أبو البقاء: «ويجوزُ أَنْ يكونَ» قُتِل «صفة لربيين، فلا ضمير فيه على هذا، والجملة صفة» نبي «ويجوز أن تكون خبراً، فيصير في الخبر أربعةُ أوجه، ويجوزُ أن تكونَ صفة ل» نبي «والخبرُ محذوفٌ على ما ذكرنا» . أَمَّا قولُه «صفة ل» ربيين «يعني أن القتل من صفتهم في المعنى. وقوله:» فيصير فيه أربعة أوجه «يعني مع ما تقدَّم له من أوجهٍ ذكرَها. وقولُه: فلا ضميرَ فيه على هذا، والجملةُ صفةُ نبي» غلطٌ لأنَّه يبقى المبتدأ بلا خبرٍ.
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'قُتِل' fiilinin 'ربيين' için sıfat olması caizdir; buna göre onda zamir olmaz ve cümle 'نبي' kelimesinin sıfatı olur. Haber olması da caizdir, böylece haber hakkında dört vecih ortaya çıkar. Zikrettiğimiz üzere 'نبي' kelimesine sıfat olup haberin mahzuf olması da caizdir.» Ebü'l-Bekâ'nın «'ربيين' için sıfat olması» sözü, öldürülmenin mana bakımından onların bir vasfı olması demektir. «Böylece haber hakkında dört vecih ortaya çıkar» sözü ise, zikrettiği daha önceki vecihlerle birlikte demektir. «Buna göre onda zamir olmaz ve cümle 'نبي' kelimesinin sıfatı olur» sözü ise hatalıdır; çünkü mübteda habersiz kalmış olur.
فإنْ قلت: إنَّما يزعم هذا لأنهُ يُقَدِّر خبراً محذوفاً. قلت: قد ذَكَر هذا وجهاً آخرَ حيث قال: «ويجوزُ أَنْ يكونَ صفةً ل» نبي «والخبرُ محذوفٌ على ما ذكرنا» .
Şayet: «O bunu sadece mahzuf bir haber takdir ettiği için iddia etmektedir» dersen; derim ki: Nitekim o, «Zikrettiğimiz üzere 'نبي' kelimesine sıfat olup haberin mahzuf olması da caizdir» diyerek bunu başka bir vecih olarak zaten zikretmiştir.
ورَجَّح كونَ «قُتِل» مسنداً إلى ضميرِ النبي أنَّ القصةَ بسبب غزوة أحد وتجادل المؤمنين حين قيل: إنَّ محمداً قد مات مقتولاً، ويؤيِّدهُ قولُه: {أَفإِنْ مَّاتَ أَوْ قُتِلَ} [آل عمران: ١٤٤] وإليه ذهب ابن عباسِ والطبري وجماعةٌ، وعن ابن عباس في قوله: {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} [آل عمران: ١٦١] : «النبي يُقْتل فكيف لا يُخان. وذهب الحسن وابن جبير وجماعة إلى أنَّ القَتْلَ للربّيّين قالوا: لأنه لم يُقْتَل نبيٌّ في حربٍ قط. ونَصَر الزمخشري هذا بقراءة» قُتِّل «بالتشديد، يعني أن التكثير لا يتأتَّى في الواحد وهو النبي. وهذا الذي ذَكَره الزمخشري سَبَقَهُ إليه ابن جني، وسيأتي تأويل هذا.
«قُتِل» fiilinin peygamberin zamirine müsned kılınmasını racih kılan husus şudur: Kıssa, Uhud Gazvesi ve Muhammed'in öldürülerek vefat ettiği söylendiğinde müminlerin münakaşası sebebiyledir. Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفإِنْ مَّاتَ أَوْ قُتِلَ} “Şimdi o ölür veya öldürülürse...” [Âl-i İmrân 144] kavli de bunu desteklemektedir. İbn Abbâs, Taberî ve bir topluluk bu görüşe varmıştır. İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} “Bir peygambere emanete hıyanet etmek yaraşmaz...” [Âl-i İmrân 161] kavli hakkında: «Peygamber öldürülüyor da ona nasıl hainlik edilmesin?» rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî], İbn Cübeyr ve bir grup ise öldürülmenin rabbânîlere ait olduğu görüşüne varmış ve şöyle demişlerdir: «Çünkü savaşta hiçbir peygamber asla öldürülmemiştir.» Zemahşerî de şeddeli «قُتِّل» kıraatiyle bunu desteklemiştir; yani çokluk ifade etmek tek bir kişide, yani peygamberde mümkün olmaz. Zemahşerî'nin zikrettiği bu hususta İbn Cinnî ondan önce davranmıştır; bunun tevili ileride gelecektir.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو:» قُتِل «مبنياً للمفعول، وقتادة كذلك
İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr meçhul fiil kalıbında «قُتِل» şeklinde okumuşlardır; Katâde de böyledir,
إلا أنه شدَّد التاء، وباقي السبعة:» قاتَل «، وكلٌّ مِنْ هذه الأفعال يَصْلُح أَنْ يرفعَ ضمير» نبي «وأن يرفعَ ربِّيِّين على ما تقدَّم تفصيلُه. وقال ابن جني:» إنَّ قراءة «قُتِّل» بالتشديد يتعيَّن أن يُسْنَدَ الفعل فيها إلى الظاهر، أعني ربيين. قال: «لأنَّ الواحدَ لا تكثيرَ فيه» . قال أبو البقاء: «ولا يمتنعُ أنْ يكونَ فيه ضمير الأول لأنه في معنى الجماعة» انتهى. يعني أنَّ «من نبي» المرادُ به الجنسُ فالتكثيرُ بالنسبة لكثرةِ الأشخاصِ لا بالنسبةِ إلى كلِّ فردٍ فردٍ، إذ القتلُ لا يتكثَّر في كلِّ فرد. وهذا الجوابُ الذي أجابَ به أبو البقاء استشعر به أبو الفتح وأجابَ عنه. قال: «فإِنْ قيل: يُسْنَدُ إلى» نبي «مراعاةً لمعنى» كم «فالجوابُ: أنَّ اللفظَ قد فَشَا على جهةِ الإِفرادِ في قوله: {مِّن نَّبِيٍّ} ، ودلَّ الضميرُ المفردُ في» معه «على أن المرادَ إنما هو التمثيلُ بواحدٍ، فخرج الكلامُ عن معنَى» كم «. قال:» وهذه القراءةُ تُقَوِّي قولَ مَنْ قال: إنَّ «قُتِل» و «قاتَل» يُسْندان إلى الربِّيِّين.
ancak o t harfini şeddelemiştir. Yedi kurrânın geri kalanı ise «قاتَل» şeklinde okumuştur. Bu fiillerin her biri, yukarıda ayrıntısı geçtiği üzere «نبي» kelimesinin zamirini de «ربِّيِّين» kelimesini de ref etmeye elverişlidir. İbn Cinnî şöyle demiştir: «Şeddeli 'قُتِّل' kıraatinde fiilin zâhir isme, yani 'ربيين' lafzına isnad edilmesi zorunludur; çünkü tekil olan kimsede çokluk (tekrarlanma) olmaz.» Ebü'l-Bekâ ise: «Birincinin zamirini taşıması da imkânsız değildir, çünkü o cemaat manasındadır» demiştir. Yani «من نبي» ifadesinden maksat cinstir; dolayısıyla çokluk, tek tek fertlere göre değil fertlerin çokluğuna göredir, zira her bir ferdin öldürülmesi mükerrer olmaz. Ebü'l-Bekâ'nın verdiği bu cevabı Ebü'l-Feth [İbn Cinnî] önceden sezmiş ve şöyle cevap vermiştir: «Şayet: 'كم' lafzının manasına riayetle 'نبي' kelimesine isnad edilir' denilirse, cevap şudur: {مِّن نَّبِيٍّ} kavlinde lafız tekillik üzere yaygınlık kazanmıştır ve 'معه' ifadesindeki tekil zamir de maksadın sadece tek bir kişiyle misal vermek olduğunu göstermiştir, dolayısıyla söz 'كم' manasından çıkmıştır.» Devamında şöyle demiştir: «Bu kıraat, 'قُتِل' ve 'قاتَل' fiillerinin rabbânîlere isnad edildiğini söyleyenlerin görüşünü güçlendirmektedir.»
قال الشيخ: «وليس بظاهر لأنَّ» كأين «مثلُ» كم «، وأنت إذا قلت:» كم مِنْ عانٍ فككتُه « [فأفرَدْتَ] راعَيْت لفظَها، ومعناها جَمعٌ، فإذا قلت:» فَكَكْتُهم «راعيتَ المعنى، فلا فرق بين» قُتل معه ربيون «و» قُتِل معهم رِبِّيُّون «، وإنما جاز مراعاةُ اللفظِ تارةً والمعنى أخرى في» كم «و» كأين «لأنَّ معناهما» جَمْعٌ «، و» جَمْعٌ «يجوزُ فيه ذلك، قال تعالى:
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu açık değildir; zira 'كأين' tıpkı 'كم' gibidir. Sen: 'كم مِنْ عانٍ فككتُه' (Esirlerden nicesini çözüp kurtardım) deyip [müfred kıldığında] lafzına riayet etmiş olursun, halbuki manası çoğuldur; 'فَكَكْتُهم' (onları kurtardım) dediğinde ise manaya riayet etmiş olursun. Dolayısıyla 'قُتل معه ربيون' ile 'قُتِل معهم رِبِّيُّون' arasında hiçbir fark yoktur. 'كم' ve 'كأين' lafızlarında bazen lafza bazen manaya riayet edilmesinin caiz olması, manalarının 'çoğul' olmasındandır; 'çoğul' lafzında ise bu caizdir. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
{أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الجمع وَيُوَلُّونَ الدبر} [القمر: ٤٤-٤٥] فراعى اللفظَ في قولِه «منتصِرٌ» والمعنى في قوله: «يُوَلُّون» .
{أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الجمع وَيُوَلُّونَ الدبر} “Yoksa onlar: 'Biz yardımlaşan [ve galip gelecek] bir topluluğuz' mu diyorlar? O topluluk hezimete uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklardır.” [el-Kamer 44-45]. Burada «منتصِرٌ» kavlinde lafza, «يُوَلُّون» kavlinde ise manaya riayet etmiştir.
ورجَّح بعضُهم قراءةَ «قاتل» لقوله بعد ذلك: {فَمَا وَهَنُواْ} قال: «وإذا قُتِلوا فكيف يُوصفون بذلك؟ إنما يُوصف بهذا الأحياءُ، والجوابُ: أنَّ معناه» قُتِل بعضُهم «، كما تقول:» قُتل بنو فلان في وقعة كذا ثم انتصروا «. وقال ابن عطية:» قراءةُ مَنْ قرأ «قاتل» أعمُّ في المدح، لأنه يدخُل فيها مَنْ قُتِل ومَنْ بقي، ويحسُنُ عندي على هذه القراءةِ إسنادُ الفعلِ إلى الربِّيِّين، وعلى قراءة «قُتِل» إسنادُه إلى «نبي» . قال الشيخ: «بل» قُتِل «أمدحُ/ وأبلغُ في مقصودِ الخطاب، فإنَّ» قُتِل «يستلزم المقاتلة من غير عكس» .
Bazıları bundan sonraki: {فَمَا وَهَنُواْ} “...gevşemediler...” kavlinden ötürü «قاتل» kıraatini tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Öldürüldüklerinde bununla nasıl nitelenebilirler? Bununla ancak diriler nitelenir.» Cevap şudur: Bunun manası: «Onların bir kısmı öldürüldü» demektir; nitekim «Falanoğulları falan savaşta öldürüldüler, sonra da zafer kazandılar» dersin. İbn Atıyye şöyle demiştir: «'قاتل' şeklinde okuyanın kıraati övgüde daha kapsamlıdır; çünkü öldürülenleri de geriye kalanları da içine alır. Bana göre bu kıraatte fiilin rabbânîlere isnad edilmesi, 'قُتِل' kıraatinde ise 'نبي' kelimesine isnad edilmesi güzel düşer.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Aksine 'قُتِل' kıraati daha çok övgü ifade eder ve hitabın maksadına daha beliğdir; zira 'öldürüldü', savaşmayı gerektirir ama aksi gerekmez.»
وقوله: {مِّن نَّبِيٍّ} تمييز ل «كأيِّن» لأنها مثل «كم» الخبرية. وزعم بعضُهم أنه يلزمُ جَرُّه ب «مِن» ، ولهذا لم يَجِيءْ في التنزيل إلا كذا، وهذا هو الأكثرُ الغالِبُ كما قال، وقد جاء تمييزها منصوباً قال:
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِّن نَّبِيٍّ} kavli «كأيِّن» lafzının temyizidir; çünkü o haberî «كم» gibidir. Bazıları onun «مِن» ile mecrur olmasının zorunlu olduğunu ileri sürmüş, bu yüzden Kur'an'da yalnız bu şekilde geldiğini söylemiştir; nitekim dediği gibi ekseriyet ve galip olan da budur. Bununla birlikte temyizinin mansub geldiği de vâkidir. Şair şöyle demiştir:
١٤٦٠ - اطرُدِ اليأسَ بالرجاء فكائِنْ ... آلِماً حُمَّ يُسْرُهُ بعدَ عُسْرِ
1460 - Ümitle kov ümitsizliği; zira nice / Acı çeken kimseye zorluktan sonra kolaylık takdir olunmuştur.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
١٤٦١ - وكائِنْ لنا فَضْلاً عليكم ورحمةً ... قديماً ولا تَدْرُون ما مَنُّ مُنْعِمِ
1461 - Nice zamandır size karşı lütfumuz ve merhametimiz vardır da / Siz nimet verenin minneti nedir bilmezsiniz.
وأمَّا جرُّه فممتنع لأنَّ آخرَها تنوينٌ وهو لا يَثْبُتُ مع الإِضافةِ.
[İzafetle] mecrur olmasına gelince; bu imkânsızdır, çünkü sonu tenvindir ve tenvin izafetle birlikte sabit kalmaz.
والربيُّون: جمعُ «رِبِّي» وهو العالمُ منسوبٌ إلى الرَّبِّ، وإنما كُسرت راؤه تغييراً في النسب نحو: «إمْسِيّ» بالكسرِ منسوبٌ إلى «أَمْس» . وقيل: كُسِر للإِتباع، وقيل: لا تغييرَ فيه وهو منسوبٌ إلى الرُّبَّة وهي الجماعةُ. وهذه
«الربيُّون» kelimesi, «رِبِّي» kelimesinin çoğuludur; o da «رَبّ» lafzına nispet edilen âlim kimsedir. Tıpkı «أَمْس» kelimesine nispet edilen «إمْسِيّ» örneğinde olduğu gibi nispet değişikliği sebebiyle râ harfi kesrelenmiştir. İttiba sebebiyle kesrelendiği de söylenmiştir. Onda bir değişiklik olmadığı ve topluluk anlamına gelen «الرُّبَّة» lafzına nispet edildiği de söylenmiştir. Bu ...
القراءةُ بكسرِ الراء قراءة الجمهور، وقرأ علي وابن مسعود وابن عباس والحسن: «رُبِّيُّون» بضمِّ الراء، وهو من تغيير النسب إنْ قلنا هو منسوبٌ إلى الرَّبِّ، وقيل: لا تغييرَ وهو منسوب إلى الرُّبَّة وهي الجماعةُ، وفيها لغتانِ: الكسر والضم، وقرأ ابن عباس في رواية قتادة: «رَبِّيُّون» بفتحِها على الأصل، إنْ قلنا: منسوبٌ إلى الرَّبِّ، وإلاَّ فَمِنْ تغييرِ النسب إنْ قلنا: إنَّه منسوبٌ إلى الرُّبَّة. قال ابن جني: «والفتحُ لغة تميم» . وقال النقاش: هم المُكْثِرون العلمَ من قولهم: «رَبا يربُو» إذا كَثُر «. وهذا سَهْوٌ منه لاختلافِ المادتين، لأنَّ تَيْكَ من راء وباء وواو، وهذه من راء وباء مكررةٍ. و» كثيرٌ «صفة ل» ربّيّون «وإنْ كان بلفظِ الإِفراد لأنَّ معناه جمعٌ.
... Râ harfinin kesresiyle olan okuyuş cumhurun kıraatidir. Ali, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve Hasan ise râ harfinin zammesiyle «رُبِّيُّون» şeklinde okumuşlardır; şayet «الرَّبِّ» lafzına mensup olduğunu söylersek bu nispet değişikliğindendir. Değişiklik olmadığı, topluluk manasındaki «الرُّبَّة» lafzına mensup olduğu da söylenmiştir; bu kelimede kesre ve zamme olmak üzere iki lehçe vardır. İbn Abbâs ise Katâde rivayetinde, şayet «الرَّبِّ» lafzına mensup olduğunu söylersek asıl üzere, yok eğer «الرُّبَّة» lafzına mensup olduğunu söylersek nispet değişikliği sebebiyle fetha ile «رَبِّيُّون» şeklinde okumuştur. İbn Cinnî: «Fetha, Temîm lehçesidir» demiştir. Nakkâş ise: «Onlar, 'çoğaldı' anlamındaki 'رَبا يربُو' ifadesinden hareketle ilmi çok olan kimselerdir» demiştir. Maddelerin farklı olmasından ötürü bu onun bir zellesidir; zira o kelime râ, bâ ve vâv'dan; bu kelime ise râ ve tekrarlanan bâ'dandır. «كثيرٌ» kelimesi, tekil lafızda olsa da manası çoğul olduğu için «ربّيّون» kelimesinin sıfatıdır.
قوله: {فَمَا وَهَنُواْ} الضميرُ في» وَهَنوا «يعودُ على الرِّبِّيين بجملتهم إنْ كان» قُتِل «مسنداً إلى ضمير النبي، وكذا في قراءة» قاتل «سواء كان مسنداً إلى ضمير النبي أو إلى الربِّيِّين، وإنْ كان مسنداً إلى الربيين فالضميرُ يعودُ على بعضِهم، وقد تقدَّم ذلك عند الكلام في ترجيح قراءة» قاتل «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَا وَهَنُواْ} “...ne gevşeklik gösterdiler...” kavlindeki «وَهَنوا» fiilindeki zamir; şayet «قُتِل» peygamberin zamirine müsned ise rabbânîlerin tamamına döner. İster peygamberin zamirine ister rabbânîlere müsned olsun, «قاتل» kıraatinde de böyledir. Şayet [«قُتِل»] rabbânîlere müsned ise zamir onların bir kısmına döner; «قاتل» kıraatinin tercih edilmesi bahsinde bu husus geçmişti.
والجمهورُ على «وَهَنوا» بفتحِ الهاء، والأعمش وأبو السَّمَّال بكسرِها، وهما لغتان: وَهَن يَهِنُ، كوعَد يَعِدُ، ووَهِنَ يَوْهَن كوَجِل يَوْجَل، ورُوِي عن أبي السَّمَّال أيضاً وعكرمة: «وَهْنوا» بكسونِ الهاء، وهو من تخفيفِ فَعِل لأنه حرفُ حلق نحو: نَعْم وشَهْد في: نَعِم وشَهِد.
Cumhur hâ harfinin fethasıyla «وَهَنوا» şeklinde okumuştur; A'meş ve Ebü's-Semmâl ise kesre ile okumuşlardır. Bunlar iki lehçedir: Tıpkı «وعَد يَعِدُ» gibi «وَهَن يَهِنُ» ve tıpkı «وَجِل يَوْجَل» gibi «وَهِنَ يَوْهَن». Ebü's-Semmâl ve İkrime'den hâ harfinin sükûnu ile «وَهْنوا» şeklinde de rivayet edilmiştir; bu, tıpkı «نَعِم ve شَهِد» kelimelerindeki «نَعْم ve شَهْد» gibi boğaz harfi olduğu için «فَعِل» vezninin hafifletilmesindendir.
و «لَمَّا» متعلِّقٌ ب «وَهَنوا» ، و «وما» يجوزُ أَنْ تَكونَ موصولةً اسميةً أو مصدريةً أو نكرةً موصوفةً. والجمهورُ قرؤوا: «ضَعُفوا» بضمِّ العَيْن،
«لَمَّا» ifadesi «وَهَنوا» fiiline taalluk etmektedir. «ما» harfinin ise ism-i mevsûl, masdariyye veya mevsûf bir nekre olması caizdir. Cumhur ayn harfinin zammesiyle «ضَعُفوا» şeklinde okumuştur,
وقُرىء: «ضَعَفوا» بفتحها، وحكاها الكسائي لغةً.
ayn harfinin fethasıyla «ضَعَفوا» şeklinde de okunmuştur; Kisâî bunu bir lehçe olarak nakletmiştir.
وقوله: {وَمَا استكانوا} فيه ثلاثةُ أقوالٍ: أحدُها: أنه استَفعل من الكونِ، والكونُ: الذُّلُّ، وأصلُه: اسْتَكْوَن، فَنُقِلَتْ حركةُ الواو على الكاف، ثم قُلِبَتِ الواوُ ألفاً. وقال الأزهري وأبو عليّ: «هو من قول العرب:» بات فلان بِكَيْنَةِ سوءٍ «على وزِن» جَفْنة «أي: بحالةِ سوءٍ» فألفُه على هذا من ياءِ، والأصلُ: اسْتَكْيَنَ، ففُعِل بالياء ما فُعِل بأختها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا استكانوا} “...ve boyun eğmediler” kavli hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Zillet anlamına gelen «الكون» kökünden «استَفعل» vezninde olmasıdır; aslı «اسْتَكْوَن» şeklindedir, vâv harfinin harekesi kâf harfine nakledilmiş, sonra vâv elife dönüştürülmüştür. Ezherî ve Ebû Ali ise şöyle demiştir: «Bu, Arapların 'جَفْنة' vezninde 'بات فلان بِكَيْنَةِ سوءٍ' (Falan kimse kötü bir durumda geceledi), yani kötü bir halde [geceledi] sözündendir.» Buna göre elifi yâ harfinden dönmüştür; aslı «اسْتَكْيَنَ» şeklindedir ve kardeşine (vâv harfine) yapılan işlem bu yâ harfine de yapılmıştır.
الثالث: قال الفراء: «وزنُه افْتَعَل من السكون، وإنما أُشْبعت الفتحةُ فتولدُ منها ألفٌ كقوله:
Üçüncüsü: Ferrâ şöyle demiştir: «Sükûn kökünden 'افْتَعَل' veznindedir; fetha işbâ edilmiş (uzatılmış), böylece tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi ondan bir elif türemiştir:
١٤٦٢ - أعوذُ باللهِ من العَقْرابِ ... الشَّائِلاتِ عُقَدَ الأَذْنَابِ
1462 - Kuyruklarının düğümlerini kaldıran / Akreplerden Allah'a sığınırım.
يريد: العَقْرَب الشائلةَ» . ورُدَّ على الفراء بأنَّ هذه الألفَ ثابتةٌ في جميع تصاريفِ الكلمةِ نحو: استكانَ يَسْتكين فهو مُسْتَكِين ومُسْتَكان إليه استكانةً، وبأنَّ الإِشباعَ لا يكونُ إلا في ضرورةٍ. وكلاهما لا يَلْزَمُه: أمَّا الإِشباعُ فواقعٌ في القراءاتِ السبعِ كما سيمرُّ بك، وأمَّا ثبوتُ الألفِ في تصاريف الكلمةِ فلا يَدُلُّ أيضاً؛ لأنَّ الزائد قد يلزَمُ ألا ترى أنَّ الميمَ في تَمَنْدل وتَمَدْرَعَ زائدةٌ، ومع ذلك هي ثابتةٌ في جميعِ تصاريفِ الكلمة قالوا: تَمَنْدل يَتَمَنْدَلُ تَمَنْدُلاً فهو مُتَمَنْدِلٌ ومُتَمَنْدَلٌ به، وكذا تَمَدْرَع، وهما من النَّدْل والدِّرْع. وعبارةُ أبي البقاء أحسنُ في الردِّ فإنه قال: «لأنَّ الكلمة في جميعِ تصاريفِها ثبتَتْ عينُها والإِشباعُ لا يكونُ على هذا الحدِّ» .
Şair 'kuyruğunu kaldıran akrep' (العَقْرَب الشائلة) demek istemiştir.» Ferrâ'ya, bu elifin kelimenin bütün çekimlerinde; örneğin: «استكانَ يَسْتكين فهو مُسْتَكِين ومُسْتَكان إليه استكانةً» şeklinde sabit olmasıyla ve işbâın ancak zaruret halinde bulunabileceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ancak bu iki itiraz da onu bağlamaz: İşbâa gelince, ileride göreceğin üzere yedi kıraatte de vaki olmuştur. Elifin kelimenin çekimlerinde sabit kalmasına gelince; bu da bir delil teşkil etmez; çünkü zâid (ek) harf bazen kelimeden ayrılmaz; görmez misin ki «تَمَنْدل» ve «تَمَدْرَعَ» kelimelerindeki mîm harfi zâiddir, bununla birlikte kelimenin bütün çekimlerinde sabittir; nitekim «تَمَنْدل يَتَمَنْدَلُ تَمَنْدُلاً فهو مُتَمَنْدِلٌ ومُتَمَنْدَلٌ به» demişlerdir, «تَمَدْرَع» de böyledir; bunlar «النَّدْل» ve «الدِّرْع» köklerindendir. Red hususunda Ebü'l-Bekâ'nın ifadesi daha güzeldir; zira o şöyle demiştir: «Çünkü kelimenin bütün çekimlerinde aynü'l-fiili sabit kalmıştır, işbâ ise bu derecede olmaz.»
ولم يَذْكُر متعلِّقَ الاستكانة والضعف فلم يَقُل «فما ضَعُفُوا عن كذا، وما استكانوا لكذا» للعمل به أو للاقتصارِ على الفعلين نحو: {كُلُواْ واشربوا} [البقرة: ٦٠] لِيَعُمَّ ما يَصْلُحُ لهما.
Boyun eğme ve zayıflığın neye taalluk ettiğini zikretmemiş, dolayısıyla bununla amel edilmesi için veya Cenâb-ı Hakk'ın: {كُلُواْ واشربوا} “Yiyin, için...” [el-Bakara 60] kavlinde olduğu gibi her ikisine de elverişli olan şeyleri kapsasın diye sadece iki fiille yetinmek amacıyla «şundan ötürü gevşemediler, şuna boyun eğmediler» dememiştir.
قوله تعالى: {وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ} : الجمهورُ على نصبِ «قولَهم» خبراً مقدماً، والاسمُ هو «أَنْ» وما في حَيِّزها تقديرُه: وما كان قولَهم إلا قولُهم هذا الدعاءَ، أي: هو دَأْبُهم ودَيْدَنُهم. وقرأ ابن كثير وعاصم في روايةٍ عنهما برفع «قولُهم» على أنه اسم، والخبر «أَنْ» وما في حَيِّزها. وقراءةُ الجمهور أَوْلى؛ لأنه إذا اجتمعَ معرفتان فالأَوْلى أن يُجْعَل الأعرفُ اسماً، و «أن» وما في حَيِّزها أعرفُ، قالوا: لأنها تُشْبِهُ المُضْمَرَ مِنْ حيثُ إنها لا تُضْمَرُ ولا تُوصَفُ ولا يُوصف بها، و «قولهم» مضافٌ لمضمرٍ فهو في رتبة العَلَم فهو أقلُّ تعريفاً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ} “Onların sözleri ancak şöyle demekten ibaretti...” kavline gelince: Cumhur, mukaddem haber olarak «قولَهم» kelimesinin nasbı üzerinedir; isim ise «أَنْ» ve sılasıdır. Takdiri: «Onların sözü ancak bu duayı söylemelerinden ibaretti», yani onların âdeti ve tutumu buydu şeklindedir. İbn Kesîr ve Âsım ise kendilerinden gelen bir rivayette isim olarak «قولُهم» kelimesinin ref'i ile okumuşlardır; haber ise «أَنْ» ve sılasıdır. Cumhurun kıraati daha evladır; zira iki marife bir araya geldiğinde marifelik derecesi daha kuvvetli olanın isim kılınması evladır; «أن» ve sılası ise daha marifedir. Şöyle demişlerdir: Çünkü o, zamirleştirilememesi, sıfat alamaması ve sıfat olamaması bakımından zamire benzemektedir; «قولهم» ise zamire muzaftır, dolayısıyla alem (özel isim) mertebesindedir ve marifeliği daha düşüktür.
ورَجَّح أبو البقاء قراءة الجمهور بوجهين، أحدهما هذا، والآخر: أنَّ ما بعد «إلاَّ» مُثْبَتٌ، والمعنى: كان قولُهم: ربنا اغفر لنا دَأْبَهم في الدعاء وهو حسن، والمعنى: وما كان قولُهم شيئاً من الأقوال إلا هذا القولَ الخاص.
Ebü'l-Bekâ cumhurun kıraatini iki vecihle tercih etmiştir: Biri budur; diğeri ise «إلاَّ» edatından sonrasının müspet (olumlu) olmasıdır. Mana: «Onların duadaki âdetleri: 'Rabbimiz, bizi bağışla' demekti» şeklindedir ki bu güzeldir. Mana şöyledir: «Onların sözü, sözlerden herhangi biri değil, sadece bu özel sözdü.»
و {في أَمْرِنَا} يجوز فيه وجهان، أحدهما: أنه متعلق بالمصدر قبله يقال: أَسْرَفْت في كذا. والثاني: أنه يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حال منه أي: حالَ كونِه مستقراً في أمرنا، والأولُ أَوْجَهُ.
{في أَمْرِنَا} “...işimizdeki...” ifadesinde iki vecih caizdir: Birincisi: Kendisinden önceki masdara taalluk etmesidir; nitekim «أَسْرَفْت في كذا» (Falan konuda aşırıya kaçtım) denir. İkincisi: Ondan hâl olarak mahzuf bir ifadeye taalluk etmesidir; yani «işimizde yerleşik olduğu halde» demektir; birincisi daha uygundur.
وقرأ الجحدري: {فأثابهم} : من لفظِ الثواب.
Cahderî {فأثابهم} kelimesini sevap lafzından okumuştur.
وقوله تعالى: {يَرُدُّوكُمْ} : جوابُ {إِن تُطِيعُواْ} . و {خَاسِرِينَ} حال.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يَرُدُّوكُمْ} kavli, {إِن تُطِيعُواْ} şartının cevabıdır. {خَاسِرِينَ} ise hâldir.
قوله تعالى: {بَلِ الله مَوْلاَكُمْ} : مبتدأ وخبر، وقرأ الحسن: «اللهَ» بنصب الجلالة على إضمار فعل يَدُلُّ عليه الشرط الأول، والتقدير: «لا تُطيعوا الذين كفروا بل أطيعوا الله» . و {مَوْلاَكُمْ} صفته. قال مكي: «وأجاز الفراء: بل اللهَ بالنصب» كأنه لم يَطَّلِعْ على أنها قراءة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلِ الله مَوْلاَكُمْ} “Hayır, sizin mevlanız Allah'tır...” kavli mübteda ve haberdir. Hasan[-ı Basrî], birinci şartın delalet ettiği gizli bir fiil sebebiyle lafza-i celâlin nasbı ile «اللهَ» şeklinde okumuştur; takdiri: «İnkâr edenlere itaat etmeyin, bilakis Allah'a itaat edin» şeklindedir. {مَوْلاَكُمْ} ise onun sıfatıdır. Mekkî: «Ferrâ nasb ile 'بل اللهَ' caiz görmüştür» demiştir; sanki onun bir kıraat olduğuna muttali olmamış gibidir.
قوله تعالى: {سَنُلْقِي} : الجمهورُ بنون العظمة وهو التفات من الغيبة في قوله: {وَهُوَ خَيْرُ الناصرين} ، وذلك لتنبيه على عِظَم ما يُلقيه تعالى. وقرأ أيوب السختياني: «سيُلقي» بالغيبة جَرْياً على الأصل. وقُدِّم المجرورُ على المفعول به اهتماماً بذكر المحلِّ قبل ذِكْرِ الحالِّ. والإِلقاء هنا مجاز لأن أصله في الأجرام، فاستعير هنا كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {سَنُلْقِي} “...atacağız...” kavli: Cumhur azamet nûnu ile okumuştur; bu, Cenâb-ı Hakk'ın atacağı şeyin büyüklüğüne dikkat çekmek için {وَهُوَ خَيْرُ الناصرين} “...O, yardım edenlerin en hayırlısıdır” kavlindeki gâib sîgasından bir iltifattır. Eyyûb es-Sahtiyânî asıl üzere gâib sîgasıyla «سيُلقي» şeklinde okumuştur. Hâlin (içine girenin) zikrinden önce mahallin (yerin) zikrine ehemmiyet verilerek mecrur, mefulün bihin önüne geçirilmiştir. Buradaki ilkâ (atmak) mecazdır; çünkü onun aslı cisimlerdedir, şairin şu sözünde olduğu gibi burada istiare edilmiştir:
١٤٦٣ - هما نَفَثا في فِيِّ مِنْ فَمَوَيْهِما ... على النابحِ العاوي أشدُّ رِجامِ
1463 - İkisi de ağızlarından benim ağzıma, / Havlayıp uluyan köpeğe karşı taşların en şiddetlisini üflediler.
وقرأ ابن عامر والكسائي: «الرُّعُب» و «رُعُباً» بالضم، والباقون بالإِسكان. فقيل: لغتان، وقيل: الأصلُ الضمُّ وخُفِّف، وهذا قياسٌ
İbn Âmir ve Kisâî zamme ile «الرُّعُب» ve «رُعُباً» şeklinde, diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. Bunların iki lehçe olduğu söylenmiştir. Aslının zamme olup hafifletildiği de söylenmiştir ki bu düzenli bir kıyastır;
مُطَّرد، وقيل: الأصلُ السكونُ، وضُمَّ إتباعاً كالصُّبْح والصُّبُح، وهذا عكسُ المعهودِ من لغةِ العرب.
aslının sükûn olup «الصُّبْح» ve «الصُّبُح» kelimelerinde olduğu gibi ittibaen zammelendiği de söylenmiştir; bu ise Arap dilinde alışılmış olanın aksinedir.
[والرعبُ: الخَوْفُ. يقال: رَعَبْتُه فهو مَرْعُوب، وأصلُه من الامتلاء، يقال: رَعَبْتُ الحوض أي: ملأتُه، وسيل راعِب، أي: ملأ الوادي. والسلطان: الحُجَّة والبرهان، واشتقاقُه: إمَّا مِنْ سَلِيط السِّراج الذي يُوقَدُ به. . . . . .، لإِنارتِه ووضوحه، وإمَّا من السَّلاطة وهي الحِدَّةُ والقَهْر] .
[Ruk'b (رُعْب), korku demektir. «رَعَبْتُه فهو مَرْعُوب» (Onu korkuttum, o da korktu) denir. Aslı doluluktan gelir; «رَعَبْتُ الحوض» (Havuzu doldurdum) ve «سيل راعِب» (Vadiyi dolduran sel) denir. Sultan (سُلْطان) ise hüccet ve delil demektir. İştikakı: Aydınlatması ve açıklığından ötürü ya kendisiyle yakılan kandil yağı (selît) kelimesindendir . . . . ., ya da sertlik ve galebe çalmak anlamına gelen salâtetten (سَلاطة) türemiştir.]
و {فِي قُلُوبِ} متعلِّقٌ بالإِلقاءِ. وكذلك {بِمَآ أَشْرَكُواْ} ، ولا يَضُرُّ تعلُّق الحرفين لاختلافِ معناهما، فإنَّ «في» للظرفية والباءَ للسببية. و «ما» مصدريةٌ. و «ما» الثانيةٌ مفعولٌ به ل «أشْركوا» ، وهي موصولةٌ بمعنى الذي، أو نكرةٌ موصوفة. والراجعُ الهاءُ في «به» ، ولا يجوز أن تكونَ مصدريةً عند الجمهور لعَوْد الضمير عليها. وتَسَلَّط النفيُ على الإِنزال لفظاً والمقصودُ نفيُ السلطان، أي: الحُجَّة، كأنه قيل: لا سلطانَ على الإِشراكِ فَيُنَزَّلَ كقوله:
{فِي قُلُوبِ} “...kalplerine...” ifadesi ilkâ (atma) fiiline taalluk etmektedir. {بِمَآ أَشْرَكُواْ} “...ortak koşmaları sebebiyle...” ifadesi de böyledir; manalarının farklı olması sebebiyle iki harf-i cerrin [aynı fiile] taalluk etmesi zarar vermez, zira «في» zarfiyet, bâ ise sebebiyet bildirir. «ما» masdariyyedir. İkinci «ما» ise «أشْركوا» fiilinin mefulün bihidir; o da «ellezî» manasında ism-i mevsûldür veya mevsûf bir nekredir. Âid zamir ise «به» içindeki he harfidir; zamirin ona dönmesinden ötürü cumhura göre masdariyye olması caiz değildir. Nefiy (olumsuzluk) lafzen indirme eylemine yönelmiş olsa da maksat sultanı, yani hücceti/delili nefyetmektir; sanki şairin şu sözünde olduğu gibi: «Şirke dair hiçbir delil yoktur ki indirilsin» denilmiş gibidir:
١٤٦٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ولا تَرَى الضَبَّ بها يَنْجَحِرْ
1464 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... / Orada kelerin deliğine girdiğini göremezsin.
أي: لا ينجحر الضبُّ بها فيُرى، وقولِه:
Yani: Keler oradaki deliğine girmez ki görülsün; şairin şu sözü de böyledir:
١٤٦٥ - على لاحِبٍ لا يُهْتَدَى بمَنارِه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1465 - İşaret taşlarıyla yol bulunamayan açık bir yol üzerinde ... / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
أي: لا منارَ له فيُهْتدى به، فالمعنى على نفيِ السلطان والإِنزالِ معاً. و «سلطاناً» مفعول ل «يُنَزِّل» .
Yani: Onun hiçbir işaret taşı yoktur ki onunla yol bulunsun. Dolayısıyla mana, hem sultanın (delilin) hem de indirmenin birlikte nefyedilmesi (olumsuzlanması) üzerinedir. «سلطاناً» kelimesi de «يُنَزِّل» fiilinin mefulüdür.
وقوله: {وَبِئْسَ مثوى الظالمين} المخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ أي: مثواهم، أو النار. والمَثْوى: مَفْعَل من ثَوَيْتُ أي: أَقَمْتُ، فلامه ياء، وقُدِّم المأوى وهو المكان الذي يَأْوي إليه الإِنسان على المَثْوى وهو مكانُ الإِقامةِ، لأنه على الترتيبِ الوجودي يأوي ثم يَثْوي، ولا يلزم من المأوى الإِقامةُ، بخلافِ عَكْسِه.
{وَبِئْسَ مثوى الظالمين} “Zalimlerin kalacağı yer ne kötüdür!” kavlinde zemmedilen şey (mahsûs bi'z-zem) hazfedilmiştir; yani: «onların kalacağı yer» yahut «ateş/cehennem»dir. Mesvâ (المَثْوى), ikamet ettim manasındaki «ثَوَيْتُ» kökünden mef'al veznindedir; dolayısıyla lâm'ul-fiili yâ'dır. İnsanın sığındığı yer olan me'vâ, ikamet yeri olan mesvâdan önce zikredilmiştir; çünkü varlık mertebesindeki sıraya göre insan önce sığınır, sonra ikamet eder (yerleşir). Me'vâdan ikamet [anlamı] zorunlu olarak çıkmaz, aksinde ise durum farklıdır.
قوله تعالى: {صَدَقَكُمُ} : «صَدَقَ» يتعدَّى لاثنين، أحدهما بنفسِه والآخرُ بالحرفِ، وقد يُحْذَفُ كهذهِ الآيةِ، والتقدير: صَدَقَكم في وعدِه كقولهم: «صدقتُه الحديث» ، و «في الحديث» . و «إذ تَحُسُّونهم» معمولٌ ل «صَدَقَكم» أي: صَدَقَكم في ذلك الوقت، وهو وقتُ حَسِّهم أي قَتْلِهم. وأجاز أبو البقاء أن يكون معمولاً للوعد في قوله: «وعدَه» ، وفيه نظرٌ لأنَّ الوعدَ متقدم على هذا الوقت. يقال: «حَسَسْتُه أَحُسُّه» أي: قتلتُه. وقرأ أبو عبيد: «تُحِسُّونهم» رباعياً أي: أذهبتم حِسَّهم بالقتل. و «بإذنه» متعلِّقٌ بمحذوفٍ لأنه حال من فاعل «تُحِسُّونهم» أي: تقتلونهم مأذوناً لكم في ذلك/.
Yüce Allah'ın {صَدَقَكُمُ} “[Allah] size doğru söyledi / sözünü tuttu” buyruğunda: «صَدَقَ» fiili iki mefule geçişli olur; biri bizzat kendisiyle, diğeri ise harf[-i cer] ile. Bu ayette olduğu gibi [harf-i cer] bazen hazfedilir; takdiri ise Arapların «صدقتُه الحديث» ve «في الحديث» (ona sözde doğruyu söyledim) demeleri gibi: «صَدَقَكم في وعدِه» (sözünde size doğru söyledi / sözünü yerine getirdi) şeklindedir. «إذ تَحُسُّونهم» “onları öldürdüğünüz sırada” ifadesi «صَدَقَكم» fiilinin mamulüdür; yani: o vakitte, ki o da onları kökünden kazıma yani öldürme vaktidir, size doğru söylemişti. Ebu'l-Bekâ bunun [ayette zikredilen] «وعدَه» “vaadi” lafzındaki vaad kelimesinin mamulü olmasını da caiz görmüştür; ancak bunda tutarsızlık vardır, zira vaad bu vakitten öncedir. «حَسَسْتُه أَحُسُّه» denir ki “onu öldürdüm” demektir. Ebû Ubeyd rubâî olarak «تُحِسُّونهم» şeklinde okumuştur; yani “öldürerek onların hislerini/canlılıklarını yok ediyordunuz”. «بإذنه» “O'nun izniyle” ifadesi ise mahzufa taalluk etmektedir, zira «تُحِسُّونهم» fiilinin failinden hâldir; yani: bu hususta size izin verilmiş olarak onları öldürüyordunuz.
قوله: {حتى إِذَا فَشِلْتُمْ} في «حتى» هذه قولان، أحدهما: أنها حرف جر بمعنى «إلى» وفي متعلَّقها حينئذ ثلاثة أوجه: أحدها: أنها متعلقةٌ ب «تَحُسُّونهم» أي: تقتلونهم إلى هذا الوقت. والثاني: أنها متعلقةٌ ب «صدقكم» ، وهو ظاهرُ قول الزمخشري قال: «ويجوز أن يكونَ المعنى: صَدَقَكم اللهُ وعدَه إلى وقت فشلكم» . والثالث: أنها متعلقةٌ بمحذوفٍ دَلَّ عليه السياق، قال أبو البقاء: «تقديره: دامَ لكم ذلك إلى وقتِ فشلكم» .
{حتى إِذَا فَشِلْتُمْ} “Nihayet yılgınlık gösterdiğiniz... zaman” kavlindeki «حتى» hakkında iki görüş vardır. Birincisi: «إلى» (-e kadar) manasında harf-i cer olmasıdır; bu takdirde müteallakı hususunda üç vecih vardır: Birincisi: «تَحُسُّونهم» fiiline taalluk etmesidir; yani bu vakte kadar onları öldürüyordunuz. İkincisi: «صدقكم» fiiline taalluk etmesidir ki Zemahşerî'nin şu sözünün zahiri de budur: «Mananın: 'Allah yılgınlık gösterdiğiniz vakte kadar size olan vaadini tuttu' şeklinde olması caizdir.» Üçüncüsü ise: siyakın delalet ettiği mahzuf bir kelimeye taalluk etmesidir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Takdiri: Yılgınlık gösterdiğiniz vakte kadar bu durum sizin lehinize devam etti, şeklindedir.»
القول الثاني: أنها حرفُ ابتداءٍ داخلةٌ على الجملة الشرطية، و «إذا» على بابها من كونها شرطية، وفي جوابها حينئذ ثلاثة أوجه، أحدها: أنه «وتنازعتم» قال الفراء: «وتكونُ الواوُ زائدةً» . والثاني: أنه «ثُمَّ صَرَفَكُم» و «ثُمَّ» زائدةٌ، وهذا القولان ضعيفان جداً. والثالث وهو الصحيح: أنه محذوفٌ، واختلفت عبارتهم في تقديره، فقدَّره ابن عطية: «انهزمتم» ، وقَدَّره الزمخشري: «مَنَعَكم نَصْرَه» ، وقَدَّره أبو البقاء: «بان لكم أمرُكم» ، ودل على ذلك قوله: {مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الآخرة} ، وقَدَّره غيره: «امتُحِنْتُم» ، وقَدَّره الشيخ: «انقسمتم إلى قسمين، وَيَدُلُّ عليه ما بعده، وهو نظير: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى البر فَمِنْهُمْ مُّقْتَصِدٌ} [لقمان: ٣٢] . قال الشيخ:» لا يُقال كيف يقال: انقسمتم إلى مريدِ الدنيا وإلى مريد الآخرة فيمَنْ فَشِل وتنازع وعصى؛ لأنَّ هذه: الأفعالَ لم تصدُرْ من كلِّهم بل من بعضِهم «.
İkinci görüş: Şart cümlesinin başına gelen ibtidâ harfi olmasıdır; «إذا» ise şart edatı olma aslı üzeredir. Bu durumda cevabı hususunda üç vecih vardır: Birincisi: «وتنازعتم» lafzıdır; Ferrâ: «Vav zâiddir» demiştir. İkincisi: «ثُمَّ صَرَفَكُم» lafzıdır ve «ثُمَّ» zâiddir; bu iki görüş son derece zayıftır. Üçüncüsü ve sahih olanı ise mahzuf olmasıdır. Âlimler bunun takdirinde farklı ifadeler kullanmışlardır; İbn Atiyye bunu «انهزمتم» (bozguna uğradınız), Zemahşerî «مَنَعَكم نَصْرَه» (size olan yardımını kesti), Ebu'l-Bekâ ise {مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الآخرة} “İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu” kavlinin delaletiyle «بان لكم أمرُكم» (durumunuz size açığa çıktı) şeklinde takdir etmiştir. Başkası «امتُحِنْتُم» (sınandınız), Şeyh [Ebû Hayyân] ise: «İki gruba ayrıldınız; sonrasındaki ifade de buna delalet etmektedir ki bu, {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى البر فَمِنْهُمْ مُّقْتَصِدٌ} [Lokmân 32] kavlinin benzeridir» şeklinde takdir etmiştir. Şeyh şöyle demiştir: «'Yılgınlık gösteren, çekişen ve isyan eden kimseler hakkında nasıl 'dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler olarak ikiye ayrıldınız' denilebilir?' denemez; zira bu fiiller hepsinden değil, sadece bazılarından sâdır olmuştur.»
واختلفوا في» إذا «هذه، هل هي على بابها أم بمعنى» إذ «؟ والصحيح الأول سواءً قلنا إنها شرطيةً أم لا.
Buradaki «إذا» hakkında; asıl manasında mı yoksa «إذ» manasında mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Sahih olan, şart edatı olduğunu söylesek de söylemesek de birinci görüştür.
قوله: {ثُمَّ صَرَفَكُمْ} عطفٌ على ما قبله، والجملتان من قوله: {مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الآخرة} اعتراضٌ بين المتعاطفين. وقال أبو البقاء:» ثم صرفكم «معطوفٌ على الفعل المحذوف» يعني الذي قَدَّره جواباً للشرط، ولا حاجة إليه. «وليبتليَكم» متعلِّقٌ ب «صرفكم» و «أََنْ» مضمرةٌ بعد اللام.
{ثُمَّ صَرَفَكُمْ} “Sonra sizi geri çevirdi” kavli, öncesine matuftur. {مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الآخرة} “İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu” buyruğundaki iki cümle ise matuf ile matufun aleyh arasında itiraziyye (ara cümle)dir. Ebu'l-Bekâ: «'ثم صرفكم', mahzuf fiile matuftur» demiştir; yani şartın cevabı olarak takdir ettiği fiile matuftur, fakat buna gerek yoktur. «وليبتليَكم» “sizi denemek için” ifadesi «صرفكم» fiiline taalluk etmektedir ve lâm'dan sonra «أَنْ» gizlidir (muzmardır).
قوله تعالى: {إِذْ تُصْعِدُونَ} : العاملُ في «إذ» قيل: مضمر أي: اذكروا. وقال الزمخشري: «صَرَفَكم إذ ليبتلِيَكم» . وقال أبو البقاء: «ويجوز أن تكونَ ظرفاً ل» عَصَيْتُم «أو» تنازَعْتم «أو فَشِلتم» . وقيل: «هو ظرفٌ ل» عفَا عنكم «. وكلُّ هذه الوجوهِ سائغةٌ، وكونُه ظرفاً ل» صرفكم «جيدٌ من جهة المعنى، ول» عفا «جيدٌ من جهة القرب. وعلى بعض الأقوال تكونُ المسألة من باب التنازع، وتكون على إعمالِ الأخير منها لعدم الإِضمار في الأول، ويكون التنازُع في أكثر من عاملين.
Yüce Allah'ın {إِذْ تُصْعِدُونَ} “O vakit siz uzaklaşıp kaçıyordunuz” kavlinde: «إذ» edatının amili hakkında; gizli bir amildir, yani «hatırlayın» takdirindedir, denilmiştir. Zemahşerî: «Sizi denemek için o vakit geri çevirdi» demiştir. Ebu'l-Bekâ ise: «'عَصَيْتُم', 'تنازَعْتم' veya 'فَشِلتم' fiillerinin zarfı olması caizdir» demiştir. «'عفَا عنكم' fiilinin zarfıdır» da denilmiştir. Bütün bu vecihler caizdir; «صرفكم» fiilinin zarfı olması mana yönünden, «عفا» fiilinin zarfı olması ise yakınlık yönünden güzeldir. Bazı görüşlere göre bu mesele tenâzu' babından olur ve birincisinde zamir kullanılmadığı için sonuncusunun amil kılınması esasına dayanır; bu durumda tenâzu' ikiden fazla amil arasında gerçekleşmiş olur.
والجمهور على» تُصْعدون «بضم التاء وكسر العين من أصْعد في الأرض إذا ذهب فيها، والهمزة فيه للدخول نحو:» أصْبح زيدٌ «أي: دخل في الصباح، فالمعنى: إذ تَدْخُلون في الصُّعود، ويبيِّن ذلك قراءةُ أُبيّ:» تُصْعِدون في الوادي «. والحسن والسلمي:» تَصْعَدون «من صَعِد في الجبل أي رَقِي، والجمع بين القراءتين: أنهم أولاً أَصْعَدوا في الوادي، ثم لَمَّا حَزَبهم العدوُّ صَعِدوا في الجبل، وهذا على رأي مَنْ يفرِّقُ بين: أَصْعَدَ وصَعِد. وأبو حيوة:» تَصَعَّدُون «بالتشديد، وأصلها: تَتصَعَّدون، فحُذفت إحدى التاءين: إمَّا تاءُ المضارعة أو تاء تَفَعَّل، والجمع بين قراءته وقراءة غيره كما تقدم. والجمهور» تُصْعِدون «بتاء الخطاب، وابن محيصن ويروى عن ابن كثير بياء الغَيْبة على الالتفات وهو حسن، ويجوز أن يعود الضمير على المؤمنين أي: والله ذو فضل على المؤمنين إذ يُصْعِدون، فالعامل في إذ:» فَضْل «.
Cumhur, yeryüzünde uzaklaşıp gittiğinde kullanılan «أصْعد في الأرض» fiilinden hareketle tâ harfinin zammesi ve ayn harfinin kesresiyle «تُصْعدون» şeklinde okumuştur. Buradaki hemze, «أصْبح زيدٌ» (Zeyd sabaha girdi) cümlesinde olduğu gibi bir duruma/zamana girmek (duhûl) içindir; binaenaleyh mana: «yükselişe/uzaklaşmaya girdiğiniz vakit» demektir. Bunu Übeyy'in «تُصْعِدون في الوادي» (vadide uzaklaşıp gidiyordunuz) şeklindeki kıraati de açıklamaktadır. Hasan[-ı Basrî] ve Sülemî ise dağa tırmandı manasında «صَعِد في الجبل» fiilinden «تَصْعَدون» şeklinde okumuşlardır. İki kıraatin arasını uzlaştırma [şöyle olur]: Onlar önce vadide uzaklaşıp gittiler, sonra düşman onları sıkıştırınca dağa tırmandılar; bu ise «أَصْعَدَ» ile «صَعِد» fiillerini birbirinden ayıranların görüşüne göredir. Ebû Hayve şeddeli olarak «تَصَعَّدُون» şeklinde okumuştur; aslı «تَتصَعَّدون» olup iki tâ harfinden biri –ya muzâraat tâ'sı ya da tefe''ul babının tâ'sı– hazfedilmiştir. Onun kıraati ile diğerlerinin kıraatini uzlaştırma şekli de daha önce geçtiği gibidir. Cumhur muhatap tâ'sı ile «تُصْعِدون» şeklinde okurken, İbn Muhaysın ve İbn Kesîr'den gelen bir rivayette iltifat sanatı üzere gaip yâ'sı ile [«يُصْعِدون» şeklinde] okunmuştur ki bu da güzeldir. Zamirin müminlere dönmesi de caizdir; yani: «Onlar uzaklaşıp giderlerken Allah müminlere karşı lütuf sahibidir»; bu takdirde «إذ» edatının amili «فَضْل» lafzıdır.
يقال: أصعد: أبعد في الذهاب، قال القتبي:» كأنه أبعد كإبعاد الارتفاع «قال الشاعر:
«أصعد» (ıs'âd etti) denir ki «gidişte uzaklaştı» demektir. Kutebî şöyle demiştir: «Sanki yükseğe çıkmadaki uzaklaşma gibi uzaklaştı.» Şair şöyle demiştir:
١٤٦٦ - ألا أيُّهذا السائلي أينَ أَصْعَدَتْ ... فإنَّ لَها في أهل يَثْربَ مَوْعدا
1466 - Ey bana nereye çekip gittiğini soran kişi! / Şüphesiz onun Yesrib halkı yanında bir buluşma yeri vardır.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
١٤٦٧ - قد كُنْتِ تبكين على الإِصعادِ ... فاليومَ سُرِّحْتِ وصاح الحادي
1467 - Vaktiyle uzaklara gitmeye ağlardın, / Bugün ise salıverildin ve deve sürücüsü haykırdı.
وقال الفراء وأبو حاتم:» الإِصعادُ: ابتداء السفر والمخرج، والصعود مصدر صَعِد [إذا] رَقِي من سُفْل إلى علوّ «ففرَّقوا هؤلاء بين صَعِد وأَصْعد. وقال المفضل:» صَعِد وصَعَّد وأَصْعد بمعنى واحد، والصعيدُ وجهُ الأرض «.
Ferrâ ve Ebû Hâtim şöyle demiştir: «İs'âd (الإِصعاد), yolculuğa ve yola çıkmaya başlamaktır; suûd (الصعود) ise aşağıdan yukarıya çıktığı zaman kullanılan 'صَعِد' fiilinin masdarıdır.» Böylece bunlar «صَعِد» ile «أَصْعد» fiillerini birbirinden ayırmışlardır. Mufaddal ise şöyle demiştir: «'صَعِد', 'صَعَّد' ve 'أَصْعد' aynı anlamdadır; saîd (الصعيد) ise yeryüzüdür.»
{وَلاَ تَلْوُونَ} الجمهورُ على» تلْوون «بواوين. وقُرىء بإبدال الأولى همزة كراهيةَ اجتماعِ واوين، وليس بقياس لكونِ الضمَّةِ عارضةً، والواوُ المضمومةُ تُبْدَلُ همزةً بشروط تقدَّم ذكرها في البقرة: ألاَّ تكونَ الضمةُ عارضةً كهذه الكلمة، وألاَّ تكونَ مزيدة نحو:» تَرَهْوَك «، وألاَّ يمكنَ تخفيفُها نحو:» سُوُر «و» نُوُر «جمعُ سِوار ونُوار لأنه يمكن تسكينها فتقول: سُوْر ونُوْر
{وَلاَ تَلْوُونَ} “hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz” ifadesinde cumhur, iki vav ile «تلْوون» şeklinde okumuştur. İki vavın bir araya gelmesi kerih görüldüğü için birincisinin hemzeye tebdil edilmesiyle de okunmuştur; ancak zammenin arızî olması sebebiyle bu kıyasa uygun değildir. Zammeli vav harfi, Bakara suresinde daha önce zikredilen şartlar dahilinde hemzeye tebdil edilir: Bu kelimede olduğu gibi zammenin arızî olmaması; «تَرَهْوَك» kelimesinde olduğu gibi zâid olmaması; ve «سِوار» ile «نُوار» kelimelerinin çoğulu olan «سُوُر» ve «نُوُر» kelimelerinde olduğu gibi hafifletilmesinin mümkün olmaması gerekir; zira bunları sükûn ile «سُوْر» ve «نُوْر» şeklinde söylemek mümkündür
فيخِفُّ اللفظ بها، وألاَّ يُدْغَم فيها نحو:» تَعَوُّد «مصدر تَعَوَّدَ، فنحُو» فُوُوج «يَطَّرد إبدالُه لاستكمال الشروط.
ve böylece lafız hafifler; bir de «تَعَوَّدَ» fiilinin masdarı olan «تَعَوُّد» kelimesinde olduğu gibi kendisinde idgam yapılmamış olması gerekir. Nitekim şartları tamamladığı için «فُوُوج» gibi kelimelerin [vavının hemzeye] tebdili kurallı bir şekilde geçerlidir.
ومعنى لا تَلْوون: لا تَرْجعون، يقال: «لَوَى به» [أي] : ذهب به، ولَوَى عليه: عَطَف. قال:
«لا تَلْوون» ifadesinin manası: “Geri dönmüyordunuz” demektir. «لَوَى به» [yani] onu alıp götürdü, «لَوَى عليه» ise ona yönelip eğildi/döndü manasında kullanılır. Şair şöyle demiştir:
١٤٦٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... أخو الجَهْد لا يَلْوي على مَنْ تَعَذَّرا
1468 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... / Gayret sahibi kişi, mazeret ileri sürene dönüp bakmaz.
وأصل تَلْوون: تَلْوِيُون فأُعِلَّ بحذفِ اللام، وقد تقدَّم في قوله: {يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ} [آل عمران: ٧٨] .
«تَلْوون» kelimesinin aslı «تَلْوِيُون» şeklindedir; lâm'ul-fiilin hazfedilmesiyle i'lâl yapılmıştır. Bu husus daha önce {يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ} [Âl-i İmrân 78] kavlinde geçmişti.
وقرأ الأعمش: ورُوِيَتْ عن عاصم «تُلْوون» بضم التاء. من أَلْوى وهي لغةٌ في «لَوَى» ففَعَل وأفْعَلَ بمعنىً. وقرأ الحسن: «تَلُون» بواو واحدة، وخَرَّجوها على أنه أَبدلَ الواوَ همزةً، ثم نَقَل حركةَ الهمزةَ على اللام ثم حَذَف الهمزةَ على القاعدة، فلم يَبْقَ من الكلمة إلا الفاءُ وهي اللامُ. وقال ابن عطية: «وحُذِفَتْ إحدى الواوين للساكنين» ، وكان قد قَدَّم أن هذه القراءةَ مركبةٌ على لغة مَنْ يهمزُ الواو وينقل الحركة، وهذا عجيبٌ بعد أَنْ يجعلَها من باب نَقْل حركة الهمزة كيف يعود يقول: حُذفت إحدى الواوين؟
A'meş ve Âsım'dan gelen bir rivayette tâ harfinin zammesiyle «تُلْوون» şeklinde okunmuştur. Bu, «لَوَى» fiilinin bir lehçesi olan «أَلْوى» fiilindendir; dolayısıyla fa'ale ve ef'ale kalıpları aynı anlamdadır. Hasan[-ı Basrî] ise tek vav ile «تَلُون» şeklinde okumuştur. Âlimler bunu şöyle açıklamışlardır: Vav harfini hemzeye tebdil etmiş, sonra hemzenin harekesini lâm'a nakletmiş, ardından kural gereği hemzeyi hazfetmiştir; böylece kelimeden fâ'ul-fiili olan lâm harfinden başkası kalmamıştır. İbn Atiyye ise: «İki sâkinin karşılaşmasından ötürü iki vavdan biri hazfedilmiştir» demiştir; oysa daha önce bu kıraatin, vavı hemzeleyip harekeyi nakledenlerin lehçesi üzerine kurulu olduğunu belirtmişti. Onu hemzenin harekesini nakletme babından saydıktan sonra tekrar dönüp «İki vavdan biri hazfedilmiştir» demesi şaşırtıcıdır!
ويمكنُ تخريجُ قراءةِ الحسن على وجهين آخرين، أحدُها: أَنْ يُقالَ: استُثْقِلَتِ الضمةُ على الواوِ لأنها أختُها، فكأنه اجتمعَ ثلاثةُ واوات، فَنُقلت الضمة إلى اللام فالتقى ساكنان: الواو التي هي عين الكلمة والواو التي هي ضمير، فحُذفت الأولى لالتقاء الساكنين، ولو قال ابن عطية هكذا لكان أَوْلى. والثاني: أن يكونَ «تَلُون» مضارَع «ولِيَ كذا» من الوِلاية، وإنما عُدِّي ب «على» لأنه ضُمِّن معنى العطف.
Hasan[-ı Basrî]'ın kıraatini diğer iki veçhe göre açıklamak da mümkündür. Birincisi: Kendi cinsi olduğu için zamme vav harfine ağır geldi, sanki üç vav bir araya gelmiş gibi oldu; bu yüzden zamme lâm'a nakledildi ve iki sâkin karşılaştı: Kelimenin ayn'ul-fiili olan vav ile zamir olan vav. İki sâkinin karşılaşmasından ötürü birincisi hazfedildi. Şayet İbn Atiyye böyle deseydi daha uygun olurdu. İkincisi ise: «تَلُون» kelimesinin, velâyet kökünden gelen «ولِيَ كذا» fiilinin muzârii olmasıdır; «على» ile geçişli kılınması ise yönelme/meyletme manasını tazammun etmesindendir.
وقرأ حميد بن قيس: «على أُحُد» بضمتين، يريد الجبل، والمعنى على مَنْ في جبل أحد، وهو النبي ﷺ. قال ابن عطية: «والقراءةُ الشهيرة أقوى لأنه لم يكن على الجبل إلا بعد ما فرَّ الناس عنه، وإصعادُهم إنما كان وهو يَدْعوهم» .
Humeyd b. Kays iki zamme ile dağı kastederek «على أُحُد» şeklinde okumuştur; mana ise: Uhud dağında bulunan kimseye, yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [dönüp bakmıyordunuz] demektir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Meşhur kıraat daha kuvvetlidir; çünkü o, ancak insanlar kendisinden kaçtıktan sonra dağa çıkmıştı, onların uzaklaşıp kaçması ise o kendilerini çağırırken vuku bulmuştu.»
قوله: {والرسول يَدْعُوكُمْ} مبتدأٌ وخبر في محلِّ نصب على الحال، العامل فيها: «تَلْوُون» .
{والرسول يَدْعُوكُمْ} “Peygamber ise sizi çağırıyordu” kavli mübteda ve haber olup hâl olarak mahallen mansubdur; buradaki amil «تَلْوُون» fiilidir.
قوله: {فَأَثَابَكُمْ} فيه وجهان، أحدهما: أنه معطوفٌ على «تُصْعِدون» و «تَلْوون» ، ولا يَضُرُّكونُهما مضارعين، لأنهما ماضيان في المعنى، لأنَّ «إذ» المضافة إليهما صَيِّرتهما ماضيين، فكأن المعنى: إذا صَعِدتم وأَلْويتم. والثاني: أنه معطوفٌ على «صَرَفكم» . قال الزمخشري: «فأثابكم» عطفٌ على «صَرَفَكم» . وفيه بُعْدٌ لطولِ الفصلِ. وفي فاعِله قولان، أحدُهما: أنه الباري تعالى، والثاني: أنه النبيُّ ﷺ. قال الزمخشري: «ويجوز أَنْ يكونَ الضميرُ في» فأثابكم «للرسولِ، أي: فآساكم في الاغتمامِ، وكما غَمَّكم ما نَزَل به من كسرِ رباعيته غَمَّه ما نَزَل بكم من فَوْتِ الغنيمة.
{فَأَثَابَكُمْ} “Bunun üzerine [Allah] size verdi / tattırdı” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: «تُصْعِدون» ve «تَلْوون» fiillerine matuf olmasıdır; bunların muzâri olması zarar vermez, zira kendilerine muzaf olan «إذ» onları geçmiş zamana dönüştürdüğü için mana bakımından mâzîdirler; sanki mana: «Uzaklaşıp kaçtığınız ve dönüp bakmadığınız zaman» gibidir. İkincisi: «صَرَفكم» fiiline matuf olmasıdır. Zemahşerî: «'فأثابكم' ifadesi 'صَرَفَكم' fiiline matuftur» demiştir; ancak aranın uzunluğu sebebiyle bunda bir uzaklık vardır. Faili hakkında ise iki görüş vardır: Birincisi, Yüce Yaratıcı olması; ikincisi ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'فأثابكم' içindeki zamirin Resûl'e ait olması da caizdir; yani: kederlenmede size ortak oldu / teselli verdi; ön dişinin kırılmasıyla onun başına gelen şey sizi nasıl kederlendirdiyse, ganimeti kaçırmanız sebebiyle sizin başınıza gelen şey de onu kederlendirdi.»
و» غَمَّاً «مفعولٌ ثانٍ، و» بغمٍّ «يجوزُ في الباءِ أوجهٌ، أحدها: أن تكونَ للسببية، على معنى أنَّ متعلَّق الغم الأول الصحابة، ومتعلَّق الغمِّ الثاني قَتْلُ المشركين يوم بدر، والمعنى: فأثابكم غَمَّاً بالغمِّ الذي أَوْقعه على أيديكم بالكفار يوم بدر.
«غَمَّاً» ikinci mefuldür. «بغمٍّ» ifadesindeki bâ harf-i cerri için ise birkaç vecih caizdir: Birincisi: Birinci gamın (kederin) müteallakının sahâbîler, ikinci gamın müteallakının ise Bedir günü müşriklerin öldürülmesi olması manasında sebebiyyet için olmasıdır. Mana şöyledir: Bedir günü sizin ellerinizle kâfirlerin başına getirdiği gam sebebiyle size bir gam tattırdı.
وقيل: «متعلَّقُ الغمِّ الرسولُ، والمعنى: أذاقكم الله غَمَّاً بسبب الغَمِّ الذي أدخلتموه على الرسول والمؤمنين بفشَلِكم، أو فأثابكم الرسولُ، أي: آساكم غَمَّاً بسبب غمٍ اغتممتموه لأجله. والثاني: أن تكونَ الباءُ للمصاحبة أي: غَمَّاً مصاحباً لغَمٍّ، ويكون الغَمَّان للصحابة، فالغَمُّ الأول الهزيمة والقتل. والثاني: إشرافُ خالد بخيل الكفار، أو بإرجاف قتل الرسول ﵇، فعلى الأول تتعلَّق الباء ب» أَثَابكم «. قال أبو البقاء:» وقيل: المعنى بسبب غَمٍّ، فيكونُ مفعولاً به «. وعلى الثاني تتعلَّقُ بمحذوفٍ، لأنه صفةٌ لغَمّ، أي: غَمَّاً مصاحِباً لغَمٍّ، أو مُلْتَبِساً بغَمٍّ. وأجازَ أبو البقاء أن تكونَ الباءُ بمعنى» بعد «أو بمعنى» بَدَل «، وجَعَلَها في هذين الوجهين صفةً ل غَمَّا» ، وكونُها بمعنى «بعد» و «بدل» بعيدٌ، وكأنه يريد تفسيرَ المعنى، وكذا قال الزمخشري: «غَمَّاً بعد غم» .
Şöyle de denilmiştir: «Gamın müteallakı Resûl'dür; mana ise: Yılgınlık göstermeniz sebebiyle Resûl'e ve müminlere yaşattığınız gam sebebiyle Allah size bir gam tattırdı; yahut Resûl size karşılık verdi, yani onun uğruna kederlendiğiniz bir gam sebebiyle size bir gam ile ortak oldu / teselli verdi.» İkincisi: Bâ harfinin musâhabet (birliktelik) için olmasıdır; yani: «bir gama eşlik eden başka bir gam» demektir ve her iki gam da sahâbîlere aittir. Birinci gam bozgun ve öldürülme; ikinci gam ise Hâlid'in kâfirlerin süvarileriyle tepeden belirmesi yahut Resûl aleyhisselâm'ın öldürüldüğü şayiasıdır. Birinci veche göre bâ, «أَثَابكم» fiiline taalluk eder. Ebu'l-Bekâ: «Bir gam sebebiyle manasında olduğu, dolayısıyla mefulün bih olduğu da söylenmiştir» demiştir. İkinci veche göre ise «غَمّ» kelimesinin sıfatı olduğu için mahzufa taalluk eder; yani: «bir gama eşlik eden bir gam» yahut «bir gamla iç içe geçmiş bir gam» takdirindedir. Ebu'l-Bekâ, bâ'nın «بعد» (sonra) yahut «بَدَل» (karşılık/yerine) manasında olmasını da caiz görmüş ve bu iki vecihte onu «غَمَّاً» kelimesinin sıfatı yapmıştır. Bâ'nın «بعد» ve «بدل» manasında olması uzaktır; o sanki manayı tefsir etmek istemiştir. Nitekim Zemahşerî de: «Gam üstüne gam» demiştir.
وقوله: {فَأَثَابَكُمْ} هل هو حقيقةٌ أو مجاز؟ فقيل: مجاز، كأنه جَعَلَ الغَمَّ قائماً مقام الثواب/ الذي كان يحصُل لولا الفِرارُ، فهو كقوله:
{فَأَثَابَكُمْ} “size verdi / tattırdı” buyruğunun hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu hususunda: Mecaz olduğu söylenmiştir; sanki kaçmasalardı elde edecekleri sevabın yerine gamı koymuştur. Bu, şairin şu sözü gibidir:
١٤٦٩ - أخافُ زياداً أَنْ يكونَ عَطاؤُه ... أداهِمَ سُوداً أو مُحَدْرَجَةً سُمْرا
1469 - Ziyâd'ın ihsanının, kara prangalar / Yahut sımsıkı bükülmüş esmer kırbaçlar olmasından korkarım.
وقوله:
Ve şairin şu sözü gibidir:
١٤٧٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تحيةُ بيْنِهم ضَرْبٌ وَجِيعُ
1470 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... / Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir.
جعل القيودَ والسياطَ بمنزلة العطاء، والضربَ بمنزلة التحية. وقال الفراء: «الإِثابَةُ هنا بمعنى المعاقبة، وهو يَرْجِعُ إلى المجاز» .
Şair prangaları ve kırbaçları ihsan/bağış mertebesinde, dövmeyi de selamlaşma mertebesinde kılmıştır. Ferrâ ise şöyle demiştir: «Burada sevap vermek (isâbe), cezalandırmak manasındadır ki bu da mecaza döner.»
قوله: {لِّكَيْلاَ} هذه لامُ «كي» ، وهي لام جر، والنصبُ هنا ب «كي» لئلا يلزمَ دخولَ حرفِ جر على مثله. وفي متعلَّق هذه اللامِ قولان، أحدُهما: أنه «فأثابكم» ، وفي «لا» على هذا وجهان، أحدهما: أنها زائدةٌ، لأنه لا يترتَّبُ على الاغتمام انتفاءُ الحزنِ، والمعنى: أنه غَمَّهم ليُحْزِنَهم عقوبةً لهم على تركِهم مواقعَهم، قاله أبو البقاء. الوجه الثاني: أنها ليست زائدةً، فقال الزمخشري: «معناه: لكي لا تحزنوا لتتمرَّنوا على تَجَرُّعِ الغُموم، وتَضْرَوا باحتمالِ الشدائدِ فلا تحزنوا فيما بعدُ على فائتٍ من المنافع، ولا على مصيبٍ في المضارِّ» وقال ابن عطية: «المعنى: أنَّ ما وقع بكم إنما هو بجنايتكم، فأنتم وَرَّطْتُم أنفسَكم، وعادةُ البشرِ أن يصبرَ للعقوبة إذا جنى، وإنما يكثُرُ قَلَقُه إذا ظَنَّ البراءةَ من نفسه.
{لِّكَيْلاَ} “...üzülmeyesiniz diye” kavlindeki bu lâm, «key» lâmıdır ve harf-i cerdir; buradaki nasb ise bir harf-i cerrin benzeri üzerine girmesi gerekmesin diye «كي» iledir. Bu lâm'ın müteallakı hususunda iki görüş vardır. Birincisi: «فأثابكم» fiili olmasıdır; bu takdirde «لا» edatında iki vecih bulunur: Birincisi: Zâid olmasıdır; zira kederlenmenin ardından hüznün yok olması neticesi doğmaz; mana ise: Mevzilerini terk etmelerine bir ceza olarak onları hüzünlendirmek için kederlendirmiştir, şeklindedir; bunu Ebu'l-Bekâ söylemiştir. İkinci vecih: Zâid olmamasıdır; nitekim Zemahşerî şöyle demiştir: «Manası: Kederleri yudumlamaya alışasınız, zorluklara katlanmaya alışkanlık kazanasınız ve böylece bundan sonra elden kaçan menfaatlere de başa gelen zararlara da üzülmeyesiniz diyedir.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Mana şudur: Başınıza gelenler ancak kendi suçunuz sebebiyledir; kendinizi tehlikeye siz attınız. İnsanoğlunun âdeti ise suç işlediğinde cezaya sabretmektir; onun kaygısı ancak kendisinin suçsuz olduğunu zannettiği zaman çoğalır.
والثاني: أنَّ اللامَ تتعلَّق ب» عَفا «لأنَّ عَفْوَه أذْهَبَ كلَّ حزنٍ. وفيه بُعْدٌ من جهةِ طولِ الفصلِ.
İkincisi ise: Lâm'ın «عَفا» fiiline taalluk etmesidir, çünkü O'nun affı bütün hüzünleri gidermiştir; ancak aranın uzunluğu sebebiyle bunda bir uzaklık vardır.
قوله تعالى: {أَمَنَةً نُّعَاساً} : في نَصْبِ كلٍّ منهما أربعة
Yüce Allah'ın {أَمَنَةً نُّعَاساً} “bir emniyet, bir uyuklama” kavlinde: Her ikisinin de mansub oluşu hakkında dört
أوجه، الأولُ من وجوه «أَمَنَةً» : أنها مفعولُ «أَنْزَل» . الثاني: أنها حال من «نُعاساً» لأنها في الأصل صفةُ نكرةٍ فلمَّا قُدِّمتْ نُصِبَتْ حالاً. الثالث: أنها مفعولٌ من أجله، وهو فاسدٌ لاختلالِ شرطٍ وهو اتحادُ الفاعل، فإنَّ فاعل «أَنْزل» غيرُ فاعلِ الأمَنةِ. الرابع، أنه حالٌ من المخاطبين في «عليكم» ، وفيه حينئذٍ تأويلان: إمَّا على حَذْفِ مُضافٍ أي: ذوي أمنةٍ، وإمَّا أن يكونَ «أَمَنَةً» جمعَ «آمِن» نحو: بار وبَرَرة، وكافِر وكَفَرة.
vecih vardır. «أَمَنَةً» kelimesinin vecihlerinden birincisi: «أَنْزَل» fiilinin mefulü olmasıdır. İkincisi: «نُعاساً» lafzından hâl olmasıdır; çünkü o aslen nekre bir kelimenin sıfatıdır, öne geçirilince hâl olarak mansub kılınmıştır. Üçüncüsü: Mefulün lieclih olmasıdır; ancak bu, failin birliği şartının bozulması sebebiyle fâsiddir (geçersizdir), zira «أَنْزل» fiilinin faili ile emniyetin faili farklıdır. Dördüncüsü: «عليكم» içindeki muhataplardan hâl olmasıdır; bu takdirde iki tevile dayanır: Ya bir muzafın hazfiyle «ذوي أمنةٍ» (güven içinde olan kimseler olarak) takdirindedir ya da «أَمَنَةً» kelimesi «بَرَرَة - بَارّ» ve «كَفَرَة - كَافِر» gibi «آمِن» kelimesinin çoğuludur.
وأَمَّا «نُعاساً» فإنْ أَعْربنا «أمنةً» مفعولاً به كان بدلاً، وهو بدلُ اشتمال، لأنَّ كلاًّ مِنْ الأمنةِ والنعاس يشتمل على الآخر، أو عطفَ بيانٍ عند غيرِ الجمهور، فإنهم لا يشترطون جريانَه في المعارف، أو مفعولاً من أجلِه وهو فاسدٌ بما تقدَّم، وإنْ أَعْرَبْنا «أمنةً» حالاً كان مفعولاً ب «أَنْزل» عطفٌ على قولِه: «فأثابكم» ، وفاعلُه ضميرُ اللهِ تعالى، وأل في «الغمّ» للعهدِ، لتقدُّم ذِكْرِه.
«نُعاساً» kelimesine gelince; şayet «أمنةً» kelimesini mefulün bih olarak irablandırırsak, bu bedel olur ki bedel-i iştimaldir; zira emniyet ve uyuklamanın her biri diğerini ihtiva eder; yahut nekrelerde de geçerli olmasını şart koşmayan cumhur dışındakilere göre atf-ı beyandır; ya da mefulün lieclihdir ki daha önce geçen gerekçeyle fâsiddir. Şayet «أمنةً» kelimesini hâl olarak irablandırırsak, [«نُعاساً»] «أَنْزل» fiilinin mefulü olur; [bu fiil de] «فأثابكم» kavline matuftur, faili ise Yüce Allah'a ait zamirdir. «الغمّ» kelimesindeki elif-lâm ise zikri daha önce geçtiği için ahd içindir.
ورَدَّ الشيخ على الزمخشري كونَ «أمنةً» مفعولاً له بما تقدَّم، وفيه نظرٌ، فإنَّ الزمخشري قال: «أو مفعولاً له بمعنى: نَعِسْتُمْ أَمَنَةً» فقدَّر له عاملاً يتَّحِدُ فاعلُه مع فاعل «أمنةً» فكأنه استشعر السؤالَ، فلذلك قَدَّر عاملاً، على أنه قد يُقال: إنَّ الأمَنة من الله تعالى، بمعنى أنه أَوْقَعها بهم، كأنه قيل: أنزل عليكم النُّعاس ليُؤْمِنَكم به، و «أمنة» كما تكون مصدراً لمِنْ وَقَع به الأمن تكونُ مصدراً لِمَنْ أَوْقعه.
Şeyh [Ebû Hayyân], «أمنةً» lafzının mefulün leh olmasını daha önce geçen gerekçeyle Zemahşerî'ye reddetmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır; zira Zemahşerî: «Yahut 'güven duygusuyla uyukladınız' manasında mefulün lehdir» demiş ve faili «أمنةً» lafzının faili ile birleşen bir amil takdir etmiştir. Sanki gelebilecek itirazı hissetmiş ve bu yüzden bir amil takdir etmiştir. Kaldı ki şöyle de denilebilir: Emniyet, Allah Teâlâ'dandır; yani onu onların içine yerleştirmiştir, sanki: «Onunla sizi güvende kılmak için üzerinize uyuklamayı indirdi» denilmiş gibidir. «أمنة» kelimesi, güvenin kendisinde gerçekleştiği kimsenin masdarı olduğu gibi, güveni var edenin de masdarı olabilir.
وقرأ [الجمهور: «أَمَنَةً» بفتح الميم: إمَّا مصدراً بمعنى الأمن، أو جمع «آمِن» على ما تقدَّم تفصيله. والنخعي وابن محيصن] بسكون الميم، وهو مصدرٌ فقط، وكلاهما للمَرَّة.
[Cumhur, mîm harfinin fethasıyla «أَمَنَةً» şeklinde okumuştur: Bu ya emniyet manasında bir masdardır ya da daha önce ayrıntısı geçtiği üzere «آمِن» kelimesinin çoğuludur. Nehaî ve İbn Muhaysın ise] mîm harfinin sükûnu ile [«أَمْنَةً» şeklinde] okumuşlardır ki bu sadece masdardır ve her ikisi de bir defalık oluş (merre) bildirir.
قوله: {يغشى} قرأ حمزة والكسائي بالتاء من فوق، والباقون بالياء من تحت، وخَرَّجوا قراءةَ حمزة والكسائي على أنها صفةُ ل «أمَنَة» مراعاةً لها. ولا بُدَّ من تفصيلٍ وهو: إنْ أَعْرَبوا «نُعاساً» بدلاً أو عطفَ بيان أَشْكَلَ قولُهم مِنْ وجهين، أحدُهما: أنَّ النحاةَ نَصُّوا على أنه إذا اجتمع الصفةُ والبدلُ أوعطفُ البيان، قُدِّمتِ الصفةُ وأُخِّر غيرُها. وهنا قد قَدَّموا البدلَ أو عطفَ البيانِ عليها. والثاني: أن المعروفَ في لغة العرب أن تُحَدِّث عن البدل لا عن المبدل منه تقول: «هندٌ حسنُها فاتِنٌ» ولا يجوزُ: «فاتنةٌ» إلا قليلاً، فَجَعْلُهم «نُعاساً» بدلاً من «أمنة» يَضْعُفُ بهذا، فإنْ قيل: قد جاءَ مراعاةُ المبدلِ منه في قوله:
{يغشى} kavlinde: Hamza ve Kisâî üstten tâ ile [«تَغْشَى» şeklinde], diğerleri ise alttan yâ ile [«يَغْشَى» şeklinde] okumuşlardır. Hamza ve Kisâî'nin kıraatini, ona uyarak «أمَنَة» kelimesinin sıfatı olduğu şeklinde açıklamışlardır. Ancak şu şekilde bir ayrıntı gereklidir: Şayet «نُعاساً» kelimesini bedel veya atf-ı beyan olarak irablandırırlarsa, bu sözleri iki yönden müşkil (sorunlu) olur. Birincisi: Nahivciler; sıfat ile bedel veya atf-ı beyan bir araya geldiğinde sıfatın öne geçirileceğini, diğerinin ise sonraya bırakılacağını açıkça belirtmişlerdir. Burada ise bedel veya atf-ı beyanı sıfatın önüne geçirmişlerdir. İkincisi: Arap dilinde bilinen kural, mübdelün minhten değil bedelden haber vermektir; nitekim «هندٌ حسنُها فاتِنٌ» (Hind'in güzelliği büyüleyicidir) dersin, nâdir durumlar hariç «فاتنةٌ» denmesi caiz olmaz. Dolayısıyla «نُعاساً» lafzını «أمنة» lafzından bedel kılmaları bu sebeple zayıflar. Şayet: «Şairin şu sözünde mübdelün minhe riayet edilmiştir» denilirse:
١٤٧١ - فكأنه لَهِقُ السَّراةِ كأنه ... ما حاجِبَيْهِ مُعَيَّنٌ بِسَوادِ
1471 - Sanki sırtı apak bir yaban sığırıdır; / Sanki iki kaşının arası siyahla lekelenmiştir.
فقال: «مُعَيَّن» مراعاةً للهاء في «كأنه» ، ولم يراعِ البدلَ وهو «حاجَبْيه» ومثلُه قولُه:
Şair, bedel olan «حاجَبْيه» kelimesine uymayıp «كأنه» içindeki hâ zamirine uyarak «مُعَيَّن» demiştir; şairin şu sözü de bunun gibidir:
١٤٧٢ - إنَّ السيوفَ غُدُوَّها ورَواحَها ... تَرَكَتْ هوازنَ مثلَ قَرْن الأعْضَبِ
1472 - Şüphesiz kılıçların sabah akşam [vuruşu], / Hevâzin'i boynuzu kırık teke gibi bıraktı.
فقال: «تَرَكَتْ» مراعاةً للسيوف، ولو راعَى البدلَ لقال: «تركا» . فالجواب: أن هذا وإنْ كان قد قال به بعض النحويين مستنداً إلى هذين البيتين مؤولٌ بأنَّ «مُعَيَّن» خبرٌ عن «حاجبيه» لجريانهما مَجْرى الشيء الواحدِ في كلام العرب، وأنَّ نَصْبَ «غدوها ورواحها» على الظرفِ لا على البدل،
Şair kılıçlara (es-suyûf) riayet ederek «تَرَكَتْ» demiştir; şayet bedele riayet etseydi tesniye olarak «تركا» derdi. Cevap şudur: Bu iki beyte dayanarak bazı nahivciler bunu söylemiş olsalar da, bu durum; «مُعَيَّن» kelimesinin, Arap kelamında tek bir şey mesabesinde görüldükleri için «حاجبيه» kelimesinin haberi olması ve «غدوها ورواحها» kelimelerinin nasbının bedel üzere değil zarf üzere olması şeklinde tevil edilir;
وقد تقدَّم لنا شيء من هذا عند قوله: {عَلَى الملكين بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ} [البقرة: ١٠٢] .
nitekim bunun bir benzeri daha önce {عَلَى الملكين بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ} [Bakara 102] kavlinde geçmişti.
وإنْ أَعربوا «نُعاساً» مفعولاً من أجلِه لَزِم الفصلُ بين الصفة والموصوفِ بالمفعولِ له، وكذا إنْ أَعْربوا «نعاساً» مفعولاً به، و «أَمَنَةً» حالاً يلزم الفصلُ أيضاً، وفي جوازه نظرٌ. والأحسنُ حينئذٍ أن تكونَ هذه الجملةُ استئنافيةً جواباً لسؤالٍ مقدر، كأنه قيل: ما حكمُ هذه الأمَنَة؟ فأخبرَ بقوله «تَغْشى» ، ومَنْ قرأ بالياء أعاد الضمير على «نُعاساً» وتكون الجملةُ صفةً له. و «منكم» صفة ل «طائفة» فيتعلق بمحذوف.
Şayet «نُعاساً» lafzını mefulün lieclih olarak irablandırırlarsa, mefulün leh sebebiyle sıfat ile mevsufun arasının ayrılması gerekir. Aynı şekilde «نعاساً» lafzını mefulün bih ve «أَمَنَةً» lafzını hâl olarak irablandırırlarsa yine aranın ayrılması gerekir ki bunun caiz olup olmamasında tutarsızlık/tartışma vardır. Bu durumda en güzeli; bu cümlenin, sanki «Bu emniyetin hükmü nedir?» denilmiş gibi takdirî bir soruya cevap olan bir istînâf cümlesi olmasıdır; nitekim «تَغْشى» sözüyle buna haber verilmiştir. Yâ ile okuyan kimse ise zamiri «نُعاساً» kelimesine döndürür ve cümle onun sıfatı olur. «منكم» ifadesi ise «طائفة» kelimesinin sıfatıdır, dolayısıyla mahzufa taalluk eder.
قوله: {وَطَآئِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ} في هذه الواو ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنَّها واوُ الحالِ، وما بعدها في محلِّ نصب على الحالِ، والعاملُ فيها «يغشى» والثاني: أنها واوُ الاستئنافِ، وهي التي عَبَّر عنها مكي بواوِ الابتداءِ، والثالث: أنها بمعنى «إذ» ذكره مكي وأبو البقاء وهو ضعيفٌ. و «طائفةٌ» مبتدأ، والخبرُ «قد أَهَمَّتْهُمْ أنفسُهم» ، وجاز الابتداءُ بالنكرةِ لأحد شيئين: إمَّا للاعتماد على واوِ الحال، وقد عَدَّه بعضُهم مُسَوِّغاً، وإنْ كان الأكثرُ لم يذكروه، وأنشد:
{وَطَآئِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ} “Bir grup ise... derdine düşmüştü” kavlindeki bu vav harfinde üç vecih vardır: Birincisi: Hâl vavı olmasıdır; bu takdirde sonrası hâl olarak mahallen mansubdur ve buradaki amil «يغشى» fiilidir. İkincisi: İstînâf vavı olmasıdır ki Mekkî bunu ibtidâ vavı olarak ifade etmiştir. Üçüncüsü: «إذ» manasında olmasıdır; bunu Mekkî ve Ebu'l-Bekâ zikretmiştir, ancak zayıftır. «طائفةٌ» mübtedadır, haberi ise «قد أَهَمَّتْهُمْ أنفسُهم» cümlesidir. Nekre ile [cümleye] başlanması şu iki şeyden biri sebebiyle caiz olmuştur: Ya hâl vavına dayanmasıdır ki çoğunluk zikretmese de bazısı bunu [nekre ile başlamayı] caiz kılan bir sebep (müsevviğ) saymıştır; nitekim şöyle bir beyit okunmuştur:
١٤٧٣ - سَرَيْنا ونجمٌ قد أضاءَ فمذْ بدا ... مُحيِّاكِ أَخْفَى ضَوْءُه كلَّ شارِقِ
1473 - Bir yıldız parıldarken geceleyin yol aldık; yüzün göründüğü andan itibaren ise / Onun nuru doğan her ışığı gölgede bıraktı.
وإمَّا لأنَّ الموضعَ موضعُ تفصيلٍ، فإنَّ المعنى: يَغْشى طائفةً، وطائفةٌ لم يَغْشَهم، فهو كقولِه:
Ya da burasının tafsilât (açıklama) makamı olması sebebiyledir; zira mana: «Bir grubu bürüyordu, bir grubu ise bürümemişti» şeklindedir. Bu, şairin şu sözü gibidir:
١٤٧٤ - إذا ما بكى مِنْ خَلْفِها انصرَفَتْ له ... بشِقٍّ وشِقٌّ عندنا لم يُحَوَّلِ
1474 - Arkasından [çocuk] ağladığı zaman, bir tarafıyla ona dönerdi; / Bir tarafı ise yanımızda hiç dönmeden kalırdı.
ولو قُرىء بنصب «طائفةً» على أن تكونَ المسألةُ من باب الاشتغال لم يكن ممتنعاً إلا من جهة النقل فإني لم أحفظه قراءة.
Şayet meselenin iştigâl babından olması üzere «طائفةً» kelimesi nasb ile [«وطائفةً» şeklinde] okunmuş olsaydı, nakil (rivayet) ciheti hariç imkânsız olmazdı; zira ben bunu bir kıraat olarak bilmiyorum/ezberimde yoktur.
وفي خبر هذا المبتدأ أربعة أوجه، أحدها: أنه «قد أَهَمَّتْهُم» كما تقدم، الثاني: أنه «يظنون» والجملةُ قبلَه صفةٌ ل «طائفة» . الثالث: أنه محذوفٌ، أي ومنكم طائفة وهذا يُقَوِّي أنَّ معناه التفصيل، والجملتان صفتان ل «طائفة» ، أو يكونُ «يظنون» حالاً من مفعول «أهمَّتْهم» أو مِنْ «طائفة» لتخصُّصه بالوصف، أو خبراً بعد خبر إنْ قلنا إنَّ «قد أهمتهم» خبرٌ أولُ، وفيه من الخلافِ ما مَضَى غيرَ مرة.
Bu mübtedanın haberinde dört vecih vardır: Birincisi: Daha önce geçtiği gibi «قد أَهَمَّتْهُم» olmasıdır. İkincisi: «يظنون» olmasıdır; bu takdirde kendisinden önceki cümle «طائفة» için sıfattır. Üçüncüsü: Mahzuf olmasıdır, yani [takdiri] «ومنكم طائفة» (ve sizden bir grup) şeklindedir ki bu, manasının tafsilât olduğunu güçlendirir; iki cümle de «طائفة» kelimesinin sıfatı olur veya «يظنون», «أهمَّتْهم» fiilinin mefulünden ya da sıfatla tahsis edilmiş olması sebebiyle «طائفة» kelimesinden hâl olur; yahut «قد أهمتهم» ifadesinin birinci haber olduğunu söylersek haber üstüne haber olur ki bunda daha önce defalarca geçen ihtilaf mevcuttur.
الرابع: أنَّ الخبر «يقولون» ، والجملتان قبلَه على ما تقدَّم من كونهما صفتين أو خبرين، أو إحداهما خبرٌ والأخرى حالٌ، ويجوزُ أَنْ يكون «يقولون» صفةً، أو حالاً أيضاً إنْ قلنا: إنَّ الخبرَ الجملة التي قبله، أو قلنا إنَّ الخبرَ مضمر.
Dördüncüsü: Haberin «يقولون» olmasıdır; kendisinden önceki iki cümle ise daha önce geçtiği üzere ya iki sıfat veya iki haberdir ya da biri haber diğeri hâldir. Eğer haberin kendisinden önceki cümle olduğunu veya haberin muzmer (gizli) olduğunu söylersek «يقولون» ifadesinin sıfat veya yine hâl olması da caizdir.
وقوله: {يَظُنُّونَ} له مفعولان، فقال أبو البقاء: «غيرَ الحق» مفعولٌ أولُ أي: أمراً غير الحق، و «بالله» هو المفعول الثاني. وقال الزمخشري: «غير الحق» في حكم المصدر، ومعناه: يَظُنُّون باللهِ غيرَ الحق الذي يجب أن يُظَّنَّ به، و «ظنَّ الجاهلِية» ، بدلٌ منه، ويجوز أن يكونَ المعنى: «يظنون باللهِ ظَنَّ الجاهلِية» ، و «غيرَ الحق» تأكيدٌ ل «يظنون» كقولِك: «هذا القولُ غيرُ ما تقول» ، فَعَلى ما قال لا يتعدَّى «ظنَّ» إلى مفعولين، بل تكونُ الباءُ ظرفيةً للظن، كقولك: «ظننت بزيد» أي: جعلْتُه مكانَ ظنِّي «، وعلى هذا المعنى حَمَل النحويين قوله:
{يَظُنُّونَ} “Zanda bulunuyorlardı” kavlinin iki mefulü vardır. Ebu'l-Bekâ: «غيرَ الحق» birinci mefuldür, yani "hak olmayan bir şeyi [zannediyorlardı]" demektir, «بالله» ise ikinci mefuldür, demiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «غير الحق» masdar hükmündedir ve manası: Allah hakkında, O'na beslenmesi gereken zannın dışındaki bâtıl bir zan besliyorlardı, demektir. «ظنَّ الجاهلِية» ise ondan bedeldir. Mananın: «يظنون باللهِ ظَنَّ الجاهلِية» (Allah hakkında cahiliye zannıyla zanda bulunuyorlardı) şeklinde olması ve «غيرَ الحق» ifadesinin, «هذا القولُ غيرُ ما تقول» (Bu söz senin söylediğinden başkadır) sözündeki gibi «يظنون» fiilini pekiştiren bir tekid olması da caizdir. Onun bu dediğine göre «ظنَّ» fiili iki mefule geçişli (müteaddi) olmaz; aksine bâ harfi, «ظننت بزيد» yani "onu zannımın mahalli kıldım" sözünde olduğu gibi zan için zarfiyet bildirir. Nahivciler şu beyti bu manaya hamletmişlerdir:
١٤٧٥ - فقلت لهم ظُنُّوا بألفَيْ مُدَجَّجٍ ... سَراتُهمُ في الفارسِيِّ المُسَرَّدِ
1475 - Onlara dedim ki: Zannınızı, önde gelenleri / Örülmüş zırhlar içindeki tepeden tırnağa silahlı iki bin askere yöneltin.
أي: اجعلوا ظنكم في أَلفَي مُدَجَّج. وتحصَّل في نصب» غير الحق «وجهان، أحدهما: أنه مفعولٌ أولُ ل» يظنون «. والثاني: أنه مصدرٌ مؤكِّدٌ للجملةِ التي قبلَه بالمعنيين اللذين ذكرهما الزمخشري.
Yani: Zannınızı tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiye yöneltin. «غير الحق» lafzının nasbında iki vecih ortaya çıkmaktadır: Birincisi: «يظنون» fiilinin birinci mefulü olmasıdır. İkincisi: Zemahşerî'nin zikrettiği iki manaya göre kendisinden önceki cümleyi pekiştiren tekit edici bir masdar olmasıdır.
وفي نصب» ظنَّ الجاهليةَ «وجهان أيضاً: البدلُ من» غيرَ الحق «، أو أنه مصدرٌ مؤكد ل» يظنون «، و» بالله «: إمَّا متعلق بمحذوف على جَعْله/ مفعولاً ثانياً، وإمَّا بفعل الظن على ما تقدم وإضافةُ» الظن «إلى» الجاهلية «قال الزمخشري:» كقولك: «حاتمُ الجودِ، ورجلُ صدقٍ» يريد الظنَّ المختصَّ بالملةِ الجاهلية، ويجوز أن يراد: ظنَّ أهلِ الجاهلية «وقال غيرُه:» المعنى: المدة الجاهلية أي: القديمة قبل الإِسلام نحو: حَمِيَّة الجاهلية «.
«ظنَّ الجاهليةَ» ifadesinin nasbında da iki vecih vardır: «غيرَ الحق» lafzından bedel olması veya «يظنون» fiilini tekit eden bir masdar olmasıdır. «بالله» ise ya ikinci meful kılınması üzerine mahzufa taalluk eder ya da daha önce geçtiği üzere zan fiiline taalluk eder. «الظن» kelimesinin «الجاهلية» kelimesine izafeti hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu, "Hâtim-i cûd (cömertlikte Hâtim gibi)" ve "doğruluk adamı" sözün gibidir; bununla cahiliye dinine/milletine özgü zannı kastetmektedir. Cahiliye ehlinin zannının kastedilmiş olması da caizdir.» Bir başkası ise şöyle demiştir: «Mana: Cahiliye dönemi, yani "cahiliye taassubu" ifadesinde olduğu gibi İslam'dan önceki kadim dönem demektir.»
قوله: {هَل لَّنَا مِنَ الأمر مِن شَيْءٍ} :» مِنْ «في» من شيء «زائدةٌ في المبتدأ، وفي الخبر وجهان، وأصحُّهما أنه» لنا «، فيكون» من الأمر «في محلِّ نصب على الحال من» شيء «لأنه نعت نكرةٍ قُدِّم عليها فينتصبُ حالاً. ويتعلق بمحذوف. والثاني: أجازه أبو البقاء أن يكون» من الأمر «هو الخبر، و» لنا «تبيين، وبه تتِمُّ الفائدةُ كقولِه: {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} [الإخلاص: ٤] ، وهذا ليس بشىء لأنه إذا جعله للتبيين فحينئذ يتعلَّق بمحذوف، وإذا كان كذلك فيصير» لنا «من جملةٍ أخرى، فتبقى الجملة من المبتدأ أو الخبر غيرَ مستقلة بالفائدة، وليس نظيراً لقوله: {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} فإن» له «فيها متعلِّق بنفس» كفواً «لا بمحذوفٍ، وهو نظيرُ:» لم يكن أحد قائلاً لبكر «ف» لبكر «متعلق بنفس الخبر.
{هَل لَّنَا مِنَ الأمر مِن شَيْءٍ} “Bu işten bize bir pay var mı?” kavlinde: «من شيء» ifadesindeki «مِنْ», mübtedada zâiddir. Haberde ise iki vecih vardır; en sahih olanı «لنا» olmasıdır. Bu durumda «من الأمر», «شيء» lafzından hâl olarak mansub mahaldedir; zira nekre bir kelimenin sıfatı onun önüne geçerse hâl olarak nasbedilir ve mahzufa taalluk eder. İkincisi: Ebu'l-Bekâ'nın caiz gördüğü vecihtir ki «من الأمر» haberdir, «لنا» ise tebyindir (açıklamadır) ve {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} [İhlâs 4] “Hiçbir şey O'na denk olmamıştır” ayetinde olduğu gibi fayda onunla tamamlanır. Ancak bu [görüş] bir şey değildir; zira tebyin kılındığında mahzufa taalluk eder; böyle olunca da «لنا» başka bir cümleden sayılır ve mübtedadan veya haberden oluşan cümle tek başına tam bir mana ifade edemez hale gelir. Bu durum, {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ} kavlinin benzeri de değildir; zira oradaki «له» ifadesi mahzufa değil, doğrudan «كفواً» kelimesine taalluk etmektedir; bu da «لم يكن أحد قائلاً لبكر» (Kimse Bekir'e söz söylemiş değildi) sözünün benzeridir ki «لبكر» doğrudan haberin kendisine taalluk eder.
وهل هذا الاستفهامُ على حقيقتِه؟ فيه وجهان أظهرهما: نعم، ويعنون بالأمر: النصرَ والغلبةَ. والثاني: أنه بمعنى النفي، كأنهم قالوا: ليس لنا من الأمر أي النصر شيءٌ، وإليه ذهب قتادة وابن جريج، ولكن يضعف هذا بقوله: {قُلْ إِنَّ الأمر كُلَّهُ للَّهِ} فإنَّ مَنْ نَفَى عن نفسِه شيئاً لا يُجاب بأَنْ يُثْبَتَ لغيرِه، لأنه مُقِرٌّ بذلك، اللهم إلا أَنْ يُقَدِّر جملةً أخرى ثبوتيةً مع هذه الجملةِ فكأنهم قالوا: ليس لنا من الأمر شيء، بل لِمَنْ أَكْرَهَنا على الخروج، وحَمَلَنا عليه، فحينئذ يَحْسُن الجواب بقوله {قُلْ إِنَّ الأمر كُلَّهُ للَّهِ} لقولهم هذا.
Peki bu istifham (soru) gerçek anlamında mıdır? Bunda iki vecih vardır; en zahir olanı: Evet, [gerçek anlamındadır] ve "emir" ile zafer ve galibiyeti kastetmektedirler. İkincisi: Nefiy (olumsuzluk) manasında olmasıdır; sanki "Bu işten, yani zaferden bize hiçbir pay yoktur" demişlerdir. Katâde ve İbn Cüreyc bu görüşe gitmiştir. Ne var ki {قُلْ إِنَّ الأمر كُلَّهُ للَّهِ} “De ki: Bütün iş Allah'ındır” kavli sebebiyle bu [ikinci vecih] zayıf kalmaktadır; zira kendisinden bir şeyi nefyeden kimseye, o şeyi başkasına ispat ederek cevap verilmez, çünkü o zaten bunu kabul etmektedir. Ancak bu cümleyle birlikte olumlu başka bir cümle takdir edilirse o müstesnadır; o takdirde sanki: "Bu işten bize hiçbir pay yoktur, bilakis bizi [savaşa] çıkmaya zorlayan ve buna sevk eden kimseye aittir" demiş gibi olurlar. İşte bu durumda onların bu sözüne karşı {قُلْ إِنَّ الأمر كُلَّهُ للَّهِ} kavliyle cevap verilmesi güzel olur.
وهذه الجملةُ الجوابيةُ اعتراضٌ بين الجمل التي جاءت بعد قوله: {وَطَآئِفَةٌ} فإنَّ قولَه: {يُخْفُونَ في أَنْفُسِهِم} وكذا «يقولون» الثانية: إمَّا خبرٌ عن «طائفة» أو حال مِمَّا قبلها.
Bu cevap cümlesi, {وَطَآئِفَةٌ} “Bir grup...” kavlinden sonra gelen cümleler arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Zira {يُخْفُونَ في أَنْفُسِهِم} “İçlerinde gizliyorlar” kavli ve aynı şekilde ikinci «يقولون» ifadesi: Ya «طائفة» kelimesinin haberidir yahut kendisinden önceki ifadeden hâldir.
وقرأ الجماعة «كلَّه» بالنصب، وفيه وجهان، أظهرهما: أنه تأكيدٌ لاسم «إن» . والثاني حكاه مكي عن الأخفش أنه بدلٌ منه، وليس بواضحٍ. و «لله» خبرُ «إنْ» . وقرأ أبو عمرو: «كلُّه» رفعاً وفيه وجهان، أشهرُهما: أنه رفع بالابتداء، و «لله» خبرُه، والجملةُ خبرُ «إنَّ» نحو: «إنَّ مالَ زيد كلُّه عنده» . والثاني: أنه توكيدٌ على المحلِّ، ف «إنَّ» اسمُها في الأصل مرفوعٌ بالابتداء، وهذا مذهبُ الزجاج والجرميّ، يُجْرون التوابع كلها مُجْرى عطفِ النسق، فيكونُ «لله» خبراً ل «إنَّ» أيضاً. و «يُخْفون» : إمَّا خبرُ ل «طائفة» أو حالٌ مِمَّا قبله كما تقدم. وأما «يقولون» فيحتمل هذين الوجهين، ويحتمل أَنْ يكون تفسيراً لقوله «يُخْفون» فلا محلَّ له حينئذ.
Cumhur «كلَّه» kelimesini nasb ile okumuştur; bunda iki vecih vardır, en zahir olanı: «إن» harfinin ismini pekiştiren bir tekid olmasıdır. İkincisi ise Mekkî'nin Ahfeş'ten naklettiği üzere ondan bedel olmasıdır, ancak bu açık/kuvvetli değildir. «لله» ise «إنْ» harfinin haberidir. Ebû Amr ise «كلُّه» şeklinde ref ile okumuştur; bunda da iki vecih vardır; en meşhuru: İbtidâ ile merfû olması, «لله» ifadesinin onun haberi olması ve cümlenin «إنَّ مالَ زيد كلُّه عنده» (Şüphesiz Zeyd'in malı, onun tamamı yanındadır) örneğinde olduğu gibi «إنَّ» harfinin haberi olmasıdır. İkincisi: Mahalle tekit olmasıdır; zira «إنَّ» harfinin ismi asılda ibtidâ ile merfûdur. Bu, bütün tâbileri atf-ı nesak gibi değerlendiren Zeccâc ve Cermî'nin mezhebidir; bu takdirde «لله» ifadesi yine «إنَّ» harfinin haberi olur. «يُخْفون» ise daha önce geçtiği gibi ya «طائفة» kelimesinin haberidir yahut kendisinden öncekinden hâldir. «يقولون» ifadesine gelince; bu iki vechi taşıdığı gibi «يُخْفون» kavlinin tefsiri olması da muhtemeldir ki bu takdirde irabdan mahalli olmaz.
وقوله: {مَّا قُتِلْنَا} جوابُ «لو» ، وجاء على الأفصحِ: فإنَّ جوابَها إذا كان
{مَّا قُتِلْنَا} “...öldürülmezdik” kavli «لو» edatının cevabıdır ve en fasih kullanıma uygun olarak gelmiştir; zira onun cevabı