قوله تعالى: {وَمَآ أَصَابَكُمْ} : «ما» موصولةٌ بمعنى الذي في محلِّ رفعٍ بالابتداء. و {فَبِإِذْنِ الله} الخبر، وهو على إضمارٍ تقديرُه: فهو بإذنِ الله، ودَخَلَتِ الفاءُ في الخبر لشبه المبتدأ بالشرط نحو: «الذي
Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَآ أَصَابَكُمْ} “Başınıza gelen ise” kavlinde: «ما», «الذي» anlamında ismi mevsûl olup ibtidâ sebebiyle ref mahallindedir. {فَبِإِذْنِ الله} “Allah'ın izniyledir” kavli ise haberdir; bu da «فهو بإذن الله» (o, Allah'ın izniyledir) takdirinde bir gizlemeye dayanır. Mübtedanın şarta benzemesi sebebiyle habere fâ harfi dahil olmuştur; tıpkı: «الذي يأتيني فله درهم» (Bana gelen kimseye bir dirhem vardır) sözünde olduğu gibi.
يأتيني فله درهم» وهذا على ما قَرَّره الجمهورُ مُشْكِلٌ، وذلك أنهم قَرَّروا أنه لا يجوز دخولُ هذه الفاء زائدةً في الخبر إلا بشروط، منها أن تكون الصلة مستقبلة في المعنى، وذلك لأنَّ الفاء إنما دخلت للشبه بالشرط، والشرط إنما يكونُ في الاستقبالِ لا في الماضي، لو قلت: «الذي أتاني أمس فله درهم» لم يَصِحَّ، و «أصابَكم» هنا ماضٍ في المعنى لأنَّ القصةَ ماضيةٌ فكيف جاز دخولَ هذه الفاءِ؟
Bu durum cumhurun benimsediği kurala göre müşküldür. Şöyle ki; onlar bu fâ harfinin habere zaid olarak girmesinin ancak birtakım şartlarla caiz olabileceğini, bunlardan birinin de sıla cümlesinin mana bakımından müstakbel (geleceğe ait) olması gerektiğini kararlaştırmışlardır. Çünkü fâ harfi ancak şarta benzediği için girmiştir; şart ise geçmişte değil ancak gelecekte olur. Eğer: «Dün bana gelen kimseye bir dirhem vardır» dersen sahih olmaz; buradaki «أصابَكم» ise mana bakımından mazi bir fiildir, çünkü kıssa geçmişe aittir; öyleyse bu fâ harfinin girmesi nasıl caiz olmuştur?
وأجابوا عنه بأنه يُحْمَلُ على التبيين أي: «وما تبَيَّن إصابته إياكم» كما تأوَّلوا: {وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ} [يوسف: ٢٧] أي: إنْ تَبَيَّن، وهذا شرطٌ صريح. قلت: وإذا صح هذا التأويل فَلتُجْعل «ما» هنا شرطاً صريحاً، وتكونُ الفاء داخلةً وجوباً لكونِها واقعة جواباً للشرط. وقال ابنُ عطية: «يَحْسُن دخولُ الفاءِ إذ١اكان سببَ الإِعطاءِ، وكذلك ترتيبُ هذه، فالمعنى إنما هو: وما أَذِن اللهُ فيه فهو الذي أصابكم، لكنْ قَدَّم الأهَمَّ في نفوسِهم والأقربَ إلى حِسِّهم. والإِذْنُ: التمكين من الشيء مع العلم به» وهذا حسنٌ مِِنْ حيث المعنى، فإنَّ الإِصابةَ مترتبةٌ على الإِذْن من حيث المعنى. وأشارَ بقولِه «الأهَمَّ والأَقربَ» إلى ما أصابَهم يوم التقى الجَمْعان.
Buna, fiilin tebyîne (ortaya çıkmaya) hamledildiği cevabını vermişlerdir; yani: «Ve size isabet ettiği ortaya çıkan şey» demektir; tıpkı {وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ} [Yûsuf: 27] “Eğer gömleği arkadan yırtılmışsa” kavlini «eğer [arkadan yırtıldığı] ortaya çıkarsa» şeklinde tevil ettikleri gibi; bu ise sarih bir şarttır. Derim ki: Bu tevil sahih olduğuna göre, buradaki «ما» edatı sarih şart edatı kılınmalı ve şartın cevabı olarak vaki olduğu için fâ harfi vücûben dahil olmuş olmalıdır. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Fâ harfinin girmesi, verme sebebi olduğunda güzel olur; bu âyetin tertibi de böyledir. Mana ancak şudur: Allah'ın izin verdiği şey, işte size isabet eden odur; lakin nefislerinde daha önemli ve hislerine daha yakın olanı öne almıştır. İzin ise, bir şeyi bilmekle beraber ona imkân tanımaktır.» Bu mana bakımından güzeldir; zira isabet etme, mana bakımından izne terettüp etmektedir. «Daha önemli ve daha yakın olan» sözüyle de iki topluluğun karşılaştığı gün başlarına gelen şeye işaret etmiştir.
قوله: «وَلِيعٍلَمَ» في هذه اللامِ قَوْلان: أحدُهما: أنها معطوفةٌ على معنى قوله: {فَبِإِذْنِ الله} عطفَ سببٍ على سببٍ، فتتعلَّقُ بما تتعلَّق به الباءُ. والثاني: أنها متعلقةٌ بمحذوفٍ أي: ولِيَعْلَمَ فَعَلَ ذلك، أي: أصابكم والأول
Cenâb-ı Hakk'ın «وَلِيَعْلَمَ» kavlindeki bu lâm hakkında iki görüş vardır: Birincisi, {فَبِإِذْنِ الله} kavlinin manasına sebebin sebebe atfedilmesi kabilinden matuf olmasıdır; dolayısıyla bâ harfinin müteallık olduğu şeye müteallık olur. İkincisi ise mahzuf bir fiile müteallık olmasıdır; yani: «Bilsin diye bunu yaptı / başınıza getirdi» demektir. Birincisi
أَوْلَى، وقد تقدَّم أنَّ معنى «ولِيَعْلَمَ اللهُ كذا» أي تمييزاً ويُظْهرَ للناسِ ما كان في عِلْمِه. وزعم بعضُهم أن ثم مضافاً أي: ليعلم إيمانَ المؤمنين ونفاق الذين، ولا حاجة إليه.
daha evladır. «Allah'ın şöyle şöyle bilmesi için» ifadesinin, ayırt etmesi ve ilminde olan şeyi insanlara açığa vurması manasına geldiği daha önce geçmişti. Bazıları ise burada bir muzaf takdiri bulunduğunu; yani «müminlerin imanını ve diğerlerinin nifakını bilmesi için» demek olduğunu iddia etmişlerdir ki buna ihtiyaç yoktur.
قوله تعالى: {وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ قَاتِلُواْ} : هذه الجملةُ تحتمل وجهين، أحدهما: أن تكونَ استئنافيةً، أخبر الله أنهم مأمورون: إمَّا بالقتالِ وإمَّا بالدَّفعِ أي: تكثيرِ سواد المسلمين: والثاني: أن تكون معطوفة على «نافقوا» ، فتكون داخلةً في حَيِّز الموصول أي: وليعلم الذين حصل منهم النفاقُ والقولُ بكذا، و «تعالوا» «وقاتِلوا» كلاهما قائمٌ مقام الفاعل ل «قيل» لأنه هو المقولُ، وقد تقدَّم ما فيه. قال أبو البقاء: «وإنما لم يَأْتِ بحرفِ العطفِ يعني بين تعالوا وقاتِلوا لأنه قَصَدَ أن تكونَ كلُّ من الجملتين مقصودةً بنفسِها، ويجوز أَنْ يُقال إنَّ المقصودَ هو الأمرُ بالقتال، و» تعالَوا «ذَكَر ما لو سَكَتَ عنه لكان في الكلام ما يَدُلُّ عليه، وقيل: الأمر الثاني حال» . يعني بقوله: «وتعالوا ذكرَ ما لو سَكَت» أي: المقصودُ إنما هو أمرُهم بالقتالِ لا مجيئُهم وحدَه، وجَعْلُه «قاتلوا» حالاً من «تعالوا» فاسدٌ؛ لأنَّ الجملة الحالية يُشْترط أن تكون خبريةً وهذه طلبيةٌ.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ قَاتِلُواْ} “Ve onlara: Gelin, savaşın! denildiğinde” kavlindeki bu cümle iki ihtimal taşır: Birincisi, istînâfiye olmasıdır; Allah onların ya savaşmakla ya da [düşmanı] defetmekle, yani Müslümanların karaltısını çoğaltmakla emrolunduklarını haber vermiştir. İkincisi, «نافقوا» fiiline matuf olmasıdır; bu takdirde ismi mevsulün sılasına dahil olur; yani: «Nifakları ve böyle söz söylemeleri meydana gelen kimseleri bilsin diye» demektir. «تعالوا» ve «قاتِلوا» lafızlarının her ikisi de «قيل» fiilinin nâib-i fâili makamındadır; çünkü söylenen söz (makūl) odur; bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «Yani 'تعالوا' ile 'قاتِلوا' arasına atıf harfi getirmemesi, iki cümleden her birinin bizzat maksut olmasını kastetmesindendir. Maksadın savaş emri olduğu ve 'تعالَوا' ifadesinin, şayet söylenmeseydi bile kelamda ona delalet eden bir karinenin bulunacağı bir söz olarak zikredildiği de söylenebilir. İkinci emrin hâl olduğu da söylenmiştir.» Onun «'تعالوا' ifadesinin, şayet söylenmeseydi bile... zikredildiği» sözü; yani maksat sadece onların gelmesi değil bilakis savaşla emrolunmalarıdır demektir. «قاتلوا» ifadesini «تعالوا» fiilinden hâl kılması ise fasittir; zira hâl cümlesinin haberî olması şarttır, bu ise talebîdir.
قوله: {أَوِ ادفعوا} «أو» هنا على بابِها من التخييرِ والإِباحة. وقيل: بمعنى الواو لأنه طَلَبَ منهم القتالَ والدفعَ، والأولُ هو الصحيح. وقوله: «قالوا: لو نعلمُ» إنما لم يأتِ في هذه الجملةِ بحرفِ عطفٍ لأنها جوابٌ لسؤالِ سائلٍ: كأنه قيل: فما قالوا لَمَّا قيل لهم ذلك؟ فأُجيب بأنهم قالوا ذلك. و «نعلمُ» وإنْ كان مضارعاً فمعناه المُضِيُّ لأن «لو» تُخَلِّص المضارع إذ كانت لِما سيقع لوقوع غيره [للمضيّ] . ونكَّر «قتالاً» أي: لو عَلِمْنا بعضَ قتالٍ ما.
Cenâb-ı Hakk'ın {أَوِ ادْفَعُوا} “yahut savunma yapın” kavlindeki «أَو» burada muhayyerlik ve ibâha bildiren asıl manasındadır. Vâv manasında olduğu da söylenmiştir; çünkü onlardan hem savaşmayı hem de savunmayı talep etmiştir; ancak birincisi sahih olandır. Cenâb-ı Hakk'ın «قالوا لو نعلم» “Dediler ki: Eğer bilseydik...” kavline gelince; bu cümlede atıf harfinin getirilmemesi, bir soranın sorusuna cevap olmasındandır: Sanki «Onlara böyle denildiğinde ne dediler?» denilmiş, buna karşılık onların böyle dedikleri bildirilmiştir. «نَعْلَمُ» fiili muzari olsa da manası mazidir; zira «لو», başka bir şeyin vuku bulması sebebiyle vuku bulacak şeyler için kullanıldığında muzariyi maziye has kılar. «قتالاً» kelimesini nekre (belirsiz) getirmiştir; yani: «Herhangi bir savaş bilseydik» demektir.
قوله: {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ} «هم» مبتدأٌ و «أقربُ» خبرُه، وهو أفعلُ تفضيلٍ، و «للكفر» متعلقٌ به، وكذلك «للإِيمان» . فإنْ قيل: «لا يتعلَّقُ حرفا جر متحدان لفظاً ومعنىً بعامل واحدٍ، إلاَّ أن يكون أحدُهما معطوفاً على الآخر أو بدلاً منه، فكيف تعلَّقاً ب أقرب» ؟ فالجواب أنَّ هذا خاصٌّ بأفعلِ التفضيل قالوا: لأنه في قوة عاملين، فإنَّ قولَك: «زيدٌ أفضلُ من عمرو» معناه: يزيدُ فضلُه على فضل عمر. وقال أبو البقاء: «وجاز أن يعملَ» أقربُ «فيهما لأنهما يُشْبِهان الظرف، وكما عمل» أطيبُ «في قولهم:» هذا بُسْراً أطيبُ منه رُطباً «في الظرفينِ المقدَّرين، لأنَّ» أفعلَ «يَدُلُّ على معنيين: على أصل الفعل وزيادتِه، فيعملُ في كلِّ واحدٍ منهما بمعنى غيرِ الآخر، فتقديرُه: يَزيدُ قربُهم إلى الكفرِ على قُرْبِهم إلى الإِيمان» .
Cenâb-ı Hakk'ın {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ} “Onlar o gün küfre daha yakındırlar” kavlinde «هُمْ» mübteda, «أَقْرَبُ» ise onun haberidir ve ism-i tafdildir; «لِلْكُفْرِ» ona müteallıktır, «لِلإِيمَانِ» da böyledir. Şayet: «Lafız ve mana bakımından aynı olan iki harf-i cer, biri diğerine matuf veya bedel olmadıkça tek bir âmile bağlanamaz; öyleyse her ikisi birden 'أقرب' kelimesine nasıl bağlanmıştır?» denilirse; cevap şudur: Bu, ism-i tafdile mahsus bir durumdur. Demişlerdir ki: Çünkü ism-i tafdil iki âmil gücündedir; nitekim senin: «Zeyd, Amr'dan daha faziletlidir» sözünün manası: «Onun fazileti Amr'ın faziletinden fazladır» demektir. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «'أقرب' lafzının her iki câr ve mecrûrda amel etmesi, onların zarfa benzemelerindendir; nitekim: 'Bu, koruk iken olgun hurma halinden daha tatlıdır' sözlerindeki 'أطيب' lafzı, takdir edilen iki zarfta amel etmiştir. Çünkü 'أفعل' iki manaya delalet eder: Fiilin aslına ve fazlalığına; dolayısıyla her birinde diğerinden farklı bir mana ile amel eder; takdiri ise: 'Onların küfre olan yakınlığı, imana olan yakınlıklarından fazladır' şeklindedir.»
ولا حاجة إلى تشبيه الجارَّيْنِ بالظرفين، لأن ظاهره أن المسوِّغَ لتعلُّقِهما بعاملٍ واحدٍ شِبْهُهُما بالظرفين، وليس كذلك، وقولُه: «الظرفين المقدرين» يعني أنَّ المعنى: هذا في أوانِ بُسْرِيَّتِه أطيبُ منه أوانَ رُطَبِيَّتِه.
İki câr ve mecrûru iki zarfa benzetmeye gerek yoktur; çünkü bu sözün zahiri, onların tek bir âmile bağlanmasını caiz kılan şeyin iki zarfa benzemeleri olduğunu hissettirmektedir, oysa durum böyle değildir. Onun «takdir edilen iki zarf» sözünden maksadı ise mana: «Bu, koruk olduğu vakitte, olgun hurma olduğu vaktinden daha tatlıdır» demektir.
و «أقربُ» هنا من القُرْب الذي هو ضد البُعْد، ويتعدَّى بثلاثةِ حروفٍ: اللام و «إلى» و «مِنْ» ، تقولُ: قَرُبْتُ لك وإليك ومنك، فإذا قلت: «زيدٌ أقربُ من العلمِ من عمروٍ» ف «مِنْ» الأولى المُعَدِّيةُ لأصلِ معنى القرب، والثانيةٌ هي الجارة للمفضولِ. وإذا تقرَّر هذا فلا حاجةَ إلى ادِّعاء أنَّ اللامَ بمعنى إلى.
Buradaki «أقربُ», uzaklığın zıddı olan yakınlıktan (kurb) gelir ve üç harfle müteaddi olur: Lâm, «إلى» ve «مِنْ». Dersin ki: «Sana yaklaştım (قَرُبْتُ لك), sana doğru yaklaştım (إليك) ve senden yaklaştım (منك)». Dolayısıyla: «Zeyd ilme Amr'dan daha yakındır» dediğinde, birinci «مِنْ» yakınlığın asıl manasını geçişli kılan edattır, ikincisi ise kendisinden üstün kılınan mefdûlü cer eden edattır. Bu durum sabit olunca, lâm harfinin «إلى» manasında olduğunu iddia etmeye gerek kalmaz.
و «يومئذ» متعلِّقٌ ب «أقربُ» ، وكذا «منهم» ، و «مِنْ» هذه هي الجارَّةُ للمفضولِ بعد أَفْعل، وليسَتْ هي المُعَدِّيةَ لأصلِ الفعل. ومعنى {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإِيمَانِ} أنهم كانوا قبلَ هذا الوقتِ كاتمين للنفاق، فكانوا
«يومئذ» lafzı «أقربُ» kelimesine müteallıktır, «منهم» de böyledir; buradaki «مِنْ», ism-i tafdilden sonra gelen mefdûlü cer eden edattır, fiilin aslını geçişli kılan edat değildir. {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلإِيمَانِ} “Onlar o gün küfre, imandan daha yakındırlar” kavlinin manası: Onlar bu vakitten önce nifaklarını gizliyorlardı, bu sebeple
في الظاهرِ أبعدَ مِنَ الكفر، فلمَّا ظَهَرَ منهم ما كانوا يكتُمُونه صاروا أقربَ للكفر.
görünüşte küfürden daha uzaktılar. Gizlemekte oldukları şey kendilerinden açığa çıkınca küfre daha yakın hale geldiler.
و «إذ» مضافَةٌ لجملةٍ محذوفةٍ عُوِّضَ منها التنوينُ كما تَقَدَّم تقريرُه، وتقديرُ هذه الجملةِ، «هم للكفرِ يومَ إذ قالوا: لو نعلمُ قتالاً لاتَّبعناكم» وقيل: المعنى على حَذْفِ مضافٍ أي: هم لأهلِ الكفر أقربُ لأهلِ الإِيمان. وفُضِّلوا هنا على أنفسِهم باعتبارِ حالين ووقتين. ولولا ذلك لم يَجُزَ. تقولُ: «زيدٌ قاعداً أفضلُ منه قائماً» أو: «زيدٌ قاعداً اليومَ أفضلُ منه قاعداً غداً» ولو قلت: «زيدٌ اليومَ قاعداً أفضلُ منه اليومَ قاعداً» لم يجز.
«إذ» lafzı, daha önce açıklandığı üzere tenvinin kendisine bedel kılındığı mahzuf bir cümleye muzaftır; bu cümlenin takdiri: «Onlar, bir savaş bilseydik size uyardık dedikleri gün küfre...» şeklindedir. Mananın bir muzaf hazfi üzere olduğu da söylenmiştir; yani: Onlar küfür ehline, iman ehlinden daha yakındırlar demektir. Burada onlar iki ayrı hâl ve iki ayrı vakit dikkate alınarak bizzat kendilerine üstün tutulmuşlardır (kıyaslanmışlardır). Böyle olmasaydı bu caiz olmazdı. Nitekim şöyle dersin: «Zeyd otururken, ayaktaki halinden daha üstündür» veya: «Zeyd bugün otururken, yarın oturacak halinden daha üstündür». Eğer: «Zeyd bugün otururken, bugün oturan halinden daha üstündür» desen caiz olmazdı.
وحكى النقاش عن بعض المفسرين أنَّ «أقرب» هنا ليست من معنى القرب الذي هو ضد البعد، وإنما هي من القَرَب بفتح القاف والراء، وهو طَلَب الماء، ومنه «قاربَ الماء» ، ليلةُ القَرَب: ليلةُ الورود، فالمعنى: هم أطلبُ للكفر، وعلى هذا فتتعيَّن التعديةُ باللام، على حَدِّ قولك: «زيدٌ أضربُ لعمروٍ» .
en-Nakkâş bazı müfessirlerden nakletmiştir ki; buradaki «أقرب» kelimesi uzaklığın zıddı olan yakınlık (kurb) manasından değil, kâf ve râ harflerinin fethasıyla su aramak manasına gelen «القَرَب» kökündendir; «قاربَ الماء» (su aradı) ve «ليلةُ القَرَب» (suya varış gecesi) tabirleri de bundandır. Buna göre mana: «Onlar küfrü daha çok talep edicidirler» şeklinde olur. Bu takdirde, tıpkı senin: «Zeyd, Amr'ı daha çok dövücüdür» sözünde olduğu gibi geçişlilik lâm harfi ile taayyün eder.
قوله: {يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِم} في هذه الجملةِ وجهان، أحدُهما: أنها مستأنفةٌ لا محلَّ لها. والثاني: أنها في محلِّ نصبٍ على الحال من الضمير في: «أقرب» أي: قَرُبوا للكفر قائلين هذه المقالة. وقوله: «بأفواهِهم» قيل: تأكيدٌ كقوله: {وَلاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [الأنعام: ٣٨] . والظاهرُ أنَّ القولَ يُطلق على اللسانيّ والنفسانيّ فتقييدُه بأفواههم تقييدُ لأحدِ محتملين، اللهم إلا أَنْ يُقال: إنَّ إطلاقَه على النفساني مجازٌ. قال الزمخشري: «وذِكْرُ القلوبِ مع الأفواه تصويرٌ لنفاقِهم، وأنَّ إيمانهم موجود في أفواههم فقط» وبهذا الذي قاله الزمخشري ينتفي كونُه للتأكيد لتحصيله هذه الفائدة.
Cenâb-ı Hakk'ın {يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِم} “Ağızlarıyla [kalplerinde olmayanı] söylüyorlar” kavlindeki bu cümlede iki vecih vardır: Birincisi, istînâfiye olup iraptan mahallinin bulunmamasıdır. İkincisi, «أقرب» lafzındaki zamirden hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani: Bu sözü söyleyerek küfre yaklaştılar demektir. «Ağızlarıyla» kavlinin, {وَلاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [En'âm: 38] kavlinde olduğu gibi tekit olduğu söylenmiştir. Zâhir olan ise kavil (söz) lafzının hem dil ile hem de içten/kalpten söylenene ıtlak edilmesidir; dolayısıyla bunun ağızlarıyla şeklinde kayıtlanması, iki muhtemel manadan birine yapılan bir kayıttır; meğerki onun kalpten söylenene ıtlak edilmesinin mecaz olduğu söylensin. Zemahşerî şöyle demiştir: «Ağızlarla birlikte kalplerin zikredilmesi onların nifakını tasvir etmekte ve imanlarının sadece ağızlarında bulunduğunu göstermektedir.» Zemahşerî'nin söylediği bu hususla birlikte, bu faydayı temin ettiği için ifadenin tekit olma durumu ortadan kalkar.
قوله تعالى: {الذين قَالُواْ لإِخْوَانِهِمْ} : جَوَّزوا في موضع «الذين» الألقابَ الثلاثة: الرفعَ والنصبَ والجرَّ، فالرفعُ من ثلاثة أوجه، أحدها: أَنْ يكونَ مرفوعاً على خبرِ مبتدأ محذوف تقديره: هم الذين. الثاني: أنه بدل من واو «يكتمون» . الثالث: أنه مبتدأ، والخبرُ قولُه: {قُلْ فَادْرَءُوا} ولا بد من حَذْفِ عائدٍ تقديرُه: قل لهم فادرؤوا. والنصبُ من ثلاثة أوجه أيضاً، أحدُها: النصبُ على الذم أي أذُمُّ الذين قالوا. والثاني: أنه بدل من «الذين نافقوا» الثالث: أنه صفةٌ لهم. والجَرُّ من وجهين: البدل من الضميرِ في «بأفواهِهم» ، أو من الضمير في «قلوبِهم» كقولِ الفرزدق:
Cenâb-ı Hakk'ın {الذين قَالُواْ لإِخْوَانِهِمْ} “[Kendileri oturup kaldıkları halde] kardeşleri için diyenler” kavlinde: Âlimler «الذين» lafzının irap konumunda üç hali de (ref, nasb ve cer) caiz görmüşlerdir. Ref durumu üç vecihten dolayıdır: Birincisi, takdiri: «Onlar, diyenlerdir» olan mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olmasıdır. İkincisi, «يكتمون» fiilindeki vâvdan bedel olmasıdır. Üçüncüsü, mübteda olması ve haberinin ise {قُلْ فَادْرَءُوا} kavli olmasıdır; bu takdirde: «Onlara de ki: Savın!» şeklinde bir aid zamirinin hazfi zorunludur. Nasb durumu da üç vecihten dolayıdır: Birincisi, zem (kınama) üzere mansûb olmasıdır; yani: «O diyenleri kınıyorum» demektir. İkincisi, «الذين نافقوا» ifadesinden bedel olmasıdır. Üçüncüsü, onlar için sıfat olmasıdır. Cer durumu ise iki vecihten dolayıdır: «بأفواهِهم» lafzındaki zamirden bedel olması veya el-Ferazdak'ın şu beytinde olduğu gibi «قلوبِهم» lafzındaki zamirden bedel olmasıdır:
١٤٩٠ - على حالةٍ لو أنَّ في القومِ حاتماً ... على جودِه لضنَّ بالماءِ حاتمِ
1490 - Öyle bir hâl üzere ki, şayet o toplulukta cömertliğine rağmen bir Hâtim bulunsaydı, Hâtim bile suyu esirgerdi.
بجر «حاتم» على أنه بدلٌ من الهاءِ في «جوده» ، وقد تقدَّم الخلافُ في هذه المسألة.
Burada «حاتم» kelimesi, «جوده» lafzındaki he zamirinden bedel olarak cer ile okunmuştur; bu meseledeki ihtilaf daha önce geçmişti.
وقال الشيخ: وجَوَّزوا في إعرابِ «الذين» وجوهاً: الرفع على النعت ل «الذين نافقوا» ، أو على أنه خبر لمبتدأ محذوف، أو على أنه بدل من الواو في «يكتمون» ، والنصبُ فذكره إلى أخره. وهذا عجيبٌ منه لأنَّ «الذين نافقوا» منصوبٌ بقوله «وليعلَم» ، وهم في الحقيقة عَطْفٌ على «المؤمنين» ، وإنما كَرَّر العاملَ توكيداً، والشيخُ لا يَخْفى عليه ما هو أشكلُ من هذا، فيُحتمل أن يكونَ تبع غيره في هذا السهو، وهو الظاهر في كلامه، ولم يَنْظُر في الآية اتكالاً على ما رآه منقولاً، وكثيراً ما يقع الناس فيه، وأَنْ يُعْتَقَدَ أنَّ «الذين» فاعلٌ
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'الذين' lafzının irabında şu vecihleri caiz görmüşlerdir: 'الذين نافقوا' ifadesine na't (sıfat) olarak veya mahzuf bir mübtedanın haberi olarak yahut 'يكتمون' fiilindeki vâvdan bedel olarak ref'i; nasbı ise...» diyerek sonuna kadar zikretmiştir. Bu onun adına şaşılacak bir durumdur; çünkü «الذين نافقوا» ifadesi «وليعلَم» fiili ile mansûbdur ve onlar gerçekte «المؤمنين» lafzına matufturlar; âmili ise sadece tekit amacıyla tekrarlamıştır. Şeyh'e bundan daha müşkül olan hususlar bile gizli kalmaz; dolayısıyla onun bu yanılgıda başkasına tabi olmuş olması muhtemeldir -ki sözündeki zâhir olan da budur- ve nakledilmiş gördüğü şeye güvenerek âyete dikkatle bakmamıştır; nitekim insanlar buna çokça düşerler. «الذين» kelimesinin fâil olduğuna inanılmasına gelince;
بقوله: «وليعلَم» أي: «فَعَلَ الله ذلك ليَعْلم هو المؤمنين وليَعْلم المنافقون» ولكنَّ مثل هذا لا ينبغي أن يجوزَ البتة.
bu takdirde «وليعلَم» fiili ile fâil olur; yani: «Allah bunu, Kendisi müminleri bilsin ve münafıklar da bilsin diye yaptı» demek olur; fakat böyle bir şeye kesinlikle cevaz verilmemesi gerekir.
قوله: {وَقَعَدُواْ} يجوز في هذه الجملة وجهان أحدهما: أن تكون حالية من فاعل «قالوا» و «قد» مرادةٌ، أي: وقد قعدوا، ومجيء الماضي حالاً بالواو وقد، أو بأحدهما، أو بدونهما ثابتٌ من لسان العرب. والثاني: أنها معطوفةٌ على الصلةِ فتكونُ معترضةً بين «قالوا» ومعمولِها وهو «لو أطاعونا» .
Cenâb-ı Hakk'ın {وَقَعَدُواْ} “ve oturup kaldılar” kavlindeki bu cümlede iki vecih caizdir: Birincisi, «قالوا» fiilinin fâilinden hâl olması ve «قد» edatının murat edilmesidir; yani: «oturup kaldıkları halde» demektir. Mazi fiilin vâv ve kad ile, ikisinden biriyle veya ikisi de olmaksızın hâl olarak gelmesi Arap kelamında sabittir. İkincisi ise, sıla cümlesine matuf olmasıdır ki bu durumda «قالوا» fiili ile onun ma'mûlü olan «لو أطاعونا» arasına giren bir i'tirâziye (ara cümle) olur.
قوله تعالى: {وَلاَ تَحْسَبَنَّ الذين} : مفعول أول، و «أمواتاً» مفعولٌ ثان، والفاعلُ: إمَّا ضميرُ كل مخاطب أو ضميرُ الرسول ﵇ كما تقدَّم في نظائره.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَلاَ تَحْسَبَنَّ الذين} “[Allah yolunda öldürülenleri] sakın zannetme” kavlinde [«الذين»] birinci mef'ûl, «أَمْوَاتاً» ise ikinci mef'ûldür. Fâil ise benzerlerinde geçtiği üzere ya her muhatabın zamiri ya da Peygamber aleyhisselâm'ın zamiridir.
وقرأ حميد بن قيس وهشام بخلاف عنه «يَحْسَبَنَّ» بياء الغيبة. وفي الفاعلِ وجهان، أحدهما: أنه مضمرٌ: إمَّا ضميرُ الرسول، أو ضمير مَنْ يَصْلُح للحُسْبان أَيِّ حاسبٍ. والثاني: قاله الزمخشري وهو أن يكون «الذين قُتِلوا» قالِ: «ويجوزُ أَنْ يكون» الذين قُتِلوا «فاعلاً، والتقدير: ولا يَحْسَبَنَّهم الذين قتلوا أمواتاً أي: ولا يحسبن الذين قتلوا أنفسهم أمواتاً. فإنْ قلت: كيف جاز حَذْفُ المفعول الأول؟ قلت: هو في الأصل مبتدأ فَحُذِف كما حُذِف المبتدأ في قوله:» بل أحياءٌ «أي: هم أحياءٌ، لدلالة الكلام عليهما.
Humeyd b. Kays ile kendisinden gelen bir rivayet ihtilafıyla Hişâm, gaib yâ'sı ile «يَحْسَبَنَّ» şeklinde okumuşlardır. Fâil hakkında iki vecih vardır: Birincisi, zamir olmasıdır; bu da ya Peygamber'in zamiri ya da zanda bulunmaya ehil olan herhangi bir zannedenin zamiridir. İkincisi ise Zemahşerî'nin söylediği görüştür ki o da «الذين قُتِلوا» ifadesinin fâil olmasıdır. O şöyle demiştir: «'الذين قُتِلوا' ifadesinin fâil olması da caizdir; takdiri: 'Öldürülenler sakın onları ölü zannetmesin', yani: 'Öldürülenler sakın kendilerini ölü zannetmesin' demektir. Eğer: 'Birinci mef'ûlün hazfedilmesi nasıl caiz oldu?' dersen; derim ki: O aslen mübtedadır; nitekim kelamın her ikisine delalet etmesinden ötürü 'بل أحياءٌ' kavlinde takdiri 'هم أحياءٌ' (bilakis onlar diridirler) olan mübteda nasıl hazfedildiyse o da öyle hazfedilmiştir.»
ورَدَّ عليه الشيخ بأنَّ هذا التقديرَ يؤدي إلى تقديمِ الضميرِ على مفسَّره، وذلك لا يجوزُ إلا في أبوابٍ محصورةٍ، وعدَّ باب: رُبَّه رجلاً، ونِعْم
Şeyh [Ebû Hayyân] ise bu takdirin zamirin müfessirinin (açıklayıcısının) önüne geçmesine yol açacağını, bunun ise ancak sayılı konularda caiz olabileceğini belirterek onu reddetmiş ve şu babları saymıştır: «رُبَّه رجلاً» babı, «نِعْمَ
رجلاً زيدٌ، والتنازع عند إعمال الثاني في رأي سيبويه، والبدلُ على خلاف فيه، وضمير الأمر. قال:» وزاد بعضُ أصحابنا أن يكون [الظاهر] المفسِّر خبراً، وبأنّ حَذْفَ أحد مفعولي «ظن» اختصاراً إنما يتمشى له عند الجمهور مع أنه قليلٌ جداً، نَصَّ عليه الفارسي، ومَنَعه ابن ملكون البتة «.
رجلاً زيدٌ» babı, Sîbeveyh'in görüşüne göre ikincisi amel ettirildiğinde tenâzu' babı, ihtilaflı olmakla birlikte bedel babı ve şan zamiri (zamîru'l-emr). Şeyh demiştir ki: «Bazı mensuplarımız müfessir olan [açık ismin] haber olmasını da buna eklemiştir. Ayrıca 'ظَنَّ' fiilinin iki mef'ûlünden birinin kısaltma amacıyla hazfedilmesi, son derece az olmakla birlikte ancak cumhurun mezhebine göre yürütülebilir; Fârisî bunu açıkça belirtmiş, İbn Melkûn ise kesinlikle menetmiştir.»
وهذا من تَحَمُّلاته عليه. أمَّا قولُه» يؤدي إلى تقديم المضمر إلى آخره «فالزمخشري لم يقدِّرْه صناعةً بل إيراداً للمعنى المقصود، ولذلك لَمَّا أراد أن يُقَدَّر الصناعة النحويةَ قَدَّره بلفظ» أنفسهم «المنصوبةِ وهي المفعول الأول، وأظنُ أنَّ الشيخَ تَوَهَّم أنها مرفوعةٌ تأكيدٌ للضمير في» قُتلوا «، ولم ينتبه أنه إنما قَدَّرها مفعولاً أولَ منصوبةً. وأمَّا تمشيتُه قولَه على مذهب الجمهور فيكفيه ذلك، وما عليه من ابنِ مَلْكون؟ وستأتي مواضع يَضْطَرُّ هو وغيرُه إلى حَذْفِ أحد المفعولين كما ستقف عليه قريباً. وتقدَّم الكلام على مادة» حَسِب «ولغاتِها وقراءاتها.
Bu da Şeyh'in Zemahşerî'ye karşı haksız yüklenmelerindendir. Onun «zamirin öne geçmesine yol açar...» sözüne gelince; Zemahşerî bunu nahiv kuralları açısından bir takdir olarak değil, kastedilen manayı ortaya koymak için söylemiştir. Nitekim nahiv kuralına göre takdir yapmak istediğinde, birinci mef'ûl olan mansûb «أنفسهم» lafzıyla takdir etmiştir. Zannediyorum ki Şeyh, bunun «قُتلوا» fiilindeki zamirin tekidi olan merfû bir kelime olduğunu tevehhüm etmiş, onun bunu mansûb bir birinci mef'ûl olarak takdir ettiğini fark etmemiştir. Kendi sözünü cumhurun mezhebine dayandırmasına gelince, bu ona yeter; İbn Melkûn'un görüşünden ona ne? Nitekim birazdan göreceğin üzere, bizzat kendisinin ve başkalarının iki mef'ûlden birini hazfetmek zorunda kalacağı yerler gelecektir. «حَسِبَ» maddesi, bunun lügatleri ve kıraatleri hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
وقرأ ابن عامر:» قُتِّلوا «بالتشديد، وهشام وحده في» لو أطاعونا ما قُتِّلوا «، والباقون بالتخفيف. فالتشديد للتكثير، والتخفيف صالح لذلك.
İbn Âmir şedde ile «قُتِّلوا» şeklinde, Hişâm ise tek başına «لو أطاعونا ما قُتِّلوا» kavlinde [şeddeli] okumuştur; diğerleri ise şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. Şedde çokluk bildirir; şeddesiz okuyuş da buna elverişlidir.
وقرأ الجمهور» أحياءٌ «رفعاً على» بل هم أحياء «وقرأ ابن أبي عبلة:» أحياءً «وخَرَّجها أبو البقاء على وجهين، أحدهما: أن تكون عطفاً على» امواتاً «قال:» كما تقول: «ظننت زيداً قائماً بل قاعداً» . والثاني: وإليه ذهب الزمخشري أيضاً أن يكونَ منصوباً بإضمار فعلٍ تقديره: بل أحسَبُهم أحياءً «. وهذا الوجه سبق إليه أبو إسحاق الزجاج، إلاَّ أنَّ الفارسي رَدَّه عليه في» الإِغفال «قال:» لأنَّ الأمرَ تعيَّن فلا يجوزُ أن يُؤمر فيه بمحسبة، ولا يَصِحُّ أن يُضْمَرَ له إلا فعلُ المحسبة، فوجهُ قراءة ابن أبي عبلة أن تُضْمِر فعلاً غيرَ المحسبة: اعتقِدْهم أو اجْعَلْهم، وذلك ضعيفٌ إذ لا دلالة في الكلام على ما يُضْمَر «انتهى.
Cumhur «بل هم أحياء» (bilakis onlar diridirler) takdiri üzere ref ile «أَحْيَاءٌ» şeklinde okumuştur. İbn Ebî Able ise «أَحْيَاءً» şeklinde [mansûb] okumuştur. Ebu'l-Bekā bunu iki veçhe dayandırmıştır: Birincisi, «أمواتاً» kelimesine matuf olmasıdır; o: «Tıpkı 'Zeyd'i ayakta değil bilakis oturuyor zannettim' demen gibidir» demiştir. İkincisi -ki Zemahşerî de buna gitmiştir- takdiri «bilakis onları diri zannederim» olan mahzuf bir fiille mansûb olmasıdır. Bu vecih konusunda Ebû İshak ez-Zeccâc öncülük etmiştir; ne var ki Fârisî, el-İğfâl adlı eserinde onu reddederek şöyle demiştir: «Çünkü iş kesinlik kazanmıştır; dolayısıyla bu konuda zanda bulunmakla emredilmesi caiz değildir ve onun için zannetme fiilinden başkası takdir edilemez. İbn Ebî Able'nin kıraatinin vechi, zannetme fiilinden başka bir fiil takdir etmendir: 'Onları öyle itikat et' veya 'onları öyle kıl' gibi; bu ise kelamda takdir edilecek şeye delalet eden bir karine bulunmadığı için zayıftır.» İktibas sona erdi.
وهذا تحاملٌ من أبي عليّ. أمَّا قوله: «إنَّ الأمر تعيَّن» يعني أنَّ كونَهم أحياءً أمرٌ متيقن، فكيف يُقال فيه: «أَحْسَبُهم» بفعل يقتضي الشك؟ وهذا غيرُ لازم لأنَّ «حَسِبَ» قد تأتي لليقين. قال:
Bu da Ebû Ali'nin haksız bir yüklenmesidir. Onun «iş kesinlik kazanmıştır» sözü, yani onların diri oluşu kesinleşmiş bir durumdur; öyleyse şüpheyi gerektiren bir fiille hakkında nasıl «onları zannederim» denilebilir demektir. Bu ise zorunlu bir itiraz değildir; çünkü «حَسِبَ» fiili bazen yakîn (kesin bilgi) anlamında da gelir. Şair şöyle demiştir:
١٤٩١ - حَسِبْتُ التُّقَى والجودَ خيرَ تجارةٍ ... رَباحاً إذا ما المرءُ أَصبح ثاقِلا
1491 - Kişi kabre girip ağırlaştığı vakit, takva ile cömertliği kâr bakımından en hayırlı ticaret bildim (kesin olarak anladım).
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
١٤٩٢ - شهدْتِ وفاتوني وكنتُ حَسِبْتُني ... فقيراً إلى أَنْ يَشْهدوا وتَغِيبي
1492 - Sen hazır bulundun, onlar ise beni terk ettiler; oysa ben onlar gelip de sen kayboluncaya kadar kendimi muhtaç sanıyordum (biliyordum).
ف «حَسِب» في هذين البيتين لليقين، لأنَّ المعنى على ذلك، وقوله: «وذلك ضعيف» يعني من حيث عدمُ الدلالةِ اللفظيةِ، وليس كذلك، بل إذا
Bu iki beyitteki «حَسِبَ» fiili yakîn anlamındadır; zira mana buna göredir. Onun «bu ise zayıftır» sözü, yani lafzî delaletin bulunmaması açısındandır; fakat durum böyle değildir. Bilakis
أَرْشَد المعنى إلى شيء يُقَدَّر ذلك الشيءٌ لدلالة المعنى عليه من غير ضَعْف، وإنْ كان دلالةُ اللفظِ أحسنَ. وأمَّا تقديرُه هو «أو اجْعَلْهم» قال الشيخ: «هذا لا يَصِحُّ البتة سواء جَعَلْتَ» أجْعَلْهم «بمعنى:» اخْلُقْهم أو صَيِّرهم أو سَمِّهم أو الْقَهُمْ «.
mana bir şeye delalet ettiğinde, lafzın delaleti daha güzel olsa bile, mananın ona delalet etmesi sebebiyle o şey herhangi bir zayıflık olmaksızın takdir edilir. Kendisinin «veya onları öyle kıl» şeklindeki takdirine gelince; Şeyh demiştir ki: «Bu kesinlikle sahih değildir; ister 'اجعلهم' fiilini 'onları yarat', 'onları dönüştür', 'onları isimlendir' veya 'onlara kavuş' manasında kıl, fark etmez.»
قوله: {عِندَ رَبِّهِمْ} فيه خمسةُ أوجهٍ، أحدُهما: أَنْ يكونَ خبراً ثانياً ل» أحياءٌ «على قراءة الجمهور. الثاني: أن يكونَ ظرفاً ل» أحياء «لأنَّ المعنى: يَحْيَوْن عند ربِّهم. الثالث: أن يكونَ ظرفاً ل» يُرْزقون «أي: يقعُ رِزْقُهم في هذا المكانِ الشريف. الرابع: أن يكون صفةً ل» أحياء «، فيكونَ في محلِّ رفعٍ على قراءةِ الجمهورِ ونصبٍ على قراءة ابن أبي عبلة. الخامس: أَنْ يكونَ حالاً من الضميرِ المستكنِّ في» أحياء «والمرادُ بالعندية المجازُ عن قربهم بالتكرمة. قال ابن عطية:» هو على حَذْفِ مضاف إي: عند كرامةِ ربهم «ولا حاجةَ إليه، لأنَّ الأولَ أليق.
Cenâb-ı Hakk'ın {عِندَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında” kavlinde beş vecih vardır: Birincisi, cumhurun kıraatine göre «أَحْيَاءٌ» için ikinci haber olmasıdır. İkincisi, «أَحْيَاء» kelimesinin zarfı olmasıdır; zira mana: «Rableri katında yaşarlar» şeklindedir. Üçüncüsü, «يُرْزَقُونَ» fiilinin zarfı olmasıdır; yani: Rızıkları bu şerefli mekânda verilir demektir. Dördüncüsü, «أَحْيَاء» kelimesinin sıfatı olmasıdır; bu takdirde cumhurun kıraatine göre ref mahallinde, İbn Ebî Able'nin kıraatine göre ise nasb mahallinde olur. Beşincisi, «أَحْيَاء» kelimesindeki müstetir zamirden hâl olmasıdır; katında olma (indiyyet) ifadesinden murat, ikram ile olan yakınlıklarından mecazdır. İbn Atiyye: «Muzafın hazfi üzeredir; yani Rablerinin ikramı katındadır demektir» demiştir; fakat buna ihtiyaç yoktur, zira birinci izah daha uygundur.
قوله: {يُرْزَقُونَ} فيه أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أَنْ يكونَ خبراً ثالثاً لأحياء، أو ثانياً إذا لم تَجْعَلِ الظرفَ خبراً. الثاني: أنه صفةٌ ل» أحياء «بالاعتبارين المتقدمين، فإِنْ أعربنا الظرفَ وصفاً أيضاً فيكونُ هذا جاءَ على الأحسنِ، وهو أنه إذا وُصِف بظرفٍ وجملةٍ فالأحسنُ تقديمُ الظرفِ وعديلِه لأنه أقربُ إلى المفرد. الثالث: أنه حالٌ من الضمير في» أحياء «أي: يَحْيَون مرزوقين. والرابع: أن يكونَ حالاً من الضميرِ المستكنِّ في الظرف، والعاملُ فيه في الحقيقة العاملُ في الظرف. قال أبو البقاء في هذا الوجه:» ويجوزُ أن يكونَ حالاً من الظرفِ إذا جَعَلْتَه صفةً «أي: إذا جَعَلْت الظرف، وليس ذلك مختصاً بجَعْلِه صفةً فقط، بل لو جَعَلْتَه حالاً جاز ذلك أيضاً، وهذه تُسَمَّى الحالَ
Cenâb-ı Hakk'ın {يُرْزَقُونَ} “rızıklanmaktadırlar” kavlinde dört vecih vardır: Birincisi, «أحياء» için üçüncü haber olması veya zarf haber kılınmadığında ikinci haber olmasıdır. İkincisi, yukarıda geçen iki kıraat dikkate alınarak «أَحْيَاء» kelimesinin sıfatı olmasıdır. Şayet zarfı da sıfat olarak irap edersek, bu en güzel kullanım üzere gelmiş olur; o da bir kelime hem zarf hem de cümle ile nitelendiğinde, müfrede daha yakın olduğu için zarfı ve dengini öne almanın daha güzel olması kuralıdır. Üçüncüsü, «أَحْيَاء» kelimesindeki zamirden hâl olmasıdır; yani: Rızıklanmış olarak yaşarlar demektir. Dördüncüsü, zarftaki müstetir zamirden hâl olmasıdır; bundaki amil ise gerçekte zarftaki amildir. Ebu'l-Bekā bu vecih hakkında şöyle demiştir: «Zarfı sıfat kıldığın takdirde zarftan hâl olması caizdir;» yani zarf kıldığın zaman demektir. Bu durum sadece onun sıfat kılınmasına has değildir; bilakis onu hâl kılsan da bu caizdir; buna da mütedâhil (iç içe geçmiş) hâl
المتداخلة، ولو جَعَلْتَه خبراً كان كذلك.
adı verilir. Onu haber kılsan da yine böyledir.
قوله تعالى: {فَرِحِينَ} : فيه خمسةُ أوجه، أحدها: أن يكونَ حالاً من الضمير في «أحياءٌ» . الثاني: من الضمير في الظرف. الثالث: من الضمير في «يُرْزَقون» : الرابع أنه منصوب على المدح. الخامس أنه صفةٌ ل «أحياء» ، وهذا يختصُّ بقراءة ابن أبي عبلة. و «بما» يتعلَّقُ ب «فرحين» .
Cenâb-ı Hakk'ın {فَرِحِينَ} “sevinçli olarak” kavlinde beş vecih vardır: Birincisi, «أَحْيَاءٌ» lafzındaki zamirden hâl olmasıdır. İkincisi, zarftaki zamirden [hâl olmasıdır]. Üçüncüsü, «يُرْزَقُونَ» fiilindeki zamirden [hâl olmasıdır]. Dördüncüsü, medih üzere mansûb olmasıdır. Beşincisi, «أَحْيَاء» kelimesinin sıfatı olmasıdır ki bu İbn Ebî Able'nin kıraatine mahsustur. {بِمَا} ise «فَرِحِينَ» kelimesine müteallıktır.
قوله: {مِن فَضْلِهِ} في «مِنْ» وجهان، أحدُهما: أنَّ معناها السببيّة أي: بسبب فضله أي: الذي آتاهم الله متسبِّبٌ عن فضله. الثاني: أنها لابتداءِ الغاية، وعلى هذين الوجهين تتعلق بآتاهم. الثالث: أنها للتعبيضِ أي: بعضَ فضله، وعلى هذا فتتعلق بمحذوف على أنها حال من الضمير العائد على الموصول، ولكنه حُذِف والتقدير: بما آتاهموه كائناً من فضله.
Cenâb-ı Hakk'ın {مِن فَضْلِهِ} “kendi lütfundan” kavlindeki «مِنْ» edatında iki vecih vardır: Birincisi, sebebiyet manasında olmasıdır; yani: Kendi lütfu sebebiyle, [diğer bir deyişle] Allah'ın onlara verdiği şey O'nun lütfundan kaynaklanmaktadır demektir. İkincisi, ibtidâ-i gaye (başlangıç) için olmasıdır. Bu iki veche göre «آتَاهُمْ» fiiline müteallıktır. Üçüncüsü, teb'îz (kısmîlik bildirme) için olmasıdır; yani: Lütfundan bir kısmını [verdi] demektir. Bu takdirde ise, ism-i mevsûle dönen zamirden hâl olmak üzere mahzûf bir kelimeye müteallık olur; ancak o zamir hazfedilmiştir ve takdiri: «بِمَا آتَاهُمُوهُ كَائِنًا مِنْ فَضْلِهِ» (Lütfundan ibaret olarak kendilerine verdikleri şeyle) şeklindedir.
قوله: {وَيَسْتَبْشِرُونَ} فيه أربعةُ أوجه، أحدها: أن يكونَ من باب عطفِ الفعلِ على الاسم لكونِ الفعلِ في تأويلهِ، فيكونُ عطفاً على «فرحين» كأنه قيل: فَرِحين ومستبشرين، ونَظَّروه بقوله تعالى: {فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ} [الملك: ١٩] . والثاني: أنه أيضاً/ يكونُ من باب عطف الفعل على الاسم، لكنْ لأنَّ الاسم في تأويل الفعل. قال أبو البقاء: «هو معطوفٌ على» فرحين «؛ لأنَّ اسم الفاعل هنا يُشْبه الفعل المضارع» يعني أنَّ «فرحين» بمنزلة «يفرحون» ، وكأنه جعله من باب قوله: {إِنَّ المصدقين والمصدقات وَأَقْرَضُواْ} [الحديد: ١٨] ، والتقديرُ الأولُ أَوْلى، لأنَّ الاسمَ وهو «فرحين» لا ضرورةَ بنا إلى أَنْ نجعلَه في مَحلِّ فعلٍ مضارعٍ حتى نتأَوَّل الاسمَ به، والفعلُ فرعٌ عليه، فينبغي أن يُرَدَّ إليه،
Cenâb-ı Hakk'ın {وَيَسْتَبْشِرُونَ} “ve müjdelemektedirler” kavlinde dört vecih vardır: Birincisi, fiilin isim tevilinde olması sebebiyle fiilin isme atfedilmesi kabilinden olmasıdır. Dolayısıyla sanki «فَرِحِينَ وَمُسْتَبْشِرِينَ» (sevinçli ve müjdeleşir olarak) denilmiş gibi «فَرِحِينَ» lafzına matuf olur. Âlimler buna Cenâb-ı Hakk'ın {فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ} [Mülk: 19] “üstlerinde kanatlarını aça kapaya...” kavlini nazire (emsal) göstermişlerdir. İkincisi, yine fiilin isme atfedilmesi kabilinden olmasıdır, fakat bu kez ismin fiil tevilinde olması dolayısıyladır. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: «Buradaki ism-i fâil muzâri fiile benzediği için «فَرِحِينَ» kelimesine matuftur.» Yani «فَرِحِينَ» lafzı «يَفْرَحُونَ» konumundadır. Sanki bunu Cenâb-ı Hakk'ın {إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا} [Hadîd: 18] “Şüphesiz sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar ve... borç verenler” kavli kabilinden kılmıştır. Birinci takdir daha evladır; zira ismi -ki o «فَرِحِينَ» lafzıdır- tevil etmek amacıyla muzâri fiil makamına koymamıza hiçbir zorunluluk yoktur; üstelik fiil ismin fer'idir, dolayısıyla fer'in asla irca edilmesi gerekir.
وإنما فعلنا ذلك في الآيةِ لأنَّ أل الموصولةَ بمعنى الذي، و «الذي» لا تُوصَلُ إلا بجملة أو شبههِا، وذلك الشَّبَهُ في الحقيقةِ يِتأوَّل بجملة.
Biz söz konusu ayette bunu sırf şu sebeple yaptık: Çünkü mevsûl olan «ال» takısı «الَّذِي» anlamındadır ve «الَّذِي» ancak bir cümle veya şibh-i cümle (cümle benzeri) ile sıla yapılır; o şibh-i cümle de hakikatte cümle ile tevil olunur.
الثالث: أَنْ يكونَ مستأنفاً، الواو للعطف عَطَفْت فعليةً على اسمية.
Üçüncüsü: İstînâfiye olmasıdır; vav atıf içindir ve fiil cümlesini isim cümlesine atfetmiştir.
الرابع: أن يكونَ خبراً لمبتدأ محذوف أي: وهم يستبشرون، وحينئذ يجوز وجهان، أحدُهما: أن تكونَ الجملةُ حاليةً من الضمير المستكِنِّ في «فرحين» أو من العائد المحذوف من «آتاهم» ، وإنما احتجنا إلى تقدير مبتدأ عند جَعْلِنا إياها حالاً لأنَّ المضارع المثبت لا يجوز اقترانُه بواو الحال لِما تقدَّم غيرَ مرة. والثاني من هذين الوجهين: أن تكونَ استئنافية عَطَفَتْ جملةً اسميةً على مثلها.
Dördüncüsü: Mahzûf bir mübtedânın haberi olmasıdır; yani: «وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ» (Onlar müjdeleşmektedirler) takdirindedir. Bu durumda iki vecih caiz olur: Birincisi, cümlenin «فَرِحِينَ» lafzındaki müstetir zamirden yahut «آتَاهُمْ» fiilindeki mahzûf âid zamirinden hâl olmasıdır. Hâl kıldığımızda bir mübtedâ takdir etmeye ihtiyaç duymamızın sebebi ise, daha önce defalarca geçtiği üzere müspet muzâri fiilin başına hâl vavının gelmesinin caiz olmamasıdır. Bu iki vecihten ikincisi ise: İsim cümlesini benzeri bir cümleye atfeden bir istînâf cümlesi olmasıdır.
واستفعل هنا ليست للطلب، بل تكون بمعنى المجردِ نحو: «استغنى الله، واستمجد المَرْخ والعَفار» بمعنى غَنِي ومَجُد. وقد سمع «بَشِر الرجل» بكسر العين فيكون استبشر بمعناه، قاله ابن عطية. ويجوز أن يكونَ مطاوعَ أبشر نحو: «أكأنه فاستكان، وأراحه فاستراح، وأشلاه فاستشلى، وأَحْكمه فاستحكم» وهو كثير.
Buradaki İstif'âl (اِسْتَفْعَلَ) kalıbı talep (isteme) için değildir; bilakis «غَنِيَ» ve «مَجُدَ» anlamında «استغنى الله» (Allah müstağnî oldu/zenginleşti) ve «استمجد المَرْخ والعَفار» (Merh ve Afâr ağaçları şereflendi/bollaştı) ifadelerinde olduğu gibi mücerred (sülâsî) anlamındadır. Aynü'l-fiil'in kesresiyle «بَشِرَ الرجل» (Adam sevindi) şeklinde de işitilmiştir; buna göre İbn Atiyye'nin belirttiği üzere «استبشر» onunla aynı anlamda olur. Ya da «أكأنه فاستكان» (Onu boyun eğdirdi, o da boyun eğdi), «أراحه فاستراح» (Onu rahatlattı, o da rahatladı), «أشلاه فاستشلى» (Onu çağırdı, o da geldi) ve «أَحْكمه فاستحكم» (Onu sağlamlaştırdı, o da sağlamlaştı) örneklerinde olduğu gibi «أبشر» fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) olması caizdir ki bu kullanım pek çoktur.
وجَعَله الشيخ أظهرَ مِنْ حيث إنَّ المطاوعة تدلُّ على الانفعال عن الغير، فحصلت لهم البشرى بإبشار الله تعالى، وهذا لا يلزمُ إذا كان بمعنى المجرد.
Şeyh [Ebû Hayyân], mutâvaatın başkasından etkilenmeyi (infial) göstermesi bakımından bu vechi daha açık (ezher) kabul etmiştir; zira müjde onlara Yüce Allah'ın müjdelemesiyle hâsıl olmuştur; fiil mücerred manasında olduğunda ise bu mana zorunlu olmaz.
قوله: {مِّنْ خَلْفِهِمْ} في هذا الجارِّ وجهان، أحدهما: أنه متعلق
Cenâb-ı Hakk'ın {مِّنْ خَلْفِهِمْ} “arkalarından” kavlindeki bu câr[-mecrûr]da iki vecih vardır: Birincisi, müteallık olmasıdır
ب «يَلْحقوا» على معنى أنهم قد بَقُوا بعدهم، وهم قد تقدَّموهم. والثاني: أن يكونَ متعلقاً بمحذوف على أنه حال من فاعل «يلحقوا» أي: لم يلحقوا بهم حالَ كونِهم مُتَخَلِّفين عنهم أي: في الحياة.
«يَلْحَقُوا» fiiline [müteallıktır]; bu da onların kendilerinden sonra kaldıkları, ötekilerin ise onların önüne geçtikleri manasınadır. İkincisi, «يَلْحَقُوا» fiilinin fâilinden hâl olmak üzere mahzûf bir kelimeye müteallık olmasıdır; yani: Kendilerinden geride kalmış oldukları hâlde -yani hayatta kaldıkları hâlde- henüz kendilerine katılmamış olanlar demektir.
قوله: {أَلاَّ خَوْفٌ} فيه وجهان أحدُهما: أنَّ «أَنْ» وما في حَيِّزها في محل جر بدلاً من «بالذين» بدلَ اشتمال أي: يستبشرون بعدم خوفهم وحزنهم فهم المُسْتَبْشَرُ به في الحقيقة لأنَّ الذواتِ لا يُسْتَبْشَر بها. والثاني: أنها في محل نصب على أنها مفعولٌ من أجله أي: لأنهم لا خوف. و «أَنْ» هذه هي المخففةُ، واسمها ضمير الشأن، وجملةُ النفي بعدها في محلِّ الخبر، والذواتُ لا يُسْتبشر بها كما تقدَّم فلا بد من حذف مضاف مناسبٍ، والتقدير: ويستبشرون بسلامةِ الذين، أو لُحوقهم بهم في الدرجة.
Cenâb-ı Hakk'ın {أَلاَّ خَوْفٌ} “korku yoktur” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, «أَنْ» ve sılasının, «بِالَّذِينَ» ifadesinden bedel-i iştimal olarak cer mahallinde olmasıdır; yani: Onların korku ve hüzünlerinin bulunmayışıyla sevinirler/müjdelenirler; zira hakikatte sevinilen şey budur, çünkü bizzat şahısların kendileriyle müjdelenilmez. İkincisi, mef'ûlün lieclih olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani: Kendilerine korku olmadığı için [müjdelenirler]. Buradaki «أَنْ» lafzı muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiş), ismi şe'n zamiridir; sonrasındaki nefy cümlesi ise haber mahallindedir. Şahısların kendileriyle müjdelenilmeyeceği daha önce geçtiğine göre münasip bir muzafın hazfedilmesi zorunludur; takdiri de: «وَيَسْتَبْشِرُونَ بِسَلَامَةِ الَّذِينَ» (O kimselerin selametiyle müjdelenirler) yahut derecede kendilerine kavuşmalarıyla [müjdelenirler] şeklindedir.
وقال مكيّ بعد أَنْ حَكَى أنها بدلُ اشتمال: «ويجوز أن تكون» أَنْ «في موضع نصب على معنى» بأن لا «. وهذا هو بعينِه هو وجه البدلِ المتقدم، غايةُ ما في الباب أنه أعاد مع البدلِ العاملَ في تقديره، اللهم أَنْ يعني أنها وإنْ كانت بدلاً من» الذين «فليست في محلِّ جر بل في محلِّ نصب، لأنها سقطت منها الباءُ فإنَّ الأصل» بأَنْ لا «و» أَنْ «إذا حُذِف منها حرفُ الجر كانت في محلِّ نصب على رأي سيبويه والفراء. وهو بعيد.
Mekkî, bunun bedel-i iştimal olduğunu naklettikten sonra şöyle demiştir: ««أَنْ» edatının «بِأَنْ لَا» manasında nasb mahallinde olması da caizdir.» Bu ise yukarıda geçen bedel vechinin ta kendisidir; meselenin varacağı nihai nokta, onun takdirinde amili bedelle birlikte tekrarlamış olmasıdır; meğerki «الَّذِينَ» kelimesinden bedel olsa bile cer mahallinde değil, harf-i cer olan bâ'nın düşmesi sebebiyle nasb mahallinde olduğunu kastetmiş olsun; zira aslı «بِأَنْ لَا» şeklindedir ve Sîbeveyhi ile Ferrâ'nın görüşüne göre «أَنْ» edatından harf-i cer hazfedildiğinde nasb mahallinde olur. Fakat bu uzak bir ihtimaldir.
قوله تعالى: {وَأَنَّ الله لاَ يُضِيعُ} : قرأ الكسائي بكسر «إنَّ» على الاستئناف. وقال الزمخشري: «إنَّ قراءةَ الكسرِ اعتراضٌ»
Cenâb-ı Hakk'ın {وَأَنَّ الله لاَ يُضِيعُ} kavli: Kisâî, istînâf üzere «إِنَّ» lafzını hemzenin kesresiyle okumuştur. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Kesreli okuyuş itirâziyyedir (ara cümledir)»
واسشكل كونَها اعتراضاً، لأنَّها لم تقع بين شيئين متلازمين «ويمكن أن يُجاب عنه بأن» الذين استجابوا «يجوز أن يكون تابعاً ل» الذين لم يلحقوا «نعتاً أو بدلاً على ما سيأتي، فعلى هذا يُتَصَوَّرُ الاعتراض. ويؤيِّد كونَها للاستئنافِ قراءةُ عبد الله ومصحفه:» والله لا يُضيع «. وقرأ باقي السبعة بالفتح عطفاً على قوله:» بنعمةٍ «لأنها بتأويل مصدر أي: يستبشرون بنعمة من الله وفضلٍ منه وعدمِ إضاعةِ اللهِ أجرَ المؤمنين.
Bunun itirâziyye olması müşkül görülmüştür; zira birbirini gerektiren iki şey arasında vaki olmamıştır. Buna şöyle cevap verilebilir: İleride geleceği üzere «الَّذِينَ اسْتَجَابُوا» ifadesinin «الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا» ifadesine nâ't veya bedel olarak tâbi olması caizdir; buna göre itiraz (ara cümle) tasavvur edilebilir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraati ve mushafındaki: «وَاللَّهُ لَا يُضِيعُ» şeklindeki okuyuş da cümlenin istînâf oluşunu teyit etmektedir. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise mastar tevilinde olması sebebiyle «بِنِعْمَةٍ» kavline atfen hemzenin fethasıyla okumuşlardır; yani: Allah'tan bir nimet, O'ndan bir lütuf ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceği [müjdesi] ile sevinirler demektir.
وقوله: {يَسْتَبْشِرُونَ} من غيرِ حرف عطف فيه أوجه، أحدها: أنه استئنافٌ متعلِّق بهم أنفسِهم دونَ» الذين لم يلحقوا بهم «لاختلاف متعلَّق البشارتين. والثاني: أنه تأكيدٌ للأول لأنه قَصَد بالنعمة والفضل بيانَ متعلَّق الاستبشار الأول، وإليه ذهب الزمخشري. الثالث: أنه بدل من الفعل الأول، ومعنى كونه بدلاً أنه لَمَّا كان متعلَّقُه بياناً لمتعلَّق الأول حَسُن أن يقال: بدلٌ منه، وإلاَّ فكيف يُبْدَلُ فِعْلٌ مِنْ فعلٍ موافقٍ له لفظاً ومعنى؟ وهذا في المعنى يََؤُول إلى وجه التأكيد. والرابع: أنه حال من فاعل» يحزنون «، ويحزنون عامل فيه أي: ولاهم يحزنون حالَ كونهم مستبشرين بنعمة. وهو بعيدٌ لوجهين، أحدهما: أنَّ الظاهرَ اختلافُ مَنْ نَفَى عنه الحزن ومن استَبْشَر. والثاني: أنَّ نَفْيَ الحزن ليس مقيداً ليكون أبلغَ في البشارة، والحالُ قيدٌ فيه فيفوتُ هذا المعنى.
Âyetteki atıf harfi olmaksızın gelen {يَسْتَبْشِرُونَ} “müjdelemektedirler” kavlinde vecihler vardır: Birincisi, iki müjdenin taalluk ettiği şeylerin farklı olması sebebiyle «الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ» ifadesine değil, doğrudan kendilerine taalluk eden bir istînâf olmasıdır. İkincisi, birinci fiili tekit olmasıdır; çünkü nimet ve lütuftan maksat birinci müjdenin taalluk ettiği hususu açıklamaktır; Zemahşerî bu görüşe meyletmiştir. Üçüncüsü, birinci fiilden bedel olmasıdır. Bunun bedel olmasının manası şudur: Taalluk ettiği şey birincinin taalluk ettiği şeyin beyanı olunca, ondan bedeldir denilmesi güzel görülmüştür; aksi takdirde lafzan ve manen kendisine uygun olan bir fiilden bir fiil nasıl bedel yapılabilir? Bu ise manada tekit vechine raci olur. Dördüncüsü, «يَحْزَنُونَ» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır ve «يَحْزَنُونَ» onda amildir; yani: Onlar bir nimetle müjdelenmiş oldukları hâlde hüzünlenmezler de demektir. Bu ise iki açıdan uzaktır: Birincisi, zahir olan hüznü nefyedilenler ile müjdelenenlerin farklı kişiler olmasıdır. İkincisi, hüznün nefyedilmesi müjdede daha beliğ olması için kayıt altına alınmamıştır; hâl ise cümlede bir kayıttır, dolayısıyla bu mana elden kaçmış olur.
قوله تعالى: {الذين استجابوا} : فيه ستة أوجه، أحدها: أنه مبتدأ، وخبره قوله: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُواْ مِنْهُمْ واتقوا أَجْرٌ} . وقال مكيّ هنا: «وخبرُه {مِن بَعْدِ مَآ أَصَابَهُمُ القرح} » . وهذا غلطٌ لأنَ هذا ليس
Cenâb-ı Hakk'ın {الذين استجابوا} “o kimseler ki icabet ettiler” kavlinde altı vecih vardır: Birincisi, mübteda olmasıdır; haberi ise {لِلَّذِينَ أَحْسَنُواْ مِنْهُمْ واتقوا أَجْرٌ} “onlardan iyilik eden ve sakınanlar için bir ecir vardır” kavlidir. Mekkî burada: «Haberi {مِن بَعْدِ مَآ أَصَابَهُمُ القرح} kavlidir» demiştir. Bu ise bir hatadır; çünkü bu [ifade]
بمفيد البتة، بل «مِنْ بعد» متعلِّقٌ باستجابوا. والثاني: خبر مبتدأ مضمر أي: هم الذين. والثالث: أنه منصوبٌ بإضمار «أعني» . وهذان الوجهان يَشْملُهما قولُك «القطع» . الرابع: أنه بدل من «المؤمنين» . الخامس: أنه بدل من «الذين لم يلحقوا» قاله مكي. السادس: أنه بدلٌ من «المؤمنين» . ويجوز فيه وجهٌ سابع: وهو أن يكون نعتاً لقوله: «الذين لم يلحقوا» قياساً على جَعْلِه بدلاً منهم عند مكي. و «ما» في «بعدما أصابَهم» مصدريةٌ، و «للذين أحسنوا» خبرٌ مقدم.
kesinlikle tam bir fayda sağlamaz (anlam ifade etmez); aksine «مِنْ بَعْدِ» ifadesi «اسْتَجَابُوا» fiiline müteallıktır. İkincisi, gizli bir mübtedânın haberi olmasıdır; yani: «هُمُ الَّذِينَ» (Onlar o kimselerdir ki) takdirindedir. Üçüncüsü, «أَعْنِي» (kastediyorum) fiilinin gizlenmesiyle mansûb olmasıdır. Bu iki vechi senin «kat'» (bağı kesme) tabirin kapsamaktadır. Dördüncüsü, «الْمُؤْمِنِينَ» lafzından bedel olmasıdır. Beşincisi, Mekkî'nin belirttiği üzere «الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا» ifadesinden bedel olmasıdır. Altıncısı, «الْمُؤْمِنِينَ» lafzından bedel olmasıdır. Bunda yedinci bir vecih daha caizdir ki o da Mekkî'ye göre onlardan bedel kılınmasına kıyasla «الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا» kavline nâ't olmasıdır. «بَعْدَمَا أَصَابَهُمْ» ifadesindeki «مَا» masdariyyedir; «لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا» ise mukaddem haberdir.
و «منهم» فيه وجهان، أحدُهما: أنه حالٌ من الضمير في «أحسنوا» وعلى هذا ف «مِنْ» تكون تبعيضيةً. والثاني: أنها لبيان الجنس. قال الزمخشري: «مثلُها في قوله: {وَعَدَ الله الذين آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصالحات مِنْهُم} [الفتح: ٢٩] لأنَّ الذين استجابوا قد أحسنوا كلُّهم واتقوا لا بعضُهم» . و «أجرٌ» مبتدأ مؤخر، والجملة من هذا المبتدأ وخبره: إمَّا مستأنفة أو حالٌ إن لم نُعْرِبْ الذين استجابوا مبتدأ، وإمَّا خبرٌ إنْ أعربناه مبتدأ كما تقدَّم تقريره.
«مِنْهُمْ» ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi, «أَحْسَنُوا» fiilindeki zamirden hâl olmasıdır; buna göre «مِنْ» teb'îz (kısmîlik) içindir. İkincisi, beyân-ı cins için olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Cenâb-ı Hakk'ın {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم} [Fetih: 29] “Allah onlardan iman edip salih amel işleyenlere vaat etmiştir” kavlindeki gibidir; zira çağrıya icabet edenlerin bir kısmı değil, tamamı iyilik etmiş ve sakınmıştır.» «أَجْرٌ» kelimesi muahhar mübtedadır. Bu mübtedâ ve haberinden oluşan cümle ise: Şayet «الَّذِينَ اسْتَجَابُوا» ifadesini mübteda irap etmezsek ya istînâfiye ya da hâldir; daha önce açıklandığı üzere şayet onu mübteda irap edersek haberdir.
قوله تعالى: {الذين قَالَ لَهُمُ الناس} : فيه من الأوجه ما تقدم في «الذين» قبله، إلاَّ في رفعه بالابتداء.
Cenâb-ı Hakk'ın {الذين قَالَ لَهُمُ الناس} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine... dedi” kavlinde, ibtidâ (mübteda olma) ile merfû kılınması müstesna, kendisinden önceki «الَّذِينَ» lafzında geçen vecihlerin aynısı vardır.
قوله: {فَزَادَهُمْ إِيمَاناً} في فاعلِ «زاد» ثلاثة أوجه، أظهرها: أنه ضمير يعود على المصدر المفهوم من «قال» أي: فزادهم القولُ بكيت وكيت إيماناً نحو: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ للتقوى} [المائدة: ٨] . والثاني: أنه يعودُ على المقولِ الذي
Cenâb-ı Hakk'ın {فَزَادَهُمْ إِيمَاناً} “bu onların imanını artırdı” kavlindeki «زَادَ» fiilinin fâilinde üç vecih vardır: En açığı, {اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} [Mâide: 8] “Adil olun; o, takvaya daha yakındır” ayetinde olduğu gibi «قَالَ» fiilinden anlaşılan mastara dönen bir zamir olmasıdır; yani: Şöyle şöyle denilmesi sözü onların imanını artırdı demektir. İkincisi, söylenen söze (makūle) dönmesidir ki
هو {إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فاخشوهم} كأنه قيل: قالوا لهم هذا الكلامَ فزادهم إيماناً. الثالث: أنه يعود على الناس، إذ أريد واحدٌ فردٌ كما نقل في القصة، وسبب النزول وهو نُعَيْم بن مسعود الأشجعي، نقل هذه الثلاثةَ الأوجهَ الزمخشري. واستضعف الشيخ الوجهين الأخيرين، قال: «مِنْ حيث إنَّ الأولَ لا يزيد إيماناً إلا النطقُ به لا هو في نفسه، ومن حيث إنَّ الثاني إذا أُطلْق على المفردِ لفظُ الجمع مجازاً فإنَّ الضمائرَ تَجْري على ذلك الجمعِ لا على المفرد. تقول:» مفارقُه شابَتْ «باعتبارِ الجمع، ولا يجوز:» مفارِقُه شاب «باعتبار: مَفْرِقُه شاب» .
o da {إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فاخشوهم} “İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!” kavlidir; sanki onlara bu sözü söylediler de bu onların imanını artırdı denilmiş gibidir. Üçüncüsü, nüzul sebebinde ve kıssada nakledildiği üzere şayet bununla tek bir fert -yani Nuaym b. Mes'ûd el-Eşceî- kastedilmişse «النَّاس» lafzına dönmesidir. Bu üç vechi Zemahşerî nakletmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] son iki vechi zayıf bulmuş ve şöyle demiştir: «Zira birincisi bizzat kendi zatıyla değil, ancak telaffuz edilmesiyle imanı artırır; ikincisinde ise müfrede mecazen cem' (çoğul) lafzı ıtlak edildiğinde zamirler müfrede değil, o cem' lafzına göre cereyan eder. Cem' lafzı dikkate alınarak «مَفَارِقُهُ شَابَتْ» (Saç ayırımları ağardı) denir; «مَفْرِقُهُ شَابَ» (Saç ayırımı ağardı) dikkate alınarak «مَفَارِقُهُ شَابَ» denilmesi caiz değildir.»
وفيما قاله الشيخ نظرٌ، لأنَّ المقولَ هو الذي في الحقيقة حَصَل به زيادةُ الإِيمان. وأمَّا قوله: «تَجرْي على الجمع لا على المفرد» فغير مُسَلَّم. ويَعْضُده أنهم نَصُّوا على أنه يجوزُ اعتبارُ لفظِ الجمعِ الواقعِ موقعَ المثنى تارةَ ومعناه أخرى فأجازوا: «رؤوس الكبشين قطعتُهُنَّ وقطعتهما» وإذا ثَبَتَ ذلك في الجمع الواقعِ موقعَ المثنى فليَجُزْ في الواقعِ موقع المفرد. ولقائلٍ أَنْ يُفَرِّق بينهما وهو أنه إنما جازَ أَنْ يُراعَى معنى التثنيةِ المُعَبَّرِ عنها بلفظ الجمع لقَرْبها منه، من حيث إنَّ كلاً منهما فيه ضَمُّ شيء إلى مثلِه بخلافِ المفردِ فإنه بعيدٌ من الجمعِ لعدَمِ الضمِّ فلا يَلْزَمُ مِنْ مراعاة معنى التثنية في ذلك مراعاةُ معنى المفرد.
Şeyh'in bu söylediklerinde tutarsızlık (nazar) vardır; zira hakikatte imanın artmasına sebep olan şey bizzat söylenen sözdür (makūldür). «Zamirler müfrede değil, cem' lafzına göre cereyan eder» sözü ise kabul edilemez. Âlimlerin tesniye makamına geçen cem' lafzının bazen lafzını, bazen de manasını dikkate almanın caiz olduğunu açıkça belirtmiş olmaları bunu destekler; nitekim «رُؤُوسَ الْكَبْشَيْنِ قَطَعْتُهُنَّ وَقَطَعْتُهُمَا» (İki koçun başlarını kestim [onları/ikisini]) kullanımını caiz görmüşlerdir. Tesniye yerine geçen cem' için bu sabit olduğuna göre, müfret yerine geçen cem' için de caiz olmalıdır. Birisi çıkıp ikisi arasını şöyle ayırabilir: Cem' lafzıyla ifade edilen tesniye manasını gözetmek, ona yakınlığı sebebiyledir; zira her ikisinde de bir şeyi kendi benzerine katma (ekleme) söz konusudur. Müfret ise böyle değildir; onda ekleme bulunmadığı için cem'den uzaktır, dolayısıyla bunda tesniye manasını gözetmekten müfret manasını gözetmek gerekmez.
قوله: {وَقَالُواْ حَسْبُنَا الله} عَطَفَ «قالوا» على «فزادهم» والجملةُ بعد القولِ في محلِّ النصب به. وقد تقدَّم أنَّ «حَسْب» بمعنى اسم الفاعل أي: «مُحْسِب» بمعنى الكافي، ولذلك كانت إضافتُه غيرَ محضةٍ عند قوله في البقرة: {فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ} [الآية: ٢٠٦] .
Cenâb-ı Hakk'ın {وَقَالُواْ حَسْبُنَا الله} “ve: «Allah bize yeter» dediler” kavlinde «قَالُوا» fiili «فَزَادَهُمْ» fiiline matuftur; kavil (söz) lafzından sonraki cümle ise onunla nasb mahallindedir. «حَسْب» kelimesinin ism-i fâil anlamında yani kâfi gelen manasında «مُحْسِب» olduğu, bundan dolayı da Bakara sûresindeki {فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ} [Bakara: 206] “ona cehennem yeter” kavlinde izafetinin gayr-i mahza (lafzî izafet) olduğu daha önce geçmişti.
وقوله: {وَنِعْمَ الوكيل} / المخصوصُ بالمَدْحِ محذوفٌ أي الله.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَنِعْمَ الوكيل} “O ne güzel vekildir!” kavlinde medhedilen mahzûftur; yani «اللَّهُ» (O ne güzel vekildir!) takdirindedir.
قولُه تعالى: {بِنِعْمَةٍ} : فيه وجهان أحدهما: أنها متعلقةٌ بنفس الفعل على أنها باءُ التعدية. والثاني: أنها تتعلَّقُ بمحذوفٍ على أنها حالٌ من الضميرِ في «انقلبوا» والباءُ على هذا للمصاحبةِ كأنه قيل: فانقلبوا ملتبسينَ بنعمةٍ ومصاحبين لها.
Cenâb-ı Hakk'ın {بِنِعْمَةٍ} “bir nimetle” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, ta'diye (geçişlilik) bâ'sı olarak bizzat fiile müteallık olmasıdır. İkincisi, «انْقَلَبُوا» fiilindeki zamirden hâl olmak üzere mahzûf bir kelimeye müteallık olmasıdır; bu takdirde bâ edatı musâhabet (beraberlik) içindir, sanki şöyle denilmiştir: Nimetle donanmış ve ona eşlik etmiş olarak geri döndüler.
قوله: {لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سواء} هذه الجملةٌ في محل نصب على الحال أيضاً، وفي ذي الحال وجهان أحدهما: أنه فاعلُ «انقلبوا» أي: انقلبوا سالمين من السوء. والثاني: أنه الضميرُ المستكنُّ في «بنعمة» إذا كانت حلاً، والتقديرُ: فانقلبوا مُنَعَّمين بريئين من السوء، والعامل فيها العاملُ في «بنعمة» فهما حالان متداخلتان، والحال إذا وقعت مضارعاً منفياً ب «لم» وفيها ضميرُ ذي الحال جاز دخولُ الواو وعدمُه، فمِن الأول قولُه تعالى: {أَوْ قَالَ أُوْحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} [الأنعام: ٩٣] وقولُ كعب:
Cenâb-ı Hakk'ın {لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ} “kendilerine hiçbir kötülük dokunmadı” kavlindeki bu cümle de hâl olarak nasb mahallindedir. Hâl sahibinde (zülhâl) iki vecih vardır: Birincisi, «انْقَلَبُوا» fiilinin fâili olmasıdır; yani: Kötülükten salim olarak geri döndüler demektir. İkincisi, hâl olduğu takdirde «بِنِعْمَةٍ» ifadesindeki müstetir zamir olmasıdır; takdiri: Nimetlendirilmiş ve kötülükten beri kılınmış olarak geri döndüler şeklindedir; bundaki amil de «بِنِعْمَةٍ» ifadesindeki amildir, dolayısıyla ikisi iç içe geçmiş (mütedâhil) iki hâldir. Hâl cümlesi «لَمْ» ile menfî kılınmış bir muzâri fiil olarak geldiğinde ve içinde zülhâlin zamiri bulunduğunda vav harfinin girmesi de girmemesi de caizdir. Birincisine Cenâb-ı Hakk'ın {أَوْ قَالَ أُوْحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ} [En'âm: 93] “yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı hâlde: «Bana vahyolundu» diyen...” kavli ve Kâ'b'ın şu beyti örnektir:
١٤٩٣ - لا تَأْخُذَنِّي بأقوالِ الوشاةِ ولم ... أُذْنِبْ وإنْ كَثُرَتْ فِيَّ الأقاويلُ
1493 - Koğucuların sözleriyle beni hesaba çekme, bir günah işlemedim ben, / Hakkımda dedikodular alıp yürüse de alabildiğine.
ومن الثاني هذه الآيةُ وقَولُه: {وَرَدَّ الله الذين كَفَرُواْ بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُواْ خَيْراً} [الأحزاب: ٢٥] ، وقولُ قيس بن الأسلت:
İkincisine ise bu ayet-i kerime ile Cenâb-ı Hakk'ın {وَرَدَّ الله الذين كَفَرُواْ بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُواْ خَيْراً} [Ahzâb: 25] “Allah, o inkâr edenleri hiçbir hayra eremeden öfkeleriyle geri çevirdi” kavli ve Kays b. el-Eslet'in şu beyti örnektir:
١٤٩٤ - وأضرِبُ القَوْنَسَ يوم الوغى ... بالسيفِ لم يَقْصُرْ به باعِي
1494 - Vururum miğferin tepesine savaş günü kılıçla, / Asla kısa kalmaz ona vururken kolum.
وبهذا يُعْرف غلط الأستاذ ابن خروف حيث زعم أنه الواو لازمةٌ في مثل هذا، سواءً كان في الجملة ضميرٌ أم لم يكن.
Cümlede zamir bulunsun veya bulunmasın, bu gibi yerlerde vavın zorunlu olduğunu iddia eden Üstat İbn Harûf'un hatası bu açıklamalarla anlaşılmış olur.
قوله: {واتبعوا} يجوز في ِهذه الجملة وجهان، أحدهما: أنها عطف على «انقلبوا» . والثاني: أنها حال من فاعل «انقلبوا» أيضاً، ويكونُ على إضمار «قد» أي: وقد اتبعوا.
Cenâb-ı Hakk'ın {واتبعوا} “ve uydular” kavlinde iki vecih caizdir: Birincisi, «انْقَلَبُوا» fiiline matuf olmasıdır. İkincisi, yine «انْقَلَبُوا» fiilinin fâilinden hâl olmasıdır ve «قَدْ» edatının gizlenmesi üzere «وَقَدِ اتَّبَعُوا» (uymuş oldukları hâlde) takdirindedir.
قوله تعالى: {إِنَّمَا ذلكم الشيطان} : «إنما» حرف مكفوف ب «ما» عن العمل، وقد تقدَّم القول فيها أولَ هذا الكتاب. وفي إعراب هذه الجملةِ خمسةُ أوجه، أحدها: أن يكون «ذلكم» مبتدأ و «الشيطان» خبره، و {يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} حالٌ بدليل قوع الحال الصريحة في مثل هذا التركيب نحو: {وهذا بَعْلِي شَيْخاً} [هود: ٧٢] {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً} [النمل: ٥٢] .
Cenâb-ı Hakk'ın {إِنَّمَا ذلكم الشيطان} “İşte o şeytandır” kavli: «إِنَّمَا», «مَا» harfi sebebiyle amel etmekten alıkonulmuş (kâffe ve mekfûfe) bir edattır; bu kitabin başında buna dair açıklama geçmişti. Bu cümlenin irabında beş vecih vardır: Birincisi, «ذَلِكُمْ» lafzının mübteda, «الشَّيْطَانُ» lafzının haber, {يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} cümlesinin ise hâl olmasıdır. Nitekim {وهذا بَعْلِي شَيْخاً} [Hûd: 72] “İşte şu kocam da bir ihtiyar” ve {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً} [Neml: 52] “İşte çökmüş olan evleri!” ayetlerinde olduğu gibi sarîh hâlin bu tür terkiplerde gelmesi buna delildir.
الثاني: أن يكونَ «الشيطانُ» بدلاً أو عطف بيان، و «يُخَوِّفُ» الخبر ذكره أبو البقاء. الثالث: أن كونَ «الشيطان» نعتاً لاسمِ الإِشارة، و «يُخَوِّفُ» الخبر، على أن يُراد بالشيطان نعيم أو أبو سفيان. ذكره الزمخشري. قال
İkincisi: «الشَّيْطَانُ» lafzının bedel veya atf-ı beyân, «يُخَوِّفُ» fiilinin ise haber olmasıdır; bunu Ebu'l-Bekā zikretmiştir. Üçüncüsü: Şeytandan maksadın Nuaym veya Ebû Süfyân olması kaydıyla «الشَّيْطَانُ» lafzının işaret ismine sıfat, «يُخَوِّفُ» fiilinin ise haber olmasıdır; bunu Zemahşerî zikretmiştir.
الشيخ: «وإنما قال:» والمراد بالشيطان نعيم أو أبو سفيان «لأنه لا يكونُ نعتاً والمرادُ به إبليس لأنه إذ ذاك يكون علماً بالغلبة كالعَيُّوق، إذ هو في الأصل صفةٌ ثم غَلب على إبليس» وفيه نظر. الرابع: أن يكون «ذلكم» ابتداءً وخبراً، و «يُخَوِّف» جملةً مستأنفة بيانٌ لشيطنته، والمرادُ بالشيطان هو المُثَبِّط للمؤمنين. الخامس: أن يكون: «ذلكم» مبتدأ، و «الشيطانُ» مبتدأ ثانٍ، و «يُخَوِّف» خبرُ الثاني، والثاني وخبرُه خبر الأول قاله ابن عطية. وقال «وهذا الإِعرابُ خيرٌ في تناسق المعنى من أن يكون» الشيطان «خبر» ذلكم «لأنه يَجِيء في المعنى استعارةً بعيدة.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Zemahşerî'nin «Şeytandan kasıt Nuaym veya Ebû Süfyân'dır» demesinin sebebi şudur: Şeytandan maksat İblis olduğunda sıfat olamaz; zira o takdirde el-Ayyûk [yıldızı] gibi galebe yoluyla alem olur; nitekim aslen sıfat iken sonra İblis'e galebe çalmıştır.» Fakat bu görüşte tutarsızlık (nazar) vardır. Dördüncüsü: «ذَلِكُمْ» lafzının mübteda ve haber olması, «يُخَوِّفُ» cümlesinin ise onun şeytanlığını açıklayan bir istînâf cümlesi olmasıdır; şeytandan maksat ise müminleri [cihaddan] alıkoyan kimsedir. Beşincisi: «ذَلِكُمْ» lafzının birinci mübteda, «الشَّيْطَانُ» lafzının ikinci mübteda, «يُخَوِّفُ» fiilinin ikincinin haberi olması; ikinci mübteda ve haberinin ise birinci mübtedanın haberi olmasıdır; bunu İbn Atiyye söylemiştir. O şöyle demiştir: «Bu irap, mananın intizamı açısından «الشَّيْطَانُ» lafzının «ذَلِكُمْ» kelimesine haber olmasından daha uygundur; çünkü o takdirde manada uzak bir istiare meydana gelir.»
وَردَّ عليه الشيخ هذا الإِعرابَ إنْ كان الضمير في» أولياءه «عائداً على الشيطان؛ لخلوِّ الجملة الواقعة خبراً مِنْ رابط يربطها بالمبتدأ وليست نفسَ المبتدأ في المعنى نحو:» هِجِّيرى أبي بكر: لا إله إلا الله «، وإن عاد على» ذلكم «ويُراد بذلكم غيرُ الشيطان جاز، ويصير نظيرَ:» إنما هند زيدٌ يضربُ عبدها «والمعنى: إنما ذلكم الركب أو أبو سفيان الشيطانُ يخوفكم أنتم أولياءَه أي: أولياءَ الركب أو أولياء أبي سفيان.
Şeyh [Ebû Hayyân], şayet «أَوْلِيَاءَهُ» lafzındaki zamir Şeytana dönüyorsa bu irabı reddetmiştir; zira haber konumundaki cümle, «هِجِّيرَى أَبِي بَكْرٍ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» (Ebû Bekir'in virdi: Lâ ilâhe illallâh'tır) örneğinde olduğu gibi anlamca mübtedanın bizzat kendisi olmadığı müddetçe, onu mübtedaya bağlayan bir rabıttan (bağ zamirinden) yoksundur. Şayet zamir «ذَلِكُمْ» lafzına dönüyor ve «ذَلِكُمْ» ile de Şeytandan başkası kastediliyorsa bu caizdir ve «إِنَّمَا هِنْدٌ زَيْدٌ يَضْرِبُ عَبْدَهَا» (Şüphesiz Hind, Zeyd'in kölesini dövdüğü kadındır) misalinin bir benzeri olur. Manası da: «İşte o kervan yahut Ebû Süfyân, Şeytan sizi onların dostlarıyla -yani kervanın yahut Ebû Süfyân'ın dostlarıyla- korkutuyor» şeklinde olur.
والمشار إليه ب» ذلكم «هل هو عينٌ أو معنى؟ فيه احتمالان، أحدهما: أنه إشارة إلى ناس مخصوصين كنعيم وأبي سفيان وأشياعهما على ما تقدم. والثاني: أنه إشارة إلى جميع ما جرى من أخبار الركب وإرسال أبي سفيان وجَزَعِ مَنْ جَزَعَ، وعلى هذا التقدير فلا بد من حذف مضاف أي: فِعْلَ
«ذَلِكُمْ» ile işaret edilen şey bir ayân (somut şahıs) mıdır yoksa bir mana (olay) mıdır? Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi, yukarıda geçtiği üzere Nuaym, Ebû Süfyân ve onların taraftarları gibi belirli insanlara işaret olmasıdır. İkincisi, kervanın haberleri, Ebû Süfyân'ın adam göndermesi ve korkuya kapılanların korkması gibi cereyan eden bütün olaylara işaret olmasıdır. Bu takdire göre bir muzafın hazfi zorunludur; yani: Şeytanın fiili
الشيطان، وقَدَّره الزمخشري:» قولَ الشيطان «أي: قولَه السابق وهو {إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فاخشوهم} وعلى كلا التقديرين أعني كون الإِشارة لأعيانٍ أو معان فالإِخبار بالشيطان عن» ذلكم «مجاز، لأنَّ الأعيان المذكورين والمعاني من الأقوال والأفعالِ الصادرة من الكفارِ ليست نفسَ الشيطان، وإنما لما كانت بسببه ووسوسته جاز ذلك.
demektir. Zemahşerî bunu: «Şeytanın sözü», yani onun daha önce geçen {إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فاخشوهم} “İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!” sözü olarak takdir etmiştir. Her iki takdire göre de -yani işaretin ister somut şahıslara isterse manalara (olaylara) ait olduğunu kabul edelim- «ذَلِكُمْ» lafzından Şeytan kelimesiyle haber verilmesi mecazdır; zira zikredilen şahıslar ve kâfirlerden sâdır olan sözler ile fiillerden ibaret manalar bizzat Şeytanın kendisi değildir; ancak onun sebebiyle ve vesvesesiyle vuku bulduğu için bu kullanım caiz olmuştur.
قوله: {يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} قد تقدَّم ما محلُّه من الإِعراب، والتضعيفُ فيه للتعدية، فإنه قبل التضعيف متعدٍّ إلى واحدٍ وبالتضعيفِ يكتسب ثانياً، وهو من باب أعطى، فجوزُ حَذْفُ مفعوليه أو أحدهما اقتصاراً واختصاراً، وهو في الآية الكريمة يَحْتمل أوجهاً، أحدها: أن يكون المفعولُ الأول محذوفاً تقديره: يُخَوِّفكم أولياءه، ويُقَوِّي هذا التقديرَ قراءةُ ابن عباس وابن مسعود هذه الآيةَ كذلك، والمراد بأوليائه هنا الكفارُ، ولا بد من حذف مضاف أي: شَرَّ أوليائه، لأنَّ الذواتِ لا يُخاف منها. والثاني: أن يكونَ المفعول الثاني هو المحذوف، و «أولياءه» هو الأول، والتقدير: يُخَوِّف أولياءه شر الكفار، ويكون المرادَ بأوليائه على هذا الوجه المنافقون ومَنْ [في] قلبه مرض مِمَّن تخلَّف عن رسول الله ﷺ في الخروج، والمعنى: أنَّ تخويفه بالكفار إنما يَحْصُل للمنافقين الذي هم أولياؤه، وأما أنتم فلا يَصِل إليكم تخويفُه. والثالث ذكره بعضهم أن المفعولين محذوفان، و «أولياءه» نصب على إسقاطِ حرف الجر، والتقدير: يُخوِّفكم الشرَّ بأوليائه، والباء للسبب أي: بسبب أوليائه، فيكونون هم آلة التخويف، وكأن هذا القائل رأى قراءة أُبيّ والنخعي: «يُخَوِّف بأوليائه» فظنَّ أن قراءة الجمهور مثلُها في الأصل، ثم
Cenâb-ı Hakk'ın {يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} “kendi dostlarını korkutur / dostlarıyla korkutur” kavlinin iraptaki mahalli daha önce geçmişti. Buradaki şedde (tef'îl babı) ta'diye (geçişlilik) içindir; zira fiil şeddelenmeden önce tek mef'ûle müteaddî iken, şeddelenmekle ikinci bir mef'ûl kazanır ve «أَعْطَى» (verdi) babındandır; dolayısıyla iktisar veya ihtisar yoluyla iki mef'ûlünün birden yahut birinin hazfedilmesi caizdir. Ayet-i kerimede bu fiil birkaç veche ihtimal taşır: Birincisi, birinci mef'ûlün mahzûf olmasıdır ki takdiri: «يُخَوِّفُكُم أَوْلِيَاءَهُ» (Sizi kendi dostlarıyla korkutur) şeklindedir. İbn Abbas ve İbn Mes'ûd'un bu ayeti bu lafızla okumaları bu takdiri güçlendirmektedir. Buradaki dostlarından kasıt kâfirlerdir; ayrıca münasip bir muzafın hazfi zorunludur, yani: «şerlerini» demektir, zira bizzat şahısların kendilerinden korkulmaz. İkincisi, ikinci mef'ûlün mahzûf olması, «أَوْلِيَاءَهُ» lafzının ise birinci mef'ûl olmasıdır; takdiri: «Kendi dostlarını kâfirlerin şerrinden korkutur» şeklindedir. Bu veche göre onun dostlarından maksat münafıklar ve savaşa çıkma konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan kalbinde hastalık bulunan kimselerdir. Manası şudur: Şeytanın kâfirlerle korkutması ancak onun dostları olan münafıklarda tesir eder; size gelince, onun korkutması size asla ulaşamaz. Üçüncüsü, bazılarının zikrettiği üzere iki mef'ûlün de mahzûf olması, «أَوْلِيَاءَهُ» lafzının ise harf-i cerrin düşürülmesiyle (hazf-i hâfızla) nasb edilmiş olmasıdır; takdiri: «يُخَوِّفُكُم الشَّرَّ بِأَوْلِيَائِهِ» (Dostları vasıtasıyla sizi şerle korkutuyor) şeklindedir; bâ edatı sebep içindir, yani dostları sebebiyle demektir, dolayısıyla onlar korkutmanın aleti olurlar. Sanki bu görüşü savunan kimse Übeyy ve Nehaî'nin «يُخَوِّفُ بِأَوْلِيَائِهِ» kıraatini görmüş ve cumhurun kıraatinin de aslen böyle olduğunu,
حُذِفت الباء، وليس كذلك، بل تخريجُ قراءة الجمهور على ما تقدَّم، إذ لا حاجة إلى ادِّعاء ما لا ضرورة له. وأمَّا قراءةُ أُبَيّ فتحتمل الباءُ أن تكون زائدةً كقوله:
sonradan bâ harfinin hazfedildiğini zannetmiştir. Oysa durum böyle değildir; bilakis cumhurun kıraatinin tahrîci yukarıda geçtiği gibidir; zira zorunluluk bulunmayan bir şeyi iddia etmeye gerek yoktur. Übeyy'in kıraatine gelince, şu beyitte olduğu gibi bâ harfinin zâid olması muhtemeldir:
١٤٩٥ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... سُودُ المَحاجِرِ لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَرِ
1495 - ... / Göz çukurları siyah cariyeler, sûreleri okumayan.
فتكونُ كقراءةِ الجمهورِ في المعنى، ويُحتمل أن تكونَ للسببِ والمفعولان محذوفان كما تقدَّم تقريرهُ.
Bu takdirde mana bakımından cumhurun kıraati gibi olur. Bâ harfinin sebep için olması ve daha önce açıklandığı üzere her iki mef'ûlün de hazfedilmiş bulunması da muhtemeldir.
قوله: {فَلاَ تَخَافُوهُمْ} في الضمير المنصوبِ ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه يعودُ على أوليائِه أي: فلا تَخافوا أَولياءَ الشيطان، هذا إنْ أُريد بالأولياء كفارُ قريش. والثاني: أن يعود على «الناس» من قوله: {إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ} إنْ كان المرادَ بأوليائه المنافقون. والثالث: أن يعودَ على الشيطان على المعنى. قال أبو البقاء: «إنما جُمِع الضميرُ لأنَّ الشيطانَ جنس» . والياءُ في قوله: «وخافونِ» من الزوائد، فأثبتها أبو عمرو وصلاً، وحذفَها وقفاً على قاعدتِه، والباقون يحذفونها مطلقاً.
Cenâb-ı Hakk'ın {فَلاَ تَخَافُوهُمْ} “onlardan korkmayın” kavlindeki mansûb zamirde üç vecih vardır: En açığı, Şeytanın dostlarına dönmesidir; yani: Şeytanın dostlarından korkmayın demektir; bu, şayet dostlardan kasıt Kureyş kâfirleri ise geçerlidir. İkincisi, şayet dostlarından maksat münafıklar ise, {إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ} kavlindeki «النَّاس» lafzına dönmesidir. Üçüncüsü, manaya hamledilerek Şeytana dönmesidir. Ebu'l-Bekā: «Şeytan bir cins ismi olduğu için zamir çoğul getirilmiştir» demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın «وَخَافُونِ» kavlindeki yâ harfi zevâid (ilave) harflerdendir; Ebû Amr kendi kuralı gereğince vasl hâlinde (geçişte) onu sabit tutmuş, vakıf hâlinde (dururken) ise hazfetmiştir; diğer kıraat imamları ise mutlak olarak hazfederler.
وقوله: {إِن كُنتُمْ مُّؤْمِنِينَ} جوابُه محذوفٌ أو متقدِّم عند مَنْ يرى ذلك، وهذا من بابِ الإِلهاب والتهييج، وإلاَّ فهم متلبِّسون بالإِيمان.
Cenâb-ı Hakk'ın {إِن كُنتُمْ مُّؤْمِنِينَ} “eğer mümin iseniz” kavlinin cevabı mahzûftur veya bunu kabul edenlere göre cümlenin başında takaddüm etmiştir. Bu ifade teşvik ve gayrete getirme (ilhâb ve tehyîc) kabilindendir; yoksa onlar zaten iman ile muttasıftırlar.
قوله تعالى: {وَلاَ يَحْزُنكَ الذين} : قرأ نافع «يُحْزِنْك» بضم حرف المضارعة من «أحزن» رباعياً في سائر القرِآن إلا التي
Cenâb-ı Hakk'ın {وَلاَ يَحْزُنكَ الذين} kavli: Nâfi', Kur'ân'ın tamamında -sadece
في قوله: {لاَ يَحْزُنُهُمُ الفزع الأكبر} [الأنبياء: ١٠٣] فإنه كالجماعة. والباقون بفتح الياء من حَزَنه ثلاثياً، فقيل: هما من باب ما جاء فيه فَعَل وأَفْعَل بمعنىً، وقيل: باختلافِ معنى، فَحَزَنَه جعل فيه حُزْناً نحو: دَهَنه وكَحَله أي: جعل فيه دُهْناً وكُحْلاً، وأحزنْتُه إذا جَعَلْتُه حزيناً، ومثلُ حَزَنَه وأَحْزَنَه: فَتنَه وأَفْتَنَه، قال سيبويه: «وقال بعضُ الأعرابِ: أَحْزَنْتُ الرجل وأفْتَنْتُه أي: جَعَلْتُه حزيناً وفاتناً» . وقيل: حَزَنْتُه أحدثْتُ له الحُزْنَ، وَأَحْزَنْتُه عَرَّضْتُه للحزن، قاله أبو البقاء. وقد تقدَّم في البقرة اشتقاقُ هذه اللفظة وما قيل فيها. وتقدَّم أيضاً أنه يُقال: حَزِن الرجلُ بالكسر، فإذا أرادوا تعديتَه عَدَّوْه بالفتحةِ فيقولون: «حَزَنْتُه» . ك «شَتِرَتْ عينه وشَتَرها الله» . والحقُّ أَنَّ حَرَنَه وأَحْزَنَه لغتان فاشيتان لثبوتهما متواترتين وإنْ كان أبو البقاء قال: «إنَّ أحزن لغةٌ قليلةٌ» .
{لاَ يَحْزُنُهُمُ الفزع الأكبر} [Enbiyâ: 103] “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” kavli hariç, zira burada cemaat (diğer imamlar) gibidir- dört harfli olan «أَحْزَنَ» fiilinden muzâraat harfinin dammesiyle «يُحْزِنْكَ» şeklinde okumuştur. Diğer imamlar ise üç harfli olan «حَزَنَهُ» fiilinden yâ'nın fethasıyla okumuşlardır. Bir görüşe göre her ikisi de «فَعَلَ» ve «أَفْعَلَ» kalıplarının aynı manada geldiği türdendir. Diğer bir görüşe göre ise mana farkı vardır: «حَزَنَهُ» fiili, tıpkı yağ sürmek ve sürme çekmek manasındaki «دَهَنَهُ» ve «كَحَلَهُ» fiillerinde olduğu gibi onda hüzün meydana getirdi demektir; «أَحْزَنْتُهُ» ise onu hüzünlü kıldım demektir. Tıpkı «حَزَنَهُ» ve «أَحْزَنَهُ» gibi «فَتَنَهُ» ve «أَفْتَنَهُ» fiilleri de böyledir; Sîbeveyhi şöyle demiştir: «Bazı bedevîler: «أَحْزَنْتُ الرَّجُلَ وَأَفْتَنْتُهُ» (Adamı hüzünlü ve fitneye düşmüş kıldım) demişlerdir.» Bir diğer görüşe göre «حَزَنْتُهُ» ona hüzün verdim/tasa oluşturdum, «أَحْزَنْتُهُ» ise onu hüzne maruz bıraktım demektir; bunu Ebu'l-Bekā nakletmiştir. Bakara sûresinde bu kelimenin iştikakı ve hakkında söylenenler geçmişti. Yine orada adam üzüldüğünde kesre ile «حَزِنَ الرَّجُلُ» denildiği, onu müteaddî yapmak istediklerinde ise fetha ile «حَزَنْتُهُ» (onu üzdüm) dedikleri de geçmişti; tıpkı gözü şaşı oldu anlamındaki «شَتِرَتْ عَيْنُهُ» ile Allah onun gözünü şaşı etti anlamındaki «شَتَرَهَا اللَّهُ» fiillerinde olduğu gibi. Doğrusu şudur ki, her ne kadar Ebu'l-Bekā: ««أَحْزَنَ» az kullanılan bir lügattir» demiş olsa da, «حَزَنَهُ» ve «أَحْزَنَهُ» fiilleri mütevatir olarak sabit oldukları için yaygın iki lügattir.
ومِنْ عجيبِ ما اتفق أن نافعاً ﵀ يقرأ هذه المادة من «أحزن» إلا التي في الأنبياء كما تقدم، وأن شيخه أبا جعفر يزيد بن القعقاع يقرؤها من «حَزَنه» ثلاثياً إلا التي في الأنبياء، وهذا من الجمع بين اللغتين، والقراءةُ سُنَّةٌ مُتَّبَعةٌ.
Vuku bulan ilginç durumlardan biri de şudur: İmam Nâfi' rahimehullâh, yukarıda geçtiği üzere Enbiyâ sûresindeki hariç bu kökü «أَحْزَنَ» şeklinde okurken, onun hocası Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kâ' ise Enbiyâ sûresindeki hariç sülâsî olarak «حَزَنَهُ» şeklinde okumaktadır. Bu durum iki lügati bir arada cem etmektir; nitekim kıraat, [hocadan] tevarüs edilen sünnettir.
ويُقْرأ: «يُسارعون» بالفتحِ والإِمالةِ. وقرأ النحوي: «يُسْرعون» من أَسْرع في جميع القرآن. قال ابن عطية: «وقرءاةُ الجماعةِ أبلغُ، لأنَّ الذي
Bu lafız «يُسَارِعُونَ» şeklinde fetha ve imâle ile de okunur. en-Nahvî ise Kur'ân'ın tamamında «أَسْرَعَ» fiilinden «يُسْرِعُونَ» şeklinde okumuştur. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Cemaatin (çoğunluğun) kıraati daha beliğdir; çünkü
يُسارعُ غيرَه أشدُّ اجتهاداً/ مِن الذي يُسْرِعُ وحده.
başkasıyla yarışan (müsâraat eden) kimsenin gayreti, tek başına acele eden (isra' eden) kimseden daha fazladır.»
وقوله:» شيئاً «فيه وجهان، أحدُهما: أنه مصدرٌ أي: لا يَضُرُّونه شيئاً من الضرر. والثاني: أنه منصوب على إسقاط الخافض أي: لن يضروه بشيء، وهكذا كلُّ موضعٍ أشبهه ففيه الوجهان.
Cenâb-ı Hakk'ın «شَيْئاً» kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, mastar olmasıdır; yani: O'na hiçbir şekilde zarar veremezler demektir. İkincisi, cer edatının düşürülmesiyle (hazf-i hâfızla) mansûb olmasıdır; yani: O'na hiçbir şey ile asla zarar veremezler demektir. Buna benzeyen her yerde bu iki vecih geçerlidir.
قوله تعالى: {وَلاَ يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِي} ؛ قرأ الجمهور «يَحْسَبَنَّ» بالغيبة، وحمزة بالخطاب، وحكى الزجاج عن خلقٍ كثير كقراءةِ حمزة إلا أنَّهم كسروا «إنما» ونصبوا «خيراً» وأنكرها ابن مجاهد، وسيأتي إيضاح ذلك، ويحيى بن وثاب بالغيبة وكسر «إنما» ، وحكى عنه الزمخشري أيضاً أنه قرأ بكسر «إنما» الأولى وفتح الثانية مع الغَيْبة. فهذه خمسُ قراءات.
Cenâb-ı Hakk'ın {وَلاَ يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِي} kavli: Cumhur gayb sîgasıyla «يَحْسَبَنَّ» şeklinde, Hamza ise hitap sîgasıyla [«تَحْسَبَنَّ»] okumuştur. Zeccâc pek çok kimseden Hamza'nın kıraati gibi nakletmiş, ancak onların «إِنَّمَا» lafzını kesreli, «خَيْراً» kelimesini de mansûb okuduklarını belirtmiştir; İbn Mücâhid ise bunu inkâr etmiştir ve bunun açıklaması ileride gelecektir. Yahyâ b. Vessâb gayb sîgası ve «إِنَّمَا» lafzının kesresiyle okumuştur; Zemahşerî de ondan gayb sîgası ile birlikte birinci «إِنَّمَا» lafzını kesreli, ikincisini ise fethalı okuduğunu nakletmiştir. İşte bunlar beş farklı kıraattir.
فأمَّا قراءةُ الجمهور فتخريجُها واضحٌ، وهو أنه يجوز أَنْ يكونَ الفعلُ مسنداً إلى «الذين» ، و «أنَّ» وما اتصل بها سادٌّ مسدَّ المفعولين عند سيبويه ومَسَدَّ أحدِهما والآخرُ محذوفٌ عند الأخفش حَسْبما تقدم غير مرة. ويجوز أن يكون مسنداً إلى ضمير غائب يُراد به النبيُّ ﷺ أي: ولا يحسبن النبيُّ ﵇، فعلى هذا يكون «الذين كفروا» مفعولاً أول، وأما الثاني فسيأتي الكلام عليه في قراءة حمزة، فتتَّحِدُ هذه القراءةُ على هذا الوجه مع قراءة حمزة ﵀، وسيأتي تخريجها. و «ما» يجوز أَنْ
Cumhurun kıraatine gelince, onun tahrîci gayet açıktır: Fiilin «الَّذِينَ» lafzına isnad edilmiş olması caizdir; «أَنَّ» ve ona bitişen kısım ise, daha önce defalarca geçtiği üzere Sîbeveyhi'ye göre iki mef'ûlün yerine, Ahfeş'e göre ise mef'ûllerden birinin yerine kâimdir, diğeri ise mahzûftur. Fiilin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedildiği gaip bir zamire isnad edilmiş olması da caizdir; yani: Peygamber aleyhisselâm sakın sanmasın demektir. Buna göre «الَّذِينَ كَفَرُوا» birinci mef'ûl olur; ikinci mef'ûle gelince, Hamza'nın kıraatinde bunun açıklaması gelecektir. Dolayısıyla bu veche göre bu kıraat Hamza rahimehullâh'ın kıraatiyle birleşir; onun tahrîci de gelecektir. «مَا» lafzının ise...
تكونَ موصولة اسمية، فيكونُ العائد محذوفاً لاستكمال الشروط، أي: أنَّ الذي نُمْليه، وأن تكونَ مصدرية أي: إملاءنَا، وهي اسم «أنَّ» و «خير» خبرُها. قال أبو البقاء: «ولا يجوزُ أَنْ تكونَ كافةً ولا زائدةً، إذ لو كانت كذلك لانتصَبَ» خيرٌ «ب» نُمْلي «، واحتاجت» أنَّ «إلى خبرٍ إذا كانت» ما «زائدةً، أو قُدِّر الفعلُ يليها، وكلاهما ممتنعٌ» . انتهى. وهو من الواضحات، وكتبوا «أنما» في الموضعين متصلةً، وكان من حقِّ الأولى الفصلُ لأنها موصولة.
şartların tamamlanması sebebiyle aid zamiri mahzûf bir ism-i mevsûl olması da caizdir; yani: «أنَّ الذي نُمْليه» (kendilerine mühlet verdiğimiz şey) takdirindedir. Masdariyye olması da caizdir; yani: «إملاءنَا» (mühlet vermemiz) takdirindedir. Bu durumda [«ما» veya masdar-ı müevvel] «أنَّ»nin ismi, «خيرٌ» ise onun haberidir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «[Buradaki 'mâ'nın] kâffe veya zâide olması caiz değildir. Zira şayet böyle olsaydı, «خيرٌ» kelimesi «نُمْلِي» ile mansûb olurdu; 'mâ' zâide olduğunda «أنَّ» bir habere ihtiyaç duyardı veya fiilin hemen ardından geldiği takdir edilirdi ki bu ikisi de imkânsızdır.» İbare bitti. Bu durum son derece açıktır. Mushaf hattında iki yerde de «أنما» bitişik yazılmıştır; oysa birinci yerdeki ism-i mevsûl olduğu için ayrık yazılması gerekirdi.
وأمَّا قراءة حمزة فاضطربت فيها أقوالُ الناس وتخاريجُهم حتى إنه نُقِل عن أبي حاتم أنها لحن. قال النحاس: «وتابعه على ذلك خلقٌ كثير» وهذا لا يُلْتفت إليه لتواتُرها. وفي تخريجها ستةٌ أوجهٍ، أحدها: أن يكون فاعلُ «تحسَبَنَّ» ضميرَ النبي ﷺ، و {الذين كَفَرُواْ} مفعولٌ أولُ، و {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ} مفعولٌ ثانٍ. ولا بد على هذا التخريجِ مِنْ حَذْفِ مضافٍ: أمَّا من الأولِ تقديرُه: «ولا تَحْسَبَنَّ شأنَ الذين كفروا» ، وإمَّا من الثاني تقديرُه: «أصحابَ أنَّ إملاءنا خيرٌ لهم» ، وإنما احتجنا إلى هذا التأويل؛ لأنَّ «أنما نُمْلي» بتأويلِ مصدرٍ، والمصدرُ معنىً من المعاني لا يَصْدُق على الذين كفروا، والمفعولُ الثاني في هذا البابِ هو الأولُ في المعنى.
Hamza'nın kıraatine gelince; bu hususta âlimlerin görüşleri ve tahrîcleri o kadar ihtilaflı olmuştur ki, Ebû Hâtim'den bunun lahn (dil kuralına aykırı) olduğu dahi nakledilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «Pek çok kimse de bu görüşte ona uymuştur.» Fakat bu kıraatin mütevâtir olması sebebiyle bu söze itibar edilmez. Bu kıraatin tahrîcinde altı vecih bulunmaktadır. Birincisi: «تحسَبَنَّ» fiilinin fâilinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamiri olması, {الذين كَفَرُواْ} lafzının birinci mef'ûl, {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ} cümlesinin ise ikinci mef'ûl olmasıdır. Bu tahrîce göre bir muzâfın hazfedilmesi kaçınılmazdır: Ya birinciden hazfedilmiştir ki takdiri «ولا تَحْسَبَنَّ شأنَ الذين كفروا» (inkâr edenlerin durumunu sakın sanma) şeklindedir; ya da ikinciden hazfedilmiştir ki takdiri «أصحابَ أنَّ إملاءنا خيرٌ لهم» (mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğu zannının sahipleri) şeklindedir. Bizim bu te'vile ihtiyaç duymamızın sebebi şudur: Çünkü «أنما نُمْلي» masdar te'vilindedir; masdar ise ma'nâlardan (soyut kavramlardan) bir ma'nâdır ve inkâr eden zatların bizzat kendilerine hamledilemez (onlara sadık gelmez). Oysa bu bâbda (ef'âl-i kulûbda) ikinci mef'ûl, anlam bakımından birincinin bizzat kendisidir.
الثاني: أن يكونُ {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ} بدلٌ من {الذين كَفَرُواْ} وإلى هذا ذهب الكسائي والفراء وتَبِعهما جماعةٌ منهم الزمخشري والزجاج وابن الباذش.
İkincisi: {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ} ifadesinin {الذين كَفَرُواْ} lafzından bedel olmasıdır. Kisâî ve Ferrâ bu görüşe meyletmiş, aralarında Zemahşerî, Zeccâc ve İbnü'l-Bâziş'in de bulunduğu bir topluluk onlara uymuştur.
قال الكسائي والفراء: «وجهُ هذه القراءةِ التكريرُ والتأكيدُ، والتقدير: ولا تَحْسَبَنَّ الذين كفروا ولا تحْسَبَنَّ أنما نُمْلي» . قال الفراء: «ومثلُه: {هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ الساعة أَن تَأْتِيَهُمْ} [الزخرف: ٦٦] أي: ما ينظرون إلاَّ أَنْ تأتِيَهم» انتهى. وقد رَدَّ بعضُهُم قول الكسائي والفراء بأَنْ حَذْفَ المفعولِ الثاني في هذه الأفعالِ لا يجوزُ عند أحدٍ، وهذا الردُّ ليس بشيءٍ، لأنَّ الممنوعَ إنما هو حَذْفُ الاقتصارِ، وقد تقدَّم تحقيق ذلك. وقال ابن الباذش: «ويكونُ المفعولُ الثاني حُذِفَ لدلالةِ الكلام عليه، ويكونُ التقديرُ:» ولا تحسبنُ الذين كفروا خيريةَ إملائنا لهم ثابتةً أو واقعةً «.
el-Kisâî ve el-Ferrâ şöyle demiştir: “Bu kıraatin [nahiv] yönü tekrar ve tekittir; takdiri de: 'İnkâr edenler sanmasınlar, [kendilerine mühlet vermemizin hayır olduğunu] sanmasınlar' şeklindedir.” Ferrâ demiştir ki: “Bunun bir benzeri de: {هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ الساعة أَن تَأْتِيَهُمْ} [ez-Zuhruf: 66] “Onlar kendilerine kıyametin ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” ayetidir; yani: 'Onlar kendilerine gelmesinden başkasını beklemiyorlar' demektir.” [Ferrâ'nın sözü] bitti. Bazıları el-Kisâî ve el-Ferrâ'nın bu görüşünü, bu [kalp] fiillerinde ikinci mefulün (tümleç) hazfedilmesinin hiç kimseye göre caiz olmadığı gerekçesiyle reddetmiştir; fakat bu ret bir değer taşımaz; çünkü yasak olan sadece [karinesiz] iktisar hazfidir ve bunun tahkiki daha önce geçmişti. İbnü'l-Bâziş ise şöyle demiştir: “İkinci meful, sözün ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir ve takdiri: 'İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin hayırlı oluşunun sabit veya vâki olduğunu sanmasınlar' şeklinde olur.”
وقال الزمخشري:» فإنْ قلت: كيف صَحَّ مجيءُ البدلِ ولم يُذْكَرْ إلا أحدُ المفعولين، ولا يجوزُ الاقتصارُ مِنْ فعلِ الحُسْبان على مفعولٍ واحدٍ؟ قلت: صَحَّ ذلك من حيث إنَّ التعويلَ على البدلِ، والمبدلُ منه في حُكمِ المُنَحَّى، ألا تراك تقول: «جعلت متاعك بعضه فوق بعضٍ» مع امتناعِ سكوتِك على «متاع» .
Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Mef'ûllerden sadece biri zikredilmişken ve husbân fiilinde tek mef'ûlle yetinmek caiz değilken, bedel getirilmesi nasıl sahih olmuştur?' dersen; derim ki: Bu durum, asıl dayanağın (itimat edilen unsurun) bedel olması ve mübdelün minh'in ise adeta saf dışı bırakılmış hükmünde bulunması cihetiyle sahih olmuştur. Görmez misin ki sen, 'metâ' kelimesi üzerinde susmanın imkânsızlığına rağmen 'جعلت متاعك بعضه فوق بعضٍ' (Eşyanı, bir kısmını bir kısmı üzerine koydum/yaptım) dersin.»
وهل البدلُ بدلُ اشتمالٍ وهو الظاهرُ أو بدلُ كلٍ من كل فيكونُ على حذفٍ مضافٍ تقديرُه: «ولا تَحْسَبَنَّ إملاء الذين» فَحَذَف «إملاء» وأبدلَ منه «أنما نملي» ؟ قولان مشهوران.
Bu bedelin -zâhir olan görüşe göre- bedel-i iştimal mi olduğu, yoksa «ولا تَحْسَبَنَّ إملاء الذين» takdirinde bir muzâf hazfi bulunup «إملاء» kelimesi hazfedilerek yerine «أنما نملي» bedel yapılmak suretiyle bedel-i kül minel-kül (bedel-i mutâbık) mi olduğu hususunda meşhur iki görüş vardır.
الثالث: وهو أغربُها أن يكونَ «الذين» فاعلاً ب «تَحْسَبَنَّ» على تأويلِ أَنْ تكونَ التاءُ في الفعلِ للتأنيثِ كقولِه: {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ} [الشعراء: ١٠٥] أي: «ولا تَحْسَبَنَّ القومَ الذين كفروا» و «الذين» وصفُ «القوم» كقوله: {وَأَوْرَثْنَا القوم الذين كَانُواْ} [الأعراف: ١٣٧] فعلى هذا تَتَّحد هذه القراءةُ مع قراءة الغَيْبة، وتخريجُها كتخريجِها، ذكر ذلك أبو القاسم الكرماني في تفسيرِه المسمى:
Üçüncüsü -ki en garip olanıdır-: Tıpkı {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ} “Nûh kavmi yalanladı” kavlinde olduğu gibi fiildeki 'tâ' harfinin müenneslik için olduğu te'viliyle «الذين» lafzının «تَحْسَبَنَّ» fiilinin fâili olmasıdır; yani mana: «ولا تَحْسَبَنَّ القومَ الذين كفروا» (İnkâr eden o kavim sakın sanmasın) şeklindedir ve «الذين» lafzı, tıpkı {وَأَوْرَثْنَا القوم الذين كَانُواْ} “O kavmi mirasçı kıldık” kavlinde olduğu gibi «القوم» lafzının sıfatıdır. Buna göre bu kıraat gayb sîgasıyla olan kıraatle birleşir ve tahrîci de onun tahrîci gibi olur. Bunu Ebu'l-Kâsım el-Kirmânî, tefsirinde şöyle zikretmiştir:
ب «اللباب» . وفيه نظرٌ من حيث إنَّ «الذين» جارٍ مَجْرى جمعِ المذكرِ السالمِ، والجمعُ المذكرُ السالمُ لا يجوز تأنيثُ فعلِه عند البصريين، لا يجوزُ: قامت الزيدون، ولا: تقوم الزيدون. وأمَّا اعتذارُه عن ذلك بأنَّ «الذين» صفةٌ للقوم الجائزِ تأنيثُ فعلِهم وإنما حُذِفَ فلا ينفعه، لأنَّ الاعتبارَ إنما هو بالملفوظ به لا بالمقدَّرِ، لا يُجيز أحدٌ من البصريين: «قامت المسلمون» على إرادة «القوم المسلمون» البتة. وقال أبو الحسن الحوفي: «أنَّ وما عَمِلَتْ فيه في موضعِ نصبٍ على البدلِ، و» الذين «المفعولُ الأولُ، والثاني محذوفٌ» ، وهو معنى قول الزمخشري المتقدم.
«el-Lübâb» adlı tefsirinde zikretmiştir. Ancak bunda bir problem vardır; zira «الَّذِينَ» cem-i müzekker sâlim hükmündedir ve Basralılara göre cem-i müzekker sâlimin fiilinin müennes yapılması caiz değildir; «قامت الزيدون» denilemeyeceği gibi «تقوم الزيدون» da denilemez. Onun buna karşı «الَّذِينَ» lafzının, fiili müennes kılınması caiz olan «القوم» kelimesinin sıfatı olduğu ve bu kelimenin hazfedildiği şeklindeki mazereti ise ona bir fayda sağlamaz; çünkü itibar takdir edilene değil, bizzat telaffuz edilen lafzadır. Basralılardan hiç kimse, «القوم المسلمون» kastedilerek «قامت المسلمون» denilmesine asla cevaz vermez. Ebu'l-Hasen el-Hûfî ise şöyle demiştir: «'Enne' ve âmil olduğu kısım bedel olarak nasb mahallindedir; «الَّذِينَ» birinci mef'ûldür, ikincisi ise mahzûftur.» Bu da Zemahşerî'nin yukarıda geçen sözünün manasıdır.
الرابع: أن يكونَ {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ} بدلاً من {الذين كَفَرُواْ} بدلَ الاشتمالِ أي: إملاءَنا، و «خيرٌ» بالرفعِ خبرُ مبتدأ محذوف أي: هو خيرٌ لأنفسهم، والجملةُ هي المفعولُ الثاني. نقل ذلك الشيخ شهاب الدين أبو شامة عن بعضهم، قال: قلت: ومثلُ هذه القراءة بيتُ الحماسة:
Dördüncüsü: {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ} ifadesinin {الذين كَفَرُواْ} lafzından bedel-i iştimal olmasıdır; yani: Mühlet vermemizi [sanmasınlar] demektir. Ref ile gelen «خَيْرٌ» ise mahzûf bir mübtedanın haberidir; yani: 'O, kendileri için bir hayırdır' takdirindedir ve bu cümle ikinci mef'ûldür. Bunu Şeyh Şihâbüddin Ebû Şâme bazılarından nakletmiş ve şöyle demiştir: Derim ki: Hamâse'deki şu beyit de bu kıraatin benzeridir:
١٤٩٦ - مِنَّا الأَناةُ وبعضُ القوم يَحْسَبُنا ... أنَّا بِطاءٌ وفي إبطائنا سَرَعُ
1496 - Bizde temkin ve teennî vardır; kavmin bir kısmı ise sanır ki / Biz yavaşız, oysa yavaşlığımızda bir sürat gizlidir.
كذا جاءت الرواية بفتح «أنَّا» بعد ذِكْر المفعولِ الأول، فعلى هذا يجوز أن تقول: «حَسِبْتُ زيداً أنه قائمٌ» أي: حَسِبْتُه ذا قيامٍ، فوجهُ الفتحِ أنها وقعت مفعولةً، وهي وما عَمِلَتْ فيه في موضعِ مفردٍ وهو المفعولُ الثاني لحسبت «انتهى. وفيما قاله نظر؛ لأن النحاة نصوا على وجوب كسر» إنَّ «إذا وقعت مفعولاً ثانياً والأولُ اسمُ عينٍ، وأنشدوا البيت المذكور على ذلك، وعللوا وجوبَ الكسر بأنَّا لو فَتَحْنا لكانت في محل مصدر فليزَمُ الإِخبارُ المعنى عن العين.
Rivayet, birinci mef'ûlün zikrinden sonra «أنَّا» lafzının fethasıyla bu şekilde gelmiştir. Buna göre 'حَسِبْتُ زيداً أنه قائمٌ' yani 'onu ayakta duran (kıyam sahibi) biri sandım' demen caiz olur. Fethanın gerekçesi, mef'ûl olarak vaki olmasıdır; o ve âmil olduğu kısım müfred (tek kelime) konumundadır ki o da 'hasibtü' fiilinin ikinci mef'ûlüdür.» İbare bitti. Ancak onun bu söylediğinde itiraza açık bir yön vardır; zira nahivciler, birinci mef'ûl bir zât (ism-i ayn) olup da «إنَّ» ikinci mef'ûl olarak vaki olduğunda onun kesrelenmesinin vacip olduğunu açıkça belirtmişler ve zikredilen beyti de bu kural üzere inşâd etmişlerdir. Kesrenin gerekliliğini de şöyle açıklamışlardır: Şayet fethalasaydık, masdar mahallinde olurdu; bu takdirde de bir ma'nânın (soyut masdarın) bir zâta (somut varlığa) haber kılınması gerekirdi [ki bu caiz değildir].
الخامس: أن يكون {الذين كَفَرُواْ} مفعولاً أولَ، و {إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ ليزدادوا إِثْمَاً} في موضع المفعول الثاني، و {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ} مبتدأ وخبر، اعترض به بين مفعولي» وَتحْسَبَنَّ «، وفي الكلام تقديمٌ وتأخيرٌ، نُقِل ذلك عن الأخفش. قال أبو حاتم:» سمعت الأخفش يذكر فتحَ «أَنَّ» يحتجُّ بها لأهل القَدَر لأنه كان منهم، ويجعله على التقديمِ والتأخير، كأنه قال: «ولا تَحْسَبَنَّ الذين [كفروا] إنما نملي لهم ليزدادوا إثماً، أنما نملي لهم خيرٌ لأنفسِهم» انتهى. وإنما جاز أن تكون «أَنَّ» المفتوحة مبتدأً بها أولُ الكلامِ لأنَّ مذهب الأخفشِ ذلك، وغيرُه يمنع ذلك، فإنْ تَقَدَّم خبرُها عليها نحو: «في ظني أنك منطلقٌ» أو أمَّا التفصيلية نحو: «أما أنك منطلقٌ فعندي» جاز ذلك إجماعاً، وقولُ أبي حاتم: «يذكرُ فتحَ أنَّ» يعني بها التي في قولهِ: {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ} . ووجهُ تمسُّكِ القَدَريَّة به أنَّ الله تعالى لا يجوزُ أَنْ يُملي لهم إلا ماهو خيرٌ لأنفسِهم، لأنه يجبُ عندهم رعايةُ الأصلحِ.
Beşincisi: {الذين كَفَرُواْ} lafzının birinci mef'ûl, {إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ ليزدادوا إِثْمَاً} ifadesinin ikinci mef'ûl makamında olması, {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ} ifadesinin ise «تَحْسَبَنَّ» fiilinin iki mef'ûlü arasına girmiş itirâzî bir mübteda ve haber olmasıdır; sözde takdim ve tehir vardır. Bu, Ahfeş'ten nakledilmiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: «Ahfeş'in «أَنَّ» lafzının fethalı okunuşunu zikrettiğini, kader ehlinden (Kaderiyye'den) olduğu için bu kıraati onların lehine delil getirdiğini ve cümleyi takdim ve tehire hamlederek sanki şöyle demiş gibi kıldığını işittim: 'İnkâr edenlerin, kendilerine günahlarını artırsınlar diye mühlet verdiğimizi sanma; kendilerine mühlet vermemiz bizzat kendileri için hayırlıdır.'» İbare bitti. Fethalı «أَنَّ» lafzı ile sözün başına başlanarak mübteda yapılabilmesi ancak Ahfeş'in mezhebine göredir; zira başkaları buna engel olur. Şayet haberi onun önüne geçerse -«في ظني أنك منطلقٌ» (Zannımca sen gidicisin) örneğindeki gibi- yahut tafsil bildiren «أمَّا» harfi bulunursa -«أما أنك منطلقٌ فعندي» (Senin gittiğine gelince, o benim katımdadır) örneğindeki gibi- bu durum icmâ ile caizdir. Ebû Hâtim'in «'Enne'nin fethasını zikreder» sözüyle kastettiği, Cenâb-ı Hakk'ın {أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ} kavlindeki hemzedir. Kaderiyye'nin buna tutunma sebebi ise şudur: Onlara göre Allah Teâlâ'nın kullara ancak kendileri için hayırlı olanı mühlet olarak vermesi caizdir; çünkü onlara göre [Allah üzerine] en uygun olanı (aslahı) gözetmek vaciptir.