منفياً ب «ما» فالأكثر عدمُ اللامِ، وفي الإِيجاب بالعكس. وقوله: {لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الأمر شَيْءٌ} كقوله: {هَل لَّنَا مِنَ الأمر مِن شَيْءٍ} وقد عُرِف الصحيحُ من الوجهين.
«ما» ile olumsuz kılındığında çoğunlukla lâm harfi bulunmaz; olumlu olduğunda ise durum bunun aksinedir. {لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الأمر شَيْءٌ} “Bu işten bize bir pay olsaydı...” kavli ise {هَل لَّنَا مِنَ الأمر مِن شَيْءٍ} “Bu işten bize bir pay var mı?” kavli gibidir ve iki vecihten sahih olanı [daha önce] bilinmiştir.
وقد أَعْرَب الزمخشري هذه الجملَ الواقعة بعد قوله: {وَطَآئِفَةٌ} إعراباً أفضى إلى خروجِ المبتدأ بلا خبر، ولا بد من إيراد نَصِّه ليتبيَّنَ ذلك، قال ﵀: «فإنْ قلت كيف مواقعُ هذه الجمل التي بعد قوله:» وطائفة «؟ قلت:» قد أهَمَّتْهُمْ «صفةٌ ل» طائفة «و» يظنون «صفةٌ أخرى أو حال، بمعنى: قد أهمَّتْهم أنفسهم ظانِّين، أو استئناف على وجه البيان للجملةِ قبلها، و» يقولون «بدلٌ من» يظنون «.
Zemahşerî, {وَطَآئِفَةٌ} “Bir grup...” kavlinden sonra gelen bu cümleleri, mübtedanın habersiz kalmasına yol açan bir şekilde irablandırmıştır; bunun anlaşılması için onun ifadesini aynen nakletmek gerekir. [Zemahşerî] rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: «Eğer: "«وطائفة» kavlinden sonra gelen bu cümlelerin konumu nasıldır?" dersen, derim ki: «قد أهَمَّتْهُمْ», «طائفة» için sıfattır; «يظنون» ise başka bir sıfattır veya "kendi canlarının derdine düşmüş, zanda bulunarak" manasında bir hâldir yahut kendisinden önceki cümleyi açıklama kabilinden bir istînâftır; «يقولون» ise «يظنون» fiilinden bedeldir.
فإن قلت: كيف صَحَّ أن يقع ما هو مسألةٌ عن الأمر بدلاً من الإِخبار بالظن؟ قلت: كانت مسألتهم صادرةً عن الظن فلذلك جاز إبدالُه منه، و «يُخفون» حال من «يقولون» ، و {قُلْ إِنَّ الأمر كُلَّهُ للَّهِ} اعتراضٌ بين الحال وذي الحال، و «يقولون» بدلٌ من «يُخْفون» ، والأجودُ أَنْ يكون استئنافاً «انتهى كلامه. وهذا من أبي القاسم بناءً على أن الخبر محذوف كما قَدَّمْتُ لك تقريرَه [في] :» ومنكم طائفةٌ «لأنه موضعُ تفصيل.
Eğer dersen ki: "İş hakkında bir soru olan ifade nasıl oldu da zandan haber vermekten bedel olabildi?" Derim ki: Onların sorusu zandan kaynaklanmaktaydı; bu sebeple onun zandan bedel yapılması caiz olmuştur. «يُخفون» ise «يقولون» fiilinden hâldir, {قُلْ إِنَّ الأمر كُلَّهُ للَّهِ} “De ki: Bütün iş Allah'ındır” kavli ise hâl ile zü'l-hâl arasında bir itiraziyedir. «يقولون» ifadesi «يُخْفون» fiilinden bedeldir; en tercihe şayan olanı ise istînâf olmasıdır.» Onun sözü burada bitti. Ebu'l-Kāsım'ın bu yaklaşımı, tafsilât makamı olması sebebiyle «ومنكم طائفةٌ» (sizden bir grup da...) [takdirinde] sana daha önce açıkladığım üzere haberin mahzuf olması esasına dayanmaktadır.
قوله: {لَبَرَزَ} جاء على الأفصح، وهو ثبوت اللام في جوابها مثبتاً، والجمهورُ» لبرز «مخففاً مبيناً للفاعل، وأبو حيوة:» لبُرِّز «مشدداً مبنياً للمفعول، عدَّاه بالتضعيف. وقرىء» كَتَب «مبنياً للفاعل وهو الله تعالى،» القتلَ «مفعولاً به، والحسن:» القتالُ «رفعاً.
{لَبَرَزَ} “...elbette çıkıp giderlerdi” kavli en fasih kullanıma uygun gelmiştir ki bu da [şartın] cevabında olumlu olarak lâm harfinin sabit olmasıdır. Cumhur «لبرز» şeklinde şeddesiz ve mâlûm (etken) olarak okumuştur. Ebû Hayve ise şeddeli olarak meçhul (edilgen) kalıpta «لبُرِّز» okumuş ve fiili şedde (tef'îl) ile müteaddi kılmıştır. «كَتَب» fiili fâili Yüce Allah olmak üzere mâlûm, «القتلَ» ise mefulün bih olarak okunmuştur. Hasan [el-Basrî] ise ref ile «القتالُ» şeklinde okumuştur.
قوله: {وَلِيَبْتَلِيَ} فيه خمسةُ أوجه، أحدُها: أنه متعلقٌ بفعلٍ قبله، تقديرُه: فَرَض اللهُ عليكم القتالَ ولم ينصُرْكم يومَ أُحد ليبتلي ما في صدوركم وقيل: بفعلٍ بعده، أي: ليبتلي فَعَلَ هذه الأشياء. وقيل: الواوُ زائدةٌ واللام متعلقة بما قبلها، وقيل:» وليبتلي «عطفٌ على» ليبتلي «الأولى، وإنما كُرِّرت لطولِ الكلام، فعُطِف عليه» وليمحِّص «قاله ابن بحر. وقيل: هو عطفٌ على علةٍ محذوفةٍ تقديرُه: ليقضي اللهُ أمرَه وليبتلي، وجَعَلَ متعلَّقَ الابتلاءِ ما انطوى عليه الصدورُ، والذي انطوى عليه الصدر هو القلب، لقوله: {القلوب التي فِي الصدور} [الحج: ٤٦] ، وجَعَل متعلَّقَ التمحيص وهو التصفية ما في
{وَلِيَبْتَلِيَ} “Ve denemek için...” kavlinde beş vecih vardır: Birincisi: Kendisinden önceki bir fiile taalluk etmesidir ki takdiri: "Allah göğüslerinizdekini denemek için size savaşı farz kıldı ve Uhud günü size yardım etmedi" şeklindedir. Kendisinden sonraki bir fiile taalluk ettiği de söylenmiştir, yani: "Denemek için bu şeyleri yaptı" demektir. Vav harfinin zâid olduğu ve lâmın kendisinden öncekine taalluk ettiği de söylenmiştir. İbn Bahr'ın belirttiğine göre «وليبتلي» ifadesinin birinci «ليبتلي» kavline matuf olduğu ve söz uzadığı için tekrar edildiği, «وليمحِّص» kavlinin de ona matuf olduğu söylenmiştir. Mahzuf bir illete matuf olduğu da söylenmiştir ki takdiri: "Allah emrini yerine getirmek ve denemek için [böyle yaptı]" şeklindedir. {القلوب التي فِي الصدور} [Hac 46] “Göğüslerdeki kalpler” kavli gereğince göğsün kuşattığı şey kalp olduğu için, denemenin taalluk ettiği şeyi göğüslerin kuşattığı şeyler kılmış; arındırma demek olan temhîsin taalluk ettiği şeyi ise
القلب وهو النيَّاتُ والعقائد.
kalbin içinde olan niyetler ve inançlar kılmıştır.
وقوله تعالى: {الجمعان} : إنما ثُنِّي وإن كان اسمَ جمع وقد نَصَّ النحاةُ على أنه لا يُثَنَّى ولا يُجْمَعُ إلا شذوذاً لأنه أُريد به النوعُ، فإنَّ المعنى: جَمْعُ المؤمنين وجَمْعُ المشركين، فلما أُريد به ذلك ثُنِّي كقوله:
Yüce Allah'ın {الجمعان} “İki topluluk” kavline gelince: İsm-i cem olduğu halde tesniye yapılmıştır; oysa nahivciler ism-i cemin şâz durumlar hariç tesniye ve cemi yapılmayacağını belirtmişlerdir. Çünkü bununla tür kastedilmiştir; zira mana: "Müminler topluluğu ve müşrikler topluluğu" demektir. Bu kastedildiği için şu beyitte olduğu gibi tesniye yapılmıştır:
١٤٧٦ - وكلُّ رفيقَيْ كلِّ رحلٍ وإنْ هما ... تعاطَى القَنا قوماً هما أخَوان
1476 - Her binek devesinin iki yoldaşı, mızrakla birbirlerine vuran / İki kavimden olsalar bile kardeştirler.
والسين في «استَنْزَلَهم» للطلب، والظاهرُ أن استفعل هنا بمعنى أَفْعَل لأنَّ القصةَ تَدُلُّ عليه، فالمعنى حَمَلَهم على الزلة، ويكون كاسْتَبَلَّ وأَبَلَّ.
«استَنْزَلَهم» kelimesindeki sîn harfi talep içindir. Zahir olan ise kıssa buna delalet ettiği için buradaki istif'âl kalıbının ef'ale manasında olmasıdır; dolayısıyla mana: "Onları hataya/kaymaya sevk etti" şeklindedir ve bu, «اسْتَبَلَّ» ile «أَبَلَّ» (iyileşti) gibidir.
قولُه تعالى: {إِذَا ضَرَبُواْ} : «إذا» ظرفٌ مستقبل فلذلك اضطربت أقوالُ المُعْرِبين هنا من حيث إنَّ العاملَ فيها: «قالوا» وهو ماضٍ، فقال الزمخشري: «فإنْ قلت: كيف قيل:» إذا ضَرَبوا «مع» قالوا «؟ قلت: هو حكايةٌ حالٍ ماضيةٍ كقولك» حين يضربون في الأرض «. وقال أبو البقاء
Yüce Allah'ın {إِذَا ضَرَبُواْ} “Sefere çıktıkları zaman...” kavlinde: «إذا» gelecek zaman bildiren bir zarftır; bu sebeple buradaki irabçıların görüşleri, kendisinde amel eden fiilin mazi olan «قالوا» fiili olması bakımından karışıklık göstermiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: "«قالوا» ile birlikte nasıl «إذا ضَرَبوا» denilmiştir?" dersen; derim ki: Bu, "Yeryüzünde sefere çıktıkları zaman" sözünde olduğu gibi geçmiş bir durumun hikâye edilmesidir (hikâye-i hâl-i mâzîdir).» Ebu'l-Bekâ ise
بعد قوله قريباً من قول الزمخشري:» ويجوز أن يكونَ «كفروا» و «قالوا» ماضيين، ويرادُ بهما المستقبلُ المحكيُّ به الحالُ، فعلى هذا يكون التقديرُ: يكفرون ويقولون «انتهى. ففي كِلا الوجهين حكايةٌ حالٍ، لكنْ في الأولِ حكايةٌ حالٍ ماضيةٍ، وفي الثاني مستقبلةٌ، وهو من هذه الحيثيَّةِ كقوله تعالى: {حتى يَقُولَ الرسول والذين آمَنُواْ} [البقرة: ٢١٤] وقد تقدَّم. ويجوزُ أَنْ يُراد ب» قال «الاستقبالُ لا على سبيلِ الحكاية، بل لوقوعِه صلةً لموصولٍ، وقد نَصَّ بعضُهم على أنَّ الماضيَ إذا وقَع صلةً لموصولٍ صَلَح للاستقبال نحو: {إِلاَّ الذين تَابُواْ مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُواْ عَلَيْهِمْ} [المائدة: ٣٤] ، وإلى هذا نحا ابن عطية، قال:» ودخلت إذا وهي حرف استقبال من حيث «الذين» اسمٌ مُبْهَمٌ يَعُمُّ مَنْ قَال في الماضي ومَنْ يقول في الاستقبال، ومِنْ حيث هذه النازلةُ تُتَصَوَّرُ في مستقبلِ الزمان «يعني فتكون حكايةَ حالٍ مستقبلة.
Zemahşerî'nin sözüne yakın bir ifadeden sonra şöyle demiştir: ««كفروا» ve «قالوا» fiillerinin mazi olması ve bunlarla hâlin hikâye edildiği gelecek zamanın kastedilmesi de caizdir; buna göre takdir: "İnkâr ederler ve derler" şeklinde olur.» Her iki vecihte de hâlin hikâye edilmesi vardır; ancak birincisinde geçmiş bir durumun hikâye edilmesi, ikincisinde ise gelecek bir durumun hikâye edilmesidir. Bu açıdan bakıldığında daha önce geçen {حتى يَقُولَ الرسول والذين آمَنُواْ} [Bakara 214] “Nihayet peygamber ve beraberindeki müminler şöyle diyordu...” ayeti gibidir. «قال» fiiliyle hikâye yoluyla değil de sıla cümlesi olarak vaki olması sebebiyle istikbâlin (geleceğin) kastedilmiş olması da caizdir. Nitekim bazısı, mazi fiilin sıla cümlesi olarak vaki olduğunda {إِلاَّ الذين تَابُواْ مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُواْ عَلَيْهِمْ} [Mâide 34] “Onları ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesna” kavlinde olduğu gibi gelecek zamana elverişli olduğunu açıkça belirtmiştir. İbn Atıyye de bu yöne eğilerek şöyle demiştir: «İstikbâl harfi olan "izâ", "ellezîne" isminin hem geçmişte söyleyeni hem de gelecekte söyleyecek olanı kapsayan müphem bir isim olması açısından ve bu hadisenin gelecekte de tasavvur edilmesi cihetinden dahil olmuştur.» Yani bu takdirde gelecek durumun hikâye edilmesi olur.
وقيل:» إذا «بمعنى» إذْ «وليس بشيء. وقَدَّرَ الشيخ مضافاً محذوفاً هو عاملٌ في» إذا «تقديرُه:» وقالوا لهلاكِ إخوانهم «أي مخافةَ أن يَهْلَكَ إخوانُهم إذا سافروا أو غزَوا، فقدَّر العاملَ مصدراً مُنْحَلاًّ ل» أَنْ «والمضارع حتى يكونَ مستقبلاً قال:» ولكنْ يصيرُ الضميرُ في قوله: {لَّوْ كَانُواْ عِنْدَنَا} عائداً على «إخوانهم» في اللفظ وهو لغيرهم في المعنى أي: يعودُ على إخوانٍ آخرين وهم الذي تقدَّمَ موتُهم بسببِ سفرٍ أو غزو، وقَصْدُهم بذلك تثبيطُ الباقين، وهو نظيرُ: «درهمٌ ونصفه» ، {وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلاَ يُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِ} [فاطر: ١١] وقول النابغة:
«إذا» edatının «إذْ» manasında olduğu da söylenmiştir, ancak bir kıymeti yoktur. Şeyh [Ebû Hayyân], «إذا» edatında amel eden mahzuf bir muzâf takdir etmiştir ki takdiri: «وقالوا لهلاكِ إخوانهم» yani "Kardeşleri sefere çıktıklarında veya savaştıklarında helak olurlar korkusuyla dediler" şeklindedir; dolayısıyla amili, gelecek zaman bildirmesi için «أَنْ» ve muzari fiile çözümlenebilen bir masdar olarak takdir etmiştir. [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Fakat {لَّوْ كَانُواْ عِنْدَنَا} “Yanımızda olsalardı...” kavlindeki zamir lafızda "kardeşlerine" dönerken mana bakımından başkalarına ait olur; yani yolculuk veya savaş sebebiyle daha önce ölmüş olan diğer kardeşlere döner ki bununla amaçları geride kalanları yıldırmaktır. Bu durum; "bir dirhem ve onun yarısı", {وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلاَ يُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِ} [Fâtır 11] “Hiçbir yaşayanın ömrü uzatılmaz ve ömründen kısaltılmaz ki...” kavli ve Nâbiğa'nın şu sözünün benzeridir:
١٤٧٧ - قالَتْ: ألا ليتما هذا الحمامُ لنا ... إلى حمامتِنا ونصفُه فَقَدِ
1477 - Kadın dedi ki: Keşke şu güvercinler bizim güvercinimize / Katılarak bizim olsaydı ve onun yarısı da! Bu bana yeterdi.
أي. نصفُ درهمٍ آخرَ، ومُعَمَّرٍ أخرَ، وحمامٍ آخرَ «.
Yani: Başka bir dirhemin yarısı, başka bir yaşayanın ömrü ve başka bir güvercin [demektir].»
واللامُ في» لإِخوانهم «للعلةِ، وليسَتْ هنا للتبليغ كالتي في قولِك:» قلت لزيدٍ: افعل كذا «.
«لإِخوانهم» ifadesindeki lâm illet (sebep) içindir; «Zeyd'e şöyle yap dedim» sözündeki gibi tebliğ (hitap) için değildir.
والجمهورُ على» غُزَّى «بالتشديد جمع» غازٍ «وقياسُه: غُزَاة كرام ورُماة، ولكنهم حَمَلوا المعتلَّ على الصحيح في نحو: ضارِب وضُرَّب، وصائم وصُوَّم. والزهري والحسن:» غُزَى «بتخفيفها، وفيه وجهان: أنه خَفَّف الزايَ كراهيةَ التثقيلِ في الجمعِ. والثاني: أنَّ أصلَه» غُزاة «كقُضاة ورُماة، ولكنه حَذَفَ تاءَ التأنيث، لأنَّ نفسَ الصيغةِ دالَّة على الجمعِ، فالتاءُ مستغنىً عنها.
Cumhur «غازٍ» kelimesinin çoğulu olarak şeddeli «غُزَّى» şeklinde okumuştur. Kurala uygun olanı (kıyası) ise «رامٍ» ve «رُماة» gibi «غُزاة» olmasıdır; ancak illetli kelimeyi «ضارِب» ve «ضُرَّب», «صائم» ve «صُوَّم» örneklerindeki gibi sahih kelimeye hamletmişlerdir. Zührî ve Hasan ise zâ harfini hafifleterek «غُزَى» şeklinde okumuşlardır; bunda iki vecih vardır: Çoğulda ağırlığı hoş görmeyerek zâ harfini hafifletmiştir. İkincisi: Aslı «قُضاة» ve «رُماة» gibi «غُزاة» idi; ancak kalıbın kendisi çoğula delalet ettiği için müenneslik tası gereksiz görülerek hazfedilmiştir.
وقال ابن عطية: وهذا الحذف كثيرٌ في كلامهم، ومنه قول الشاعر يمدح الكسائي:
İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu hazif onların kelamında çoktur; şairin Kisâî'yi överken söylediği şu söz de bundandır:
١٤٧٨ - أبى الذَّمُّ أخلاقَ الكسائي وانْتَحى ... به المجدُ أخلاقَ الأُبُوِّ السَّوابقِ
1478 - Kötüleme, Kisâî'nin ahlakından uzak durdu; şan ve şeref ise / Onu, geçmiş ataların ahlakına doğru yöneltti.
يريد: «الأبوة» جمع أب، كما ان «العمومة» جمع عَمّ «، و» البُنُوَّة «جمعُ ابن، وقد قالوا: ابن وبُنُوّ. وقد رَدَّ عليه الشيخ هذا: بأنَّ الحَذْفَ ليس بكثيرٍ، وأنَّ قوله:» حُذِفَت التاءُ من «عُمومة» ليس كذلك، بل الأصل «عُموم»
Bununla, «عَمّ» kelimesinin çoğulu «عُمومة» ve «ابن» kelimesinin çoğulu «بُنُوَّة» olduğu gibi «أب» kelimesinin çoğulu olan «الأبوة» lafzını kastetmektedir; nitekim «ابن» ve «بُنُوّ» da demişlerdir. Şeyh [Ebû Hayyân] buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Bu hazif çok değildir ve onun «عُمومة kelimesinden tâ hazfedilmiştir» sözü doğru değildir; bilakis aslı
من غير تاء/، ثم أَدخلوا عليها التاء لتأكيد الجمع، فما جاء على «فُعول» من غير تاءٍ فهو الأصلُ نحو: عُموم وفُحول، وما جاءَ فيه التاءُ فهو الذي يَحْتاج إلَى تأويِلِه بالجمعِ، لم يُبْنَ على هذه التاءِ حتى يُدَّعى حَذْفُها، وهذا بخلاف «قُضاة» وبابِه بُني عليها فيمكنُ ادِّعاءُ الحَذْفِ فيه، وأما «أُبُوّة» و «بُنُوّة» فليسا جَمْعَيْن بل مصدَرَيْن وأمَّا «أُبُوّ» في البيت فهو شاذ عند النحاةِ من جهةِ أنه كان مِنْ حَقِّه أَنْ يُعِلَّه فيقول: «أُبِيّ» بقلبِ الواوين ياءين نحو: عُصِيّ.
tâ harfi olmaksızın «عُموم» şeklindedir; sonra çoğulu pekiştirmek için ona tâ dahil etmişlerdir. Dolayısıyla tâ harfi olmaksızın «فُعول» vezninde gelenler «عُموم» ve «فُحول» gibi asıldır; içinde tâ bulunanlar ise çoğul manasıyla tevil edilmeye muhtaç olanlardır; [kelime] bu tâ üzerine kurulmamıştır ki hazfedildiği iddia edilebilsin. Bu, üzerine kurulduğu için hazif iddiası mümkün olan «قُضاة» ve benzerlerinin aksinedir. «أُبُوّة» ve «بُنُوّة» kelimelerine gelince; bunlar çoğul değil masdardırlar. Beyitteki «أُبُوّ» kelimesi ise, hakkı «عُصِيّ» kelimesinde olduğu gibi iki vavı iki yâya dönüştürerek illetli kılıp «أُبِيّ» demesi gerektiği cihetinden nahivcilere göre şâzdır.
ويُقال: غُزَّاء بالمدِّ أيضاً وهو شاذٌّ، وتَحَصَّل في «غازٍ» ثلاثةُ جموعٍ في التكسير: غُزاة كقُضاة، وغُزَّى كصُوَّم، وغُزَّاء كصُوّام، وجمعٌ رابع جمعُ سلامة، والجملةُ كلها في محل نصب بالقول.
Med ile «غُزَّاء» da denilir ki bu da şâzdır. «غازٍ» kelimesi için kuralsız çoğulda (cemi teksîrde) üç çoğul ortaya çıkmıştır: «قُضاة» gibi «غُزاة», «صُوَّم» gibi «غُزَّى» ve «صُوّام» gibi «غُزَّاء». Dördüncü çoğul ise kurallı çoğuldur (cemi selâmettir). Cümlenin tamamı ise kavl fiili sebebiyle nasb mahallindedir.
قوله: {لِيَجْعَلَ الله} في هذه اللام قولان، أحدهما: أنها لام «كي» والثاني: أنها لام العاقبة والصيرورة، وعلى القول الأول فبِمَ تتعلَّق هذه اللام؟ وفيه وجهان، فقيل: التقدير: أَوْقَعَ ذلك أي القول أو المُعْتَقَد ليجعلَه حسرةً، أو نَدَمُهم، كذا قَدَّره أبو البقاء، وأجاز الزمخشري: أن تتعلَّقَ بجملة النهي، وذلك على معنيين باعتبارِ ما يرُاد باسمِ الإِشارة على ما سيأتي بيانُه في كلامِه: أمَّا الاعتبارُ الأول فإنه قال: «يعني: لا تكونوا مثلَهم في النطق بذلك القول واعتقادِه ليجعله اللهُ حسرةً في قلوبِهم خاصة، ويصونَ منها قلوبَكم» فجعل «ذلك» إشارةً إلى القولِ والاعتقادِ. وأمَّا الاعتبارُ الثاني فإنه قال: «ويجوزُ أَنْ يكونَ» ذلك «إشارةً إلى ما دَلَّ عليه النهيُ أي: لا تكونوا مثلَهم ليجعلَ اللهُ انتفاءَ كونكم مثلَهم حسرةً في قلوبهم، لأنَّ مخالَفَتهم فيما يقولون، ويعتقدون مِمَّا يَغُمُّهُمْ ويَغيظهم» .
{لِيَجْعَلَ الله} “Allah bunu ... kılmak için” kavlindeki bu lâm hakkında iki görüş vardır: Birincisi: «Key» (sebep bildiren) lâmı olmasıdır. İkincisi: Akıbet ve sayrûret (sonuç bildiren) lâmı olmasıdır. Birinci görüşe göre bu lâm neye taalluk etmektedir? Bunda iki vecih vardır; denildi ki: Takdiri, "Allah bunu yani bu sözü veya inancı bir hasret (iç yarası) kılsın diye bunu vaki kıldı" veya "onların pişmanlığı kıldı" şeklindedir; Ebu'l-Bekâ böyle takdir etmiştir. Zemahşerî ise nehiy cümlesine taalluk etmesini caiz görmüştür ki bu da sözünde beyan edileceği üzere işaret isminden neyin kastedildiğine bağlı olarak iki manaya dayanır: Birinci yaklaşıma gelince, o şöyle demiştir: «Yani: Allah bunu sadece onların kalplerinde bir hasret kılsın ve sizin kalplerinizi ondan korusun diye o sözü söylemekte ve o inancı taşımakta onlar gibi olmayın» diyerek «ذلك» lafzını söze ve inanca işaret kılmıştır. İkinci yaklaşıma gelince, o şöyle demiştir: ««ذلك» lafzının nehyin delalet ettiği şeye işaret olması da caizdir; yani: Onların söyledikleri ve inandıkları şeylerde kendilerine muhalefet edilmesi onları üzen ve öfkelendiren şeylerden olduğu için Allah sizin onlar gibi olmamanızı onların kalplerinde bir hasret kılsın diye onlar gibi olmayın, demektir.»
وقد رَدَّ عليه الشيخ المعنى الأولَ بالمعنى الثاني الذي ذكره هو، ولا بد من إيراده ليتبيَّنَ لك. قال بعد ما حكى عنه ما نقلْتُه في المعنى الأول: «وهذا كلام مثبج لا تحقيقَ [فيه] لأَنَّ جَعْلَ الحسرة لا يكون سبباً للنهي كما قلنا. إنما يكونُ سبباً لحصولِ امتثالِ النهي، وهو انتفاء المماثلةِ، فحصولُ ذلك الانتفاء والمخالفةِ فيما يقولون ويعتقدون يَحْصُل عنه ما يَغيظهم ويَغُمُّهُمْ إذ لم يُوافِقُوهم فيما قالوه واعتَقَدُوه فلا تَضْرِبوا ولا تَغْزوا، فالتبس على الزمخشري استدعاءُ انتقاءِ المماثلةِ بحصولِ الانتفاء، وفَهْمُ هذا فيه خَفاءٌ ودِقَّةٌ» انتهى.
Şeyh [Ebû Hayyân], Zemahşerî'nin bizzat zikrettiği ikinci manayı öne sürerek onun birinci manasını reddetmiştir; durumun açıklığa kavuşması için bunu nakletmek gerekir. Birinci mana hakkında ondan naklettiğim sözleri aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Bu tutarsız/karmaşık bir sözdür, içinde hiçbir tahkik yoktur; zira hasret kılınması, dediğimiz gibi nehyin sebebi olamaz. O ancak nehyin gereğinin yerine getirilmesinin, yani benzerliğin ortadan kalkmasının bir sebebi olur. Dolayısıyla söyledikleri ve inandıkları şeylerde o benzerliğin ortadan kalkması ve muhalefet edilmesi sebebiyle, söyledikleri ve inandıkları şeylerde kendilerine uyulmadığı için onları öfkelendiren ve üzen netice hâsıl olur; [bu sebeple] sefere çıkmamazlık ve savaşa gitmemezlik etmeyin. Dolayısıyla Zemahşerî, benzerliğin ortadan kalkmasını talep etmekle o ortadan kalkışın hâsıl olmasını birbirine karıştırmıştır; bunu anlamakta ise bir kapalılık ve incelik vardır.» Sözü bitti.
ولا أدري ما وجهُ تثبيجِ كلام أبي القاسم، وكيفَ ردَّ عليه على زعمه بكلامه؟
Ebu'l-Kāsım'ın [Zemahşerî'nin] sözünün neresinin tutarsız/karmaşık olduğunu ve [Ebû Hayyân'ın] kendi zannınca Zemahşerî'nin sözünü yine onun kendi sözüyle nasıl reddettiğini anlayabilmiş değilim!
وقال الشيخ أيضاً: «وقال ابنُ عيسى يعني الرماني وغيرُه اللامُ متعلقةٌ بالكون، أي لا تكونوا كهؤلاءِ ليجعلَ اللهُ ذلك حسرة في قلوبهم دونَكم، ومنه أخَذَ الزمخشري في قولِه، لكنَّ ابن عيسى نَصَّ على ما تتعلق به اللام، وذاك لم ينص، وقد بَيَّنَّا فسادَ هذا القول» . انتهى. وقوله: «وذلك لم ينصَّ» بل قد نَصَّ، وقال: «فإنْ قلت ما متعلَّقُ ليجعلَ؟ قلت:» قالوا «إلى آخره، أو بقوله:» لا تكونوا «، وأيُّ نصٍ أظهرُ من هذا؟ ولا يجوزُ تَعَلُّق هذه اللامِ ومعناها التعليل ب» قالوا «لفساد المعنى، لأنهم لم يقولوه لذلك بل لتثبيطِ المؤمنينِ عن الجهاد.
Şeyh [Ebû Hayyân] yine şöyle demiştir: «İbn Îsâ yani Rummânî ve başkaları şöyle demiştir: Lâm harfi kevne (oluş bildiren fiile) taalluk etmektedir; yani "Allah bunu sizden başka onların kalplerinde bir hasret kılsın diye bunlar gibi olmayın" demektir. Zemahşerî de sözünü buradan almıştır; ancak İbn Îsâ lâmın neye taalluk ettiğini açıkça belirtmiş, beriki ise belirtmemiştir. Biz bu görüşün tutarsızlığını açıklamıştık.» Sözü bitti. Onun «beriki açıkça belirtmemiştir» sözüne gelince; bilakis açıkça belirtmiş ve: «Eğer: "«ليجعل» neye taalluk etmektedir?" dersen; derim ki: «قالوا» fiiline... yahut «لا تكونوا» kavline [taalluk eder]» demiştir. Bundan daha açık hangi nas olabilir? Mananın bozulması sebebiyle bu lâmın taallukunun illet bildirme manasıyla «قالوا» fiiline olması caiz değildir; çünkü onlar bunu bu sebeple değil, müminleri cihattan alıkoymak için söylemişlerdir.
وعلى القولِ الثاني أعني كونَها للعاقبةِ تتعلَّقُ ب» قالوا «والمعنى: أنَّهم قالوا ذلك لغرضٍ من أغراضِهم، فكانَ عاقبةُ قولِهم ومصيرُه إلى الحسرةِ والنَّدامَةِ كقولِه: {فالتقطه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً} [القصص: ٨] ، لم يلتِقطوه
İkinci görüşe, yani akıbet (sonuç) bildirmesi görüşüne göre ise «قالوا» fiiline taalluk eder. Mana: Onlar bunu kendi amaçlarından biri için söylediler; ancak sözlerinin akıbeti ve varacağı yer, {فالتقطه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً} [Kasas 8] “Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve üzüntü kaynağı olsun diye [farkında olmadan] aldı” kavlinde olduğu gibi hasret ve pişmanlık oldu. Onu
لذلك، لكنْ كان مآلُه لذلك، ولكنَّ كونَها للصيرورةِ لم يَعْرِفْه أكثرُ النحويين، وإنما هو شيء يَنْسِبونَه للأخفش، وما وَرَدَ من ذلك يؤولونه عَلى العكسِ من الكلام نحو: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ} [آل عمران: ٢١] ، وهذا رأي الزمخشري، فإنه شَبَّه هذه اللام باللام في {لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً} ، ومذهبُه في تَيْكَ أنها للعلة بالتأويل المذكور. والجَعْلُ هنا بمعنى التصيير، و» حسرةً «مفعولٌ ثانٍ، و» في قلوبهم «يجوزُ أن يتعلَّق بالجَعْل وهو أبلغُ أو بمحذوفٍ على أنه صفةٌ للنكرة قبله.
bunun için almamışlardı, fakat işin sonu buna vardı. Ancak lâmın sayrûret (akıbet) için oluşunu nahivcilerin çoğu kabul etmemiştir; bu yalnızca Ahfeş'e nispet ettikleri bir şeydir ve bu tür gelen kullanımları {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ} [Âl-i İmrân 21] “Onları bir azapla müjdele” örneğinde olduğu gibi sözün zıddına hamlederek tevil ederler. Bu aynı zamanda Zemahşerî'nin de görüşüdür; zira o, bu lâmı {لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً} “Kendilerine bir düşman olsun diye...” kavlindeki lâma benzetmiştir; onun oradaki mezhebi ise zikredilen tevil yoluyla illet bildirmesidir. Buradaki «الْجَعْلُ» dönüştürmek (tasîr) manasındadır, «حسرةً» ikinci mefuldür, «في قلوبهم» ise «الْجَعْلُ» fiiline taalluk edebilir ki bu daha beliğdir yahut kendisinden önceki nekre kelimenin sıfatı olarak mahzufa taalluk eder.
واختُلف في المُشار إليه بذلك: فعن الزجاج: هو الظن، ظنوا أنهم لو لم يَحْضُروا لم يُقْتَلوا. وقال الزمخشري:» هو النطق بالقول والاعتقاد «. وقريبٌ منه قول ابن عطية، وأجاز ابن عطية أيضاً أن يكونَ للنهي والانتهاء معاً. وقيل هو مصدرُ» قال «المدلولِ عليه به.
«Bununla» işaret edilen şey hakkında ihtilaf edilmiştir: Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre bu, zandır; yani [savaşa] katılmasalardı öldürülmeyeceklerini zannetmeleridir. Zemahşerî: «Sözü söylemek ve inancı taşımaktır» demiştir. İbn Atıyye'nin sözü de buna yakındır; İbn Atıyye ayrıca bunun nehiy ve nehyedilene uymaya (nehiyden kaçınmaya) birlikte işaret olmasını da caiz görmüştür. «قال» fiilinin delalet ettiği masdarı olduğu da söylenmiştir.
{والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} قرأ ابن كثير وحمزة والكسائي:» يَعْملون «بالغيبةَ ردَّاً على الذين كفروا، والباقون بالخطابَ ردَّاً على قوله: {لاَ تَكُونُواْ} فهو خطابٌ للمؤمنين. وجاء هنا بصفة البصر، قال الراغب:» عَلَّق ذلك بالبصر لا بالسمعِ، وإنْ كان الصادرُ منهم قولاً مسموعاً لا فعلاً مرئياً، لمَّا كان ذلك القولُ من الكافر قصداً منه إلى عمل يُحاوِلُه، فَخَصَّ البصرَ بذلك، كقولك لمَنْ يقولُ شيئاً وهو يَقْصِدُ فِعْلاً يُحاوله: أنا أرى ما تفعله «.
{والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” ayetini İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî, inkâr edenlere döndürerek gāib sîgasıyla «يَعْملون» şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise {لاَ تَكُونُواْ} “...olmayın” kavline döndürerek muhatap sîgasıyla okumuşlardır ki bu takdirde müminlere hitaptır. Burada basar (görme) sıfatı gelmiştir; Râgıb şöyle demiştir: «Onlardan sâdır olan şey görülen bir eylem değil işitilen bir söz olduğu halde bunu işitmeye değil de görmeye bağladı; çünkü kâfirden sâdır olan o söz, gerçekleştirmeye çalıştığı bir amele yönelikti. Bir eylemi hedefleyerek bir şey söyleyen kimseye: "Ne yaptığını görüyorum" demen gibi, görme sıfatını buna tahsis etti.»
قوله تعالى: {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ} : اللامُ هي الموطِّئةُ لقسمٍ
Yüce Allah'ın {وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ} “Andolsun, eğer öldürülürseniz...” kavlinde: Lâm harfi mahzuf bir yemine hazırlık (müvattıe) bildiren lâm harfidir;
محذوف، وجوابُه قولُه: {لَمَغْفِرَةٌ} وحُذِفَ جوابُ الشرطِ لسدِّ جوابِ القسمِ مَسَدَّه لكونِه دالاًّ عليه، وهو الذي عَنَاه الزمخشري بقوله: «وهو سادٌّ مسدَّ جوابِ الشرط» ولا يعني بذلك أنَّه من غيرِ حذفٍ. واللام لام الابتداء، وهي وما بعدها جواب القسم كما تقدم.
cevabı ise {لَمَغْفِرَةٌ} “...elbette bir bağışlanma” kavlidir. Şartın cevabı, yeminin cevabının ona delalet etmesi sebebiyle onun yerine geçmesi (sedd-i mesed etmesi) yüzünden hazfedilmiştir. Zemahşerî'nin «Bu, şartın cevabının yerine geçen şeydir» sözüyle kastettiği de budur; bununla hazif olmaksızın doğrudan [cevap] olduğunu kastetmemektedir. Lâm harfi ibtidâ lâmıdır; kendisi ve sonrası daha önce geçtiği üzere yeminin cevabıdır.
و «مغفرةٌ» فيها وجهان، أظهرهُما: أنها مرفوعةٌ بالابتداء، والمسوِّغات هنا كثيرة: لام الابتداء والعطف عليها في قوله: {وَرَحْمَةٌ} ووصفُها، فإنَّ قوله: {مِّنَ الله} صفةٌ لها، ويتعلق حينئذٍ بمحذوف، و {خَيْرٌ} خبرٌ عنها. والثاني: أن تكونَ مرفوعة على خبر ابتداء مضمر، إذا أُريد بالمغفرةِ والرحمةِ القتلُ أو الموتُ في سبيل الله، لأنهما مقترنان بالموتِ في سبيلِ الله، فيكونُ التقدير: فذلك أي الموتُ أو القتلُ في سبيلِ الله مغفرةٌ ورحمةٌ خير، ويكون «خير» صفةً لا خبراً، وإلى هذا نحا ابن عطية فإنه قال: «وتحتمل الآية أن يكونَ قولُه: {لَمَغْفِرَةٌ} إشارةً إلى الموت أو القتل في سبيل الله، فَسَمَّى ذلك مغفرةً ورحمة، إذ هما مقترنان به، ويجيء التقدير: فذلك مغفرةٌ ورحمة، وترتفعُ المغفرةُ على خبر الابتداء المقدر، وقوله:» خير «صفةٌ لا خبرٌ ابتداء» انتهى. ولكنَّ الوجهَ الأولَ أظهرُ، و «خير» هنا على بابِها من كونِها للتفضيلِ، وعن ابن عباس: «خيرٌ من طِلاع الأرض ذهبةً حمراءَ» .
«مغفرةٌ» lafzında iki vecih vardır; en zahir olanı: İbtidâ ile merfû olmasıdır. Burada [nekre ile başlamayı] caiz kılan unsurlar (müsevviğler) pek çoktur: İbtidâ lâmı, {وَرَحْمَةٌ} “Ve bir rahmet...” kavlinde ona atıf yapılması ve sıfatlanmasıdır; zira {مِّنَ الله} “...Allah'tan...” kavli onun sıfatıdır ve bu durumda mahzufa taalluk eder, {خَيْرٌ} “...daha hayırlıdır” ise onun haberidir. İkincisi: Mağfiret ve rahmet ile Allah yolunda öldürülmek veya ölmek kastedildiğinde muzmer bir mübtedanın haberi olarak merfû olmasıdır; çünkü bunlar Allah yolunda ölmekle birlikte bulunurlar. Bu takdirde takdir: "İşte bu, yani Allah yolunda ölmek veya öldürülmek hayırlı bir mağfiret ve rahmettir" şeklinde olur; «خير» ise haber değil sıfat olur. İbn Atıyye de bu yöne eğilerek şöyle demiştir: «Ayetin, {لَمَغْفِرَةٌ} “...elbette bir bağışlanma” kavlinin Allah yolunda ölmeye veya öldürülmeye işaret olması ihtimali vardır; bunlarla birlikte bulundukları için bunu mağfiret ve rahmet olarak adlandırmıştır. Takdir şöyle olur: "İşte bu bir mağfiret ve rahmettir"; mağfiret takdir edilen mübtedanın haberi olarak merfû olur, «خير» sözü ise mübtedanın haberi değil sıfattır.» Sözü bitti. Ancak birinci vecih daha zahirdir; buradaki «خير» tafdil (üstünlük) bildirme kuralı üzeredir. İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Yeryüzü dolusu kızıl altından daha hayırlıdır.»
وقوله: {وَرَحْمَةٌ} أي: ورحمةٌ من الله، فَحُذِفَتْ صفتُها لدلالة الأولى عليها، ولا بُدَّ من حَذْفٍ آخر مُصَحِّحٍ للمعنى، تقديرُه: لمغفرة من الله لكم ورحمةً منه لكم. وجاء بالمغفرةِ والرحمةِ نكرتين إيذاناً بأنَّ أَدنى خيرٍ وأقلَّ
{وَرَحْمَةٌ} “Ve bir rahmet...” kavli yani: "Ve Allah'tan bir rahmet..." demektir; birincisinin delaleti sebebiyle onun sıfatı hazfedilmiştir. Manayı sıhhatli kılacak başka bir mahzuf da gereklidir ki takdiri: "Allah'tan size bir bağışlanma ve O'ndan size bir rahmet..." şeklindedir. En küçük bir hayrın ve en önemsiz
شيء خيرٌ من الدنيا وما فيها الذي يجمعونه، وهو نظير {وَرِضْوَانٌ مِّنَ الله أَكْبَرُ} [التوبة: ٧٢] ، والتنكيرُ قد يُشْعِرُ بالتقليل، و «ما» في قولِه {مِّمَّا يَجْمَعُونَ} موصولةٌ اسميةٌ والعائدُ محذوفٌ، ويجوز أن تكونَ مصدريةً، وعلى هذا فالمفعولُ محذوفٌ أي: مِنْ جَمْعِكم المالَ ونحوه.
bir şeyin bile onların topladıkları dünyadan ve içindekilerden daha hayırlı olduğunu bildirmek üzere mağfiret ve rahmet kelimelerini nekre olarak getirmiştir. Bu, {وَرِضْوَانٌ مِّنَ الله أَكْبَرُ} [Tevbe 72] “Allah'ın bir rızası ise en büyüktür” kavlinin benzeridir; nekre kılmak bazen azlık hissi verir. {مِّمَّا يَجْمَعُونَ} “...onların topladıklarından” kavlindeki «ما» ism-i mevsûldür ve âid zamiri mahzuftur; masdariyye olması da caizdir, buna göre meful mahzuftur, yani: "Sizin mal ve benzeri şeyleri toplamanızdan..." demektir.
وقرأ أبو عمرو وابن كثير وابن عامر وأبو بكر عن عاصم: {مُتُّم} و {مُتُّ} : وبابه بضم الميم، ووافقهم حفص هنا خاصة في الموضعين، والباقون بالكسر. فأمّا الضم فلأنه فَعَل بفتح العين من ذوات الواو، وكل ما كان كذلك فقياسه إذا أسند إلى ياء المتكلم وأخواتها أن تضم فاؤه: إمَّا من أول وهلة، وإمَّا بأن نبدلَ الفتحةَ ضمةً ثم نَنْقُلَها إلى الفاء على اختلاف بين التصريفيين، فيقال في «قام» وقال وطال: قُمت وقُمنا وقُمن وطُلت وطُلن وما أشبه، ولهذا جاء مضارعُه على يَفْعُل نحو: يَمُوت. وأما الكسر فالصحيح من قول أهل العربية أنه من لغة مَنْ يقول: مات يمات كخاف يخاف، والأصلُ: مَوِت بكسر العين كَخوِف فجاء مضارعه على يَفْعَل بفتح العين. قال الشاعر:
Ebû Amr, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir; {مُتُّم} “Öldünüz” ve {مُتُّ} “Öldüm” kelimelerini ve bu babı mîm harfinin dammesiyle okumuşlardır; Hafs da burada özellikle her iki yerde onlara muvafakat etmiştir. Geri kalanlar ise kesre ile okumuşlardır. Damme ile okumaya gelince: Çünkü vavi olanlardan ayn harfi fethalı «فَعَلَ» veznindedir; böyle olan her fiil mütekellim yâsına ve benzerlerine [zamirlere] isnad edildiğinde kural gereği fâ harfi dammelenir: Ya doğrudan ilk anda veya sarf âlimleri arasındaki ihtilafa göre fethayı dammeye dönüştürüp sonra onu fâ harfine nakletmek suretiyle yapılır. Nitekim «قام», «قال» ve «طال» fiillerinde «قُمت», «قُمنا», «قُمن», «طُلت», «طُلن» ve benzerleri denir; bu sebeple bunun muzarisi «يَمُوت» gibi «يَفْعُل» vezninde gelmiştir. Kesre ile okumaya gelince: Arap dili ehlinin sahih kabul ettiği söze göre bu, «خاف يخاف» gibi «مات يمات» diyenlerin lehçesindendir; aslı ise «خَوِف» gibi ayn harfinin kesresiyle «مَوِت» şeklindedir, bu sebeple muzarisi ayn harfinin fethiyle «يَفْعَل» vezninde gelmiştir. Şair şöyle demiştir:
١٤٧٩ - بُنَيَّتي سيدةَ البنات ... عِيشي ولا يُؤْمَنُ أَنْ تَماتي
1479 - Kızcağızım, kızların hanımefendisi! / Yaşa sen, ama ölmemenden de emin olunmaz!
فجاء بمضارعه على يَفْعَل بالفتح، فعلى هذه/ اللغة يَلْزَم أن يقال في الماضي المسند إلى التاءِ وإحدى أخواتها: «مِتُّ» بالكسرِ ليس إلا، وهو أنَّا
Burada muzarisini fetha ile «يَفْعَل» vezninde getirmiştir. Bu lehçeye göre tû harfine ve kardeşlerinden birine isnad edilen mazi fiilde sadece kesre ile «مِتُّ» denilmesi gerekir; bu da bizim
نَقَلْنا حركةَ الواو إلى الفاء بعد سَلْبِ حركتِها دلالةً على بنيةِ الكلمة في الأصلِ. وهذا أَوْلى مِنْ قولِ مَنْ يقولُ: إنَّ «مِتَّ» بالكسر مأخوذٌ من لغة من يقول: «يَمُوت» بالضم في المضارع، وجعلوا ذلك شاذاً في القياس كثيراً في الاستعمال كالمازني وأبي علي الفارسي، ونقله بعضهم عن سيبويه صريحاً، وإذا ثَبَتَ ذلك لغةً فلا معنى إلى ادِّعاء الشذوذ فيه. وأمَّا حفص فجمع بين اللغتين.
kelimenin asıldaki yapısına delalet etmesi için fâ harfinin harekesini aldıktan sonra vâv harfinin harekesini fâ harfine nakletmemizle olur. Bu, kesre ile «مِتَّ» lafzının muzaride damme ile «يَمُوت» diyenlerin lehçesinden alındığını söyleyen kimselerin görüşünden daha evladır; Mâzinî ve Ebû Ali el-Fârisî gibi âlimler bunu kuralda şâz, kullanımda ise çok saymışlardır; bazısı bunu Sîbeveyh'ten açıkça nakletmiştir. Bu bir lehçe olarak sabit olduğuna göre onda şâzlık iddia etmenin bir anlamı yoktur. Hafs ise iki lehçeyi birleştirmiştir.
وقرأ الجماعة: «تَجْمَعُون» بالخطاب جرياً على قوله: «ولئن قُتِلتم» ، وحفص بالغيبة: إمَّا على الرجوع على الكفار المتقدمين، وإما على الالتفات من خطاب المؤمنين.
Cumhur «ولئن قُتِلتم» kavline uygun olarak muhatap sîgasıyla «تَجْمَعُون» okumuştur; Hafs ise gāib sîgasıyla [«يَجْمَعُون» şeklinde] okumuştur: Bu ya daha önce geçen kâfirlere dönmek üzere yahut müminlere hitaptan bir iltifattır.
وهذه ثلاثة مواضع: تقدَّم الموتُ على القتل في الأول منها وفي الأخير، والقتلُ على الموت في المتوسط، وذلك أنَّ الأول لمناسبةِ ما قبله من قوله: {إِذَا ضَرَبُواْ فِي الأرض أَوْ كَانُواْ غُزًّى} فرجعَ الموتُ لِمَنْ ضَرَب في الأرض، والقتلُ لِمَنْ غزا، وأما الثاني فلأنه مَحَلُّ تحريضٍ على الجهاد فَقَدَّم الأهمَّ الأعرفَ، وأمَّا الآخرُ فلأنَّ الموتَ أغلبُ.
Bunlar üç yerdedir: Bunların ilkinde ve sonuncusunda ölüm öldürülmenin önüne geçirilmiş, ortadakinde ise öldürülme ölümün önüne geçirilmiştir. Zira birincisi, öncesindeki {إِذَا ضَرَبُواْ فِي الأرض أَوْ كَانُواْ غُزًّى} “yeryüzünde sefere çıktıkları veya savaşa gittikleri zaman” kavline uygunluk içindir; nitekim ölüm yeryüzünde sefere çıkan kimseye, öldürülme ise savaşa giden kimseye racidir. İkincisine gelince, çünkü orası cihada teşvik makamıdır; bu yüzden daha mühim ve daha bilinen olanı öne almıştır. Sonuncusuna gelince, çünkü ölüm daha galiptir [yaygındır].
وقوله: {لإِلَى الله} اللامُ جوابُ القسم فهي داخلةٌ على {تُحْشَرُونَ} ، و «إلى الله» متعلقٌ به، وإنما قُدِّم للاختصاصِ أي: إلى الله لا إلى غيره يكونُ حشرُكُم، أو للاهتمام، وحَسَّنَه كونُه فاصلةً، ولولا الفصلُ لوجب توكيدُ الفعل بنونٍ، لأنَّ المضارعَ المثبت إذا كانَ مستقبلاً وَجَبَ توكيدُه مع اللام خلافاً للكوفيين، حيثُ يجيزون التعاقبَ بينهما، كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın {لإِلَى الله} “muhakkak Allah'a” kavlindeki lâm, yeminin cevabıdır ve {تُحْشَرُونَ} “toplanacaksınız” fiilinin üzerine dahil olmuştur. «إلى الله» ise bu fiile mütealliktir. Öne alınması ise hasr (tahsis) içindir, yani: Toplanmanız başkasına değil, yalnızca Allah'a olacaktır; yahut ihtimam (önem verme) içindir. Âyet sonu (fâsıla) olması da bunu güzelleştirmiştir. Şayet bu fasıla (araya girme) olmasaydı, fiilin nûn ile tekit edilmesi vacip olurdu; çünkü olumlu muzari fiil gelecek zaman ifade ettiğinde lâm ile birlikte nûn ile tekit edilmesi vaciptir. Kûfeliler ise bunun hilafına ikisinin birbirinin yerine geçmesini caiz görürler; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٤٨٠ - وقتيلِ مُرَّةَ أَثْأَرَنَّ فإنه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1480 - Mürre'nin öldürülen adamının intikamını mutlaka alacağım, çünkü o... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
فجاءَ بالنونِ دونَ اللامِ، وقوله:
Burada lâm olmaksızın nûn ile getirmiştir. Şairin şu sözünde ise:
١٤٨١ - لِئَنْ تكُ قد ضَاقَتْ عليكم بيوتُكم ... لَيَعْلَمُ ربي أنَّ بيتيَ واسِعُ
1481 - Evleriniz size dar gelmişse şayet / Rabbim bilir ki benim evim geniştir elbet.
فجاء باللامِ دون النون، والبصريون يجعلونه ضرورةَ. فإنْ فُصِل بين اللام بالمعمول كهذه الآية أو ب «قد» نحو: «والله قد أقوم» وقوله:
nûn olmaksızın lâm ile getirmiştir. Basralılar bunu şiir zarureti sayarlar. Eğer bu âyette olduğu gibi lâm ile fiil arasına mamul ile yahut «والله قد أقوم» (Vallahi elbette kalkarım) sözünde ve şairin şu kavlinde olduğu gibi «قد» ile fasıla girerse:
١٤٨٢ - كَذَبْتِ لقد أُصْبي على المَرْء عِرْسَه ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1482 - Yalan söyledin! Yemin olsun ki ben bir adamın hanımını baştan çıkarırım... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
أو بحرفِ تنفيس نحو: {وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ} [الضحى: ٤] فلا يجوزُ توكيده حينئذ بالنون. قال الفارسي: «دخلتِ النونُ فرقاً بين لام اليمين ولام الابتداء، ولامُ الابتداء لا تدخل على الفَضْلة، فبدخول لام اليمين على الفَضْلة حَصَلَ الفرقُ فلم يُحْتَجْ إلى النون، وبدخولِها على» سوف «حَصَل الفرقُ أيضاً فلا حاجةً إلى النونِ، ولامُ الابتداء لا تَدْخُل على الفعلِ إلا إذا كان حالاً، أمَّا مستقبلاً فلا» .
yahut {وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ} [ed-Duhâ: 4] kavlinde olduğu gibi tenfis harfiyle [araya fasıla girerse], bu durumda fiilin nûn ile tekit edilmesi caiz olmaz. el-Fârisî şöyle demiştir: «Yemin lâmı ile ibtida lâmını birbirinden ayırmak için nûn dahil olmuştur. İbtida lâmı fazlalık (tümleç) ögelere dahil olmaz. Yemin lâmının fazlalık ögeye dahil olmasıyla fark hasıl olmuş ve nûn harfine ihtiyaç kalmamıştır. Onun «سوف» üzerine dahil olmasıyla da fark hasıl olmuş ve yine nûn harfine ihtiyaç kalmamıştır. İbtida lâmı ise şimdiki zaman olmadıkça fiile dahil olmaz, gelecek zaman olduğunda dahil olmaz.»
قوله تعالى: {فَبِمَا} : في «ما» وجهان، أحدهُما: أنها
Cenâb-ı Hakk'ın {فَبِمَا} kavlindeki «ما» hakkında iki vecih vardır. Birincisi:
زائدةٌ للتوكيدِ والدلالةِ على أن لِينَه لهم ما كان إلا برحمةٍ من الله، ونظيرُه: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ} [النساء: ١٥٥] . والثاني: أنها غيرُ مزيدةٍ، بل هي نكرة وفيها وجهان، أحدهُما: أنها موصوفةٌ برحمة، أي: فبشيء رحمةٍ والثاني: أنها غيرُ موصوفة، و «رحمةٍ» بدلٌ منها، نقله مكي عن ابن كيسان. ونقل أبو البقاء عن الأخفش وغيره أنها نكرةٌ غيرُ موصوفةٍ، و «رحمةٍ» بدلٌ منها، كأنه أَبْهم ثم بَيَّن بالإِبدال. وجَوَّز بعضُ الناس وعَزاه الشيخ لابن خطيب الريّ أنَّ «ما» استفهاميةٌ للتعجب تقديرُه: فبأي رحمةٍ لِنْتَ لهم، وذلك فإنَّ جنايتَهم لَمَّا كانت عظيمة ثم إنه ما أظهر تغليظاً في القول ولا خشونةً في الكلام علموا أنَّ ذلك لا يتأتَّى إلا بتأييد ربَّاني قبلَ ذلك. وردَّ عليه الشيخ هذا بأنه لا يَخْلُو: إمَّا أَنْ تُجْعَلَ «ما» مضافةً إلى «رحمة» ، وهو ظاهرُ تقديرِه كما حكاه عنه، فيَلْزَمُ إضافةُ «ما» الاستفهاميةِ، وقد نَصُّوا على أنه لا يُضاف من أسماءِ الاستفهام إلا «أيّ» اتفاقاً، و «كم» عند الزجاج، وإمَّا أَنْ لا تجعلَها مضافةً، فتكونُ «رحمةٍ» بدلاً منها، وحينئذ يلزمُ إعادةُ حرف الاستفهام في البدل كما تقرَّر في علم النحو، وأنحى عليه في كلامه فقال: «وليته كان يُغْنيه عن هذا الارتباكِ والتسلُّقِ إلى ما لا يُحْسِنُه قولُ الزجاج في» ما «هذه إنها صلةٌ فيها معنى التوكيد بإجماع النحويين» انتهى.
tekit için ve [Resûlullah'ın] onlara yumuşak davranmasının ancak Allah'tan bir rahmet ile olduğunu göstermek için zâiddir. Bunun benzeri: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ} [en-Nisâ: 155] kavlidir. İkincisi ise: Zâid olmayıp belirsiz isim (nekre) olmasıdır. Bunda da iki vecih vardır: Birincisi, rahmet kelimesiyle sıfatlanmış olmasıdır; yani: «فبشيء رحمةٍ» (rahmet olan bir şey sebebiyle) takdirindedir. İkincisi ise: Sıfatlanmamış olup «رحمةٍ» kelimesinin ondan bedel olmasıdır; bunu Mekkî, İbn Keysân'dan nakletmiştir. Ebü'l-Bekâ da Ahfeş ve diğerlerinden onun sıfatlanmamış bir nekre olduğunu, «رحمةٍ» lafzının ondan bedel olduğunu nakletmiştir; sanki önce mübhem bırakmış, sonra bedel ile açıklamıştır. Bazı kimseler -ki Şeyh bunu İbnü Hatîbi'r-Reyy'e [Fahreddîn er-Râzî'ye] nispet etmiştir- «ما» edatının taaccüb (şaşkınlık ve hayranlık) ifade eden istifhamiyye olduğunu caiz görmüşlerdir; takdiri: «Onlara ne büyük bir rahmet sebebiyle yumuşak davrandın!» şeklindedir. Zira onların cürmü büyük olduğu ve buna rağmen o, sözde bir kabalık ve sertlik göstermediği için, bunun ancak bundan önce gerçekleşen rabbânî bir teyit ile mümkün olabileceğini bilmişlerdir. Şeyh bunu şu gerekçeyle reddetmiştir: Bu durum iki ihtimalden uzak değildir: Ya «ما» edatı «رحمة» kelimesine muzaf kılınacaktır -ki onun naklettiği üzere takdirinin zahiri de budur-, bu durumda istifhamiyye olan «ما» edatının muzaf olması gerekir. Oysa [dilciler] istifham isimlerinden ittifakla sadece «أيّ» kelimesinin, Zeccâc'a göre ise «كم» kelimesinin muzaf olabileceğini açıkça belirtmişlerdir. Ya da onu muzaf kılmayacaksın, bu durumda «رحمةٍ» kelimesi ondan bedel olacaktır; o vakit de nahiv ilminde yerleştiği üzere bedelde istifham harfinin tekrarlanması gerekecektir. Şeyh onun sözünü sertçe eleştirerek şöyle demiştir: «Keşke onu bu bocalamadan ve iyi bilmediği şeylere tırmanmaktan, Zeccâc'ın bu 'mâ' hakkındaki 'Nahivcilerin icmasıyla içinde tekit anlamı bulunan bir sıladır (zâiddir)' sözü kurtarsaydı.»
وليس لقائلٍ أن يقولَ له: أَنْ يجعلَها غيرَ مضافةٍ ولا يجعلَ «رحمة» بدلاً
Bir kimsenin kalkıp ona şöyle demeye hakkı yoktur: Onu muzaf kılmasın,
حتى يلزمَ إعادةُ حرفِ الاستفهامِ بل يَجْعَلُها صفةً؛ لأنَّ «ما» الاستفهامية لا تُوصف، وكأنَّ مَنْ يَدَّعي فيها أنها غيرُ مزيدةً يَفِرُّ من هذه العبارة في كلام الله تعالى، وإليه ذهب أبو بكر الزبيدي، كان لا يُجَوِّزُ أن يقال في القرآن: «هذا زائدٌ» أصلاً. وهذا فيه نظرٌ، لأنَّ القائلين بكون هذا زائداً لا يَعْنُون أنه يجوزُ سقوطُه ولا أنه مهمل لا معنى له، بل يقولون: زائدٌ للتوكيد، فله أُسْوَةٌ بسائر ألفاظ التوكيد الواقعة في القرآن، و «ما» كما تزاد بين الباءِ ومجرورِها تزاد أيضاً بين «عَنْ» و «مِنْ» والكاف ومجرورها كما سيأتي.
istifham harfinin tekrarlanması gereksin diye «رحمة» kelimesini bedel de yapmasın, bilakis onu sıfat kılsın; çünkü istifhamiyye olan «ما» sıfatlanamaz. Sanki onun zâid olmadığını iddia eden kimse, Allah Teâlâ'nın kelamında bu ifadeden kaçınmaktadır. Ebû Bekir ez-Zübeydî de bu görüşe meyletmiştir; o, Kur'an hakkında asla «bu zâiddir» denilmesini caiz görmezdi. Bunda ise tutarsızlık vardır; çünkü bunun zâid olduğunu söyleyenler, onun cümleden düşebileceğini veya hiçbir anlamı olmayan ihmal edilmiş bir fazlalık olduğunu kastetmezler; bilakis 'tekit için zâiddir' derler. Dolayısıyla bunun Kur'an'da yer alan diğer tekit lafızları gibi bir yeri vardır. «ما» edatı bâ harf-i ceri ile mecruru arasında zâid kılındığı gibi, ileride geleceği üzere «عَنْ», «مِنْ» ve kâf harf-i cerleri ile mecrurları arasında da zâid kılınır.
وقال مكي: «ويجوز أن ترتفعَ» رحمةٍ «على أَنْ تَجْعَلَ» ما «بمعنى الذي، وتُضْمِرَ» هو «في الصلة وتَحْذِفَها كما قرىء: {تَمَاماً عَلَى الذي أَحْسَنُ} .
Mekkî şöyle demiştir: «'ما' edatını 'ellezî' anlamında [ismi mevsul] kılıp, sıla cümlesinde 'هو' zamirini takdir ederek -nitekim {تَمَاماً عَلَى الذي أَحْسَنُ} şeklinde okunduğu gibi- onu hazfetmek suretiyle 'رحمةٌ' kelimesinin merfû olması da caizdir.»
وقولُه: «ويجوزُ» يعني من حيث الصناعةُ، وأمَّا كونُها قراءةً فلا أحفظها.
Onun «caizdir» sözü, nahiv sanatı (kuralı) bakımındandır; kıraat olmasına gelince, böyle bir kıraat bilmiyorum.
والفَظَاظَة: الجَفْوَةَ في المُعاشرة قولاً وفعلاً. قال:
Fazâzat (فَظَاظَة): Sözde ve fiilde insanlarla ilişkide kaba ve haşin olmaktır. Şair şöyle demiştir:
١٤٨٣ - أَخْشَى فَظاظَة عَمٍّ أو جفاءَ أخٍ ... وكنتُ أَخْشَى عليها مِنْ أَذَى الكَلِمِ
1483 - Bir amcanın kabalığından veya bir kardeşin cefasından korkarım / Oysa ben onun için sadece acı sözlerden korkardım.
والغُِلْظُ: تكثير الأجزاء، ثم تُجُوِّز به في عدمِ الشفقةِ وكثرةِ القسوة في القلب قال:
Gılz (غِلْظ): Parçaların çoklaşması [yoğunlaşması] demektir; daha sonra şefkatsizlik ve kalpteki katılık için mecaz olarak kullanılmıştır. Şair şöyle demiştir:
١٤٨٤ - يُبْكَى علينا ولا نَبْكي على أحدٍ ... لنحنُ أغلظُ أكباداً من الإِبلِ
1484 - Bizim için ağlanır da biz kimseye ağlamayız / Elbette biz develerden daha katı yürekliyiz.
وقال الراغب: الفظُّ كريه الخُلُق وذلك مستعارٌ من الفَظِّ وهو ماءٌ الكَرِش، وذلك مكروه شربُه إلا في ضرورةٍ «، قال:» الغِلْظَةُ: ضدُّ الرِّقة، ويقال: غُلْظة وغِلْظة أي بالكسر والضم «وعن الغِلْظَة تنشأ الفظاظةُ فَلِمَ قُدِّمَتْ؟ فقيل: قُدِّم ما هو ظاهرٌ للحِسِّ على ما هو خافٍ في القلب، لأنه كما تقدَّم أنَّ الفَظاظةَ: الجَفْوَةُ في العِشْرَةِ قولاً وفِعْلاً، والغِلْظُ: قساوةُ القلب، وهذا أحسنُ مِنْ قولِ مَنْ جعلهما بمعنىً، وجُمِع بينهما تأكيداً.
Râgıb şöyle demiştir: «Fazz (faza), kötü ahlaklı kimsedir; bu da işkembedeki su olan 'fazz' kelimesinden istiare edilmiştir ki, zaruret hali dışında bunun içilmesi çirkindir.» Şöyle devam etmiştir: «Gılzat (غِلْظَة), inceliğin (rikkatin) zıddıdır; hem kesre hem de damme ile 'gılzat' ve 'gulzat' denir.» Kabalık (fazâzat) kalp katılığından (gılzattan) kaynaklanır; peki öyleyse niçin [ayette] önce zikredilmiştir? Şöyle denilmiştir: Duyu organlarıyla açıkça görülen şey, kalpte gizli olan şeyin önüne geçirilmiştir; çünkü daha önce geçtiği üzere fazâzat, söz ve fiilde insanlarla ilişkide kaba davranmaktır; gılz ise kalbin katılığıdır. Bu açıklama, her ikisini aynı anlamda kabul edip tekit amacıyla bir arada zikredildiğini söyleyen kimsenin görüşünden daha güzeldir.
والانفضاضُ: التفرُّق في الأجزاءِ وانتشارُها ومنه:» فُضَّ خَتْمُ الكتابِ «ثم استُعير عنه» انفضاضُ الناسِ «ونحوِهم.
İnfidâd (انْفِضَاض): Parçaların ayrışması ve dağılmasıdır; nitekim «فُضَّ خَتْمُ الكتابِ» (Mektubun mührü kırılıp açıldı) sözü buradan gelir. Daha sonra bundan istiare yoluyla «انفضاضُ الناسِ» (İnsanların dağılması) ve benzerleri için kullanılmıştır.
وقوله: {فاعف عَنْهُمْ} إلى أخره جاء على أحسنِ النسق، وذلك أنه أَمَر أولاً بالعفوِ عنهم فيما يتعلَّقُ بخاصةِ نفسِه، فإذا انتهَوا إلى هذا المقام أُمِرَ أن يَسْتغفِرَ لهم ما بينهم وبين الله تعالى لتنزاحَ عنهم التَّبِعَتان، فلمَّا صاروا إلى هذا أُمِر بأنْ يُشاوِرَهم في الأمر إذا صاروا خالصين من التَّبِعَتَيْن مُصَفَّيْن منهما، والأمرُ هنا وإنْ كان عاماً فالمرادُ به الخصوص، قال أبو البقاء:» إذ لم يُؤْمَرْ بمشاورتِهم في الفرائضِ، ولذلك قرأ ابن عباس: «في بعضِ الأمر» . وهذا تفسيرٌ لا تلاوة.
Cenâb-ı Hakk'ın {فاعف عَنْهُمْ} “onları affet” kavlinden sonrasına kadar olan kısım en güzel tertip üzere gelmiştir. Şöyle ki: Önce kendi şahsına taalluk eden hususlarda onları affetmesini emretmiş; onlar bu mertebeye ulaştıklarında, üzerlerindeki iki vebal de kalksın diye Allah Teâlâ ile aralarındaki hususlarda onlar için bağışlanma dilemesi emredilmiştir. Onlar bu dereceye ulaşıp iki vebalden de arınıp tertemiz hale geldiklerinde, iş hususunda onlarla istişare etmesi emredilmiştir. Buradaki emir genel (âmm) lafızlı olsa da bununla özel (hâss) anlam kastedilmiştir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Çünkü farzlarda onlarla istişare etmesi emredilmemiştir; bundan dolayı İbn Abbâs: 'bazı işlerde' şeklinde okumuştur.» Ancak bu bir tilavet değil, tefsirdir.
وقوله: {فَإِذَا عَزَمْتَ} الجمهورُ على فتح التاء خطاباً له ﵇. وقرأ عكرمة وجعفر الصادق بضمها، على أنها لله تعالى على معنى: فإذا
Cenâb-ı Hakk'ın {فَإِذَا عَزَمْتَ} “Artık karar verip azmettiğin zaman” kavlinde cumhur, Peygamber'e (aleyhisselâm) hitap olarak t harfinin fethasıyla okumuştur. İkrime ve Câfer es-Sâdık ise t harfinin dammesiyle Allah Teâlâ'ya raci olarak okumuşlardır; bunun anlamı: «Seni
أرشَدْتُك إليه وجَعَلْتُكَ تَقْصِدُه، وجاء قوله: {عَلَى الله} من الالتفات، إذ لو جاء على نَسَقِ هذا الكلامِ لقيل: فتوكَّلْ عليَّ، وقد نُسِبَ العزمُ إليه تعالى في قول أم سلمة: «ثم عَزَمَ الله لي» وذلك على سبيل المجاز.
ona yönlendirdiğim ve onu kastetmeni sağladığım zaman» demektir. {عَلَى الله} “Allah'a” kavli ise iltifat yoluyla gelmiştir; zira bu sözün kendi dizilişine göre gelseydi «bana tevekkül et» denilirdi. Nitekim Ümmü Seleme'nin «Sonra Allah bana azmetti [karar verdirdi]» sözünde de azim fiili mecaz yoluyla Allah Teâlâ'ya nispet edilmiştir.
وقوله: {إِنَّ الله يُحِبُّ المتوكلين} جارٍ مَجْرى العلةِ الباعثةِ على التوكيلِ عند الأخْذِ في كلِّ الأمر/.
Cenâb-ı Hakk'ın {إِنَّ الله يُحِبُّ المتوكلين} “Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever” kavli, her işe başlarken tevekkül etmeyi gerektiren illet (gerekçe) makamında cari olmaktadır.
قوله تعالى: {إِن يَنصُرْكُمُ الله فَلاَ غَالِبَ} : شرطٌ وجوابُه. وقوله: {وَإِن يَخْذُلْكُمْ} مثلُه، وهذا التفاتٌ من الغَيْبة إلى الخطاب، كذا قاله الشيخ، يعني من الغَيْبة في قوله: {لِنتَ لَهُمْ} و {لاَنْفَضُّواْ} و {فاعف عَنْهُمْ واستغفر لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ} . وفيه نظرٌ. وجاء قولُه: {فَلاَ غَالِبَ} جواباً للشرط وهو نفيٌ صريح، وقولُه {فَمَن ذَا الذي} وهو متضمِّنٌ للنفي جواباً للشرط الثاني تلَطُّفاً بالمؤمنين حيث صَرَّح لهم بعدم الغَلَبةِ في الأولِ، ولم يُصَرِّحْ لهم بأنه لا ناصِرَ لهم في الثاني، بل أتى في صورةِ الاستفهامِ وإنْ كان معناه نفياً.
Cenâb-ı Hakk'ın {إِن يَنصُرْكُمُ الله فَلاَ غَالِبَ} “Eğer Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek yoktur” kavli, şart ve onun cevabıdır. {وَإِن يَخْذُلْكُمْ} “Eğer sizi yardımsız bırakırsa” kavli de böyledir. Bu, gâibden muhataba bir iltifattır; Şeyh böyle demiştir; yani {لِنتَ لَهُمْ}, {لاَنْفَضُّواْ} ve {فاعف عَنْهُمْ واستغفر لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ} kavillerindeki gâib zamirlerinden [iltifattır]. Bunda ise tutarsızlık vardır. Şartın cevabı olarak {فَلاَ غَالِبَ} “artık galip gelecek yoktur” kavli gelmiştir ki bu sarih bir nefydir (olumsuzluktur). İkinci şartın cevabı olarak ise {فَمَن ذَا الذي} “artık kimdir o ki” kavli gelmiştir ki bu nefy anlamı içermektedir; bu da müminlere bir lütufkârlıktır. Zira birincisinde kendilerine karşı bir üstünlük kurulamayacağını açıkça belirtmiş, ikincisinde ise yardımcılarının bulunmadığını yüzlerine açıkça vurmamış, anlamı nefy olsa da istifham suretinde getirmiştir.
وقوله: {فَمَن ذَا الذي} قد تقدَّم مثلُه في البقرة وأقوالُ الناس فيه. والهاءُ في «مِنْ بعدِه» فيها وجهان، أحدُهما وهو الأظهر أنها تعودُ على اللهِ تعالى، وفيه احتمالان، أحدُهما: أَنْ يكونَ ذلك على حَذْفِ مضافٍ أي: مِنْ بعدِ خِذْلانِه. والثاني: أنه لا يُحتاج إلى ذلك، ويكون معنى الكلام: إنكم إذا جَوَّزْتموه إلى غيرِه وقد خَذَلكم فَمَنْ تجاوزون إليه وينصُركم؟ والوجه
Cenâb-ı Hakk'ın {فَمَن ذَا الذي} kavlinin benzeri ve hakkındaki görüşler daha önce Bakara sûresinde geçmişti. «مِنْ بعدِه» ibaresindeki zamir (hâ) hakkında iki vecih vardır: Birincisi ve en zahir olanı, Allah Teâlâ'ya dönmesidir. Bunda da iki ihtimal vardır: Birincisi, muzafın hazfi üzere olmasıdır; yani: «Onun yardımsız bırakmasından sonra» demektir. İkincisi: Buna ihtiyaç duyulmamasıdır; sözün manası ise: Siz O'nu bırakıp O sizi yardımsız bıraktığı halde başkasına geçerseniz, kendisini aşıp gideceğiniz ve size yardım edecek kim vardır? İkinci
الثاني: أن تعودَ على الخِذْلان المفهوم من الفعلِ وهو نظيرُ: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ} [المائدة: ٨] .
vecih ise: Fiilden anlaşılan yardımsız bırakma (hızlân) masdarına dönmesidir; bu da {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ} [el-Mâide: 8] “Adaletli olun, o daha yakındır” kavlinin benzeridir.
وقوله: {وَعَلَى الله فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} إنَّما قَدَّم الجارَّ ليؤذن بالاختصاص أي: ليخُصَّ المؤمنون ربَّهم بالتوكُّل عليه والتفويضِ لعلمهم أنه لا ناصرَ لهم سواه، وهو معنىً حسن ذكره الزمخشري. وقرأ الجمهور: «ويَخْذُلْكم» بفتح الياء مِنْ «خَذَله» ثلاثياً، وقرأ عبيد بن عمير: «يُخْذِلْكم» بضمها مِنْ أخذل رباعياً، والهمزةُ فيه لجَعْل الشيءِ، أي: يَجْعَلْكم مخذولين.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَعَلَى الله فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” kavlinde harf-i cerli ifade (câr-mecrûr) hasr (tahsis) bildirmek için öne alınmıştır; yani: Müminler, kendileri için O'ndan başka hiçbir yardımcının bulunmadığını bildikleri için tevekküllerini ve işlerini havale etmeyi yalnızca Rablerine has kılsınlar; bu, Zemahşerî'nin zikrettiği güzel bir anlamdır. Cumhur, sülâsî olan «خَذَله» fiilinden yâ harfinin fethasıyla «ويَخْذُلْكم» şeklinde okumuştur. Ubeyd b. Umeyr ise rubâî olan «أخذل» fiilinden yâ harfinin dammesiyle «يُخْذِلْكم» şeklinde okumuştur; buradaki hemze bir şeyi bir hale getirmek (ta'diye) içindir; yani: «Sizi yardımsız bırakılmış (mahzûl) kılar» demektir.
قوله تعالى: {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} : [ «أَنْ يَغُلًّ» في محلِّ رفعٍ اسمَ كان، و «لنبي» خبرٌ مقدم] أي: ما كان له غُلول أو إغْلال على حَسَبِ القراءتين. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم بفتح الياء وضم الغين مِنْ «غَلَّ» مبنياً للفاعل، ومعناه: أنه لا يَصِحُّ أن يقع من النبي غُلول لتنافِيهما، فلا يجوزُ أن يُتَوَهَّمَ ذلك فيه البتة. وقرأ الباقون «يُغَلَّ» مبنِيّاً للمفعول. وهذه القراءةُ فيها احتمالان، أحدُهما: أن يكونَ من «غَلَّ» ثلاثياً، والمعنى: ما صَحَّ لنبيٍّ أَنْ يَخُونَه غيرُه ويَغُلَّه، فهو نفيٌ في معنى النهي أي: لا يَغُلُّه أحدٌ. والاحتمال الثاني: أَنْ يكونَ مِنْ أغلَّ رباعياً، وفيها وجهان، أحدُهما: أَنْ يكونَ من أَغَلَّه: أي نَسَبه إلى الغُلول كقولِهم: أَكْذَبْتُه أي: نَسَبْتُه إلى الكذب، وهذا في المعنى كالذي قبله أي: نفيٌ في معنى النهي أي: لا يَنْسِبه أحدٌ إلى الغُلول. والثاني: أن يكونَ مِنْ أَغَلَّه أي وجده غالاًّ كقولهِم:
Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ} kavlinde: [«أَنْ يَغُلَّ» ifadesi ref mahallinde kâne'nin ismi, «لنبي» ise mukaddem haberidir]; yani: İki kıraate göre bir peygambere hıyanet etmek (gulûl) veya hıyanete nispet edilmek (iğlâl) yakışmaz. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım, mâlum (etken) sîgada «غَلَّ» fiilinden yâ harfinin fethası ve gayn harfinin dammesiyle okumuşlardır; bunun manası: Bir peygamberden hıyanetin meydana gelmesi asla sahih olamaz; zira ikisi [peygamberlik ve hıyanet] birbiriyle bağdaşmaz. Dolayısıyla onun hakkında böyle bir şeyin vehmedilmesi katiyen caiz değildir. Diğer kıraat imamları ise meçhul (edilgen) olarak «يُغَلَّ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatte iki ihtimal vardır: Birincisi: Sülâsî olan «غَلَّ» fiilinden olmasıdır; manası ise: Bir peygambere başkasının hıyanet etmesi ve ganimeti ondan gizlemesi doğru olmaz; bu durumda nehiy anlamında bir nefiydir (olumsuzluktur), yani: Hiç kimse ona hıyanet etmesin. İkinci ihtimal: Rubâî olan «أغلَّ» fiilinden olmasıdır. Bunda da iki vecih vardır: Birincisi, «أَغَلَّه» ifadesinden olmasıdır; yani onu hıyanetle suçladı, nitekim «onu yalana nispet ettim» anlamında «أَكْذَبْتُه» denilmesi gibidir. Bu mana bakımından bir önceki gibidir; yani nehiy anlamında bir nefiydir: Hiç kimse onu hıyanetle itham etmesin. İkincisi: «أَغَلَّه» ifadesinden olup onu hıyanet eder buldu anlamında olmasıdır; nitekim Arapların şu sözlerinde olduğu gibi:
أَحْمَدْتُ الرجلَ وأَبْخَلْتُه وأجبنتُه أي: وجدته محموداً وبخيلاً وجباناً. والظاهر أن قراءة «يَغُلَّ» بالياء للفاعل لا يُقَدَّر فيها مفعولٌ محذوفٌ؛ لأنَّ الغَرَضَ نفيُ هذه الصفة عن النبي من غيرِ نظرٍ إلى تَعَلُّقٍ بمفعولٍ كقولك: «هو يعطي ويمنع» تريدُ إثباتَ هاتَين الصفتين. وقَدَّر له أبو البقاء مفعولاً فقال: «تقديرُه: أَنْ يَغُلَّ المالَ أو الغنيمةَ» .
«أَحْمَدْتُ الرجلَ وأَبْخَلْتُه وأجبنتُه» yani: Onu övülmüş, cimri ve korkak buldum. Zahir olan şudur ki, mâlum yapıda yâ harfiyle okunan «يَغُلَّ» kıraatinde mahzuf bir mef'ul takdir edilmez; zira maksat bir mef'ule taallukuna bakılmaksızın bu sıfatı peygamberden nefyetmektir (uzaklaştırmaktır); nitekim bu iki vasfı ispat etmek istediğinde «O verir ve meneder» demen gibidir. Ebü'l-Bekâ ise onun için bir mef'ul takdir etmiş ve şöyle demiştir: «Takdiri: Mala veya ganimete hıyanet etmesi şeklindedir.»
واختار أبو عبيد والفارسي قراءةَ البناء للفاعل قالا: لأنَّ الفعلَ الواردَ بعدُ «ما كان لكذا أن يفعل» أكثرُ ما يَجِيءُ منسوباً إلى الفاعل نحو: {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ} [آل عمران: ١٤٥] {مَّا كَانَ الله لِيَذَرَ} [آل عمران: ١٧٩] وبابه ورجَّحها بعضُهم بقولِه: {وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ} فهذا يُوافِقُ هذه القراءةَ، ولا حُجَّة في ذلك لأنها موافقةٌ للأخرى.
Ebû Ubeyd ve el-Fârisî etken (mâlum) kıraati tercih etmişlerdir; ikisi şöyle demiştir: Çünkü «مَا كَانَ لِكَذَا أَنْ يَفْعَلَ» terkibinden sonra gelen fiil çoğunlukla fâile isnad edilmiş olarak gelir; {وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ} [Âl-i İmrân: 145] “Hiçbir kimsenin ölmesi söz konusu değildir”, {مَّا كَانَ الله لِيَذَرَ} [Âl-i İmrân: 179] “Allah bırakacak değildir” kavilleri ve benzerleri böyledir. Bazıları da Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ} “Kim hıyanet ederse, hıyanet ettiği şeyle gelir” kavlini delil getirerek bu kıraati tercih etmişlerdir; zira bu ifade mezkûr kıraate uygundur. Ancak bunda kesin bir delil yoktur, çünkü o diğer kıraate de uygundur.
والخَذْلِ والخِذْلاَنِ ضد النصر، وهو تَرْكُ مَنْ تَظُنُّ به النُّصْرة. وأصلُه منْ «خَذَلَتِ الظَّبْيَةُ ولدَها» أي: تركَتْه منفرداً، ولهذا قيل لها: خاذِل. ويقال للولدِ المتروك أيضاً: خاذِل، وهذا على النسب، والمعنى أنها مخذولةٌ، قال بُجَيْر:
Hazl (الخَذْل) ve hızlân (الخِذْلاَن), yardımın zıddıdır; o da yardım edeceğini sandığın kimseyi yardımsız bırakmaktır. Aslı «خَذَلَتِ الظَّبْيَةُ ولدَها» (Dişi ceylan yavrusunu yalnız bıraktı) ifadesinden gelir; bu sebeple ona hâzil (خَاذِل) denilmiştir. Terk edilen yavruya da nispet yoluyla hâzil (خَاذِل) denir; anlamı ise onun terk edilmiş (mahzûl) olmasıdır. Buceyr şöyle demiştir:
١٤٨٥ - بجيدِ مُغْزِلَةٍ أَدْماءَ خاذِلَةٍ ... من الظِّباءِ تُراعي منزلاً زِيَمَا
1485 - Yavrulamış, esmer, sürüsünden ayrılmış dişi bir ceylanın boynu gibi / O ceylanlar ki darmadağınık bir yurdu gözetirler.
ويُقال له أيضاً: خَذول، فَعُول بمعنى مَفْعول. قال:
Ona mef'ûl anlamında fa'ûl vezninde hazûl (خَذُول) da denir. Şair şöyle demiştir:
١٤٨٦ - خَذُولٌ تُراعِي رَبْرَباً بخميلةٍ ... تَنَاولُ أطرافَ البَريرِ وترْتَدي
1486 - Ağaçlıkta ceylan sürüsünü gözeten, yapayalnız kalmış bir dişi ceylan / Misvak ağacı yemişinin uçlarını koparır ve süslenir.
ومنه يُقال: تَخاذَلَتْ رِجْلا فلانٍ «قال الأعشى:
Buradan hareketle «تَخاذَلَتْ رِجْلا فلانٍ» (Filancanın bacakları tutmaz oldu/birbirine yardım etmedi) denir. el-A'şâ şöyle demiştir:
١٤٨٧ - بينَ مَغْلوبٍ تليلٍ خَدُّهُ ... وخذولِ الرِّجْلِ من غيرِ كَسَحْ
1487 - Yanağı toprağa serilmiş yenik bir kimse ile / Kötürüm olmadığı halde ayağı tutmayan kimse arasında...
ومعنى المادة: هذا الترك الخاص.
Kelime kökünün anlamı: İşte bu özel terk etme/bırakma eylemidir.
والغُلول في الأصلِ: تَدَرُّع الخِيانَةِ وتوسُّطها، والغَلَلُ: تَدَرُّعُ الشيء وتوسُّطه، ومنه:» الغَلَلُ «للماءِ الجاري بين الشجرِ، والغِلُّ: الحِقْدُ لكُمونه في الصدر، وتَغَلْغَلَ في كذا: إذا دخَل فيه وتوسَّط، قال:
Gulûl (الغُلول) kelimesi aslen: Hıyaneti zırh gibi kuşanmak ve içine dalmaktır. Galele (الغَلَل): Bir şeyi kuşanmak ve içine dalmaktır; nitekim ağaçlar arasından akan suya «الغَلَل» denilmesi buradan gelir. Gıl (الغِلّ) ise göğüste gizlendiği için kine denir. «تَغَلْغَلَ في كذا» ise: Bir şeyin içine girip ortasına daldığı zaman kullanılır. Şair şöyle demiştir:
١٤٨٨ - تَغَلْغَلَ حيث لم يَبْلُغْ شَرابٌ ... ولا حُزْنٌ ولم يَبْلُغْ سُرورُ
1488 - İçeceğin de hüznün de ulaşamadığı, sevincin de varamadığı derinliklere daldı.
فالغُلولُ الذي هو الأخْذُ في خُفْيَةٍ مأخوذٌ من هذا المعنى، ومنه: «أَغَلَّ الجازِرُ» إذا سرق أو ترك في الإِهاب شيئاً من اللحم. وفَرَّقت العربُ بين الأفعالِ والمصادرِ فقالوا: غَلَّ يَغُلُّ غُلولاً بالضَّمِّ في المصدر والمضارع إذا خان، وغل يَغِلُّ غِلاًَّ بالكسر فيهما. قال تعالى: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ} [الأعراف: ٤٣] أي حِقد.
Gizlice almak anlamına gelen gulûl (الغُلول) de bu manadan türetilmiştir. Nitekim kasap çaldığı veya deride biraz et bıraktığı zaman «أَغَلَّ الجازِرُ» denir. Araplar fiiller ve masdarlar arasında ayrım yapmış ve şöyle demişlerdir: Hıyanet ettiği zaman masdarda ve muzaride damme ile «غَلَّ يَغُلُّ غُلولاً» derler; kin tuttuğu zaman ise her ikisinde kesre ile «غل يَغِلُّ غِلاًَّ» derler. Nitekim Allah Teâlâ: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ} [el-A'râf: 43] “Göğüslerindeki kini çıkarıp attık” buyurmuştur; yani kin demektir.
قوله: {وَمَن يَغْلُلْ} الظاهرُ أنَّ هذه الجملةَ الشرطيةَ مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإِعراب، وإنما جِيء بها للرَّدْع عن الإِغلالِ. وزعم أبو البقاء أنها يجوزُ أَنْ تكونَ حالاً، ويكونُ التقديرُ: في حال علم الغَالِّ بعقوبةِ الغُلول، وهذا وإنْ كان محتَمَلاً ولكنه بعيدٌ. و «ما» موصولةٌ بمعنى الذي، فالعائدُ محذوفٌ أي: غِلُّه، ويَدُلُّ على ذلك الحديثُ: «إنَّ أحدَهم يأتي بالشيء الذي أخذَه على رقبتِه» . ويجوزُ أَنْ تكونَ مصدريةً، وتكونُ على حَذْفِ مضاف أي: بإثمِ غلولِه.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَن يَغْلُلْ} “Kim hıyanet ederse” kavlinde zahir olan, bu şart cümlesinin müste'nefe (başlangıç cümlesi) olup iraptan mahallinin bulunmadığıdır; bu cümle hıyanetten sakındırmak için getirilmiştir. Ebü'l-Bekâ ise bunun hal olmasının caiz olduğunu iddia etmiş ve takdiri: «Hıyanet eden kimsenin hıyanetin cezasını bildiği halde» şeklinde yapmıştır; bu muhtemel olsa da uzaktır. «ما» edatı «ellezî» anlamında ismi mevsuldür, aid zamiri ise mahzuftur; yani: «غِلُّه» (hıyanet ettiği şey) takdirindedir. Nitekim «Onlardan biri çaldığı şeyi boynunda taşır vaziyette gelir» hadisi de buna delalet etmektedir. «ما» edatının masdariyye olması ve muzafın hazfi takdiriyle «hıyanetinin günahıyla» anlamında olması da caizdir.
وقولُه: {ثُمَّ توفى} هذه الجملةُ معطوفةٌ على الجملة الشرطية، وفيها إعلامٌ أنَّ الغالَّ وغيرَه مِنْ جميعِ الكاسبين لا بُدَّ وأن يُجازوا فيندرجَ الغالُّ تحت هذا العموم أيضاً فكأنه ذُكِر مرتين. قال الزمخشري: «فإنْ قلت: هَلاَّ قيل:» ثم يُوَفَّى ما كسَب «ليتصلَ به. قلت: جِيء بعامٍّ دخَل تحتَه كلُّ كاسبٍ من الغالِّ وغيرِه فاتَّصل به من حيثُ المعنى، وهو أثبتُ وأبلغُ» .
Cenâb-ı Hakk'ın {ثُمَّ توفى} “Sonra tastamam ödenir” kavlindeki bu cümle, şart cümlesine matuftur; bunda hıyanet edenin de diğer bütün kazananların da mutlaka cezalandırılacağı bildirisi vardır; böylece hıyanet eden kimse de bu genelliğin altına girer ve sanki iki defa zikredilmiş gibi olur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: Kendisiyle irtibatlı olması için 'Sonra kazandığı şey ona tastamam ödenir' denseydi ya? dersen; derim ki: Hıyanet eden ve etmeyen her kazananın altına girdiği genel bir ifade getirildi ve böylece mana bakımından onunla irtibat sağlandı ki bu daha sağlam ve daha beliğdir.»
قوله تعالى: {أَفَمَنِ اتبع رِضْوَانَ الله} : الكلامُ على مثلِه قد تقدَّم مِنْ أنَّ الفاءَ النيةُ بها التقديمُ على الهمزةِ، وأن مذهبَ الزمخشري تقديرُ فعلٍ بينهما. قال الشيخ: «وتقديرُه في مثلِ هذا التركيبِ متكلَّفٌ جداً» . انتهى. والذي يَظْهَرُ من التقديرات: «أحَصَل لكم تمييزٌ بين الضالِّ والمُهْتدي، فَمَنِ اتَّبع رضوانَ اللهِ واهتدى ليس كَمَنْ باءَ بسخطِه وغلَّ» . لأنَّ الاستفهامَ هنا للنفي. و «مَنْ» هنا موصولةٌ بمعنى الذي في محلِّ رفع بالابتداء، والجارُّ والمجرورُ الخبرُ. قال أبو البقاء: «ولا يجوزُ أَنْ تكونَ شرطاً، لأنَّ»
Cenâb-ı Hakk'ın {أَفَمَنِ اتبع رِضْوَانَ الله} “Allah'ın rızasına uyan kimse” kavline gelince: Bunun benzeri hakkındaki açıklama daha önce geçmişti; fâ harfinin asıl yeri hemzeden öncedir ve Zemahşerî'nin mezhebi ikisi arasında bir fiil takdir etmektir. Şeyh şöyle demiştir: «Böyle bir terkipte takdir yapmak son derece tekellüflüdür (zorlamadır).» Takdirlerden zahir olan ise şudur: «Sizin için sapanla hidayete eren arasında bir ayrım hasıl oldu mu? Allah'ın rızasına uyup hidayete eren kimse, O'nun gazabına uğrayıp hıyanet eden kimse gibi değildir.» Zira buradaki istifham nefy (inkâr) içindir. Buradaki «مَنْ» kelimesi «ellezî» anlamında ismi mevsul olup mübteda olarak ref mahallindedir; câr ve mecrûr ise haberdir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bunun şart edatı olması caiz değildir, çünkü»
كَمَنْ «لا يصلُح أن يكونَ جواباً» يعني لأنَّه كان يَجِبُ اقترانُه بالفاءِ، ولأنَّ المعنى يأْباه.
«كَمَنْ» ifadesi cevap olmaya elverişli değildir»; yani çünkü onun fâ harfiyle bitişmesi gerekirdi ve mana da buna engeldir.
و «بسَخَطٍ» يجوزُ أَنْ يتعلَّقَ بنفسِ الفعلِ أي: رَجَع بسَخَطِه، ويجوزُ أَنْ يكونَ حالاً فيتعلَّقَ بمحذوفٍ أي: رجَع مصاحباً لسَخَطه أو ملتبساً به. و «مِنَ الله» صفتُه. والسَّخَط: الغضبُ الشديد، ويقال: «سَخَط» بفتحتين وهو مصدرٌ قياسي، ويقال: «سُخط» بضمِّ السين وسكونِ الخاء، وهو غيرُ مقيسٍ، ويقال: «هو في سُخْطَةِ المَلِك» بالتاءِ أي: في كراهةٍ منه له.
«بسَخَطٍ» ifadesinin bizzat fiile taalluk etmesi caizdir, yani: «O'nun gazabıyla döndü» demektir. Hal olup mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir, yani: «O'nun gazabıyla birlikte veya gazabına bürünmüş olarak döndü» demektir. «مِنَ الله» ise onun sıfatıdır. Saht (السَّخَط): Şiddetli öfke demektir. İki fetha ile «سَخَط» denir ki bu kurala uygun (kıyâsî) masdardır; sîn harfinin dammesi ve hı harfinin sükûnu ile «سُخط» da denir ki bu kıyâsî değildir. «هو في سُخْطَةِ المَلِك» (O, kralın gazabı altındadır) şeklinde tâ harfiyle de söylenir; yani onun kendisine yönelik hoşnutsuzluğu içindedir.
قوله: {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ} في هذه الجملةِ احتمالان: أن تكون مستأنفةً، أخبر أنَّ مَنْ باءَ بسَخَطِه أَوَى إلى جهنَّم. ويُفْهَمُ منه مقابله وهو: أنَّ مَنِ اتَّبع الرضوانَ كان مأواه الجنة، وإنما سَكَتَ عن هذا ونَصَّ على ذلك ليكونَ أبلغَ في الزجر، ولا بُدَّ مِنْ حَذْفٍ في هذه الجمل تقديرُه: أفَمَنْ اتبع ما يؤولُ به إلى رضا الله فباء برِضاه كَمَنِ اتَّبع ما يَؤُول به إلى سَخَطه.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ} “Onun barınağı cehennemdir” kavlindeki bu cümlede iki ihtimal vardır: Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olup, O'nun gazabına uğrayan kimsenin cehenneme sığınacağını haber vermesidir. Bundan onun zıddı olan; rızaya uyan kimsenin barınağının cennet olduğu anlaşılır. Bundan sükût edip diğerini açıkça zikretmesi, sakındırmada daha beliğ olsun diyedir. Bu cümlelerde mutlaka bir hazif bulunmalıdır; takdiri: «Allah'ın rızasına ulaştıracak şeylere uyup O'nun rızasını kazanan kimse, O'nun gazabına ulaştıracak şeylere uyan kimse gibi midir?» şeklindedir.
والثاني: أنها داخلةٌ في حَيِّز الموصولِ، فتكونُ معطوفةً على «باء بسخط» ، فيكونُ قد وَصَل الموصولَ بجملتين اسميةٍ وفعلية، وعلى كلا الاحتمالَيْن لا محلَّ لها من الإِعراب. والمخصوصُ بالذمِّ محذوف أي: وبئس المصيرُ جهنمُ. واشتملت هذه الآياتُ على الطباق في قوله: «يَنْصُرْكم ويَخْذُلْكم» ، وفي قولِه: «رضوان الله وسخطه» ، والتجنيسُ المماثِلُ في قولِه: «يَغْلُلْ» و «بما غلَّ» .
İkincisi ise: İsmi mevsulün alanına dahil olmasıdır; bu durumda «باء بسخط» kavline matuf olur ve ismi mevsulü biri isim cümlesi diğeri fiil cümlesi olan iki cümleyle vasletmiş olur. Her iki ihtimale göre de iraptan mahalli yoktur. Zemmedilen şey (mahzûs bi'z-zem) mahzuftur; yani: «Cehennem ne kötü bir dönüş yeridir!» demektir. Bu âyetler; «يَنْصُرْكم ويَخْذُلْكم» kavlinde ve «رضوان الله وسخطه» kavlinde tıbâk sanatını; «يَغْلُلْ» ile «بما غلَّ» kavillerinde ise tam cinas sanatını içermektedir.
قوله تعالى: {لَقَدْ مَنَّ الله} : جوابٌ لقسم محذوف.
Cenâb-ı Hakk'ın {لَقَدْ مَنَّ الله} “Andolsun ki Allah lütufta bulunmuştur” kavli, mahzuf bir yeminin cevabıdır.
وقرىء «لِمنْ مَنِّ الله» ب «مِنْ» الجارة، و «مَنِّ» بالتشديدِ مجرورٌ بها. وخَرَّجه الزمخشري على وجهين، أحدُهما: أَن يكونَ هذا الجارُّ خبراً مقدماً والمبتدأ محذوف تقديرُه: «لِمنْ مَنِّ الله على المؤمنين مَنُّه أو بَعْثُه إذ بعث، فحُذِف لقيام الدلالة، والثاني: أنه جُعِل المبتدأُ نفسَ» إذ «بمعنى وقت، وخبرُها الجارُّ قبلَها تقديرُه: لِمْن مَنِّ اللهِ على المؤمنين وقتُ بعثه، ونَظَّره بقولِهم:» أَخْطَبُ ما يكونُ الأميرُ إذا كان قائماً «. وهذان الوجهانِ في هذه القراءةِ مِمَّا يَدُلاَّن على رسوخِ قدمِه في هذا العلمِ.
Bu kısım cer edatı olan «مِنْ» ile ve şeddeli olarak mecrur okunuşuyla «لِمنْ مَنِّ الله» şeklinde de okunmuştur. Zemahşerî bunu iki veçhe dayandırmıştır: Birincisi: Bu câr ve mecrûrun mukaddem haber, mübtedanın ise mahzuf olmasıdır; takdiri: «Müminlere peygamber gönderdiği zamanki minneti veya gönderişi, Allah'ın müminlere olan nimetindendir» şeklindedir; delilin bulunmasından ötürü hazfedilmiştir. İkincisi: «إذ» lafzının kendisi vakit anlamında mübteda kılınmış, öncesindeki câr ve mecrûr da onun haberi yapılmıştır; takdiri: «Onu gönderdiği vakit, Allah'ın müminlere olan lütfundandır» şeklindedir; bunu da «Emirin en beliğ olduğu an, ayakta olduğu andır» sözlerine benzetmiştir. Bu kıraatteki bu iki vecih, onun bu ilimdeki derin vukufiyetini gösteren delillerdendir.
إلاَّ أنَّ الشيخَ قد رَدَّ عليه الوجَه الثاني بأنَّ» إذ «غيرُ متصرفةٍ، لا تكونُ إلا ظرفاً، أو مضافاً إليها اسمُ زمان، أو مفعولةً باذكر على قولٍ. ونَقَل قولَ أبي علي فيها وفي» إذا «أنهما لا تكونان فاعلين ولا مفعولين ولا مبتدأين. قال:» ولا يُحْفَظُ مِنْ كلامِهم: «إذ قام زيدٌ طويلٌ» يريد: وقتُ قيامِه طويلٌ، وبأنَّ تنظيرَه القراءةَ بقولِهم: «أخطبُ» إلى آخره خطأ، من حيث إنَّ المشبه مبتدأٌ والمُشَبَّه [به] ظرفٌ في موضعِ الخبرِ عند مَنْ يُعْرِبُ هذا الإِعرابَ، ومِنْ حيث إنَّ هذا الخبرَ الذي قد أبْرزه ظاهراً واجبُ الحذفِ لسدِّ الحالِ مسدَّه، نصَّ عليه النحويون الذين يُعْرِبونه هكذا فكيف يُبْرِزُه في اللفظِ «. وجوابُ هذا الردِّ واضحٌ، وليت أبا القاسم لم يَذْكُرْ تخريجَ هذه القراءةِ حتى كنا نسمع.
Ne var ki Şeyh [Ebû Hayyân], «إذ» lafzının gayr-ı mutesarrıf (çekimsiz) olduğunu, sadece zarf, kendisine zaman isminin muzaf olduğu bir kelime veya bir görüşe göre «اُذْكُرْ» fiilinin mef'ûlü olabileceğini belirterek onun ikinci vechini reddetmiştir. Ebû Ali'nin hem bu edat hem de «إذا» edatı hakkında, her ikisinin de fâil, mef'ûl veya mübteda olamayacaklarına dair sözünü nakletmiştir. O şöyle demiştir: «Onların (Arapların) kelamından: «إذ قام زيدٌ طويلٌ» (Zeyd'in kalktığı [vakit] uzundur) şeklinde bir kullanım işitilmemiştir; yani kalkma vakti uzundur [denmez]. Ayrıca onun bu kıraati: «أخطبُ...» sözlerine benzetmesi de şu iki açıdan hatalıdır: Birincisi, bu irabı yapanlara göre müşebbeh mübteda, müşebbeh bih ise haber konumunda bir zarftır. İkincisi, açıkça ortaya koyduğu bu haberin, hâlin onun yerine geçmesi sebebiyle hazfedilmesi vaciptir; bu şekilde irap eden dilciler bunu açıkça belirtmişlerdir; öyleyse o, bunu lafızda nasıl açığa çıkarabilir?» Bu reddin cevabı açıktır; keşke Ebu'l-Kâsım [ez-Zemahşerî], bu kıraatin tahrîcini biz duyana kadar hiç zikretmeseydi!
والجمهورُ على ضَمِّ السين من» أنفسهم «أي: مِنْ جملتهم وجنسهم. وقرأت عائشة وفاطمة والضحاك ورواها أنس عنه صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Cumhur «أنفسهم» kelimesinin sîn harfini ötre ile [«أَنْفُسِهِمْ» şeklinde] okumuştur; yani kendi içlerinden ve kendi cinslerinden demektir. Âişe, Fâtıma ve ed-Dahhâk fâ harfinin fethasıyla okumuşlar, Enes de bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir;
بفتح الفاء من النَّفاسة، وهي الشرف أي: أشرفِهم نسباً وخَلْقاً وخُلُقاً. وعن علي عنه ﵇:» أنا أَنْفَسُكم نَسَباً وحَسَباً وصِهْراً «.
[Bu kıraatte] fâ harfinin fethasıyla «نفاسة» (kıymetlilik/şereflilik) kökünden gelir ki bu şeref demektir; yani nesep, yaratılış ve ahlak bakımından onların en şereflisi demektir. Hz. Ali'den, Peygamber aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Ben nesep, asalet ve sıhriyet bakımından sizin en kıymetlinizim / en şereflinizim.»
وهذا الجارُّ يَحْتمل وجهين أحدُهما: أَنْ يتعلَّق بنفس» بعث «. والثاني: أن يتعلَّق بمحذوفٍ على أنه وصفٌ ل» رسولاً «فيكونُ منصوبَ المحلِّ، ويَقْوى هذا الوجهُ على قراءةِ فتح الفاء وقوله: {يَتْلُواْ عَلَيْهِمْ} في محل حال أو مستأنف، وقد تقدَّم نظيرُها في البقرة.
Bu câr ve mecrûr iki ihtimal taşır: Birincisi, bizzat «بَعَثَ» fiiline müteallık olmasıdır. İkincisi, «رسولاً» kelimesinin sıfatı olarak mahzuf bir kelimeye müteallık olmasıdır ki bu durumda mansûb mahalde olur; bu vecih fâ harfinin fethasıyla olan kıraatte daha da kuvvet kazanır. Cenâb-ı Hakk'ın {يَتْلُواْ عَلَيْهِمْ} kavli ise hâl veya istînâf mahallindedir; bunun bir benzeri Bakara sûresinde geçmişti.
وقوله: {وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِي} هي» إنْ «المخففةُ واللام فارقة، وقد تقدَّم الكلامُ على تحقيق هذا والخلافِ فيه. إلاَّ أنَّ الزمخشري ومكيّاً هنا حين جعلاها مخففةً قدَّرا لها اسماً محذوفاً، فقال الزمخشري:» تقديرُه: وإنَّ الشأنَ والحديثَ كانوا من قبل «. وقال مكي:» وأمَّا سيبويهِ فإنه يقول إنَّها محففةٌ واسمُها مضمرٌ «، والتقديرُ: على قولِه:» وإنهم كانوا «. وهذا ليس بجيد، لأنَّ» إنْ «المخففةَ إنما تعمل في الظاهرِ على غير الأفصحِ، ولا عمل لها في المضمر، ولا يُقَدَّرُ لها اسمٌ محذوفٌ البتَّةَ، بل تُهْمَلُ أو تعمل على ما تقدَّم، مع أنَّ الزمخشري لم يُصَرِّحْ بأنَّ اسمَها محذوفٌ، بل قال:» إنْ هي المخففةُ واللامُ فارقةٌ، وتقديرُه: وإنَّ الشأن والحديثَ كانوا «فقد يكونُ هذه تفسيرَ معنىً لا إعرابٍ.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِي} “Halbuki onlar daha önce muhakkak [apaçık bir sapıklık] içindeydiler” kavlindeki «إِنْ», muhaffefe olan «إنْ»dir ve [başındaki] lâm da fârikadır (ayırt edici). Bunun tahkiki ve bu konudaki ihtilaflar daha önce geçmişti. Ancak Zemahşerî ve Mekkî burada onu muhaffefe kıldıklarında, onun için mahzuf bir isim takdir etmişlerdir. Zemahşerî: «Takdiri: Şan ve kıssa şudur ki onlar daha önceden idiler... şeklindedir» demiştir. Mekkî ise: «Sîbeveyh'e gelince, o bunun muhaffefe olduğunu ve isminin zamir olduğunu söyler» demiştir; onun görüşüne göre takdir: «Ve şüphesiz onlar idiler...» şeklindedir. Bu ise uygun değildir; çünkü muhaffefe olan «إنْ», fasih olmayan kullanıma göre sadece açık isimde amel eder, zamirde ise hiçbir ameli yoktur ve onun için kesinlikle mahzuf bir isim takdir edilmez; bilakis daha önce geçtiği üzere ya mühmel (amelsiz) bırakılır ya da amel ettirilir. Bununla birlikte Zemahşerî, isminin mahzuf olduğunu açıkça söylememiş, bilakis: «Bu 'in', muhaffefedir, lâm fârikadır ve takdiri: Şan ve kıssa şudur ki onlar idiler... şeklindedir» demiştir; dolayısıyla bu, irap değil mana tefsiri olabilir.
وفي هذه الجملةِ وجهان، أحدُهما: أنها استئنافيةٌ لا محلَّ لها من الإِعرابِ والثاني: في محلِّ نصبٍ على الحالِ من المفعولِ في» يُعَلِّمُهم «وهو الأظهرُ.
Bu cümlede iki vecih vardır: Birincisi, istînâfiye olup iraptan mahallinin bulunmamasıdır. İkincisi ise, «يُعَلِّمُهُم» fiilindeki mef'ûlden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır ki en zâhir olanı da budur.
قوله تعالى: {أَوَ لَمَّا أَصَابَتْكُمْ} : الهمزةُ للإِنكار، وجَعَلَها ابن عطية للتقرير، والواوُ عاطفةٌ، والنيةُ بها التقديمُ على الهمزةَ على ما تقرر. وقال الزمخشري: «و» «لَمَّا» نصبٌ بقلتم، و «أصابَتْكم» في محل الجر بإضافة «لَمَّا» إليه، وتقديره، «قلتم حين أصابتكم» و «أنَّى» هذا نُصِب لأنه مقولٌ والهمزةُ للتقريعِ والتقريرِ. فإنْ قلت: علامَ عَطَفَتِ الواوُ هذه الجملةَ؟ قلت: على ما مضى من قصةِ أُحُد من وقوله: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ الله وَعْدَهُ} ، ويجوزُ أَنْ تكونَ معطوفةً على محذوفٍ تقديرُه: أفعلتم كذا وقلتم حينئذٍ كذا «انتهى.
Cenâb-ı Hakk'ın {أَوَ لَمَّا أَصَابَتْكُمْ} “[Başınıza bir musibet] geldiğinde mi?” kavlinde: Hemze inkâr içindir; İbn Atiyye ise onu takrîr için kılmıştır. Vâv harfi atıftır ve yerleşmiş kurala göre niyet bakımından hemzenin önüne geçirilmesi esastır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'لَمَّا' lafzı 'قلتم' ile mansûbdur; 'أصابَتْكم' cümlesi ise 'لَمَّا'nın kendisine muzaf olması sebebiyle cer mahallindedir; takdiri: 'Başınıza geldiği zaman dediniz' şeklindedir. 'أَنَّى هذا' ifadesi ise [makūlü'l-kavl] söz olduğu için mansûbtur; hemze ise takrî' (kınama) ve takrîr içindir. Eğer: 'Vâv harfi bu cümleyi neye atfetmiştir?' dersen; 'Uhud kıssasından geçen {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ الله وَعْدَهُ} kavline atfetmiştir; takdiri: 'Şöyle yaptınız da o vakit böyle mi dediniz?' olan mahzuf bir cümleye matuf olması da caizdir' derim.» İktibas sona erdi.
أمَّا جَعْلُه» لَمَّا «بمعنى» حين «أي ظرفاً فهو مذهبُ الفارسي، وقد تقدَّم تقريرُ المذهبين، وأمَّا قولُه:» عَطْفٌ على قصةِ أُحُد «؛ فهذا غيرُ مذهبِه؛ لأنَّ الجاريَ من مذهبه إنما هو تقديرُ جملةٍ يُعْطَفُ ما بعد الواوِ عليها أو الفاءِ أو ثم كما قَرَّره هو في الوجه الثاني.
Onun «لَمَّا» edatını «حين» (vakit) manasında, yani zarf kılma görüşü Fârisî'nin mezhebidir; her iki mezhebin açıklaması daha önce geçmişti. «Uhud kıssasına atıftır» sözüne gelince; bu onun kendi mezhebine uygun değildir. Çünkü onun mezhebinde geçerli olan usul, ikinci vecihte kendisinin de ortaya koyduğu gibi, vâv, fâ veya sümme harfinden sonrasının kendisine atfedileceği mahzuf bir cümlenin takdir edilmesidir.
و» أنى هذا «أنَّى: بمعنى» مِنْ أين «كما تقدَّم في قولِه {أنى لَكِ هذا} [آل عمران: ٣٧] . ويَدُلُّ عليه قولُه: {مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} و {مِنْ عِندِ الله} قاله الزمخشري. ورَدَّ عليه الشيخ بأنَّ الظرفَ إذا وقَعَ خبراً لا يُقَدَّر داخلاً عليه حرفُ جر غيرُ» في «،» أمَّا أَنْ يُقَدَّرَ دَاخلاً عليه «مِنْ» فلا، لأنه إنما انتصبَ على إسقاطِ «في» ولذلك إذا أُضْمِر الظرفُ تعدَّى إليه [الفعلُ] ب «في» إلاَّ أَنْ يُتََّسَعَ فيه. قال: «فتقديرُه غيرُ سائغٍ واستدلاله بقولِه: {مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} {مِنْ عِندِ الله} وقوفٌ مع مطابقةِ السؤالِ للجواب في اللفظِ وذُهولٌ عن هذه القاعدةِ» . واختار الشيخُ أنَّ «أَنَّى» بمعنى «كيف» قال: «وأنَّى سؤالٌ عن الحالِ هنا، ولا تناسِبُ أَنْ تكونَ بمعنى» أين «أو» متى «؛ لأنَّ الاستفهامَ لم يَقَعْ عن مكانٍ ولا زمانٍ هنا، إنما وقع عن الحالِ التي اقتضَتْ لهم ذلك، سألوا عنها على سبيل التعجُّبِ، وجاءَ الجوابُ من حيثُ المعنى لا من حيث اللفظُ في قولِه: {قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} . قال:» والسؤالُ «ب» أنَّى «سؤالٌ عن تعيين كيفيةِ حصولِ هذا الأمرِ، والجوابُ بقولِه: {مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} يضمَّن تعيين الكيفية، لأنه بتعيين السببِ تتعيَّن الكيفيةُ مِنْ حيث المعنى، لو قيل على سبيلِ التعجبِ: كيف لا يَحُجُّ زيدٌ الصالحُ!! فقيل في جوابه:» لعدم استطاعته «لحصل الجوابُ وانتظم من المعنى أنه لا يَحُجُّ وهو غيرُ مستطيعٍ» انتهى.
[Âyetteki] «أنى هذا» terkibinde geçen "ennâ" (أنَّى), {أنى لَكِ هذا} “Bu sana nereden [geldi]?” [Âl-i İmrân: 37] kavlinde daha önce geçtiği üzere "nereden" (مِنْ أين) anlamındadır. Zemahşerî'nin belirttiğine göre {مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} “Kendi katınızdandır” ve {مِنْ عِندِ الله} “Allah katındandır” buyrukları da buna delalet etmektedir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise ona şöyle itiraz etmiştir: Zarf haber olarak vaki olduğunda, [takdirde] başına "fî"den (في) başka bir harf-i cerrin dahil olduğu takdir edilmez. Başına "min" (مِنْ) harf-i cerrinin dahil olduğunu takdir etmeye gelince, bu caiz değildir; zira zarf ancak "fî"nin (في) düşürülmesiyle mansub olmuştur. Bu sebeple zarf zamirleştirildiğinde, onda genişletme yapılmadığı müddetçe [fiil] ona "fî" (في) ile geçişli olur. [Şeyh] şöyle demiştir: «Dolayısıyla onun takdiri caiz değildir; {مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} ve {مِنْ عِندِ الله} kavillerini delil getirmesi ise lafızda sorunun cevaba mutabakatıyla yetinmek ve bu kaideden gafil olmaktır.» Şeyh [Ebû Hayyân], "ennâ"nın "nasıl" (كيف) anlamında olduğunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Buradaki "ennâ", hâl (durum) sorusudur; "nerede" (أين) veya "ne zaman" (متى) anlamında olması uygun düşmez. Çünkü soru burada bir mekân veya zaman hakkında değil, onları buna sevk eden hâl hakkında vaki olmuştur; bunu taaccüp (hayret) yoluyla sormuşlardır. {قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} “De ki: O, kendi katınızdandır” kavlindeki cevap ise lafız bakımından değil mana bakımından gelmiştir.» [Şeyh devamla] şöyle demiştir: «"Ennâ" ile sormak, bu işin meydana geliş keyfiyetini belirlemeye yönelik bir sorudur. {مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} “Kendi katınızdandır” kavliyle verilen cevap ise keyfiyetin tayinini içermektedir; çünkü sebebin tayin edilmesiyle mana bakımından keyfiyet de tayin edilmiş olur. Şayet hayret yoluyla: "Salih olan Zeyd nasıl hacca gitmez?!" denilse ve cevabında da: "Gücü yetmediği için" denseydi, cevap hâsıl olur ve anlamdan onun gücü yetmediği halde hacca gitmediği anlaşılmış olurdu.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
أمَّا قولُه: «لا يُقَدَّر الظرفُ بحرفِ جرٍ غير» في «فالزمخشري لم يُقَدِّر» في «مع» أنَّى «حتى يلزَمَه ما قال، إنما جَعَل» أنَّى «بمنزلةِ» من أين «في المعنى. وأمَّا عدوله عن الجوابِ المطابقِ لفظاً فالعكسُ أولى.
Onun «Zarf 'فِي' harfinden başka bir harf-i cerle takdir edilmez» sözüne gelince; Zemahşerî, onun dediği şey kendisine lazım gelsin diye «أَنَّى» ile birlikte «فِي» takdir etmiş değildir; sadece mana bakımından «أَنَّى» edatını «مِنْ أَيْنَ» konumunda kılmıştır. Lafzen mutabık olan cevaptan yüz çevirmesine gelince, bunun aksi daha evladır.
وقوله: {قَدْ أَصَبْتُمْ} في محلِّ رفعٍ صفةً ل» مصيبة «. و» قلتم «على مذهبِ سيبويه جوابُ ل» لَمَّا «، وعلى مذهبِ الفارسي ناصبٌ لها، على حَسَبِ ما تقدَّم من مذهبيهما. والضميرُ في قوله» قل «هو راجع على المصيبة من حيث المعنى. ويجوز/ أن يكون على حذف مضاف مُرَاعَىً أي: سببُها، وكذلك الإِشارةُ بقولِه:» أنّى هذا «لأنَّ المرادَ المصيبةُ.
Cenâb-ı Hakk'ın {قَدْ أَصَبْتُمْ} kavli, ref mahallinde «مصيبة» kelimesinin sıfatıdır. «قلتم» ise Sîbeveyh'in mezhebine göre «لَمَّا»nın cevabı, Fârisî'nin mezhebine göre ise onu nasbeden amildir; bu her ikisinin daha önce geçen mezheplerine göredir. «قُلْ هُوَ» kavlindeki zamir mana bakımından musibete dönmektedir. Muzafın hazfi gözetilerek «onun sebebi» [anlamında] olması da caizdir; aynı şekilde «أَنَّى هَذَا» kavlindeki işaret de böyledir, zira kastedilen musibettir.