonra şeddesiz yâ ile «كَأْيِن» şeklindedir; İbn Muhaysın ve Eşheb el-Ukaylî bu şekilde okumuşlardır. Bunun izahı şöyledir: Cemaatin kıraatinde olduğu gibi aslı «كَأَيِّن» şeklindedir; ağırlık sebebiyle ikinci yâ hazfedilmiş, böylece iki sakin harf: yâ ve tenvin karşılaşmıştır. İki sakinin karşılaşması sebebiyle yâ kesrelenmiş, ardından terkip sebebiyle kelimenin ağırlığını hafifletmek için hemze sakin kılınmıştır. Böylece tıpkı «فهو» ve «فهي» kelimelerini sakin okudukları gibi tek bir kelime haline gelmiştir.
اللغة الرابعة: «كَيْئِن» بياء ساكنةٍ بعدَها همزةٌ مكسورةٌ، وهذه مقلوبُ القراءةِ التي قبلَها، وقرأ بها بعضُهم.
Dördüncü lehçe: Sakin bir yâ ve ardından kesreli bir hemze ile «كَيْئِن» şeklindedir; bu, bir önceki kıraatin maklubudur (harflerinin yer değiştirmiş halidir) ve bazısı bu şekilde okumuştur.
واللغةُ الخامسةُ: «كَئِنْ» على مثال كَعٍ، ونَقَلها الداني قراءةً عن ابن محيصن أيضاً. وقال الشاعر:
Beşinci lehçe ise: «كَعٍ» vezninde «كَئِنْ» şeklindedir; Dânî bunu İbn Muhaysın'dan bir kıraat olarak da nakletmiştir. Şair şöyle demiştir:
١٤٥٩ - كَئِنْ مِنْ صديقٍ خِلْتُه صادقَ الإِخا ... أبانَ اختباري أنَّه لي مُداهِنُ
1459 - Kardeşliğinde sadık sandığım nice dostlar vardır ki / Tecrübem bana onun iki yüzlü olduğunu gösterdi.
وفيها وجهان أحدُهما: أنه حَذَفَ الياءَيْن دفعةً واحدةً لامتزاجِ الكلمتين بالتركيبِ، والثاني: أنه حَذَفَ إحدى الياءَيْن على ما تقدَّم تقريرُه، ثم حَذَف الأخرى لالتقائِها ساكنةً مع التنوينِ، ووزنُه على هذا: «كَفٍ» لِحَذْفِ العينِ واللامِ منه. /
Bunda iki vecih vardır; birincisi: İki kelimenin terkip sebebiyle birbirine karışmasından ötürü iki yâ harfini birden hazfetmiştir. İkincisi: Yukarıda açıklandığı üzere iki yâ'dan birini hazfetmiş, sonra diğeri de tenvinle sakin olarak bir araya geldiği için onu da hazfetmiştir; bu takdirde ayn ve lâm hazfedildiği için vezni «كَفٍ» olur.
واختلفوا في «أيٍّ» : هل هي مصدرٌ في الأصل أم لا؟ فذهب جماعةٌ إلى أنها ليسَتْ مصدراً وهو ظاهرُ قولِ أبي البقاء فإنه قال: «وكأيِّن الأصلُ فيه:» أي «التي هي بعض من كل، أُدْخِلَتْ عليها كافُ التشبيه» وفي عبارتهِ عن «أي» بأنها بعض من كلٍّ نظرٌ، لأنها ليست بمعنى بعض من كل، نعم إذا أُضيفت إلى معرفةٍ فحكمُها حكمُ «بعض» في مطابقةِ الخبرِ وَعُودِ الضميرِ نحو: أيُّ الرجلين قام؟ ولا تقول: «قاما» ، وليست هي التي «بعض» أصلاً.
«أيٍّ» kelimesinin aslında bir masdar olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup onun masdar olmadığı görüşüne varmıştır ki Ebü'l-Bekâ'nın sözünün zâhiri de budur; nitekim o şöyle demiştir: «'كأيِّن' lafzının aslı, bütünden bir parça olan 'أي' kelimesidir ve üzerine teşbih kâfı dahil edilmiştir.» Onun «أي» kelimesini bütünden bir parça olarak nitelendirmesi tartışmalıdır; çünkü o bütünden parça anlamında değildir. Evet, bir marifeye muzaf olduğunda haberin mutabakatı ve zamirin dönüşü hususunda «بعض» (bazı/biri) kelimesinin hükmünü alır; nitekim «أيُّ الرجلين قام؟» (İki adamdan hangisi kalktı?) dersin, «قاما» demezsin; fakat bizzat «بعض» kelimesinin kendisi değildir.
وذهب ابن جني أنها في الأصل مصدر «أَوَى يَأْوي» إذا انضمَّ واجتمع، والأصلُ: أَوْيٌ نحو: طَوَى يَطْوي طَيَّاً، الأصلُ: طَوْي، فاجتمعت الياءُ والواو وسَبَقَتْ إحداهما بالسكونِ فَقُلِبَت الواوُ ياءً وأُدْمت في الياء، وكأنَّ ابن جني ينظر إلى معنى المادة من الاجتماعِ الذي يدل عليه «أيّ» فإنها للعمومِ، والعمومُ يستلزمُ الاجتماع.
İbn Cinnî ise bunun aslında, bir araya gelip toplandığında kullanılan «أَوَى يَأْوي» fiilinin masdarı olduğu görüşüne varmıştır. Aslı, tıpkı «طَوَى يَطْوي طَيَّاً» (aslı: طَوْي) gibi «أَوْيٌ» şeklindedir. Yâ ve vâv bir araya gelmiş, birincisi sakin olduğu için vâv yâ'ya kalbedilmiş (dönüştürülmüş) ve yâ harfine idgam edilmiştir. Sanki İbn Cinnî, «أيّ» lafzının delalet ettiği 'toplanma/bir araya gelme' kök manasına bakmaktadır; çünkü o umum (genellik) bildirir, umum ise toplanmayı (bir araya gelmeyi) gerektirir.
وهل هذه الكافُ الداخلةُ على «أي» تتعلَّق بشيء كغيرها من حروف الجرِّ أم لا؟ والصحيحُ أنها لا تتعلَّقُ بشيء أصلاً لأنَّها مع «أي» صارتا بمنزلةِ كلمةٍ واحدةٍ وهي «كم» ، فلم تتعلَّقْ بشيءٍ؛ ولذلك هُجِر معناها الأصلي وهو التشبيه.
«أي» kelimesinin başına gelen bu kâf harfi, diğer cer harfleri gibi bir şeye taalluk eder mi, etmez mi? Sahih olan görüşe göre kesinlikle hiçbir şeye taalluk etmez; zira «أي» ile birlikte tek bir kelime, yani «كم» hükmüne geçmiştir, bu yüzden hiçbir şeye taalluk etmemiştir. Bundan dolayı asıl anlamı olan teşbih (benzetme) manası da terkedilmiştir.
وزعم الحوفي أنها تتعلَّق بعاملٍ، ولا بُدَّ من إيراد نَصِّه لتقفَ عليه فإنه كلام غريب. قال: أما العاملُ في الكاف فإن جَعَلْنَاها على حكمِ الأصل فمحمولُ على المعنى، والمعنى: أصابَتْكم كإصابةِ مَنْ تقدَّم مِن الأنبياء وأصحابِهم، وإنْ حَمَلْنا الحكمَ على الانتقالِ إلى معنى «كم» كان العاملُ بتقديرِ الابتداء وكانت في موضعِ رفع، و «قُتِل» الخبر، و «مِنْ» متعلقة بمعنى
el-Hûfî ise onun bir âmile taalluk ettiğini ileri sürmüştür; onun bu garip ifadesine muttali olman için metnini aktarmak gerekir. Şöyle demiştir: «Kâf harfindeki âmile gelince; şayet onu asıl hükmü üzere kabul edersek mana üzerine hamledilir. Mana da şöyledir: 'Sizden önceki peygamberlerin ve ashabının başına gelen musibet gibi [musibet] sizin de başınıza geldi.' Şayet hükmü 'كم' manasına intikal etmesi üzerine hamledersek âmil, ibtida (mübteda olma) takdiriyle olur ve ref konumunda bulunur; 'قُتِل' ise haber olur. 'مِنْ' ise ... manasına taalluk eder.»
الاستقرار، والتقدير الأول أَوضحُ لحَمْل الكلام على اللفظ دون المعنى بما يجب من الخفض في «أي» وإذا كانَتْ «أي» على بابها من معاملة اللفظِ ف «مِنْ» متعلقةٌ بما تعلَّقت به الكافُ من المعنى المدلولِ عليه «. انتهى.
«... istikrar manasına taalluk eder. Birinci takdir, 'أي' kelimesinde gereken cer sebebiyle sözü mana yerine lafza hamletmek açısından daha açıktır. 'أي' lafzî muamele bakımından kendi kuralı üzere kaldığında ise 'مِنْ', kâfın delalet ettiği manadan taalluk ettiği şeye taalluk eder.» [el-Hûfî'nin sözü] bitti.
واختار الشيخ أَنَّ» كأيِّنْ «كلمةٌ بسيطةٌ غيرُ مركبةٍ وأنَّ آخرَها نون هي من نفس الكلمة لا تنوينٌ، لأنَّ هذه الدَّعاوي المتقدمة لا يقومُ عليها دليل، والشيخُ سَلَكَ في ذلك الطريقَ الأسهلَ، والنحويون ذَكَروا هذه الأشياءَ محافظةً على أصولِهم، مع ما ينضَمُّ إلى ذلك مِنَ الفوائِدِ وتشحيذِ الذهن وتمرينِه. هذا ما يتعلَّق ب» كأيِّن «من حيث الإِفرادُ.
Şeyh [Ebû Hayyân] ise «كأيِّنْ» kelimesinin mürekkep (birleşik) olmayıp basit (yalın) bir kelime olduğunu ve sonundaki nûn harfinin tenvin değil, kelimenin bizzat kendisinden bir harf olduğunu tercih etmiştir; zira zikredilen bu önceki iddiaların dayandığı bir delil yoktur. Şeyh bu hususta en kolay yolu tutmuştur; nahivciler ise bu tür şeyleri, buna ilaveten elde edilen faydalar ile zihni keskinleştirip çalıştırma gayesiyle birlikte kendi usullerini muhafaza etmek adına zikretmişlerdir. Müfred (tekil kelime yapısı) olması bakımından «كأيِّن» ile ilgili hususlar bundan ibarettir.
أمَّا ما يتعلق بها من حيث التركيب فموضعُها رفعٌ بالابتداء وفي خبرِها أربعةُ أوجه، أحدُها: أنه» قُتِل «فإنَّ فيه ضميراً مرفوعاً به يعودَ على المبتدأ والتقدير: كثيرٌ من الأنبياء قتل. قال أبو البقاء:» والجيدُ أَنْ يعودَ الضميرُ على لفظِ «كأيِّنْ» كما تقولُ: «مئة نبي قُتِل» فالضميرُ للمئة، إذ هي المبتدأ. فإنْ قلت: لو كان كذلك لأنَّثْتَ فقلت: «قُتِلَتْ. قيل: هذا محمولٌ على المعنى، لأنَّ التقديرَ: كثير من الرجال قُتِل. انتهى» كأنه يعني بغير الجيد عَوْدَه على لفظ «نبي» ، فعلى هذا يكون «معه ربِّيُّون» جملةً في محلِّ نصبٍ على الحال من الضمير في «قُتِل» [وهو أَوْلَى لأنه من قبيلِ المفردات، وأصلُ الحالِ والخبرِ والصفة أن تكونَ مفردةً] . ويجوزُ أَنْ يكونَ «معه» وحده هو الحالَ و «رِبِّيُّون» فاعلٌ به، ولا يَحْتاج هنا إلى واوِ الحال لأنَّ الضمير هو الرابطُ، أعني الضمير في «معه» ، ويجوز أن يكونَ حالاً من «نبي» وإن كان نكرة لتخصيصه بالصفةِ حينئذ، ذكره مكي، وعَمِل الظرفُ هنا لاعتمادِه على ذي
Terkip (cümle içindeki konumu) açısından durumuna gelince: İbtida ile ref makamındadır (mübtedadır) ve haberinde dört vecih vardır. Birincisi: Haberin «قُتِل» olmasıdır; zira onda mübtedaya dönen merfû bir zamir vardır ve takdiri: «Peygamberlerden birçoğu öldürüldü» şeklindedir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Güzel olan, zamirin tıpkı 'مئة نبي قُتِل' (Yüz peygamber öldürüldü) dediğin gibi 'كأيِّنْ' lafzına dönmesidir; nitekim zamir, mübteda olduğu için yüz sayısına aittir. Şayet: 'Eğer öyle olsaydı müennes yapıp 'قُتِلَتْ' derdin' dersen, 'Bu manaya hamledilmiştir, zira takdiri: 'Erkeklerden birçoğu öldürüldü' şeklindedir' denilir.» Ebü'l-Bekâ 'güzel olmayan' ifadesiyle zamirin «نبي» lafzına dönmesini kastediyor gibidir. Buna göre «معه ربِّيُّون» cümlesi, «قُتِل» içindeki zamirden hâl olarak nasb mahallindedir [bu daha evladır; zira müfredler kabilindendir, hâl, haber ve sıfatın aslı ise müfred olmaktır]. Sadece «معه» lafzının hâl, «رِبِّيُّون» lafzının da onun faili olması caizdir; zamir yani «معه» içindeki zamir rabıt (bağlayıcı) olduğu için burada hâl vâv'ına ihtiyaç yoktur. Sıfatla tahsis edildiği için, nekre de olsa «نبي» kelimesinden hâl olması da caizdir; Mekkî bunu zikretmiştir. Burada zarf, ... dayandığı için amel etmiştir.
الحال.
... zü'l-hâle dayandığı için amel etmiştir.
قال الشيخ: «هي حكايةُ حالٍ ماضيةٍ فلذلك ارتفع» ربِّيُّون «بالظرف وإن كان العاملُ ماضياً لأنه حكى الحال الماضية كقوله تعالى: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ} [الكهف: ١٨] وهذا على رأي البصريين، وأما الكسائي فيُعْمِل اسمَ الفاعلِ العاري من أل مطلقاً» . وفيه نظرٌ لأنَّا لا نسلِّم أنَّ الظرفَ يتعلق باسم فاعل حتى يَلزمَ عليه ما قال من تأويله اسمَ الفاعل بحال ماضية، بل نَدَّعي تعلقَه بفعل تقديره: استقر معه ربيون.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu, geçmiş bir durumun hikâye edilmesidir; âmil mazi olduğu halde 'ربِّيُّون' lafzının zarfla ref olması bu yüzdendir, zira Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ} “...köpekleri de [mağaranın girişinde] ön ayaklarını uzatmıştı...” [el-Kehf 18] kavlinde olduğu gibi geçmiş hâli hikâye etmiştir. Bu, Basralıların görüşüne göredir. Kisâî'ye göre ise 'el-' takısından soyutlanmış ism-i fâil mutlak olarak amel eder.» Bunda eleştiriye açık bir yön vardır; zira zarfın ism-i fâile taalluk ettiğini kabul etmiyoruz ki onun ism-i fâili geçmiş hâl olarak tevil etmesi gereksin; bilakis biz onun takdiri: «استقر معه ربيون» (Onunla beraber nice rabbânîler yerleşti/bulundu) olan bir fiile taalluk ettiğini savunuyoruz.
الوجه الثاني: أن يكون «قُتِل» جملةً في محل جر صفةً ل «نبي» و «معه ربيون» هو الخبر، ولك الوجهان المتقدمان في جعله حالاً، أعني إن شئت أن تجعل «معه» خبراً مقدماً و «ربيون» مبتدأً مؤخراً، والجملةُ خبر «كأين» ، وإن شئت أن تجعلَ «معه» وحدَه هو الخبرَ، و «ربيون» فاعلٌ به، لاعتمادِ الظرف على ذي خبر.
İkinci vecih: «قُتِل» cümlesinin cer mahallinde «نبي» kelimesinin sıfatı, «معه ربيون» ifadesinin ise haber olmasıdır. Onu hâl yapma hususundaki geçen iki vecih burada da geçerlidir; yani dilersen «معه» ifadesini mukaddem haber, «ربيون» kelimesini muahhar mübteda yaparsın ve cümle «كأين» lafzının haberi olur; dilersen de zarfın zü'l-habere dayanmasından ötürü sadece «معه» ifadesini haber, «ربيون» kelimesini de onun faili yaparsın.
الوجه الثالث: أن يكونَ الخبرُ محذوفاً تقديره: «في الدنيا» أو «مضى» او «صائر» ونحوه، وعلى هذا فقولُه: «قتل» في محلِّ جر صفة ل «نبي» ، و «معه ربيون» حال من الضمير في «قتل» على ما تقدم تقريره، ويجوز أن يكون «معه ربيون» صفةً ثانية ل «نبي» وُصِفَ بصفتين: بكونه «قتل» وبكونه «معه ربيون» .
Üçüncü vecih: Haberin takdiri «dünyada», «geçti gitti» veya «olacak» ve benzeri şeklinde mahzuf olmasıdır. Buna göre «قتل» sözü cer mahallinde «نبي» kelimesinin sıfatı, «معه ربيون» ise yukarıda açıklandığı üzere «قتل» içindeki zamirden hâldir. «معه ربيون» ifadesinin «نبي» kelimesine ikinci bir sıfat olması da caizdir; böylece hem «öldürüldü» oluşuyla hem de «beraberinde rabbânîlerin bulunması» ile iki sıfatla nitelenmiş olur.
الوجه الرابع: أن يكون «قُتِل» فارغاً من الضمير مسنداً إلى «ربيون» ، وفي هذه الجملة حينئذ احتمالان، أَحدُهما: أن تكونَ خبراً ل «كائن» ، والثاني: أن تكونَ في محلِّ جر صفة ل «نبي» ، والخبر محذوف على ما تقدَّم، وادِّعاءُ حذفِ الخبرِ ضعيفٌ لاستقلال الكلام بدونه. وقال
Dördüncü vecih: «قُتِل» fiilinin zamirden soyutlanıp «ربيون» kelimesine müsned olmasıdır. Bu durumda bu cümle için iki ihtimal vardır: Birincisi: «كائن» lafzının haberi olması, ikincisi: cer mahallinde «نبي» kelimesinin sıfatı olup haberin yukarıda geçtiği üzere mahzuf olmasıdır. Cümle haber olmaksızın kendi başına bağımsız bir anlam ifade ettiği için haberin hazfedildiği iddiası zayıftır. ... şöyle demiştir: